FILIPS WIELANT

 

Corte instructie in materien criminele (1515-1516)

 

Ed. J. Monballyu

Zie: Filips Wielant. Verzameld werk. I. Corte instructie in materie criminele, Brussel, 1995, 303pp.

 

 

De [Corte] instructie in materien criminele om de jonghe practisienen die de hoven van Vlaendren anthieren willen ende practiquieren in Vlaemscher talen.

 

 

[Cap.1] Ende eerst van crimen.

 

[1] [Alle] crymen zyn publycque of prive.

 

[2] Crimen publicque zyn daermede tghemeen profyt ghegrieft ende gheinterresseert es. Ende van desen mach elc claghen al en gaet hem particuli[e]rlic niet an, ende dat om tenterrest van der justicie ende van den ghemeenen profyte.

 

[3] Crimen privee zyn crimen jeghen particuliere persoonen ghecommicteert, danof niement claghen en mach dan degoene diet annegaet.

 

[4] Ende van desen crimen enighe zyn capitale ende andere niet capitale.

 

[5] De capitale zyn deghone die men pungniert capitalic metter doot of met eeuweghen banne ende confiscatie van goede.

 

[6] Dese die niet capitale en zyn dat zyn deghone die men / pungniert met gheldt of met eenigher cleender pugnitie corporelle.

 

 

[Cap.2] Van processen criminele.

 

[1] [A]lle de processen criminele zyn ooc tweerande, also de crimen tweerande zyn. Te wetene, de criminele criminelic inneghestelt, ende dander criminele civilic inneghestelt.

 

[2] Processen criminele, criminelic inneghestelt, zyn deghone daer men tractiert van crime capitale daer lyf of let annecleeft oft andere groote corporeelle pungnicien.

 

[3] Processen criminele, civilic inneghestelt, zyn deghone daer men tractiert van crimen niet capitale ende alleenlic tendeert tot boeten, bruecken, emenden of andere civile pungnicien.

 

 

[Cap.3] Hoe men procedeert in processen criminele.

 

[1] [I]n processen criminele, criminelic inneghestelt, werdt zomwyle gheprocedeert ordinairlic ende zomwyle extraordinairlic.

 

[2] Ordinairlic alsser claghende partie es die presenteert te prouvene, of als men tstick achterhalen mach met preuve ordinaire. Ende in dat cas // men gheeft den processe zyn vulle leden.

 

[3] Extraordinaire alsser gheen claghende partie en es ende dat de juge of fisque procedeert uut zynder officie by inquisicien metter banck up indicien of presumptien.

 

[4] Ende in dat cas werdt gheprocedeert [zomwylen sommierlyck], zomwyle simpelic de plano ende zonder figuere van processe.

 

[5] Te wetene sommierlic als tstick de juge notoire es.

 

[6] Simpelic de plano ende zonder figuere van processe als de sake haeste begheert, zodat metten different [meerdere] inconveniente den ghemeenen profyte toecommen mochte. Ghelyc als [in] tyden van comocien of beroerten van volcke, daer men vive of zesse van den principalen beroerders [subitelic] den hals afhoudt, ende daernaer disputere oft wel ghedaen es. Want in zulcken notoiren dangereusen saken gheen ordene te houdene es.

 

[7] Want zomwyle vallet dat den tyt zulck es dat uuter pungnicie meer quaets commen zoude dan duechte. Ende in dat cas dissimuleert de juge. Ende / die dissimulacie es goede justicie, gheheeten excisaysatie.

 

 

[Cap.4] Hoe de crimen commen ter kennesse van den juge.

 

[1] [B]y vier manieren commen de crimen ter kennesse van den juge. Te wetene, [ordinairlic by accusacien, ende extraordinairlic by denunciacien, by excepcien ende by inquisicien].

 

[2] Accuseren es yemende anspreken in jugemente van crime ende hem partie formee daerin te makene.

 

[3] Denuncieren es tcrime den juge te on[t]deckene of an te bringhene zonder hem partie te willen maken.

 

[4] Eexcipieren es belasten zyn wederpartie van crime in jugemente tzynder deffencie ende als dienende tzynen sticke met protestacie van hem niet te willen injureeren noch calumpnieren.

 

[5] Inquisicie es tcrimen te ondersouckene by informacie precedente uuter officie van den juge. //

 

 

[Cap.5] Van accuserene.

 

[1] [I]n alle processen criminele weerdt gheprocedeert by accusacien, want zonder accusacie en staet niement te condempneerne. Ende in teekene van dien ons lieve heere God en wilde tvrauken bevonden in overspele niet condempneeren omdat se niement en accuseerde.

 

[2] Naer de oude ghescreven rechten elc wetweerdich ende ydone, mochte criminelic accuseeren ende criminelic concludeeren van allen crimen publycke. Nemaer dies moeste hy hem ghevanghen gheven ende doen inscriven ad penam talionis, dats te segghene dat hy verviele van zynder accusacie, hy dooghen ende lyden zoude moeten dezelve pyne of pungnicie die de gheaccuseerde gheleden zoude hebben, updat hy by der accusacie verwonnen ende achterhaelt hadde gheweest.

 

[3] Nemaer want dat recht ende die solempniteyt van inscriven ende van hem ghevanghen te moeten gheven / te stranghe was, ende dat midsdien vele ghegreveerde niet wel en dursten accuseeren, zo es by style ende costume tzelve houde recht laten vaeren ende ghemodereert ende innebrocht dat de fisque, die niet verbueren en mach, zelve de accusacie doet ende de criminele conclusie neemt, ende dat de partien alleenlic contendeeren tot civile beterynghe. Ende also werdet alnu alomme gheuseert.

 

[4] Hoewel ende niettemin de accusateur of partie formee moet prouven ende tproces beleeden tzynen coste. Ende daer hy vervalt, hy es condempnable te repare[re]ne justicie ende der partie van der wanclaghe, niet met pena talionis, nemaer arbitralic ter discretie van den juge.

 

 

[Cap.6] Van denunciacien.

 

[1] [N]aer de civile rechten, niement en es gheadmicteert te denuncierne dan officiers die daertoe gheordonneert zyn ghelyc als zyn serjanten, praters, scutters van beesten ende diereghelycke die eedt // ghedaen hebben de delicten duechdelic an te brynghene. Dewelcke gheloeft zyn van huere anbrynghene in lichten cleenen notorien saken, maer niet in groote saken, noch van grooten delicte dan om by den juge of fisque ondersouck ende inquisicie daerup te doene.

 

[2] Naer de canonycke rechten zyn gheadmicteert te moghen denunchieren alle deghone diet annegaet ende interrest hebben in de sake. Zo zyn ooc alle deghone die uut goeder effectie of uut zele van justicien ghemouveert zyn te denunchierne van wat crime dat zy, behoudelic dat de denunciateur niet en zy infame, noch vyl persoon, noch conspirateur, noch viant, noch dat hyt niet en doet omme den ghedenunchierden ghepungniert te hebben by eenigher peyne of griefve canonicque of legale, nemaer alleenlic om ghereduceert ende ter penitencien ghebrocht te zyne.

 

[3] Alle denunciacien moeten zyn warachtich, of anderssins de denunchiateur zoude moeten repareren justicie ende partie ter discretie van den juge, of zo ander segghen, ghepungniert te zyne pena talionis.

 

[4] Hoewel de denunciateur en es niet ghehouden hem te doen / instruerene, noch zyn denunciacie te prouvene, noch den fisque te assisterene, noch tproces te doen beleedene tzynen coste, hy en wille. Nemaer hy moet ende es ghehouden te tooghene den fisque tbesceedt dat hy danof heeft, ende te noumene de orconden diere af weten te sprekene. Hy moet ooc sweeren updat den juge of den fisque ghelieft, dat zyn denunciacie warachtich es, ende dat hy se niet en doet om calumpnieren.

 

[5] De juge of fisque behoort eer hy de denunciacie ontfaet, wel te meerckene wat persoon dat es de denunciateur die se doet, ende wel te ondervraghene van allen circumstancien, ten hende dat hy niement en traveilliere tonghelyck, noch cost en doet tevergheefs.

 

[6] Want teffect van denunciacien es dat de juge of fisque die ghehoort hebbende, ondersoucken by inquisicien watter af es. Ende vint hyt zo, zo procedeert men jeghen den delinquant.

 

 

[Cap.7] Van excepcie van crime.

 

[1] [E]lcken verweerere es gheoorlooft te moghen proposerene exceptie van crime tzynder defencie zonder begryp, hetzy jeghen den juge, jeghen de partye, jeghen de orconden, of jeghen brieven ende instrumenten, behoudelic dat tghuent dat hy danof // voorstelt warachtich zy. Want waert niet warachtich ende hy danof verviele, hy zoude moeten repareren justicie ende partie naer de gheleghentheyt van den sticke ende qualiteyt van den ghejurieerden, al ter discretie van den juge.

 

[2] Al eist dat de verweerere prouft zyn exceptie van crime, nochtan en sal daeromme de partie niet ghepungniert zyn van den zelven crime zonder nieu proces. Want die exceptie huer niet voorder en strect dan ten fyne daertoe zo gheproposeert es, te wetene, om den juge te verstekene van kennene, de partie van agierene, de orconden van deposerene ende de brieven ende instrumenten van yet te profiterene. Nemaer de fisque die exceptie ghehoort hebbende, staet in zyn gheheel omme zyn actie danof te intenteerne ende conclusie criminele te nemene up de verificacie van der partie of anderssins also hy te rade vinden mach.

 

 

[Cap.8] Van inquisicien.

 

[1] [D]e inquisicien, die wy heeten informacie precedente, worden altyts ghedaen uuter officie ende auctoriteyt van der juge. Want niement dan de juge of deghone / die de macht van hem heeft, inquireren mach.

 

[2] Want vele saken zyn nootsakelic om duechdelycke inquisicie te doene, ende dat in zes manieren.

 

[3] Te wetene, eerst dat de inquisiteur competent juge daertoe zy, ende dat deghone jeghen wien hy de inquisicie doet zy zyn suppoost ende ondersate, of dat tcas ghebuert zy onder zyn jurisdictie.

 

[4] Ten tweessten, dat de sake zo groot zy dat zo weert es inquisicie danof te doene. Want van lichten cleenen saken men gheen ondersouck en doet.

 

[5] Ten derden, datter zy diffamacie precedente van den crime danof men ondersouck doen wille. Want jeghen ongheblameerde of onghediffameerde persoonen en mach men niet inquereren.

 

[6] Ten vierden, dat die diffamacie precedente commen zy uut eerbaerder, discrete, wetweerdeghe persoonen ende niet uut lichten volcke, nyde, of andere malicie.

 

[7] Ten vyfsten, es noot dat de inquisiteur certain zy dat tcas daeromme hy de inquisicie doet ghebuert zy. Want het es zomwyle ghesien dat men inquisicie // dede van moorde ende de man leeftde noch, oft van brande ende thuus stont noch.

 

[8] Ten zesten, dat de informacie ende inquisicie ghestelt zy in goeder behoorlycker voorme. Want warer ghebreck in de voorme, de informacie en zoude niet dooghen. [Ende men verstaet goede voorme als de substancien van der informacie niet achterghelaeten en zyn, te wetene by wyen zou gedaen es, wanneer zou gedaen es, te wat plecke, by wyens laste, de oude van den orconden, waer zy woonen ende diereghelycke].

 

[9] Ende het zyn noch twee manieren van inquisicien, te wetene, generale ende sp[e]ciale.

 

[10] In de generale ondersouct de juge of fixque generalic van allen delicten ende persoonen om zyn provincie te zuverne van quade lieden. Ende daer en es de informacie precedente van gheenen noode, nemaer werdt daerinne gheprocedeert by generalen vraghene zo men doet in de duergaende waerheden.

 

[11] In de speciale ondersouct de juge of fisque specialic van specialen persoonen ende van specialen delicten. Ende daer moet zyn dinformacie precedente zo voorscreven es, of anderssins de inquisicie waere negheene updat se de partie wilde debateren ofte wederlegghen. /

 

[12] In dese inquisicie en hout men gheen ordene noch de solempniteyt die in de enquesten ordinaire onderhouden moeten zyn, want men roupt de partie niet omme die te zien doene noch omme de orconden te sien sweerne, noch hy en gheeft der partie de namen ende toenamen van den oorconden niet omme die te reprochierene ende salvacie daerup te makene ten hende te procederene, al naer stile ende costume.

 

[13] Ende es de redene, want die inquisicien alleenlic dienen omme tproces te prepare[re]ne ende niet om tproces te instrueerne ende daerup te condempnerene of absolverne, also de enqueste ordinaire doet.

 

[14] Ooc mede in alle de besoucken of informacien die de juge doet of doet doen uut zynder officie ende auctorite, hetzy vooren of naer litiscontestacie, en es de partye niet te roupene omme die te sien doene, noch namen noch toenamen danof te ghevene.

 

[15] Nemaer naer rechte de juge zoude ghehouden zyn te ghevene der partie de copie van der inquisicie eer hy se dwynghen zoude [moghen] te andwoorden, specialic als die ghedaen waere ten versoucke van der vervolghender partie. Maer // zo en zoude hy niet als zo ghedaen waere uut zynder officie zonder versouck van yemende, ende dat naer rechte. Maer in de practicque van [de Raet van] Vlaendren en gheeft de procureur generael nemmermeer copie van inquisicien of informacie precedente, also men wel doet in vele hoven in Vlaendren daer men ghehouden es denghonen die uutghegheven es bedreghen, de namen ende toenamen ende ooc de copie van der gheelder inquisicie te ghevene als hyt begheert.

 

[16] De juge mach inquereren van crime van XX jaeren, te tellene nederwaert van der date dat tcrime ghecommicteert was, maer naer XX jaeren niet.

 

[17] Ende van delicten ghecommicteert in Brabant of elder buuten den lande van Vlaendren, en doet de fisque in Vlaendren gheen inquisicie, al waert ooc dat de delinquant zyn verkeerynghe binnen Vlaendren name, tenwaere dat de partie danof claechde, danof begheerende recht ende justicie.

 

 

[Cap.9] Van informacie precedente by famen.

 

[1] [H]eeft de juge of fisque om zyn inquisicie te doene niet dan fame, zo moet hy hem eerst / doen informeeren van diere fame ende weten uut wat volcke die fame ghespruut es. Want fame die commen es uut dronckaerts of anderen lichten volcke of uut vianden of quaetwillende, en es niet ghenouch omme yemende te diffameren.

 

[2] Fame die alree gheresen es of huer beghin ghenomen heeft naer tvanghen of naerdat de informacie beghonnen [es], en diffameert ooc niet. Zo en doet ooc fame alleene zonder ander indicie. [Maer fame] met eenen orconde niet suspect, sprekende [van den sticke], es ghenouch om inquireren, vanghen, arresteren ende tortureren.

 

[3] Fame moet gheprouft zyn met tien goede mannen, eens sprekende, zo eenighe segghen. Andere segghen XV of XX. Andere segghen dat ghenouch es te hebbene de meeste menichte van der ghebuerte onder de welcke de fame loopt. Andere stellent in de discretie van den juge, mids dat de rechten danof gheen zeker ghetal en ordonneeren. Andere zegghen dat om te prouvene fame, twee orconden ghenouch zyn niet suspect evenverre dat zy gheven goede redene van huerer sciencie ende dat // zy noumen lieden van eeren wien zyt hebben hooren segghen.

 

 

[Cap.10] Van informacie by indicien, suspicien, conjectueren of presumpcien.

 

[1] [H]eeft de juge of fisque om zyn inquisicie te doene niet dan indicien, suspicien, conjectueren of presumptien, zo moet hy hem eerst danof doen informeeren.

 

[2] Indicien spruuten zomwyle uuter fame ende name of uuter maniere van levene van den ghedefameerden, somwyle uut zynder conversacie - want quade conversacie es indicie van quaden weercken-, somwyle uuter plecke daer hy verkeert, somwyle uuter vlucht - want vlucht maect groote suspicie -, zomwyle uut zynen contenancien - want als mens hem sprack hy veranderde in zyn coleur of tale of hy stamerde of beefde -, somwyle uut zynen worden - want hy hevet tstick ghenouch ghekent of zulcke worden ghesproken datter grote suspicie in te nemen es-, zomwyle uut zyn daden - want hy den dooden tevooren ghedreecht hadde of laghen gheleyt omme hem te slaene-, ende diereghelycke. / Ende dese ende andere indicien moeten blycken ende gheprouft zyn met orconden niet suspect.

 

[3] Een souffissant orconde van ziene ende wetene maect souffissante indicie om inquireren, om vanghen ende ooc omme tourtoureeren, maer niet omme condempneeren. Want up indicien en es niement criminelic te condempnerene hoe steerck dat zy zyn, ghemeerct dat in materien criminele de probacien claerder zyn [moeten] dan de lucht.

 

[4] Confessie extrajudiciale wel gheprouft met eenen orconde die souffissant es, maect ooc vulle indicie ende es gh[en]ouch omme inquereren ende procederen.

 

[5] Zo doet ooc dreeghynghe wel gheprouft met eenen orconde, specialic als de dreeghere ghewuene es zyne dreeghinghe te vulcommene.

 

 

[Cap.11] Van dat notoire es.

 

[1] [D]e dinghen werden de juge notoire in drien manieren, te wetene eerst by rechte, ten anderen by faite, ende ten derden by presumptien van den faite.

 

[2] By rechte als de partie tstick kent in jugemente // buuten allen vreesen, pynen ende bande van ysere, of dat hem tstick blyct by orconden oft anderen souffissanten bewysen.

 

[3] By faite als tfait zo openbaerlic ghecommicteert es in de presencie van volcke als dat de facteur of delinquant dat niet gheloochenen en can. Ende men verstaet in presencie van volcke alsser tien lieden present hebben gheweest. Ende men verstaet openbaerlic alst ghebuert es up tstrate, in de keercke, int scepenhuus, up de vischmaerct of in anderen openbaeren plecken.

 

[4] By presumptien, als de facteur huus houdt met eenen ghehuweden wyve, trecht presumeert ende hout voor notoire dat hy zit in overspele, of als een lombaert openbaer tafle hout om wouckeren, trecht presumeert ende hout over notoire dat hy een wouckereere es.

 

[5] In crimen notoire ende die kenlic zyn, es ghenouch te inquerere[n] van der notorite.

 

[6] Ende es dat wort notoire zeere pertinent in inquisicien te doene. Want in notoire crimen / mach de juge procederen zonder accusateur ofte denunciateur ende zonder partye te gheve[ne] copie van den indicien, zonder heesch te doen makene of zonder conclusien te doen nemene. Ende en es zulck proces niet te blamerene ofte te argueerene van nullite by ghebreke van solempniteyten van rechte, want in saken die den juge notoire zyn, gheene ordene houden, es ordene houden, ende in notoire saken, de juge mach suppleeren de facto.

 

[7] Als tfait ghecommicteert es in concistorien voor den juge sittende in jugemente ende in presencien van tien of twalef lieden, de juge mach procederen jeghen den facteur sommierlic zonder eenighe inquisicie te doene of ander proces te makene. Maer waere tfait ghecommicteert in de presencie van den juge buuten concistorie of vierschaere of niet sittende in jugemente, zo zoude hy moeten procedeeren by inquisicien ende tproces maken, ordinairlic daerinne procedeerende, want hem tstick niet kenlic zyn en zoude als juge. //

 

 

[Cap.12] Van commissie criminele.

 

[1] [A]ls tcrim commen es ter kennesse van den juge by eenen van den voorscreven manieren van doene, zo last de juge den ghediffameerden up te roupene ende te daghene, of alst crim capitael es, te vanghene ende zyn goet te inventorierene. Want in criminelen saken men niement daghen noch vanghen en mach zonder expres last van den juge daertoe te hebbene.

 

[2] In den Raedt van Vlaendren ende in den Grooten Raed useren zy dat last te ghevene by commissien die men nomt commissie criminele.

 

[3] In de leenhoven ende vierscaeren van Vlaendren, de baillius, serjanten ende andere dienaers vanghen zonder commissie, ende dat uut huerlieder officien. Ende zyn eenighe dienaers die generael oorlof ende last hebben daertoe van hueren meesters weghe omme de haeste die tvanghen dicwyle begheert.

 

[4] Commissien criminele worden gheexpediert in de voorscreven raden up de requeste die de partien overgheven, / zomwyle ten versoucke van partien alleene, zomwyle van den procureur generael alleene, ende zomwyle ten versoucke van den procureur ende van den partien tsamen.

 

[5] Ende worden de eenighe gheexpediert up informacien alree ghedaen ende andere up informacie te doene. Ende die moeten ghedaen zyn eer men daghe[n] of vanghen mach. Want in materien criminele niet gheoorlooft en es ymende te daghene of vanghene zonder ten minsten informacie precedente.

 

[6] Ende alle commissien daerup de informacie te doene es, moeten ghelibelleert ende ghenareert zyn van den sticke. Maer in de commissie daer de informacie precedente alree ghedaen es, es ghenouch te segghene: "Ghesien zeker informacie precedente" zonder dat noot es tstic int langhe te nare[re]ne.

 

[7] In de Cancelrie worden zomwyle gheexpediert commissien criminele zonder impetrant, zonder naracie van den sticke ende zonder cause, metter clausele: "Om zeker saken ons daertoe mouveerende", ende dat uuter auctoriteyt ende macht absolute van den // prince die dat doen mach alleene, ende negheen van zynen Rade.

 

[8] Ende als tcrym heescht pungnicie corporele of dat zulc es dat de ghedaechde niet occuperen en mach by procureur, zo expediert den Raed adjournament personnel updat blycke van den premissen.

 

 

[Cap.13] Van daghene.

 

[1] [D]aghen es van den substancialen van den processen criminele. Ende alle substancialen moeten ghehouden zyn in huere ordene of anderssins tproces en zoude niet dooghen.

 

[2] Daghen es innebrocht by godlycken rechte, natuerlycken rechte, canonycke rechten ende civile rechten.

 

[3] De daghinghen in materien criminele moeten ghedaen zyn ten persoonen van den ghediffameerden updat hy vindelic es, of daer neen, tzynen huuse. Ende men verstaet tzynen huuse daer hy hem houdt ten daghe van der daghynghe al heeft hy meer huusen. Ende heeft hy gheen huus ende dat hy ghevloden es van der plecke, zo doet men de daghynghe naer de reghele die den executeur ghegheven es by zynder commissie, hetzy ter / peye, ter bertecke met trompslaghe of anderssins.

 

[4] Ende moet de executeur besorghen dat de insinuacie den ghedaechden ghedaen zy by missiven of anderssins by zulcker manieren dat de juge verstaen moghe dat de daghynghe veresimiliter commen es ter kennesse van denzelven ghedaechden.

 

[5] Ende de ghedaechde moet hebben competenten dach om compareeren van zeven daghen ten minsten of meer naer de distancie van den siege van den juge.

 

[6] Dexecutuer es gheloeft van zynen exploite. Ende [up] zyn relacie werde de conthumacie ghegheven te zulcken profyte alst behoort evenverre dat blyct van zynder commissie of laste.

 

[7] Naer de civile rechten een executeur alleene en es niet gheloeft, maer tween werdt vul gheloeve ghegheven. Als dexecuteur reelateert dat hy Claise ghedachvaert heeft tzynen persoone ende Clais zeecht by eede ter contrarie, het staet in den juge te gheloevene denwelcken wien hy wille, consideracie nemende up de qualiteyt van den persoone zo eenighe segghen. //

 

[8] Ende daeromme eist tzekerste in materien criminele te nemene ende te sendene twee boden, zo de docters segghen, of dat de executeur zyn exploit doe[t] ter presencien van orconden ende die stelle in zyn relacie.

 

[9] Ma[e]r andere zegghen dat dexecutuer behoort ghelooft te zyne van zynen exploite, want in materien criminele dicwyle difficil zoude zyn den executeur orconden te ghecryghene.

 

[10] Ende dexecuteur en gheeft gheen copie van zynder commissie noch exploite in materien criminele also hy doen moet in materien civile, ende dat naer style.

 

 

[Cap.14] Van handstellinghen van goede.

 

[1] [N]aer rechte men doet gheen annotacie of handstellinghe van goede in materien criminele dan by der eerster conthumacie.

 

[2] Want naer style ende costume, de annotacie of handstellinghe werdt ghedaen by der commissie criminele ende by den executeur terstont als hem by informacien bleecken es van den premissen.

 

 

[Cap.15] Van vanghene.

 

[1] [T]en es niement gheoorlooft te vanghene zonder bevel ende ordonnancie van den juge zo voorscreven es.

 

[2] Hoewel die reghele / failliert in vele sticken, [te wetene] in valsche[muntenars], in openbaere straetroevers, in vercrachters van vrauwen, in de soldoyers die hueren capitain ontloopen, in deghone die de boomen ende wyngaerden bederven. Want men die ende diereghelycke vanghen mach zonder auctoriteyt van den juge.

 

[3] Zoe doet ooc den dief die wechloopt metten packe alsser gheroup es: "Weert den dief".

 

[4] Tovereers ende deghone die met venyne ommegaen om watren of putten te empoysonerene, zyn ooc vanghelic zonder bevel van den juge.

 

[5] Zo zyn ooc apostaten ende uutgheloupen monicken of ghewyde nonnen.

 

[6] Fugitiven zyn ooc vanghelic zonder auctoriteyt van den juge.

 

[7] Zo zyn ooc ballynghen, want ballynghen ghehouden zyn voor viant van der ghemeender welvaert.

 

[8] Naer rechte ende styl, niement en mach vanghen zonder informacie presedente, tenwaere [in] present meffait daer elc vanghere es als tmalfait capital es, maer anders niet.

 

[9] Nemaer elc van den voorscreven vanghers die vanghen moghen zonder // auctoriteyt van den juge, moeten den ghevanghen[e] leveren in de vanghenesse van justicien binnen twintich hueren up peyne arbitraire zo eenighe segghen. Andere zegghen binnen zes hueren updat doendelic es.

 

[10] Baillius, meyers, serjanten, dienaers ende andere officiers van steden, duerpen, casselrien of heerlicheden vanghen by vier manieren, te wetene, in bedrachten van duergaende waerheden, in present malfait, ten versoucke van partien ende van ghewysden boeten.

 

[11] Hoewel officier die yemende vanct van den winde als wetweerdich, injurieert den persoon die hy vanct ende es danof pung[n]ierlic. Want men niemende onghediffameert vanghen en mach, tenwaere scudden, truwanten, cockinnen, die zyn van den winde wel vanghelic, want zy huer diffamie voor hen medebrynghen.

 

[12] De executuer die dissimmuleert te vanghene daer hy last heeft te vanghene ende vanghen mach, zonder meerckelic belet, es te suspenderene van zynder officie ende anderssins te pungnierene te discretie van den juge.

 

[13] Zo es ooc de executeur die naer tvanghen / zynen ghevanghenen ontslaect of laet loopen, stelt hem in dangiere van zelve te commene int ghesach van dien ghevanghene ter discretie van den juge.

 

[14] [Ende hadde hyne gheslaect of laten loopen uut malicien of by corrupcien, hy waere te priverene van zynder officie ende weerdich verclaerst te zyne onhabel om nemmermeer officien van exploiteur te bedienene ende bovendien ghebannen of anders arbitralic ghepuniert te zyne.]

 

[15] Dexecuteur en mach ooc zynen ghevanghene niet laten gaen up belooftte van in te commene te zynen daghe, want dat doende zoude excedeeren ende gaen buuten zynder auctoriteyt ende commissie.

 

[16] Negheen officier of ondersate en mach den executeur ontsegghen assistencie dies versocht zynde. Ende dade hyt niet, emmers dat by zynen ontsegghen of dissimulacie interrest quame der partie of der justicie, hy waere te pungnierene ter discretie van den juge.

 

[17] Ende volghende dien men moet den executeur alomme vanghenesse leenen als hyt begheert, ten minsten om eenen nacht, den cepier ghenouch doende.

 

[18] De executeur om den delinquant die rebel es te ghecrighene om vanghen, daer hy [in] een huus hem ghesauveert heeft, mach dat huus [daer hy inne es], ommerynghen ende belegghen ende de duere ende veinstren inneslaen al en staet in zyn commissie niet. Want // als hem ghegheven es commissie om vanghen, men verstaet dat hem gheconsenteert es te doene al dat dient om zyn commissie te vulcommene.

 

[19] Maer waere de delinquant in beslotene vanghenessen van justicien, dexecuteur en zouden daer niet moghen uuthalen noch de vanghenesse breecken, tenwaere dat hy expres last hadde daertoe by zynder commissie ende dat de cracht zyne waere.

 

[20] Hy en mach ooc den delinquant niet halen uuter keercke noch van den keerckhove om wat sticke dat zy, zonder expres last daertoe te hebbene. Nemaer hy mach wel de keercke belegghen metten keerckhove [ende zenden omme] breeder last ende breeder commissie updat de materie daertoe ghedisponeert es.

 

[21] Van dootslaghe, vrauwecracht ende andere ghelike groote crimen en bevryt de keercke noch tkeerckhof niet den delinquant, nemaer de bisscop of zyn officiers willen eerst versocht zyn eer men se halen mach uuter keercke / of keerckhove. Maer versocht zynde me[n] mach se daer uute halen by fortsen jeghen den danck van den bisscop ende zynen officiers zonder de keercke daeromme te violerene, zo de weerlycke rechters mainteneeren. Nemaer van cleenen crimen bevryt de keercke ende tkeerckhof, tenwaere dat [den] delinquant de vryheyt danof zelve brake als fait doende up de keerck[e] of up tkeerckhof, of ooc van den keerchove de vryheyt gheduerende.

 

[22] De weerlycke officier mach wel vanghen cleercken ende gheestelycke persoonen int present malfait, maer hy moet se leveren hueren ordinairen betalende de misen van justicien.

 

[23] Ende niet alleenlic en eist gheoorlooft den weerlycken officiers te vanghene cleercken in present meffait, maer ooc allen anderen priveen persoonen gheen officiers zynde, behouden dat zy se leveren als boven.

 

[24] De weertlycke officier mach ooc vanghen cleercken // als zy niet en zyn in habitu et tonsura ende ghevanghen houden tot dat de gheestelycke juge ghekent heeft of tabyt daer hy in ghevanghen was [clerclic] was of niet.

 

[25] Dexecuteur mach ooc vanghen ende halen den crimineux uut zynen huuse, zonder te Ghendt, daer en mach men gheenen cr[i]mineux uutten huuse halen poorte[r] zynde, dan metten heere ende ter kennesse van zeven scepenen van der Kuere.

 

[26] Dexecuteur en sa[l] niement laten te vanghene in swaren delicten omme eenighe gheleeden, saulfconduyten, remissen, pardoenen of andere ghelycken brieven of persuacien die men voor den ghediffameerden zoude willen doen. Nemaer sal altyts voortgaen in zyn exploit zonder te nemene kennesse van saken.

 

[27] Hy en sal ooc niet diffee[re]ren teeneghen appellacien, want in Vlaendren appellatie gheen stede en heeft in materien criminele zo men dat ghemeenlic mainteneert [ende] ooc wel ende lovelic onderhoudende es./ Ende emmers hy en sallen niet laten gaen totdat de inibicie hem ghedaen werden by den juge als boven.

 

[28] Ooc en mach men naer rechte niet appelleren van vanghene, maer zo doet men wel van te langhe ghevanghen te houdene ende van ghebreecke van justicien.

 

[29] Dexecuteur en mach om gheen rebellie den deliquant in vanghen dootslaen, al waert ooc dat hy ballync waere of wetteloes, of dat hy anderssins de doot wel verdient hadde, want niement gheoorlooft en es te doodene dan den juge wien de macht daertoe ghegheven es.

 

[30] Nochtanne hadde dexecuteur exprez last ghehadt den delinquant te brynghene levende of doot, of dat de rebellie zo groot gheweest waere als dat dexecuteur hem nootsakelic hadde moeten weeren, zo zoude hy van der doot moghen gheexcuseert zyn.

 

[31] Van quetsen of myncken die de ghevanghene ontfaet int vanghen, en heeft dexecuteur niet te verandwoordene evenverre dat blyct van den rebellie. //

 

[32] So wie fortselic resisteert den executeur in zyn exploit, hem nemende metten boeseme of andere overdaet of ruutheyt doende, die staet in dangiere te verliesene de vust of anderssins ghepungniert te zyne naer de qualiteyt van den sticke.

 

[33] Insghelycx zo wie forcelic ontweldicht eenen die ghevanghen es van crime uuten handen van den executeur of dienaere, die stelt hemzelven in dangiere te commene in de stede van den ghevanghene criminelic of civilic ter discretie van den juge.

 

[34] Dexecuteur en es niet ghelooft van den injurien of excessen die hem ghedaen werden doende zyn exploit anders dan up zyn relacie inquisicie te moghen doene. Maer hy es ghelooft van zynen exploite zo hiervooren gheseyt es.

 

[35] Als de ghedefameerde, vervolcht zynde om vanghen, vliet voor den executeur ende loopt in een ander territoirie, de executeur mach hem wel volghen de [chaudechasse] ende vanghen int selve territoire in / faveure van der justicie, hoewel hy moeten leveren den heere van der plecke daer hy ghevanghen es updat de ghevanghene of de heere begheert.

 

 

[Cap.16] Van vanghenesse of kaerkere.

 

[1] [E]nde het zyn vele manieren van vanghenessen of kaerkeren. Te wetene, eenighe omme te pungnierene, ende danof dat useren de gheestelycke jugen die de delinquanten condempneeren ad perpetuos carceres.

 

[2] Anderen zyn omme te bewaerne de delinquanten tot dat tproces ghemaect es, ende dat in twee manieren. Te wetene, de cleene delinquanten simpelic zonder ysere ende boyen, [ende de groote delinquanten met ysere ende boeyen]. Ende hierof useren de weerlycke jugen, dewelcke nemmermeer ad perpetuos carceres en condempneren, want naer de civile rechten de vanghenesse gheordonneert es om verwaeren ende niet om pungnieren.

 

[3] Nochtanne in delicten daer de rechten of statuuten gheen ghenomde peyne ghestelt en hebben, es de weerlycke juge wel ghecostumeert te pungnierene met vanghenesse ende de // delinquanten daerin te stellene te watre ende te broode om eenen tyt.

 

[4] Andere [vanghenessen] dienen omme attermineeren ende vermoyen dieghone die de vonnessen of condempnacien niet furnieren of huere sculden niet betalen en willen.

 

[5] Andere zyn kaerkers van oorloghen om te verwaerne de ghevanghene[n] tot zy huer rentsoen betaelt hebben.

 

[6] Deghone die men haut sub fida custodia, dats te segghene die men stelt in de bewaernesse van archiers of serganten, en zyn properlic niet gheincarkereert [noch in vanghenessen, maer zy zyn verwaert] ende en moghen nieuwers voorder gaen dan zy oorlof hebben.

 

[7] Zo zyn ooc deghone die verbonden zyn by eede ende up peyne niet te gaene uuten casteele of uut Sente Pherhilderkeercke of plaetse of andere ghedesigneerde plaetsen ende ooc uut ghyselhuusen.

 

 

[Cap.17] Van vanghenessehouders.

 

[1] [D]e ghevanghene[n] staen ten laste, pericule ende fortune van den cypier van der huere dat zy ghelevert zyn, zo ende in zulckerwys dat een ghevanghen doot vonden waere in de vanghenesse ende dat men niet en wiste hoe hy ghestorven waere, men zoude de doet legghen / up den cepier, tenwaere dat hy hem danof conste of wiste texcuserene.

 

[2] Waert ooc dat een ghevanghene van crime by der rouckeloosheyt, negligencie of dronckenscip van den cepier of van zynen lieden uutbrake ende wechliepe, de cepier zoude dat moeten verandwoorden met zynen lyve ende staen int ghesach van den wechgheloepene criminelis of civilic te emenderene ter discretie van de juge. Ende en zoude de rouckelooshede of negligencie van den sluutere oft andere zyne dienaers hem danof gheen excusacie zyn.

 

[3] Brant of ruyne of merckelic accident of fortune merckelic overcommen zynde in de vanghenesse zonde[r] de culpe of scult van den cepier, zoude hem van den wechloopene of uutbrekene van den crimineus excusacie moghen zyn. Maer waert dat hy ne [liete] loopen uut malicien of uut coruptien, zo waere hy livelic te pungnierene.

 

[4] Zyn in een vanghenesse twee of drie sluuters, vangheneshouders of cepiers, ende dat deen wechloopt metten ghevanghene, dander sluuters en zullen danof niet te lydene hebben, tenwaere dat zy raed daertoe ghegheven hadden, of // daet daertoe ghedaen hebben.

 

[5] In bewaernessen van den ghevanghenen die criminelic ghelevert zyn, de cepiers moghen se in ysere ende in boyen slaen, te meer dat zy ghelevert zyn up wederleveren, behouden nochtan dat zy se niet en quetsen noch en myncken in huere beenen of andere leden.

 

[6] De ghevanghene es ooc te stellene in stranghen yseren als hy tcrym dat capitael es ghekent heeft, of dat hy danof verwonnen es by oorconden. Zo es hy ooc die eens vanghenesse ghebroken heeft, want men altyts presumeert jeghens hem dat hy wechloopen sal.

 

[7] Een joncman es nauwer ende strangher te bewaerene dan een houdt man, een steerck man [dan] een cranck man, een sieck man dan een ghesont man, ende alsovoort. Ende de cepier heeft cause groote discretie daerinne te oorbuerne.

 

[8] Want in goeder conciencien de cepiers behooren de ghevanghenen zoetelic te anthierne ende groot medelyden met hemlieden te hebbene.

 

[9] Ende emmers / zy en moghen gheen ghevanghenen sluuten in eenighe plecke daer gheen hemellucht en es, noch zo verre van den lieden dat men huer gheroup niet hooren en mach.

 

[10] Noch zy en moghen hemlieden niet laten lyden honghere noch durst, noch verbieden te sprekene jeghen hueren vrienden, noch beletten de aelmoesenen ende duecht die men hemlieden doen wille van spyse ende drancke, noch ooc van rade ende advise up huerlieder stick te moghen nemene, tenwaere den cepier by goeden specialen expresse verboden ende gheinterdiceert.

 

[11] Zy behooren naer rechte alle maenden te adverterene den juge de menichte van den ghevanghenen die zy hebben, metgaders de causen ende delicten daervooren zy hemlieden ghelevert zyn, huerlieder oudde, crancheyt, ghesontheyt of onghesontheyt, ende dat up de peyne van XX ponden gouds. Maer dat en es in de practicque niet gheuseert.

 

[12] De juge behoort ooc de ghevanghenen gade te slaene ende te besorghene dat zy // hebben huerlieden nootsakelycheden. Ende vint hy datter yement ghevanghen licht zonder cause ende zonder partie, hy behoort uut zynder officie dien te relaxeerne ofte te ontslaene.

 

[13] Hy behoort ooc naer rechte alle ghevanghenen te expedierne ten lancxsten binnen eender maent of dien te slakene, te condempnerne of absolverene updat de materie daertoe bereet es.

 

[14] Vrauwen die ghevanghen zy[n] van crime, behooren ghesepareert te zyne van den mans ende te hebbene vanghenesse up hemzelven. Of zy behooren naer de nieuwe rechten ghestelt te zyne in een vrauwecloostre of godshuus ende daer wel bewaert te zyne totdat de juge bereet es de sake te terminerene.

 

[15] Een cepier die vleesschelic bekent een wyf die hem in vanghenesse ghelevert es, al waert ooc by hueren dancke, commicteert crim capitael ende es livelic te pugnierene metten sweerde.

 

[16] By den ordonnancien van den hertoghe Phelips le Hardy van den jaere M IIIJc een ende vernieut by den hertoghe Jan zynen zone int jaer M IIIJc VIJ daernaer, alle cepiers van Vlaendren moeten leveren den ghevanghenen die / criminelic ghevanghen ende hen ghelevert zyn jeghen den fisque, broot, potaige, bier, bedde ende lakenen, mids daervooren ontfaende IIJ scellingen VJ denieren parisis tsdaechs.

 

[17] Ende de ghevanghenen die ghelevert zyn jeghen partien moet hy leveren broot, potaige, licht, bier, vleesch, harynck of compenaige zulc als den dach ghetydich es redelic ende tamelic, ende ooc bedden ende lynlakenen, mids daervooren ontfaende VJ scellingen parisis sdaechs.

 

[18] Ende willen zy hebben wyn of ander spyse, de cepier mach se hemlieden leveren updat hy wille, behoudelic dat huere persoonen niet voordere belast en worden in de vanghenesse dan voor IJ scellingen parisis sdaechs boven den voorscreven VJ scellingen parisis.

 

[19] De cepier moet de ghevanghene die gheabsolveert es van den crime, terstont ontslaen ende laten gaen, behouden hem zyn actie van zynen costen up denghonen dien hem ghelevert heeft of ghedaen leveren, ende dit naer ghescreven rechte. Maer naer recht costumier, de cepier hout zynen ghevanghenen tot hy betaelt es oft emmers ghecontenteert van zynen costen.

 

[20] De cepier mach int beghinsele // begheeren zekere van denghonen die hem [den ghevanghene levert, ende den juge moet hem] dien zeker doen doen of den cepier danof ontlasten, tenwaere dat de ghevanghene zelve goeds ghenouch hadde of dat hy ghelevert waere jeghen den heere of fisque alleene. Want de heere of fisque rycke ghenouch zyn om betalen.

 

[21] Duerwaerders noch andere officiers die ghevanghenen leveren by commissien van den prince of van den Rade, en zyn niet ghehouden te verandwoordene voor de costen. Nemaer staet dat te doene den impetrant, tenwaere dat zy van hueren exploiten ghedesadv[ou]eert waeren.

 

[22] Insghelycx de duerwaerders, cepiers noch andere en moghen de ghevanghenen niet spoillieren noch pillieren van hueren ghelde, abyten, cleederen, noch van tghuent dat zy anderssins van omtrent hemlieden hebben onder tdexele van vanghenescosten noch anderssins.

 

 

[Cap.18] Van vanghenesbraken.

 

[1] [S]o wie criminelic ghevanghen licht ende hy uutbreect zonder fortse, want hy de duere open vint, die es te pugnierene by banne of anderssins arbitrailic ter discretie van den juge.

 

[2] Maer es hy ontcommen / fortselic ende dat tcrime daeromme hy ghevanghen licht ghekent staet, of dat hy daerof verwonnen es met orconden, zo es hy pungnierlic van den live, al waert ooc dat tcrime niet capitael en waere. Want tbreecken uuter vanghenesse dat crim capitael ghemaect heeft, ende es preuve jeghens hem.

 

[3] Maer stonde tcrime niet bekent noch verwonnen, zo waere hy pungnierlic van denzelven crime ghelyc of hyt ghekent hadde ende danof verwonnen waere, want tbreken van der vanghenesse hem danof besculdich maect.

 

[4] So wat ghevanghene den cepier uploop doet, quest of dootslaet, es te pugnierne metten sweerde.

 

[5] Ende de ghevanghene die wroucht, reveleert of anders uutbrynct hoe dander ghevanghene[n] machineeren of conspireren omme middele te vindene uut te brekene, es slakelic ende behoort hem zyn crime, updat remicteerlic es, by den prince gheremicteert te zyne.

 

[6] So wie by fortsen trect uuter vanghenesse eenen anderen ghevanghen van den crime, die werdt naer rechte ghebannen vyf jaeren, al waert ooc dat de ghevanghene niet // besculdich en waere. Ende waere hy besculdich ende dat tstick capitael waere ende ghekent stonde of verwonnen met oorconden, zo waere de infracteur livelic te pungnierene.

 

[7] So wie eens vanghenesse yewers ghebroken heeft, es suspect van vluchte ende wechloopene in allen anderen vanghenessen, ende verliest de beneficien ende faveur die men de ghevanghene doet ghelyc als gheslaect te moghen zyne up zekere, van verlichtinghe van ysers, van ter lucht te moghen gaene ofte te sittene ter veinstren ende diereghelycke.

 

[8] Waert dat een ghevanghene hemzelven quetste of doodde uut desperacien of anderssins by accidente ende onghevalle, de juge noch de cepier en zouden in dien quets of doot niet ghehouden zyn, evenverre dat men claerlic wiste dat de quets of doot ghebuert waere in der manieren voorscreven. Maer wyst men de sake niet, me[n] zoude de doot legghen up den cepier, tenwaere dat hy hem danof wiste te excuserene by eenighe notoire ende apparenten causen van excusacien ende die expermenteerlic zyn. /

 

 

[Cap.19] Van slakene.

 

[1] [D]e cepier en mach den ghevanghenen niet slaecken noch laten gaen zonder ordonnancie van den juge, al waert ooc dat hy ghevanghen waere zonder cause of de ghevanghene goeden zeker stellen wilde. Ende dade hyt, hy waere extraordinairlic te pungnierene ende ghehouden te betaelene interrest.

 

[2] Insghelycx de juge die de ghevanghene onbehoorlic ontslaect of last te ontslaene, es ghehouden int interrest dat de justicie of partie daerby neemt.

 

[3] So wie ghevanghen es criminelic zonder last of commissie of zonder informacie precedente, die es terstont te slakene zonder zekere of caucie.

 

[4] Zoe es hy ooc als tcas zulck es dat de pugnicie niet zyn en zoude dan den ban. Want om te bannene en es gheenen noot den persoon ghevanghen te houdene.

 

[5] Ende also mach men segghen van allen crimen daer de pungnicie niet en es van den live of lede of van openbaeren instalacie te doene, gheesselynghe ende diereghelycke. //

 

[6] De ghevanghene die capitalic ghevanghen es, en es niet slakelic up zekere, tenwaere dat tcrim bekeerlic waere int civile ende dat de fisque civile conclusie ghenomen hadde, te wetene dat hy ghecondempneert worde in eenighe peyne van C ponden groten [ofte] andere somme pecuniele.

 

[7] Hy en es ooc niet slakelic als de fisque neemt conclusie criminele in sub[si]dium, te wetene C ponden groten of andere somme te betalene binnen der maent ende daer hy se niet en betaelt, dat men hem de voet afhauwe of de handt of een ander let.

 

[8] Zo en es hy ooc als de fisque concludeert copulative, te wetene C ponden groten ende de hand af.

 

[9] In Vlaendren es stil als de procureur fiscal alterneert, dat hy nochtan noch blyft by zynder conclusie criminele omme daerup recht te hebbene by ordene.

 

[10] De ghevanghene en es ooc niet slakelic als de fisque concludeert alternative, te wetene de hand af of C ponden groten. Want het staet in de discretie van den juge deen of dandere te wysene naer de gheleghentheyt van den sticke.

 

[11] Nochtanne useeren zy in Vlaendren den ghevanghene te slakene als de procureur fiscael zyn conclusie ghealterneert heeft, nietjeghenstaende / dat hy niet en sceet van zynder conclusie criminele.

 

[12] Zoe wie ghevanghen es om verbuerde onghewysde boeten criminele, ende hy daerjeghen segghen wille, die es slakelic up zekere te rechte te commene ende tghewysde te betalene. Maer es de boete ghewyst, zo moet hy namptieren ende dat naer styl.

 

[13] Vrauwen die slakelic zyn en hebben gheen borchtocht te stellene, maer es ghenouch dat zy doen caucie juratoire, al waert dat zy caucion of borchtocht vermochten.

 

[14] Cessie van goede en heeft gheen stede in criminele saken, maer moet de ghevanghene pacience hebben te beterne de mesdaet metten live als hy se met goede of met ghelde niet beteren en can.

 

 

[Cap.20] Van borchtocht in materien criminele.

 

[1] [M]ach of can een ghevanghen van crime gheen borchtocht stellen, zo moet hy ghevanghen bliven. Want zo wie borghe bedeghen es yement te rechte te brynghene up een ghenomde peyne ende hy ne te rechte niet en brynct, die werdt pede stante ghecondempneert in de peyne.

 

[2] Ende // es de peyne niet ghenomt, zo betaelt hy interrest zulc als de justicie ende de partie daerby ghenomen hebben by zynen ghebreecke, of hy werdt anderssins ghepungniert extraordinairlic ter discretie van den juge.

 

[3] Niement en mach hem verbinden up peyne capitale yemende te rechte te bringhene, dats te segghene up lyf noch up let, want niement machtich en es van zyns zelfs leden.

 

[4] Maer de principale mach hem wel verbinden weder in te commene up peyne van achterhaelt te zyne van den sticke of te verliesene tbeneficie van zynder remissie of ander gracie of up ghebannen te zyne ende diereghelycke, maer niet up zyn hooft noch up de vuust, noch up zyn hooghen, noch ander leden.

 

[5] De juge heeft wel te considerene hoe hy de burchocht neemt in materien criminele. Want warer ghebreck hy zoude zelve den fisque ende der partien moeten vuldoen.

 

[6] Ende de borchtocht die ghedaen es te rechte te brynghene, es uute als de sentencie ghewyst es ten principale.

 

[7] Zo es ooc de borchtocht die ghedaen es te rechte te staene / ende te obedierne de ordonnancie ende bevelen van de juge.

 

[8] Maer borchtocht die ghedaen es tghewysde te vulcommene en es niet uute dan als de sentencie vulcommen es.

 

[9] So wie borghe es in criminelen saken civilic inneghestelt tghewysde te betalene, die es borghe voor al dat men wysen sal, also wel ten profyte van den fisque als van der partie.

 

[10] Ende de borchtocht die ghedaen es te betalene tghewysde van eender minder wet, en strect huer niet voordere dan van den wysdomme dat dezelve wet wysen sal, zodat de burchtocht uut es als dat wysdom betrocken es by appellacien of reformacien.

 

[11] Ende daeromme raden de docteurs dat men de borchtocht zo breet neme dat zo begrypt den overjuge van appeele ende tghuent dat hem ghewyst sal zyn.

 

[12] Niement en es dwynghelic te stellene borchtocht van niet te mesdoene, want men daertoe qualic borghe vinden zoude voor de mesdaet van den principalen delinquant. [Oock es elck punierlyck van zyndre mesdaet, ende en ware niet redelic dat men den borghe punieren zoude voor de mesdaet van den principalen].

 

[13] Ende in grooten delicten, inneghestelt criminelic, en mach // deen malfacteur gheen borghe zyn van den anderen. Maer zo mach hy wel in cleenen delicten civilic inneghestelt.

 

[14] Alle de goeden van den delinquanten staen gheepoticquiert ende verbonden jeghen den fisque, behouden trecht van den crediteurs twelcke altoes vooren gaet.

 

 

[Cap.21] Van ghevanghene te belastene of beswaerene.

 

[E]nde die ghevanghen es om een maleficie mach wel belast zyn by eenen anderen officier om een ander maleficie. Nemaer tproces van der eester belastinghe sal altyts vooren gaen ende daerby niet verachtert zyn metter tweester belastinghe. Zo en sal dexecutie van den vonnesse dat men up deerste belastinghe wysen sal.

 

 

[Cap.22] Van presenteerene of conthumasseerene.

 

[1] De ghedaechde in materien criminele en mach den juge niet versmaden maer moet compareren evenverre dat de juge competent es.

 

[2] Ende in een van den drien plecken es competencie van den juge in crim[i]nele saken. Te wetene, eerst ter plecken daer de ghedachde wuent, ten anderen ter plecken / daer tdelict ghecommicteert es, ende ten derden ter plecken daer de delinquant ghevanghen ofte ghearresteert es.

 

[3] Als de ghedaechde niet en comt, men procedeert jeghen hem by deffaulte, zo men hier bevinden mach. Maer es hy ghevanghen ende dat tstick capitaelic es, zo en dient er gheen presentacie up trolle, noch comparicie in concistorie, want in dat cas tproces ghemaect werdt extraordinairlic in de vanghenesse.

 

[4] Tenwaere datter waere claghende partie of dat tcrim niet capital en waere, want in dat cas zoude men procedeeren ordinairlic ende de sake presenteren.

 

 

[Cap.23] Van hem te presenterene in materien criminele.

 

[1] [I]n materien criminele criminelic inneghestelt moet de ghedaechde compareeren in persoone, ende en es niet ontfanghelic hem te presenterene by procuracien.

 

[2] De redene die es want de sentencie die men jeghen den procureur gheven zoude en waere niet executeerlic in zynen persoon, want hy niet mesdaen en heeft, noch te draghene de pungnicie van anders mesdaten ende forfaiten.

 

[3] Ooc mede // en zoude de procureur gheen actie hebben jeghen zynen meester om ontsleghen of ontlast te zyne van der condempnatie, [ende] by consequente zoude hem zyn officie van procureur scadelic wesen, twelcke niet en behoort te zyne.

 

 

[Cap.24] Van procureurs in materien criminele.

 

[1] [R]egulariter in materie criminele publicque of privee en werdt niement gheadmicteert by procuracien heesschende noch verweerende.

 

[2] Hoewel dese generale reghele failleert in vele sticken. Eerst in materien van injurien, [item] in accusacien van ingratituden, [item] in lichten crimen, [item] in crimen civilic inneghestelt, [item] in medeghesellen van crimen - want de medegheselle int selve stick staen mach voor zynen gheselle [ende voor hem verantwoorden -, ende generalik] in allen crimen publicque ende privee daer niet dan relegacie of ban toe dient of peyne van ghelde, in zulcke saken mach de procureur occupeeren heesschende ende verweerende omme te accuserene, te excipierene, te excuserene, te prouvene, te reprochierne, te salverene ende alle andere saken te doene die de principale zoude moghen doen updat hy daer present ende voor ooghen waere.

 

[3] Maer / in delicten daer de puegnicie corporele van bloede zyn zoude, en mach de procureur niet occuperen, tenwaere omme te aligierne de cause van der absencie of om te proposerene declinatorien of dilatorien.

 

[4] Eenighe segghen dat omme te occuperene in cr[i]minelen saken daer men by procureur occupeeren mach, es noot dat de procureur hebbe procuracie speciale. Andere segghen dat ghenouch es dat hy hebbe procuracie generale met expressen specialen laste.

 

[5] In criminelen sticken daer de statuuten bekeert hebben tcrime int civile, mach de procureur occupeeren. Verbi gracia, tstatuut zeecht dat zo wie dootslaet sal betalen duust ponden parisis of andere somme pecunielle, de procureur in dat cas mach occuperen ende sustineeren al de sake duere.

 

[6] Maer zeyde tstatuut zo wie dootslaet sal onthooft zyn ende betalen duust ponden parisis, de procureur en waere in dat cas niet admissible, want de capitale pungnicie ghestelt es voor de principale peyne.

 

[7] Men mach naer rechte gheenen absent cr[i]minelic condempneeren, // want hy niet ghehoort en es noch by procureur compareeren en mach.

 

[8] Maer waert ghestatueert dat men den absent by contumacien criminelic condempneeren zoude moghen als verwonnen, zo zoude die absent procuracie moghen senden om zyn cause te deffenderene. Ende de redene die es, want naer dat statuut ordonneert tghuent dat jeghen tghemeen recht es, te wetene dat men den absent crimineelic zoude condempneeren, zo wilt ooc [t]recht releveren den absent dat hy occuperen ende zyn gheheele sake defendeeren mach by procuracien.

 

[9] Ende ooc dien achtervolghende waere by statuute een ballync zo gheabandonneert datten elck dootslaen mochte, ende datter een waere die [den] ballynck dootsloughe, die zoude moghen stellen procureur omme over hem te aligierene dat de doode ballynck was metter condicie van also enormelic gheabandonneert zynde.

 

[10] Eenighe segghen dat waere jeghen den procureur in criminelen saken niet gheexcipiert voor litiscontestacie, dat men daernaer dien procureur niet weeren en zoude moghen. Nemaer de rechten verbieden naectelic te occuperene by procureur / in crim[i]nele capitale saken, ende en behoort de juge dien niet te ontfaene al waert ooc datten de partye niet en wederseyde.

 

[11] Universiteyten of colegien moghen stellen procureurs in materien crim[i]nele, want zy niet en moghen ghecondempneert zyn ghelyc privee persoonen.

 

 

[Cap.25] Van zinnene in materien criminele.

 

[1] [D]eghone die crim[i]nelic ghedaecht es ende niet commen en mach, die mach ende behoort hem te doen zinnene by zulcken alst hem ghelieft als hy cause daertoe heeft.

 

[2] Ende in dat cas es de procureur admicteerlic. Ende niet alleenlic procureur, maer ooc persoonen die gheen procureurs en zyn en moghen, ghelyc als vrauwen, jonghers onder de XXV jaeren, rudders, religieusen ende diereghelycke, hoewel dat zy danof last hebben moeten zo eenighe segghen. Ende andere segghen dat gheenen noot en es last daertoe te hebbene.

 

[3] In de practique es gheuseert last daertoe te moeten hebben ende te sweerne dat hy dies last heeft ende dat de zinne warachtich es.

 

[4] Ende de vadere mach excuseeren // zynen zone in materien capitale ende beletten de conthumacie updat hy zeker doet zynen zone te presenterene theenen ghenomden daghe, up peyne zo eenighe segghen.

 

[5] Andere segghen dat gheenen noot en es dat de vadere te doene heeft satisdacie, want de persoon van den vadere ende van den zone zyn gherekent voor een persoon, zodat de vadere defendeerende zynen zone, scynt hemzelven [te] defenderene.

 

[6] De zone mach insghelycx excuseeren zynen vadere ende beletten de conthumacie die men tzynen laste mochte pronunchieren in criminelen saken, ende dat omme dezelve redene.

 

[7] Het es goede sinne als de [excusateur] zeecht dat de ghedaechde elder ghevanghen licht zonder fraude ende dat dat blycke by certifficacien van der justicie van der plecke of anderssins duechdelic.

 

[8] Het es ooc goede sinne dat de ghedaechde hem ter cause van den sticke ter purge gheleyt heeft voor competenten juge ende dat blycke.

 

[9] Zo eist ooc als / hy terzelver tyt ghedaecht staet voor anderen meerderen juge die hy obedieren moet.

 

[10] Groote ziecte es ooc goede sinne evenverre dat danof blycke by tween orconden of by den medecin wien men daerinne gheloeve gheeft. Maer cleen ziecte en excuseert niet. Zo en doet ooc cleenen quets, noch cleen belet, want up cleen belet en acht de juge niet.

 

[11] Absencie in den dienst van den prince of om eldere te deposerene ende oorconscip te draghene of om tghemeen profyt, maect goede sinne.

 

[12] Belet van winde ende van tempeeste excuseert denghonen die over twatre commen moeten.

 

[13] De vrauwe die kint draecht of onlancx up es van kinde, es te excuseerne.

 

[14] Oorloghe, onveyle weghen, pestilencien ter plecken daer men ghedaecht es ende diereghelycke [excuseren].

 

[15] Maer ziecte van wyve, doot van kinderen of andere ongheval en maect gheen excusacie in materien criminele, tenwaere dat den juge anders dochte, of [hy] ooc eenighe andere openbaere sinne hadde dan hier gheexpresseert zyn. //

 

 

[Cap.26] Van saufconduyten ende gheleeden.

 

[1] [A]ls de ghedaechde, doende doen zyn sinne, zeecht dat hy niet commen en darf uut vreesen van zynder partie dien [hem] onderweghe scoffieren mochte, zo sent hem de juge officiers ten coste van den ghedaechden omme hem te gheleedene. Ende als hy begheert saufconduyt omme vredelic te moghen commene, het es in den juge hem dat te consenterene of hem dat te ontsegghene naer de gheleghenthede van den sticke ende qualiteyt van den persoone.

 

[2] Men gheeft den ondersaten [ordinairlic] gheen saufconduit. Hoewel nochtan als men se gheeft me[n] moet se houden zonder breken, evenverre dat zy gheexpediert zyn rypelic met kennesse van saken ende met goeder informacie.

 

[3] Maer waeren zy ghegheven lichtelic ende [niet] met kennesse van saken, ende dat tcrime zo groot waere dat men hem daeromme zoude moghen trecken uuter keercke, zo zoude de juge die saufconduyten moghen breken met kennesse van saken ende nietjeghenstaende dien procedeeren jeghen den delinquant. Want de juge gheen saufconduyt gheven en mach den ondersaten in prejudicien, achterdeele nochte verminderthede van den ondersaten. /

 

 

[Cap.27] Van deffaulten ende conthumasieren van crime. [Ende eerst jeghen dimpetrant].

 

[1] [J]eghen den procureur generael en werdt in Vlaendren gheen deffault ghegheven, want daer altoes yement es die voor hem occupeert, hetzy zyn substituut of eenich ander procureur van den hove, want alle de procureurs van der Camere substituuten zyn van den procureur [generael].

 

[2] Nemaer in de leenhoven ende in de vierscaeren, quame de heere niet of zyn bailliu of meyere, men zoude by dien ghebreecke den ghevanghenen ontlasten ende den ghedaechden in persoone oorlof gheven.

 

[3] Comt de partie impetrante niet, de ghedaechde heeft oorlof van hove ende costen ende mach protesteeren van injurien ende van scanden, scaden ende interresten.

 

[4] Ende in dat cas de procureur procedeert voort omme tinterrest van der justicie updatter informacie es ten laste van den ghedaechden.

 

[5] Ende in materien van purgen, comt de impetrant niet, hy vervalt van zynder purge, hemzelven by dien suspect makende ende baersculdich van den sticke.

 

 

[Cap.28] Deffaulten jeghen den ghedaechden.

 

[1] [N]aer rechte, zo wie criminelic ghedaecht es ende niet en comt, zyn goedt // werdt by deffaulte [ghedescribeert ende gheannoteert] by den fisque. Ende comt hy binnen den jaere de conthumacie purgieren, de hand van justicien werdt ghelicht ende tgoet hem wederghegheven. Zoe doet ooc zynen hoyrs als hy steerft binnen den jaere.

 

[2] Maer steerft hy niet, ende dat hy de conthumacie niet en comt purgieren binnen den jaere, zo doet de fisque dat goet wysen in zynen handen als verbuert in eeuwicheden.

 

[3] Nochtan en es de ghecontumasseerde niet versteken van zynen defensien omme die te proposeerne naer tjaer of altyts als hy wille. Want men naer rechte niement die absent es versteken en mach van defensien noch condempneeren in eenighe peyne corporelle. Maer zo maecht wel in peyne pecunele omme de conthumacie, ende dit al naer rechte.

 

[4] Nemaer naer styl ende costume, zo wie in de Camere van Vlaendren ghedaecht es te compareerne in persoone, ende hy niet en comt, die valt in conthumacien ende werdt herdaecht by handslakinghe.

 

[5] Ende comt hy dan noch niet, zo gheeft men tweesste deffault ende commissie van hem te daghene updat hy ghecrighelic es binnen / Vlaendren buuten den ghewydden steden, of daer neen, te vanghene up peyne van banne ende confiscacie van goede.

 

[6] Ende comt hy dan noch niet, zo procedeert men voorts jeghen hem by deffaulten zo verre dat hy ghebannen werdt eeuwelic uut Vlaendren, ende zyn goet ghewyst verbuert ten profyte van den grave zonder eenighe breedere enqueste te doene dan de informacie precedente.

 

[7] In den Grooten Raed useren zy te bannene by conthumacien eeuwelic uut allen den landen van haerwaerts overe, te wetene uut Brabant, Limbourch, Luxenbourch, Vlaendren, Artois, Henegauwe, Hollant, Zeelant, Vrieslant, Namen [ende] Mechelen.

 

[8] Hoewel naer styl, omme eenen ghedaechden criminelic te verwinnene by deffaulten moeten zyn vier daghinghen ende vier conthumacien, te wetene drie ordinaire ende eenen vierden dabundant.

 

[9] Ende die overleden zynde, dimpetrant gheeft overe by intendyte de profyten die hy meent by dien deffaulten vercreghen te hebbene. Ende thof die ghesien metter informacien, acten ende andere mynumenten, pronunchiert de ban ende de confiscatie van goede by conthumacien. //

 

[10] Nietmin de ghebannene die hem innocent kent, blyft altyts gheheel de conthumacie te purgierene naer sentencie ende hem te rechte te presenterene. Want zulcke bannen ghegheven by conthumacien up de inobedientie niet en zyn dan interlocutorien die wederroupelic zyn. Nemaer de confiscacie hout stede, tenwaere dat de prince uut gracien danof sceeden ende hem zyn goed restitueren wilde.

 

[11] Als de defaillant poorter es van Ghendt, van Brugghe, van Ypre, of van eenighe andere steden of plecken in Vlaendren daer de poorters vry zyn van confiscacien, nochtan thof en laet niet de confiscacie te wysene, want de previlegien te aligierene ende sustinerene comt in dexecutie. Ooc eist moghelic dat [de] deffaillant zyn goet heeft buuten Vlaendren daer de voorscreven previlegien niet en bestrecken.

 

[12] Een die hem laet conthumasieren in criminelen saken verliest niet alleenlic zyn goed, nemaer ooc zy[n] eere, fame ende goeden name. Want metten banne hy bedyt infame ende blyft infame totdat hy by den prince gherestitueert es / in zynen eersten staet, goede fame ende name.

 

[13] Eenighe mainteneeren dat een gheconthumasseerde in materien criminele ghehouden es voor verwonnen et pro confesso, ende dat hy overzulck condempneerlic es ende pungnierlic ten principale van zynder conthumacie als houdende voor een ficte probacie. Nemaer andere houden ende segghen dat uut zulcker [ficte] probacie of confessie gheen absent diffinitivelic ghecondempneert zyn en mach, want in materien cr[i]minele de probacien zyn moeten niet ficte, nemaer claerder dan de lucht.

 

[14] Ende in teekene van dien, een persoon was in meye XVc neghene by mynen heeren van den Grooten Rade verclaerst by conthumacien achterhaelt zynde van den crime dat hem de procureur generael imposeerde ende ghebannen uut allen den landen up peyne van livelic gheexecuteert te zyne om tzelve crym, ende was zyn goedt ghewyst verbuert. Nochtan gheloevic ende was te bemoedene in conciencien dat hy int principael niet besculdich en was, maer zyn vlucht causeerde de condempnacie.

 

[15] Als yement ghedaecht es criminelic up peyne te compareerene in persoone ende hy niet // en comt, die werdt herdaecht up een ander peyne ende ooc omme hem te sien condempneeren in deerste peyne. Ende comt hy dan niet, zo werdt hy by conthumacien ghecondempneert in de tweeste peyne ende voort up peyne van banne ende confiscacie van goede. Ende comt hy dan noch niet, zo werdt hy by den vierden deffaulte dabundant ghebannen by conthumacien ende zyn goet ghewyst verbuert. Maer in dat cas de peynen werden [confuus] metter confiscacien daer confiscacie stede heeft. Ende daer zo gheen stede en heeft, zo zyn te wysene ende te executerene alle de voorscreven peynen.

 

[16] Ende aldus waest ghepractiquiert in Vlaendren in den tyden van mynen heere den hertoghe Karele, salegher memorien, in prejudicien van den vryheden ende previlegien van den poorterien. Danof die van Ghendt hem beclaechden, zegghende dat de poortere niet meer verbueren en mach dan zyn lyf of LX ponden parisis, tenwaere in vre[de]brake, in welcken ghevalle de poortere verbuert zyn lyf ende LX ponden parisis. Ende hemlieden was gheandwoort dat dat privilege van den live ende LX ponden hem verstaet als de poortere livelic gheexecuteert werdt, maer niet van der peynen / die hy verbueren mach binnen zynen levende live.

 

[17] Als een ghebannen es up peyne, ende gheseyt dat hy niet weder incommen en sal hy en hebbe betaelt de peyne, de ballynck en es niet executeerlic voor die peyne also langhe als hy den ban obediert. Want hy heeft kuere, te houdene den ban of de peyne te betalene. Ende waert dat hy storve gheduerende den ban, zyn hoyrs zouden van diere peyne onghehouden zyn.

 

[18] In materien van verzekerthede, comt de ghedaechde niet, de versekerthede werdt metten eersten deffaulte ghewyst by conthumacien ende den impetrant gheconsenteert bri[e]ven omme tselve te insinuerene den ghedaechden. Ende also useert ment in Vlaendren.

 

[19] Nemaer comt de ghedaechde in persoone ende dat hy versekert metter hand, zo en doet men hem gheen insinuacie. [Ende wilt hy nyet verzekeren, zoo stelt men hem inne arreste ende inne beslotene vanghenesse tot hy versekert heeft].

 

[20] Ende in Vlaendren en wyst men gheen versekerthede by deffaulte tenzy dat den hove blycke dat de daghinghe ghedaen es ten persoone of domicille van den ghedaechden. Zoe en doet ooc up anderen dach dan up den dach dienende, want laet men dien overlyden, men moet van nieux ende in ander instancie herbeghinnen. //

 

[21] In Vranckerycke useren zy in materien van verzekerthede te moeten zyn twee deffaulten als de daghinghe niet ghedaen en es ten persoone van den ghedaechden.

 

[22] In materien van purgen, commen de ghedaechde niet ten tweessten deffaulte, dimpetrant sal by conthumacien ghewyst zyn ghepurgier[t]. Maer hy en sal gheen costen hebben, want hy de purge houden ende doen moet tzynen coste.

 

[23] Als vele crimineuse ghedaecht zyn up een stick, ende dat eenighe commen ende andere niet, de procureur fiscael en laet om de absente niet te procederene jeghen de presente, noch om de presente te procederene up dabsente.

 

 

[Cap.29] Van conthumacien te purgierene.

 

[1] [N]aer rechte, elc deffaillant mach commen purgieren de deffaulten jeghen hem ghegheven ende hem presenteeren zo hiervooren gheseyt es. Ende comt hy binnen de jaere, hy heeft restitucie van zynen ghenoteerden goede, also ooc hiervooren gheseyt es.

 

[2] Nemaer naer style ende costume, niement en es ontfanghelic criminele deffaulten te purgierne dan by relievement van den prince gheexcuseert up apparente nootsakelycke excusacien. /

 

[3] Ooc en keert hy niet weder te zynen goede alst in den handen van den prince ghestelt es, maer blyft dat in denzelven handen gheduerende tproces ende totdat by vonnesse de hand danof ghelicht zy.

 

[4] Hy en keert ooc niet wedere tzynen goede als de confiscacie danof by conthumacien ghewyst es, dan uut speciaelder gracie van den prince ende by zynen openen lettren gheverifiert in de Finance zoot behoort.

 

 

[Cap.30] Van heesch te makene in materien criminele.

 

[1] In materien criminele criminelic inneghestelt by den procureur fiscael ex officio daer de delinquant ghevanghen es, en maect de fisque gheenen heesch, maer hy communicquiert den hove zyn informacie ende begheert dat de ghevanghene daerup gheinterrogiert zy pede ligato. Nemaer in criminele saken civilic inneghestelt ex officio, maect de fisque heesch ende neemt zulcke conclusie als ter materien dient.

 

[2] In materien criminele daer de partie impetrant es, werdt den heesch ghemaect by der partie civilic, nemende civile conclusie van heerlycke ende profytelycke beterynghen // met costen, scaden ende interresten. Ende de procureur of fisque neemt conclusie criminele of civile al naer gheleghenthede van den sticke.

 

[3] Alle heesschen cr[i]minele moeten claer zyn ende perfect, ende hebben huere substancialen van accusacien, te wetene jaer, ende maent, de indictie, de plecke ende de qualiteyt van den delicte. Maer den dach en es gheenen noot in den heesch te stellene, tenwaere dat de beclaechde partie begheerde den dach ghenomt thebbene omme te moghen tooghene alibi.

 

[4] In materien criminele criminelic inneghestelt en es gheenen noot conclusie te nemene, want trecht gheeft uut de peyne of de pungnicie diere naervolghen moet. Maer naer costume, de accusateur [concludeert] als hy begheert dat de verweerere ghepungniert zy naer de voorme van rechte of van der kuere ende statuuten daerup gheordonneert.

 

[5] In materien van openbaeren [diefte], ghelyc als daer de dief achterhaelt es gheweest metten packe, mach de partie concludeeren dat de dief ghecondempneert zy in de viervaut van der weerdde dat hy ghestolen heeft ende in alle de costen. Ende / [in niet] openbaeren dieften, dat hy betale twevout ende niet myn.

 

[6] De procureur mach bovendien nemen zyn conclusie criminelic ende dit al naer rechte. Nemaer de style ende costume en es van den viervoude ende tweevoude niet gheuseert, nemaer es ghenouch dat de partie wederhebbe tghestolen dynck uuter officie van den juge die ghehouden es elcken zyn scaden up te doen rechtene daer hy can.

 

[7] In actien van injurien mach de partie concludeeren civilic of criminelic. Maer kiesende deen, zo moet hy sceen van den anderen, ende dit naer rechte. Maer naer style ende costume, de partie en mach gheen crim[i]nele conclusie nemen in wat sticke dat zy, want de pungnicie van den crime den heere toebehoort.

 

[8] Ende de fisque mach wel veranderen zynen heesch ende yet daertoe doen of afdoen. Te wetene, heeft hy gheseyt by daghe, hy macht veranderen ende segghen by nachte. Maer hy moet dat doen voor litiscontestacie.

 

 

[Cap.31] Van delayen in materien criminele.

 

[1] [N]aer rechte, wilt een verweerere delibereren up den heesch die up hem criminelic ghemaect es, me[n] gheeft hem // copie van den articlen ende delay omme te andwoordene ende hem te deffenderene. Ende dat evenverre datter es claghende partie, ende dat de inquisicien ghedaen zyn ten versoucke van diere.

 

[2] Nemaer als den heesch ende de inquisicien ghemaect zyn by den fisque alleene uut zynder officie zonder versouck van partien, zo en es den verweerere niet te ghevene copie van den articlen, noch delay om te delibereren, nemaer moet hem verandwoorden up den voetstaende van zynen excesse of propren delicte. Hoewel dat men zulcken delinquant in eenighe plecken delay heeft van drien daghen als hyt begheert, ende me[n] procedeert also voort van derde daghe te derde daghe. Ende in materien criminele civilic inneghestelt heeft de verweerere alle delayen ghelyc in materien civile.

 

 

[Cap.32] Van te andwoordene by exceptien.

 

[1] [I]n materien criminele, hetzy capitale of andere, de verweerere mach proposeeren by advocaet ende procureur, ende doen proposeeren alle exceptien declinatorien, dilatorien ende peremptorien ghelyc in civile saken. Maer ten principale moet hy zelve andwoorden metter mont ende kennen of loochenen. /

 

[2] Declineerende, hy mach suspecteren den juge ende aligieren de causen van den suspicien. Of hy mach segghen dat hy ter zelver cause elders betrocken staet, begheerende daer ghesonden te zyne.

 

[3] Delayeeren[de], hy mach blameeren exploit ende segghen dat dexecuteur hem ghedaecht ofte ghevanghen heeft zonder last of zonder commissie ende zonder informacie precedente, ende dat hyne ghevanghen heeft buuten zynde[r] macht ende auctorite, of up andere jurisdictie dan daer hy vermochte texploitierne. Of hy mach debateren zyn wederpartye ende segghen dat zo niet abel en es te accuserene, want zoe infame es.

 

[4] Peremptoirlic, hy mach segghen dat hy perdoen of remissie heeft van den sticke, of rappeel van banne, of dat hy eens van denzelven sticke ghepungniert es gheweest, of dat hy danof ghecomposeert heeft ende paeys ghemaect es ende diereghelycke. Of hy mach proposeeren alibi ende zegghen dat hy te diere tyt elders was dan daer men zeecht dat tfait ghebuerde. Of hy mach loochenen tstick ende zegghen datter niet af en es, ende esser wat // dat hyt dede up zyn verweeren, of by messchieve of ongheval, of dat hyt dede al slapende. Want slaep excuseert naer rechte, tenwaere dat hyt ghewuene waere in zynen slaep te smytene, in welc cas hy behoort hem te wachten van by yemende te slapene, ende also doende en zoude niet gheexcuseert zyn.

 

[5] Hy mach ooc segghen dat hem tstick vergheven es ende dat de doode voor zyn dood hem quyteghescolden heeft alle actien van injurien. Maer men moet wel weten dat al heeft de partie die gheinjurieert es dat gheremitteert, nochtanne en es de sake daeromme niet uute. Want van allen crimen men agieren mach [inne twee manieren], te wetene de civile beteringhe jeghen de ghegreveerde partye ende de crim[i]nele jeghen den fisque. Ende en mach de partie niet remitteren noch quyten in prejudicien van den fisque, [ende] by consequente noch de fisque in prejudicien van den partien. Ende up alle dese exceptien moet de juge recht doen sommierlic ende by ordenen ghelyc hy doet in materien civile.

 

 

[Cap.33] Van renvoyen in materien cr[i]minele.

 

[1] [R]envoy en heeft gheen stede in crim[i]nele saken naer rechte, want prevencie / daerinne stede heeft.

 

[2] Prevencie vercrycht huer by daghinghe verbale of arreste of vanghene van den persoone.

 

[3] Prevencie by arreste gaet voor de daghinghe verbale, want tcrime volcht den persoon, ende die den persoon in handen heeft mach zyn vonnesse executeeren. Nochtanne waere een crimineux eldere ghevanghen dan ter plecke van zynder wuenste of ter plecken daer tcas ghesciet waere, de justicie van der plecke van zynder wuenste zoude renvoy moghen heesschen.

 

[4] Die van Ghendt noch andere gheprevilegierde steden en doen gheen renvoy van hueren poorters die buuten der stede fait ghecommicteert hebben, want de kennesse ende pungnicie van hueren poorters hemlieden toebehoort.

 

[5] Myn heeren van den Rade en doen gheen renvoy van gheprevelegierden saken ghelyc als van sauvegardebrake, van princelycke vredebrake, violencien van keercken ende van den suppoosten van diere, van crime de lese majeste, port darmes, fait boven faite, excessen ghedaen up officiers officierende, noch van velen anderen ghelycken sticken, specialic als zy danof hebben de prevencie.

 

[6] Zy // en doen ooc gheen renvoy van delicten die verjaert ende verdaecht zyn ende onghepungniert bleven by neglegencien van den [officiers ende] justiciers diere af te kennen hadden.

 

[7] Int Parlement useren zy gheen renvoy te doene van pbriesters of cleercken die ghevanghen of gheaccuseert zyn van saulvegardebracke of ander gheprevelegiert stick, dan metten laste van der boete om tzelve stick.

 

[8] Ende myn voorscreven heeren van den Rade en doen ooc gheen renvoy van den delicten die in huer hof ghecommicteert zyn, ghelyc als van ghevalscht te hebbene de brieven van den prince of valsch orconscip voor hemlieden ghedreghen te hebbene ende diereghelycke.

 

[9] Van vagabunde delinquanten, dats te segghene van denghonen die in Vlaendren gheen domicille en hebben, en doet de juge gheen renvoy, want zy pungnierlic zyn alomme daer men se vint.

 

[10] Als tusschen tween justicien ghescil es van jurisdictien, myn voorscreven heeren van den Rade [zouden] halen den crimineux als by der hueverhandt ende maken proces ende doen / de pungnicie zonder prejudicie van elckanders jurisdictie.

 

 

[Cap.34] Van te andwoordene pede ligato.

 

[1] [Z]y useren in den Grooten Raed, naerdat den heesch ghemaect es in materien van excesse ende naerdat de informacien ghesien zyn, te stellene in arreste den ghedaechden in persoone ende hem te doen interroguieren by commissaris up de articulen die de procureur overgheeft pede ligato, dats te segghene ghevanghen man zynde.

 

[2] Ende eyst dat hy int andwoorden niet en kent tzynen laste, ende dat hem de informacie niet te zeere en beswaere, zo werdt hy ontfaen int proces ordinaire ende gheadmicteert te occuperene by procureur, ende voort gheordonneert den partien te scrivene ende de informacien gherecoleert ende gheamplieert te zyne ten lastinghe [ende ontlastynghe] van den ghedaechden, ende voort in de sake ordinairlic gheprocedeert te zyne zoot behoort.

 

[3] Maer eist dat de ghedaechde, gheinterroguiert zynde pede ligato, yet heeft beghonnen kennen tzynen // laste, of dat hy int spreecken gheereert heeft of stamert of anders hemzelven suspect maect, of dat hy zeere belast es by der informacie, of datter groote indicien zyn ofte vehemente suspicien jeghen hem zyn, zo ordonneert thof dat hy gaen sal in beslooten vanghenesse om zyn proces daer ghemaect te zyne.

 

[4] In den Raed van Vlaendren useren zy te interrogierene de officiers die ghedaecht zyn in persoone up huere excessen niet by commissaris, nochte appart, maer openbaerlic in concistorien by monde ende by eede. Maer andere particuliere persoonen die gheen officiers en zyn, werden gheinterroguiert apart. Zo werden ooc officiers als tdelict hueren officien niet anne en gaet.

 

[5] Eenighe commissarissen in den Grooten Raed en doen den ghedaechden den eedt niet doen uut vreesen dat zy hemlieden versweeren zouden. Ende andere willen dat zy sweeren.

 

[6] De ghevanghene die gheinterroguiert es, moet pertinentelic andworden ende de waerheyt segghen, niet by credit vel non credit, nemaer by kennene ende loochene de veritate. /

 

[7] Ende zeecht hy dat hy van den delicte niet besculdich en es, of hy loochent dat hy danof besculdich es, die andwoorde en es niet souffissant, want zyn zegghen ende andwoorden moet zyn up tfait of dat hy tdelict ghedaen heeft of niet, ende niet up trecht of hy besculdich es of niet. Want dat recht by den juge te discerne[rene] staet ende niet by hem.

 

[8] Eyst dat hy tstick kent gheheelic willichelic ende zonder be[d]wanck, zo en esser niet meer te disputerene, noch te ondersouckene. Want de saken die gheelic willeghelic ende zonder bedwanck ghekent zyn, en heeft de juge niet dan te condempnerne.

 

[9] Ende eyst dat hyt loochent, zo procedeert de juge te nemene de probacien. Ende vint hy tstick claer ende wel gheprouft, zo procedeert hy ter condempnacien. Maer vint hy de probacien niet wel claer, of dat hy niet en heeft dan groote indicien, suspicien of andere halve prouve, zo considereert hy de qualiteyt van den delicte ende wat indicien, suspicien of presumptien hy danof heeft ende of die ghenouch zyn omme hem ter banck te bringhene. //

 

[10] Eyst dat de ghevanghene de vraghe zom kent ende zom niet, te wetene dat hy was tenzelven daghe ter plecken daer den dootslach ghebuerde, maer hy loochent den dootslach ghedaen te hebbene, zo hout de juge de sake over gheel gheloochent ende procedeert ter preuve.

 

[11] Maer eist dat hy kent den dootslach ghedaen [te] hebben, maer niet te diere plecke, noch te dien daghe, zo hout de juge de sake over ghekent ende procedeert ter condempnacie.

 

[12] Hoewel, zeecht hy dat hy kent den dootslach, maer zeecht dat hy en dede up zyn verweeren, de juge neemt tzynen voordeele de kennesse van den dootslaghe ende last hem de nootweere te prouvene.

 

[13] Ende daeromme eist wyslic gheandwoort als hy zeecht "Ic loochene den dootslach, ende indien dat danof bleecke, ic hebt ghedaen te mynder deffence." Want in dat cas en heeft de juge gheen kennesse te zynen voordeele te nemene.

 

 

[Cap.35] Van ter banck te legghene.

 

[1] [M]en sal niemende ter banck legghen alsser partie formee es die presenteert te prouvene, of dat men / tfait achterhalen mach by preuve ordinaire.

 

[2] Zo sal men ooc om lichte crimen of mesdaden daer lyf noch let anne en cleeft. Ende lichte crimen zyn yemende te treckene by den haere of te stekene met voeten of te ghevene een cacksmete ofte te injurierene met woorden ende diereghelycke.

 

[3] Men sal ooc niemende legghen ter banck tenzy dat hy gheinterroguieert hebbe gheweest pede ligato. So en salt ooc alst niet bleecken en es dat tstick daeromme hy ghevanghen es, ghesciet es. Te wetene dat [thuus] verberrent es by moortbrande ende niet by messchieve, ende dat de man vermoort es ende niet ghestorven van zelfs.

 

[4] Men sal ooc niemende legghen ter banck als hy tstick ghekent heeft of kennen wille zonder pyne, tenwaere dat hy tcrime alleene niet en hadde connen doen. Want in dat cas zoude men hem moghen pynen omme te wetene zyn complicen of dat hy se anderssins niet wroughen en wilde.

 

[5] Men sal niemende legghen ter banck dan by wysdomme van den juge. Ende eyst dat [de] ghevanghene danof appelleert me[n] sallen // hooren ende niet voorder procedeeren tot van den appelle ghedecideert zy, ende dit naer rechte.

 

[6] [Men sal oock nyemendt legghen ter banck zondere daertoe te hebben souffisante indicien ende presumptien ende dat oock naer rechte].

 

[7] Maer naer de costume vele jugen in Vlaendren weerpen den ghediffameerden up de banck alleenlic up zyn quade fame sonder eenighe particuliere indicien van den sticke te hebbene, zegghende dat de banck hemlieden sal doen segghen alle dynck. Dwelcke myn heeren van den Rade corigieren alsser clachte af comt.

 

[8] Als de informacie ghedaen es up een fame die liep, ende dat naer dinformacie loopt fame contrarie, men sal up die informacie den ghediffameerden ter banc niet legghen zonder te hebbene andere nieuwe ende souffissante indicien ofte presumptien.

 

 

[Cap.36] Van souffissanten indicien omme yemende ter banc te brynghene.

 

[1] [O]f de indicien, suspicien of presumptien souffissant zyn om de banck, licht naectelic in de discretie ende conciencie van den juge, ende en es gheen reghele noch leerynghe daerin te ghevene.

 

[2] Hoewel dat zyn drie manieren van indicien, te wetene deerste indicien die verre zyn van der waerheyt, dander indicien die naerder zyn der waerheyt, / ende de derde indicien die aldernaest der waerheyt zyn, die zy eeten ontwyfelycke indicien.

 

[3] Verre indicien of naerder indicien moghen wel mouveeren den juge ende zyn verstanesse roeren. Maer zy en zyn niet souffissant om de banck zonder ander meer ende breder indicien.

 

[4] Maer ontwyfelycke indicien wel gheprouft met tween souffissanten orconden eens sprekende zyn souffisant, als ooc es een orconde sprekende van der waerheyt. Exemple in materien van moorde. Het es verre indicie dat de ghesuspecteerde qualic ghediffameert es, of dat hy es van mans doode. Het es naerder indicie dat hy viant was van den dooden, dat hy en ghedreecht hadde te slane ende ghewuene was zyn dreeghynghe te vulcommene. Ende dese alleene zyn [niet] souffissant ghenouch om de banck, al waere[n] zy gheprouft.

 

[5] Maer het es ontwyfelycke indicie als hy ghesien was commen uuten bossche daer de doode doot lach, met eenen naecten bebloedden messe in de hande, [bleeck] ende mesmaect loopende naer de keercke, want die wel gheprouft met tween orconden // niet suspect, es souffissant ghenouch om de banck. Zo eist ooc als een souffissant orconde niet suspect zeecht dat hy hem sach gheven den slach, want die deposeert de veritate.

 

[6] Insghelycx in materien van dieften, het es een verre indicie dat de ghesuspecteerde een mueleneere es, of dat hy aerme es ende gheerne frisch en moy gaet. Het es naerder indicie dat ghestolen dync in zyn huus ghevonden es. Maer het es ontwyfelic ende souffissante indicie als hy ghesien es wechgheloopen metten packe.

 

[7] Item in materien van adulterien, het es verre indicie dat zy elcanderen lief hadden eer zy hem van melcanderen betrocken thuwelycke. Het es naerder indicie dat [hy] ghesien es converseeren int huus als de man niet thuus en was. Maer het es certum ende ontwyfelicke indicie als hy vonden es met haere te bedde. Ende also mach men segghen in allen velen ende ghelycken sticken omme te commene ter vehemente suspicie. /

 

[8] Vlucht wel gheprouft es ende maect indicie souffissante omme de banck, specialic als deghone die de vlucht neemt wechloopt naerdat hy ghediffameert es ende niet gheaccuseert, of dat hy ghevanghen zynde de vanghenesse breect ende wechloopt, of dat hy vliet in de keercke, of andere vryheyt anneemt.

 

[9] Nochtan het es wel gheoorlooft denghonen jeghen wien men procedeert by inquisicien van den grooten delicte of crime capitale te duuckene ende hem absent te houdene tot hy weet wat men hem heesschen sal, uut vreesen van gheprecipiteert te zyne. Maer upgheroupen zynde te rechte, neemt hy dan de vlucht, die vlucht maect jeghen hem suspicie soffissante omme de banck.

 

[10] Confessie extrajudiciale van den ghediffameerden wel gheprouft met eenen souffissanten [orconde] maect vulle indicie omme de banck.

 

[11] Zo doet ooc als hy ghesien es wechgaen metten facteur of dat hy den facteur ghehuust ende gheheerbeercht hadde naer tfait, of dat hy gheprocureert of middele // gheweest es van zynen ontcommene, of dat hy belet heeft dat de facteur niet ghevanghen en es, of dat hy hem beromt hadde zulck fait te doen doene, of dat hy gheraden of ghepersuadeert heeft den dooden te gaene duer den wech daer hy wiste dat de laghe gheleyt was omme hem doot te slaene.

 

 

[Cap.37] Van pinene.

 

[1] [D]e maniere van pynene, zoete of stranghe, licht gheheel ende al in de consideracie, discrecie ende conciencie van den juge. Nemaer de goede juge heeft altyts medelyden ende compassie te hebbene metten pacient ende rypelic te ansiene zyn oudde of joncheyt, zyn crancheyt of steerckheyt, zyn ziecte of ghesondde, ende wat hy in de pyne verdraghen of niet verdraghen en mach.

 

[2] Het es ooc wel nootsakelic in den juge eerstwaerf zoetelic te beghinnene, daernaer stranghere, ende daernaer noch stranghere, naer de groodte, quantite ende qualite van den delicte, naer de indicien, presumptien of suspicien die hy danof heeft, ende naer de maniere van zynen andwoordene int examineeren. Ende en heeft de juge niet te / achtene up zyn roupen, up zyn crysschen, caermen of claghen. Ende dit al met zulcker goeder moderacien ende ghetempertheyt dat tlichame van den pacient niet ghemynct, niet ghecranct, noch te zeere ghequest en zy.

 

[3] De juge heeft ooc zeere te meerckene de contenancien ende manieren die de pacient heeft up de banck in zyn spreken of andwoorden ende te huerckene of hy varieert of ghestadelic blyft by zynen propooste, ende al te doen stellene by den greffier of cleercke by goeden instrument ende expressen ghescryfte.

 

[4] [Ende behooren zyne vraghen te zyne met generale woorden waer hy was in zaterdaghe avent, wier meer was, wat hy daer dede et cetera, zoodat de specificacie altyts comen van den pacient].

 

[5] [De juge en mach noch en behoort den pacient niet te inducerene noch te persuaderene dat hy yet kent tzynen laste, noch oock te verdreeghene van meerdere pyne aen te doene updat hy nyet kennen en wille. Maer hy behoort altyts ghestadelyck te continueren de pyne met coelen zinne totdat hem dynct in consciencie dat hys ghenouch heeft].

 

[6] Hy en behoort ooc naer rechte den pacient niet te ondervraghene van [anderen delicten] dan van denghonen danof hy befaemt of ghediffameert es. Ende es de redene want men zonder indicien niement pynen en mach.

 

[7] Hy en behoort ooc den pacient niet te ondervraghene van den delicte van anderen, noch van hueren levene, conversacie of regemente, tenwaere van roovers, moordenaers, valschemunteneers ende diereghelycke. Maer vele jugen in Vlaendren doen al ter contrarien by costumen, ende dat zomtyts ghecorigiert werdt ghelyc voorscreven es. //

 

[8] In crime de lese majeste of andere enorme crimen daer groot inconvenient af commen mach, behoort de juge voor eenighe pyne te waerscuwene den pacient ende te induceerene wilt hy tstick kennen zonder pyne ende de waerheyt danof segghen, me[n] sal hem tstick doen vergheven ende remissie danof doen hebben. Ende wilt hy niet, me[n] sal procederen ende pynen omme de waerhede te wetene.

 

[9] Daer vele delinquanten zyn om in een stick te legghene ter banck, zo beghint de juge eerst te gaene an denghonen daer hem dynct daer hy de beste waerheyt af weten sal, of an denghonen die meest suspect es van den sticke, of an den crancsten.

 

[10] Ende esser een vader ende een zone, hy beghint an den zone in de presencie of wel wetene van den vadere. Want natuerlic de vadere meer vreest voor den zone dan voor hemzelven. Ende esser man ende wyf van eenen sticke, men beghint an twyf als an de crancste, ende al tzynder discretie. /

 

[11] De pynen [of tormenten worden ghedaen] met corden. Ende men vint niet in rechte dat men se anders doen mach. Nemaer naer de costumen worden zy diverschelic ghedaen, niet alleenlic met corden, maer ooc met watre, met ezyne, met viere ende anderssins ter ordonnancie van de juge, naer de gheleghentheyt van den sticke ende qualiteyt van den persoone.

 

[12] Ende de meeste pyne die men eenen pacient doen mach of can zonder [t]lichame te quetsene, es te bindene tlichame in een lade daert nieuwers wech en mach ende dan te windene by den tween grooten te[n]en. Want met dien treckene ende windene tlichame ryst ende rect, dwelcke den pacient doet onverdrachelycke pyne, de welcke cesseert terstont als men twie[l]kin slaect, ende en quetset tlichame niet, zo ic eens hoorde segghen mer Janne van Dadiselle, souverain bailliu van Vlaendren was, diet dycwyle gheexpirmenteert hadde, zo hy zeyde. //

 

 

[Cap.38] Van herpynene.

 

[1] [E]en pacient die eens te vullen ghepynt es gheweest ende niet ghekent en heeft, en mach niet herpynt zyn om tzelve tstick, tenwaere up nieuwe indicien.

 

[2] Want metter voorscreven pyne deerste indicie ghepurgiert es, tenwaere emmers dat deerste indicien zo claer ende zo naect waeren den sticke ende zo wel gheprouft met tween souffissanten orconden van ziene ende wel wetene, dat de juge meerckelic besiene de obstinacie van den pacient. Want in dat cas, zo zoude men den pacient, also maligneerende, moghen herpynen ende de banck reytereren up dezelve eerste indicien.

 

[3] Ende of een pacient ghenouch ende te vullen ghepynt es gheweest up deerste indicien of niet, dat licht naectelic in de kennesse ende discretie van den juge.

 

[4] Nieuwe indicien zyn deghone die gheelic ende al different zyn [van] den eersten in specien of in substancien. Verbi gracia, deerste indicien waeren dat de pacient was van quader fame, van quaden levene, ghewoene de lieden te slaene, te vertasserene, te verdreeghene, dat hy viant was van den dooden, ende dat hy ne / ghedreecht hadde of diereghelycke. Daernaer comt een souffissant orconde die zeecht dat hy hem sach den slach gheven, of dat hy hem tstick heeft hooren kennen. Dat segghen van dien orconde maect nieuwe indicie, gheheel ende al scillende van den eersten, ende die mids dien souffissant es omme de banck te reytererene ende den pacient te herpynene.

 

[5] Zy useren in vele plecken in Vlaendren den pacient die by orconden of anderssins duechdelic verwonnen es, zo dicwyle ende zo langhe te pynene ende herpynene totdat hy tstick ghekent heeft, zegghende dat men in Vlaendren niement executeeren en mach livelic, hy en moet tstick kennen buuten pynen ende bande van ysere.

 

[6] Hoewel dat in den Grooten Raed ende in den Raed van Vlaendren en hebben zy metter kennesse van den pacient niet te doene als zy andere souffissante preuve hebben om hem te condempneerene. Ende zy houden voor souffissante preuve in materien criminele de claere deposicie van tween oorconden niet suspect die den delinquant tdelict hebben zien commicteeren, hoewel dat omme te hebbene vulle preuve in materien criminele, die zy eeten plenissimam probacionem, // noot es te hebbene drie souffissante orconden, zo eenighe segghen.

 

[7] Die eens tstick ghekent heeft in pynen ende daernaer loochent, dien mach men herpynen omme zyn [confessie] te doen percisterene. Maer kent hy dan noch niet, of dat hy niet en percisteert, zo en es hy niet meer daeromme te pynene, want de indicie van diere confessie ghepurgiert es.

 

[8] Eenighe jugen useerden hier voortyts in eenighe plecken de pacienten te traveillierne met honghere of met durste die niet en hadden willen lyden, omme by dien middele hem tstick te doen kennene zonder banck of nieuwe indicien. Maer het staet nu verboden, ghemeerct dat directelic jeghen natuere was ende dat naer rechte. Zo zyn ooc alle andere manieren van pynen dan de ordinaire ende ghecostumeerde torturen.

 

[9] Indien dat yement ghekent heeft een stick dat hy alleene niet en heeft moghen doen, die mach de juge herpynen om zyn complicen te wetene, updat hy se anders niet wroughen noch nommen en wille. Ende eyst dat hy ligghende / up de banck yemende accuseert als complice, die accusacie maect indicie ghenouch omme den complice te vanghene, maer niet om ter banck te legghene, tenwaere datter meer indicien toe waeren.

 

[10] Waert dat de pacient dicwyle ghepynt zynde, storve up de banck of vermynct worde in zyn leden, me[n] zoude presumeeren jeghen den juge, al waert ooc dat hy souffissante indicien jeghen hem ghehadt hadde, tenwaere dat hy hem danof excuseeren conste ende tooghen by acten dat hy altyts gheprocedeert hadde cum moderamine inculpate consciencie, uut [zele] van justicien omme ter waerheyt te commene ende omme zynder officie ghenouch te doene, niet uut dolo of malicie.

 

 

[Cap.39] Van der confessie van den pacient up de banck ligghende.

 

[1] [A]ls de pacient ligghende up de banck, kent tstick daeromme hy ghepynt werdt, zo es hy terstont van der pyne te relaxerene ende niet meer te pynene.

 

[2] [Ende] eist dat hy in de pyne uut hemzelven gheseyt heeft meer dan hem ghevraecht en was, ende ghekent heeft eenighe delicten danof gheen // indicien jeghens [hem] en waeren, de juge en sal gheen gheloeve daerin stellen, maer sal senden, inquereren ende doen ondersoucken watter af es, gheconsidereert dat dicwyle bevonden es dat de pacienten uut desperacien ende uut pynen liever hebben te stervene dan de pyne te verdraghene ende ghekent hebben tghuent dat zy noynt en deden.

 

[3] Insghelycx eyst dat de pacient in zyn pyne yement belast heeft van crime, die belastinghe en maect niet dan presumptie om vanghen ende niet om de banck noch om condempneeren.

 

[4] Ende als de juge heeft de confessie van den pacient up de banck, zo doet hy hem dit sanderdaechs verhalen ende daerinne percisteerende in concistorien of in vierscaeren buuten allen banden van ysere, doet danof maken acte ende voughen se totter processe.

 

 

[Cap.40] Van loochenynghe van den pacient up de banc.

 

[1] [E]yst dat de pacient ligghende up de banck altyts loochent ende niet kennen en wille, zo werdt hy wedergheleyt in de vanghenesse, ende daer ghehouden X, XX of XXX daghen of meer / of min, ter discretie van den juge up aventuere of binnen diere tyt enighe nieuwe indicien quamen.

 

[2] Ende daer ja, zo werdt hy weder gheleyt up de banck ende gheinterroguiert up de nieuwe indicien. Ende daer neen, zo werdt hy gheslaecht ende ghelaten gaen quousque, dats te segghene totdat hy weder ontboden werdt zonder hem van den sticke of faite plainlic te absolverne.

 

[3] Ende also useert men in de practicque, nemaer naer rechte, hy behoort plainlic gheabsolveert te zyne, want hy hem by den tormenten van der banck ghepurgiert heeft van allen indicien.

 

 

[Cap.41] Wie van den banc te excuserne es.

 

[1] [N]iement die suspect es van crime by souffissanten indicien en es te excuserne van der banck, uuteghedaen deghone die de rechten danof exempteren.

 

[2] Te wetene, docteurs, rudders ende alle andere die in grooter digniteyt ghestelt zyn, officiers van princen, gouverneurs van steden ende diereghelycke duerende den tyt van hueren digniteyten ende officien, jonghe kinderen van onder de XIIIJ jaeren die men noch castyt ende slaet // met rooden, oude versufte lieden die de memorie cranc hebben. Maer dese exceptien faillieren in eenighe crimen daer men niement en spaert van der banck, ghelyc als in crime de lese majeste, verraderie ende diereghelike.

 

[3] Nemaer vrauwen die kint draghen, al eist ooc by anderen dan hueren ghetrauden mans, zyn insghelycx gheexempteert van de banck tot zy van kinde verlost zyn.

 

 

[Cap.42] Van purgacien vulgarie. Ende eerst van campene.

 

[1] [H]i[e]r voortyts als een heesschere zyn fait niet prouven en conste met orconden of anderen preuven ordinaire, zo presenteerde hy te doen blyckene met zynen lyve ende wierp de handscoe. Ende de partie was bedwonghen dien up te moeten rapene ende den camp anne te nemene of zyn onghelyc te kennene.

 

[2] Van desen rechte useerden vele de Lombaerden in den tyden dat zy Ytalien besaten, ende screven danof vele ordonnancien in huere boucken die zy heeten Jura Lombardorum, daer zy af stellen XVIIJ of XX capitelen, zom / cr[i]minel ende zom civil, daer men ghehouden was te moeten campene of zyn recht te laten vaerene. Te wetene, in persoone tot der doot toe als tcas criminel was, ende alst civil was, totdat men hem upgaf.

 

[3] Ende sichtent useerden ooc vele de Franchoisen van desen camprechte, die ooc in huer rechten, die zy nommen la loy Salique, vele danof ghescreven ende ghestelt [hebben].

 

[4] Nemaer want dat recht van campene puer in hemzelven onghefundeert was, directelic jeghen de godlycke, natuerelycke ende allen anderen rechten, specialic ghemeerct de heresie die tvolck doe hadde dat de rechtveerdicheyt Gods nemmermeer ghedooghen en zoude te laten veronghelycke den innocent, ende twelc was tempteren Gode, zo waest verboden by canonycken ende ooc den civilen rechten, danof niet meer te userene.

 

[5] Ende vele poorterien van Vlaendren zyn danof bevryt by hueren previlegien hemlieden verleent by den graven van Vlaendren, emmers dat men in dese quaerthieren danof niet meer en useert, ende also men alnoch en doet. //

 

[6] Nemaer in Vranckerycke de conync Phelips de Schoone stelde dit campen wederup by zynen brieven in daten van den jaere M IIJc VJ, ende wilde dat men weder danof useeren zoude in vier sticken ende up vier condicien. Te wetene, eerst als tcas criminel ende capitael was, ten anderen alst ghedaen was verraderlic ende zo bedectelic dat ment niet anders prouven en mochte, ten derden als deghone die beroupen es suspect es van den sticke by vehementen presumptien ende souffissante indicien, ende ten vierden als men zeker es dat tstick ghebuert es.

 

 

[Cap.43] Van anderen purgacien vulgarien.

 

[1] [I]n dezelve tyden, tvolc useerde in ghebreecke van preuven te purgierne presumptien ende suspicien by ander manieren van purgacien vulgarien, te wetene met gloyende ysers in de hand te nemene of daerup te gaene met bloeten voeten of de hand te stekene int vier of in ziende heedt watre ende dierghelycke.

 

[2] Ende zyn veel previlegien in Vlaendren die van dien purgacien spreken. Ende onder andere de poorter van Ghendt es gheprevelegiert hem te moghen purgierne / purgacione aque frigide, twelcke zy impetreren met corden ende met cauden watre.

 

[3] Nemaer want dese manieren van purgacien anders niet en waeren dan tempteren Gode, zo hebben de gheestelike rechten die ooc gheabolieert ende te nieuten ghedaen, ende en es danof niet meer gheuseert.

 

 

[Cap.44] Van purgacien canonycke.

 

[1] [D]e gheestelycke rechten hebben gheordonneert een ander maniere om te purgierene suspicien ende presumptien, te wetene by ghestaeftden eede die de juge den ghesuspecteerden doet doen met een ghetal van anderen souffissanten goeden mannen, dewelcke sweeren, te wetene de principael dat hy innocent es van den sticke, ende dander mannen dat zy houden in huer conciencie dat hy wel gheswooren heeft.

 

[2] Ende en moghen anders niet sweeren dan by houdene of by gheloevene, want anderssins zy hemlieden lichtelic versweeren zouden moghen.

 

[3] Tghetal van den mannen staet in de discretie van den juge, te nemene also mede te sweerne, oochghemeerck nemende up de qualiteyt van den persoonen, natuere van der sake, up den tyt // ende up de plecke.

 

[4] Ende hieraf useert men int gheestelic hof, ende zo doet men ooc in vele vierscaeren in Vlaendren ende eldere.

 

 

[Cap.45] Van purgacien legale.

 

[1] [D]e ghemeene practique in materien van purgen in de [weerlicke] hoven es dat de ghesuspecteerde hem gheeft ghevanghen ter plecken daer hy wuent of justiciable es, of ter plecken daer tfait ghebuert es of voor myne heeren van den Rade als souveraine justicie, ende doet uproupen de officiers, de partye ende alle andere dien zouden willen belasten van den sticke danof hy befaemt es.

 

[2] Ende dit evenverre dat tstick zulck zy dat hy hem danof purgieren moghe by processe ende preuve ordinaire, te wetene by alibi, by te toochenen den facteur die tfait ghedaen heeft, of by anderen pertinenten exceptien die prouvelic zyn met vulder preuve et niet by presumptien ofte indicien.

 

[3] Als de ghesuspecteerde gheanticipeert ende ghevanghen es omme tselve stick danof hy hem gheerne purgieren zoude, die en es / niet ontfanghelic hem ter purge te legghene, nemaer moet verandwoorden den officier ter plecken daer hy ghevanghen es.

 

[4] Want alle purgen moeten ghedaen ende vervolcht zyn ten coste van den impetrant, tenwaere dat eenich officier of partye uut malicien de purge debateerde ende danof verviele, in wel[ck] gheval zulc officier of partye condempneerlic wesen zouden in de costen, scaden ende interresten om de calumpnie.

 

 

[Cap.46] Van hemzelven te presenterene ter banc jeghen zyn [weder]partie.

 

[1] [N]iement en es ontfanghelic hem te presenterene ter banck jeghen zyn wederpartie, maer moet prouven tghuent dat hy voortstelt of hy vervalt van der sake.

 

[2] Nochtan consenteert de wederpartie daerinne, ende dat zo tevreden waere ter banck te legghene, de juge zoude tproces metter banck moghen maken by consente van den partyen updat hy anders de waerheyt niet gheweten en conde.

 

[3] Nemaer mochte men de waerheyt by anderen ordinairen middele bevinden, men zoude de partien tot zulcken presentacien niet admicteren.

 

 

[Cap.47] Van discorderene.

 

[1] [A]ls twee ghevanghenen melcanderen belasten, ende dat zy discordeeren in huere propoost, de juge doet se commen by hem ende interrogiert se up de discordancien, eerst elcken appart ende daernaer beede tsamen.

 

[2] Ende eist by also dat zy percisteeren in huere contrariete ende dat men anders de waerheyt niet gheweten en can, zo [confronteert] se de juge ter banck, dae[r] hy wel heeft groote discretie te beseghen ende te oorbuerne.

 

[3] Ende also doet hy ooc als twee orconden in materien criminele discordeeren, deen belastende ende dander ontlastende den ghesuspecteerden, als hy anders de waerheyt niet gheweten en can.

 

 

[Cap.48] Van preuve ordinaire.

 

[1] [I]n preuven ordinaire, de accusateur gaet vooren. Ende als zynen tyt gheexpireert es, of dat hy vuldaen heeft zyn productie, zo volcht de verweerere omme te prouvene zyn defense.

 

[2] In materien criminele, de juge behoort zelve denqueste te doene, tenwaere dat hy uut causen, te wetene want de orconden verre van hem zyn, of dat zy zieck zyn, oft anders gheimpediert es, eenen ghecommicteerden daertoe ordonneert. /

 

[3] Als de oorconden niet comen en willen ter adventueren by persuacien van den delinquant of uut vreesen van yemende, zo mach de juge dien uproupen als ende over ghecor[r]umpeert. Ende commen zy dan niet, zo mach hy se houden over valsch ende voor zulck jeghens hemlieden procedeerne.

 

[4] In preuve ordinaire crim[i]nele, de verweerere werdt wel gheadmicteert te prouvene negative, te wetene dat hy tstick niet ghedaen en heeft. Want de negative includeren mach taffirmative, te wetene dat thuus noch staet dat men hem balast hadde dat hyt verbrant hadde, of dat verbrant es van inviere of van den dondere oft andere messcieve, twelcke prouft de negative, te wetene dat hy gheen brantsticht ghedaen en heeft.

 

[5] De juge of commissaris die denqueste criminel doet, moet hem wel informeren van der circunstancien, want de circunstancien tprincipael fait zeere verswaeren of verlichten moghen.

 

[6] Want als de conclusien tendeeren tot peynen pecunele of andere profytelycke beteringhe, zo moet hy ondersoucken ende hem informeeren van der faculte ende rycdomme van den // ghediffameerden, ten hende dat men de peinen ende civile beterynghe te bet arbitreren ende tauxeeren moghe.

 

 

[Cap.49] Van vulle preuve in materien criminele.

 

[1] [T]wee souffissante orconden, niet reprochable, levendelic ende ghelyc sprekende van der sake van ziene ende wel wetene, maken vulle preuve in materien criminele.

 

[2] Confessie van der partie ghedaen in jugemente willichelic ende buuten allen banden van ysere, maect ooc vulle preuve.

 

[3] Evidencie van den sticke zodat den juge tstick notoire es, maect ooc vulle preuve.

 

[4] Violente presumptien, fame, opinie van volcke, vlucht, noch zulcke andere ghelycke indicien en maken gheen vulle preuve in materien criminele om condempneeren, want in materien criminele de preuve claerder zy[n] moet dan den dach.

 

 

[Cap.50] Van te reprochierne ende salverene.

 

[1] [H]et zyn te reprochierne in criminele saken jonghers onder de XXV jaeren, emmers en es huere deposicie niet souffissant om condempneeren.

 

[2] Vianden zyn ooc te reprochierne, dats te verstaene dootghesleghen vianden of capitale vianden. Zo zyn ooc deghoone die / wonen ende converseeren met dootghesleghene ende capitale vianden.

 

[3] Hy es ooc te reprochierne die dootghesleghen viant es gheweest van den delinquant, want de presumptie van der wrake es altyts jeghen hem.

 

[4] Domesticke, commensalen, familieren, huerlynghen, boden, knapen ende diereghelycke, zyn te reprochierne uuter presumptien van den warachteghen favuere. Zo zyn ooc vader, moeder, vrienden, maghen.

 

[5] Vrauwen zyn te reprochierne in processen criminele criminelic inneghestelt, maer niet in processen cr[i]minele civilic inneghestelt, ende dat naer de gheestelycke rechten.

 

[6] Maer zo en zyn zy niet naer de civile rechten, want by den civilen rechten niet verboden en es den vrauwen te deposeerne ende oorconscip te draghene int criminele ende int civile dan in twee saken zonder meer, [te wetene] in testamenten ende in materien van leene.

 

[7] Nemaer de juge neemt altyts regard ende consideracie in materien criminele up de qualite van hueren persoonen ende ooc up huere maniere van spreken metten circunstancien ende qualiteyten van der sake. //

 

[8] Men reprochiert twyf jeghen huers mans, broedere jeghen zynen broedere ende alle andere conjuncte persoonen.

 

[9] Advocaten, procureurs, soluciteurs van [der sake], voocht of curateur van den gheinjurieerden zy[n] te reprochierne als suspect ende favorable in de sake.

 

[10] Deghone die gheaccuseert staen in eenich jugement van crime of danof ghefameert zyn by ghemeender fame zyn reprochierlic in criminele saken. Zo zyn ooc medeghesellen in crime.

 

[11] Dulle ende uutsinneghe, aerme, specialic mendicerende verwatene, hereticque of ongheloeveghe zyn ooc reprochierlic.

 

[12] Ende insghelycx muenekin, canoniken, regulieren of andere religieusen die subject of verbonden staen in eenighe ordene of reghele, al waert ooc dat zy consent hadden van hueren prelaet ende hueversten. Nochtan als men de waerheyt anders niet gheweten en can, de juge neemt wel regard ende groot oochghemeerck up huerlieder deposicien, specialic in saken daer zy zomtyts wel gheproduceert moeten zyn. /

 

 

[Cap.51] Van te sluutene in rechte.

 

[1] [I]n materien criminele die capitael zyn ende daer de juge procedeert extraordinairlic uut zynder officie, en hout men gheen solempniteyt van sluutene in rechte, nemaer de juge procedeert ter condempnacie of absolucie. Maer in materien criminele ende niet capitale, civilic inneghestelt daer men procedeert ordinairlic, sluuten de partien in rechte.

 

[2] Insghelycx in materien criminele, de verweerere mach naer litiscontestacie in rechte noch produceeren orconden tzynder innocencie ende excusacie van den sticke. Ende niet alleenlic orconden, maer ooc brieven, instrumenten ende alle andere preuve tot der sentencie exclusive. Ende en es dat gheen wondere, want men traictiert van zynen live, twelcke te prefereren es voor alle dinghen.

 

[3] Ooc de fisque mach uut zynder officie naer conclusie produceren oorconden ende alle andere preuve ter belastinghe van den delinquant als hem die preuven nieuwe overcommen zyn.

 

[4] Eyst dat de delinquant steerft voor conclusie // in rechte of voor de sentencie, de sake es uute ende tcrim extynct, also wel om de peyne pecunele als corporelle. Ende steerft hy naer de sentencie, zo es tcrime ooc uute also verre alst angaet der peyne corporelle, maer de confiscacie of de ghewysde peyne pecunelle blyft staende. Ende zyn de hoyrs daervooren executeerlic.

 

[5] In crime de lese majeste ende andere die niet en expirieren metter doot, en mach de juge niet sentencieren jeghen tlichame van den dooden. Nemaer zo mach hy wel jeghen de eere, fame ende memorie van den dooden, ende ooc jeghen zyn substancie [oft goede], die verclaerende gheconfisquiert ende verbuert.

 

[6] Naer rechte zo en es [niet] te procedeerene jeghen eeneghe doode [lichaem] om dat te hanghene of te onthooftdene of te [verberrene]. Nemaer naer costume, zo eist wel gheuseert [inne] groote delicten.

 

 

[Cap.52] Van hem te submicterene in de gracie van den heere.

 

[1] [A]ls hem yement submicteert in de gracie of misericordie van den prince, heere of juge die gracie vermach te doene, men verstaet dat hy dat doet / zonder prejudicie. Want hoe goet recht dat men heeft of hoe innocent dat men es, de gracie van den prince of van den juge es altyts te versouckene.

 

[2] Ende als de prince of juge den persoon in gracien ontfaet, men verstaet dat hy hem gracie behoort te doene in al oft in zom.

 

 

[Cap.53] Van tproces te visiterene.

 

[1] [E]er de juge procedeert te wysene in cr[i]minelen capitalen saken, hy moet oversien of tproces wel ghemaect [es], wel beleedt ende wel ghefurniert. Te wetene, of de informacie souffissant was om den ghedefameerden te vanghene ende of de indicien steerck ghenouch waeren omme hem ghepynt te hebbene. Want was daerin ghebreck, tgheel proces ende al datter naer ghedaen waere ende zoude niet dooghen om condempneeren.

 

[2] Ende de juge en behoort hem niet te scamene zyn erreur te corigierne, want beter eyst dat hy hemzelven corigiert dan dat hy openbaere scande daeromme lede. Et sapiencie est mutare consilium [suum] et in meiliore reformare. //

 

[3] Ende vint hy dat tproces wel bereet ende wel ghemaect es ende dat hy procederen wille up de probacien diere zyn, zo moet hy sien wat probacien dat hy heeft, ende of zy souffissant zyn omme daerup te condempnerene. Want in materien criminele, de probacien om condempneeren claerder zyn moeten dan de lucht, zo hiervooren dycwyle gheseyt es.

 

[4] Ende vint hy dat de probacien doncker zyn ende niet claer, zo mach ende behoort hy uut zynder officie die te doen claerene met recolementen, [confrontacien] of anderssins aleer hy condempneert.

 

[5] Up indicien of presumptien en mach men niement condempneeren, tenwaere up indicien die den rechte ontwyfelic zyn, ende zulcke dat de juge uuter qualiteyt van dien onttwyfelic begrepe, of by zynder verstannesse de rechte waerhede hadde, ghelyc of hy saghe metter hooghe. Want in dat cas [hy] daerup zouden moghen condempneeren [difinitivelic], zo eenighe segghen. Ende andere segghen de contrarie, dat men up gheen indicien, hoe claer zy zyn, yemende condempneeren mach diffinitivelic.

 

[6] Ende wilt de juge procedeeren ende condempneeren up de confessie van den delinquant, zo moet hy wel sien hoe die confessie ghedaen ende toeghegaen es.

 

[7] Want / confessie ghedaen uut vreesen van pynen, alsoot wel dickent ghebuert van cleenmoedeghen lieden, en doch[t] niet, tenzy dat se de confessant binnen XX hueren daenaer ghereitereert heeft openbaerlic in concistorie of vierscaere, buuten allen pynen ende banden van ysere.

 

[8] Ende me[n] verstaet dat zo ghedaen es uut vreesen van pynen niet alleenlic als hy up de bancke licht, maer ooc als hem de banck ghetooch[t] was, ofte dat hy daeromme ontcleedt was, of dat hy ghestelt was int caude of in den roock, of dat men hem dede hebben hongher of dorst of diereghelycke.

 

[9] Nemaer cleen vreese en es niet te houdene voor pyne, ghelyc of de juge zeyde "Zeecht de waerhede of men sal hu ter banck legghen". Want waert dat de pacient up dat woort yet kende, de kennesse waere goet: Quia levis terricio non est habenda pro tormento.

 

[10] Confessie ghedaen by erreure en prejudiciert niet.

 

[11] Confessie ghedaen up de banck zonder voorgaende indicien en dooch[t] niet, al waert ooc dat de confessant daerin percisteerde, zo hiervooren gheseyt es. //

 

[12] Confessie ghedaen van crime dat men niet en heeft connen commicteren en dooch[t] niet. Ghelyc of een jonck kint ghekent hadde vrauwecracht ghecommicteert te hebbene.

 

[13] Confessie ghedaen van ondoendelycke saken of die jeghen natuere zyn en dooch[t] niet. Ghelyc als te segghen "Ic die te Ghendt bem, slouch ghisteren eenen man doot te Paris".

 

[14] Confessie ghedaen van twyfelycke saken of onzekeren delicte en prejudiciert niet, want in twyfelycken saken moet de juge meer gheneghen zyn ter absolucie dan ter condempnacie.

 

[15] Confessie ghedaen by dulle ofte uutsyneghe en prejudiciert niet.

 

[16] Zo en doet ooc confessie ghedaen voor non juge, noch ooc confessie ghedaen buuten jugemente. Want alle acten die judiceren moghen, moeten ghedaen zyn voor den juge ende ter propder plecke daer hy recht doet.

 

[17] Confessie ghedaen by procureur in criminelen capitalen saken daerin de procureur niet occupeeren en mach, en prejudiciert ooc niet.

 

[18] Maer confessie ghedaen willichelic prejudiciert ende es / ghenouch om condempneeren. Ende en es gheenen noot die dicwille te reitereren, noch meer dan eens te repeterene. Maer als zo ghedaen es niet ghewillichelic, maer uut vreesen van pynen, zo es noot dat zo ghereitereert zy buuten allen banden van ysere, zo voorscreven es.

 

 

[Cap.54] Van wysene ende pugnierene int generale.

 

[1] [D]e pungnicien zyn twerande, te wetene ordinaire ende extraordinaire. De ordinaire zyn deghone die trecht ghestelt ofte de prince gheordonneert ende ghestatueert hebben of die inbrocht zyn by costumen. De extraordinaire zyn deghone die de juge zelve stelt tzynder discretie, by dat trecht, noch de prince, noch de costume danof niet gheordonneert noch ghedisponeert en hebben.

 

[2] De juge int wysen moet altyts achtervolghen ende onderhouden de ordinaire pungnicien, ende en mach die niet minderen, meerderen, noch veranderen zonder groote meerckelycke redenen daertoe te hebbene.

 

[3] Meerckelycke redenen omme de ordinaire pungnicien // te meersene zoude moghen zyn de frequencie van den delicte om anderen exemple te ghevene. Meerckelycke redenen om de ordinaire pugnicie te minderne zoude moghen zyn dat tstick ghebuert waere onnoeselic, by ygnorancien, by fortunen, by onghevalle, by dronckenscip, uut amoureusheyt of diereghelycke.

 

[4] Ende int wysen van extraordinaire pungnicien die ghestelt zyn tzynder discretie, moet hy zyn vonnesse reghelen niet naer zyn conciencie, maer naer tghuent dat voor hem commen ende ghebleecken es als juge, ende niet als Pieter of Pauwels. Verbi gracia, God wiste wel dat tvraukin vonden in overspele verdient hadde capitale pungnicie naer de wet, want alle secreten hem condich zyn. Nochtan en wilde hy se niet condempneeren, want zo voor hem als juge niet verwonnen en was.

 

[5] De juge behoort int pungnieren van den saken die lichte zyn altyts te zyne gracelic ende ghetempert, ende daer de materien twyfelic zyn liever absolveren dan condempneeren. Want / beter eyst hondert bescu[l]deghe absolveren dan eenen onbesculdeghen condempneeren.

 

[6] Maer in grooten ende excessiven delicten moet hy onderhouden alle de [severite] daertoe staende van rechsweghe, altyts met ghetemperden medelien.

 

[7] Ende in allen sentencien criminele moet de juge stellen de cause van der condempnacie. Twelcke gheenen noot en es te doene in diffinitiven in materien civile.

 

[8] Ende hy moet, zo eenighe segghen, zien ende nemen ende in zyn presencie doen bringhen in openbaeren concistorien den persoon dien hy condempneeren wille. Ende also userent zy in Vlaendren also wel voor mynen heeren van den Rade, in hoven van mannen van leene, als in vierscaeren van scepenen.

 

[9] Maer in den Grooten Raed en doen zyt also niet, maer senden den procureur generael ende een van den greffiers in de vanghenesse, adverterende den crimineux van zynder condempnacie ten hende dat hy hem ghereet make binnen dien daghe te moeten stervene zonder eeneghe gracie te verbeydene. //

 

 

[Cap.55] Van den ordinaire capitale pungnicien in Vlaendren.

 

[1] [M]en es useerende in Vlaendren ordinairlic van neghen manieren criminele onder capitale ende ghelycke pungnicien.

 

[2] Deerste ende de meeste es tlyf ende goed. Dander es lyf ende gheen goed. De derde es mutilacie van lede, hetzy vust, voet, oere, vinghers of andere let. De vierde es openbaere fuytigacie met [banne]. De vyfste es eeuweghen ban met confiscacie van goede. De zeste es eeuweghen ban zonder confiscacie van goede. De VIJe es ban te tyde. De achste es instellacie ende tpillori. Ende te IXen [te] Ghendt useren zy van yement wetteloes te makene naer tverclaers van huerlieder kuere ende anders niet.

 

 

[Cap.56] Ordinaire criminele pungnicien civile.

 

[D]e ordinaire criminele pugnicien civile zyn mulcten ende peynen van ghelde, boeten die den prince [ghekuert] ende ghestatueert hebben, of het zyn voyaigen, peregrinaigen, verre of naer, die in den Rooden Bouck te Ghendt ende vele meer andere boucken ghescreven staen. /

 

 

[Cap.57] Van bannene.

 

[1] Zy useren in Vlaendren zeere vele te pungnierene by banne.

 

[2] Ende het zyn drie manieren van banne, te wetene deerste in de stede, dander uuter stede ende de derde in ghedesigneerde plecken buuten of binnen slands.

 

[3] In de stede bant men deghone die beter zyn daerin te blivene, want zy buuten zynde der stede scadelic wesen mochten.

 

[4] Buuten der stede bant men deghone die beter zyn buuten der stede dan daerin.

 

[5] In ghedesigneerde plecken, twelcke men heedt confineeren, bant men deghone die men niet en wilt dat zy loopen van lande te lande, nemaer dat zy bliven in de plecke die heurlieden ghe[de]signeert es den tyt duerende, ghelyc als in Cypers, in Rodes of eldere.

 

[6] Eeuwich ban met confiscacie van goede es in rechte ghehouden voor civile doodt, ghemerct de livelycke ende corporelle pungnicie diere naervolghen mach by den desobedierne van den banne.

 

[7] De wetten in Vlaendren bannen uut Vlaendren zomwyle te tyde ende zomwyle zonder tyt. Die van Ghendt bannen altyts te tyde van vyftich jaeren ende daerondere. // Die van Brugghe bannen zomwyle zonder termyn ende zomwyle by termyne. Zo doen ooc ander wetten van den lande ende en pronunchieren gheen confiscacie.

 

[8] Die van den Rade in Vlaendren bannen ooc zomwyle te termyne ende zomwyle zonder termyn. Ende daer zy bannen zonder termyn, daer volcht confiscacie.

 

[9] Eenighe wetten in Vlaendren useren van uutsegghene ende niet van banne, maer teffect es eens.

 

[10] So wie ghebannen es te tyde ende voor zynen tyt innecomt, die werdt herbannen anderen ghelycken tyt, ende in eenighe plecken eeuwelic.

 

[11] Ende zo wie ghebannen es eeuwelic ende incomt, die werdt gheconsigneert te treckene ende continuelic te resideerene in Cypers, Portuigal, Rodes of andere ghedesigneerde plecken ende vremden contreen.

 

 

[Cap.58] Wie te excuserene zyn ende niet te pungnierene.

 

[1] [R]egula[ri]ter elc delinquant es te pungnierene van zynen delicte met behoorlycker peyne.

 

[2] Hoewel dat dese reghele failliert in vele sticken. Te wetene, eerst zo failliert in alle de sticken daer trecht consenteert anderen te moghen offenderene, danof hiernaer zomwyle ghesproken woort suo loco.

 

[3] Zo failliert / ooc in deghone die by ghevalle delinqueeren, zo ghy ooc hiernaer sien sult, in dullen uutsinneghen in den tyt van huerlieder dulheyt, in deghone die slapende delinquieren ende niet en weten wat zy doen.

 

[4] Item in pupillen ende jonghe kinderen daer de malicie niet en es.

 

[5] Item in dronckaerts van grooten dronckenscepe, tenwaere dat zy hemlieden doleuselic zelve droncken ghemaect hadden.

 

[6] Item ignorancie excuseert van delicte, ghelyc als een wyf vint in huer bedde eenen anderen, meenende dat huer man gheweest waere.

 

[7] Item grooten noot excuseert, zo men hiernaer sien sal van nootweeren.

 

[8] Item godlike revelacie, twelcke zelden ghebuert.

 

[9] Item rechtvaerdeghe saken die den juge mouveeren mach.

 

[10] Item groote vreese.

 

[11] Item duechdelycke defencie van zynen persoon, van zyn vrienden, ende van zynen goede, zo men van als hiernaer daert dient, bet ende vulcommelycker sien sal.

 

 

[Cap.59] Van pungnieren int speciale, ende eerst van crime capitale ende publicque.

 

[C]rimen capitale ende publicque zyn menegherande, // te wetene, crime de lese majeste, dootslach, moort, parecedie, adulterie, vrauwecracht, ontscaec, zodomie, openbaere cracht, roof, moortbrant, diefte ende diereghelycke. Ende dese worden alle capitalic ghepungniert.

 

 

[Cap.60] Van crime de lese majeste.

 

[C]rime de lese majeste zyn tweerande, te wetene, deene es jeghen de godlycke majeste, ende dander es jeghen de tydelycke majeste.

 

 

[Cap.61] Van crimen jeghen de goddelycke majesteyt.

 

[1] [C]rime jeghen de godlycke majesteyt zyn als blasphemie, privari[c]acie, apostacie, heresie, simonye, sortilegie, divinacien ende diereghelycke.

 

[2] Blasphemie dede Lucifer werpen uuten hemele, ende by prevaricacien was Adam gheworpen uuten paradise.

 

[3] Blasphemye jeghen Gode es naer de civile rechten livelic te pungnierene. Ende men verstaet blasphaneeren als men met upsetten wille quaet spreect van den almoghenden God die ons ghescepen ende ghemaect heeft naer zyn goddelycke beelde, ende danof / wy ons wesen ende welvaert hebben.

 

[3] Blasphemie ghedaen der moeder Gods, es te pungnierene arbitrailic in de tonghe of anderssins ter discretie van den juge. Zo es ooc blasphemye ghedaen den heleghen santen ende santinnen.

 

[4] Naer de costume worden zulcke blasphemateurs van der moeder Gods ghepilloriseert mids de tonghe duerstekende, ende daernaer ghebannen.

 

[5] In Vranckerycke by ordonnancie van den conync Phelips van Valois van den jaere M IIJc XLVIJ, de blasphemateurs van Gode ende van zynder ghebenedyder moedere werden ghepungniert om deerste reyse int pillory van primen tyde tot der noene, ende daer beworpen met al der manieren van vulichede zonder steenen of yet anders dat quetsen mach. Ende daernaer ghestelt een maent te watre ende te broede.

 

[6] Om de tweesste reyse worden hemlieden int pillory ghespleten huer onderste leppe. Omme de derde reyse de upperste leppe. Ende omme de vierde reyse tgheel kinnebacken.

 

[7] Ende al // ghelycke pungnicie ordonneerde hy om deghone die Gode versweeren, twelcke hy nommende es le vilain serment.

 

[8] Apostacie es in drien manieren. Te wetene eerst apostacie van den heleghen gheloeve. Ende die zyn te pungnierene als heriticken.

 

[9] Dander es apostacie van inobediencie. Ende danof waeren Adam ende Eva. Also zyn ooc te pungnierene alle deghone die versmaden theleghe decret ende ordonnancie van onser moeder de heleghe keercke te obedierne.

 

[10] Tderde es apostacie van reghelen, ghelyc als de cleerck, canonic of muenck die zyn reghele breect. Ende dese zyn infame ende worden ghepungniert metten kaerker tot zy hem bekeeren. Ende als zy dat doen willen, men moet se daertoe ontfaen.

 

[11] Heresie werdt ghepungniert metten viere, danof den gheestelycke juge tproces maect ende de weerlike juge doet dexecutie.

 

[12] Ende men verstaet ende houdt over hereticque deghone die twyfelen int gheloeve, of deghone die hem aftrecken van der helegher keercken, of die upstellen ongheoorlooftde secten, of die / valsche openien sustineeren jeghen tgheloeve. Ende van desen crime van heresien worden ghepungniert niet alleenlic cleen persoonen, maer ooc de paus, de keysere, de conynghen, ende alle princen.

 

[13] Symonie werdt ghepungniert diverschelic ende arbitrairlic by den gheestelycken juge. Ende men verstaet simoniaele te zyne die de sacramenten, beneficien, prelatueren of andere digniteyten van beneficien van der helegher keercken coop[en] ende vercoopen.

 

[14] Sortilegien, divinacien, toeverien, incantacien, worden ghepungniert metten viere, danof de gheestelycke [juge] tproces maken ende weerlycke juge doet dexecucie.

 

[15] Ende het zyn vier manieren van divinerene. Te wetene, deerste by [geomancien], die men doet in deerde, dandere by ydromancien, die men doet in twatre, de derde die men doet by aeromancien, die men doet in de lucht, ende de vierde [by piromancien] die men doet int vier. Dewelcke alle verboden zyn.

 

[16] Zo es ooc nygromancie die men doet by incantacien [van quade gheesten ende by invocacie] // van ydolatrien. Zo es ooc de aert magicque ende de acteurs van dien, die ghenomt zyn mathematici, of auguros, of aruspices, of arioli, of sortilegi. Ende es de redene van den verbode, want zy met quaden consten tot hemlieden attribueren willen, tghuent dat Gode alleene toebehoort, te wetene, de godlycke sciencie van prophecien.

 

[Cap.62] Van der tydelike majeste.

 

[1] [I]n vele manieren commicteert men crime jeghen de tydelycke majeste. Te wetene, by conspiracien jeghen den persoon van zynen prince, of jeghen zyne eere ende welvaert, of jeghen de persoonen van zynen raden, of jeghen tghemeen profyt, sedicie makende onder tvolck, assiesteerende de viant van zynen prince met ghelde of anderssins, ontslaende van vanghenesse de crimineuse die van desen crime ghevanghen zyn, priveen kaerker maken, de officien van den prince excerceerende zonder macht ende jeghen zynen wille, ende zyn munte valschende.

 

[2] De welcke ende de ghelycke delinquanten woorden livelic ghepungniert in diverschen manieren naer rechte of naer de kueren ende statuuten van der plecke / daer zy ghebueren. Ende dat in der manieren naervolghende.

 

[3] Te wetene, deghone die conspireren jeghen den persoon van den prince soe datter [doot] naervolcht, woorden ghepungniert zeere extraordinairlic ende singulierlic, ter discretie van die van den bloede. Ende en es daerinne gheen speciale reghele te ghevene omme de enormite van den sticke.

 

[4] De conspirateurs die te Brugghe versloughen den goeden grave Kaerle, waeren zeere extraordinairlic ghepungniert, zo de hystorien verthellen. Zo waeren ooc de conspirateurs die in Hollant dootsloughen den grave Floreins.

 

[5] De ondersaten die conspireeren jeghen de eere ende welvaert van den prince, ontdeckende den vianden zyn secreet, zyn plaetsen, zyn slooten ende casteelen overghevende buuten zynen dancke, zyn te pungnerne als verraders met slepene, onthooftdene, quaerteleerende ende huer goet confisquierende.

 

[6] Zo zyn ooc deghone die machineeren jeghen den Raed of senateurs van den prince. Want zy onversceeden deel van zynen persoone ende lichame bekent moeten zyn. //

 

[7] Ende niet alleenlic en zyn te pungnierene de principale, nemaer ooc alle deghone die willens ende wetens hemlieden assisteeren, confort ende raed daertoe gheven, of eenighe bystant daerin doen. Zo zyn ooc huere kinderen, dies niet en moghen, dewelcke metter confiscacie ghespoilliert werden van hueren goede, sola vita eis relicta.

 

[8] Dat meer es, van desen crime werdt ghepungniert also wel de wille als de daet, zo wanneer dat den wille by eeneghe acte van buuten wel ende claerlic ghetoocht ende gheprouft es.

 

[9] Zo werden zy ooc die de crimen wisten ende niet te kennen en gaven.

 

[10] Maer waert dat de conspirateur beraude ende tstick uutebrochte, wroughende de [culpable], tcrim zoude hem verghevelic zyn.

 

[11] Van desen crime van conspiracien jeghen de princelycke majeste en kent niement dan de prince of zynen Raed.

 

[12] Vrauwen die [dit] crimen commicteeren met venine of anderssins, zyn meer te pungnierene dan de mans. Want vele horribelder eist om vrauwen zulc crime te commicterene dan om mans. Ende zy werden / ghepungniert metten viere.

 

[13] Van desen crime es elc vanghere ende wroughere.

 

[Cap.63] Van meuytrien.

 

[1] So wie machineert of conspireert jeghen de officiers of gouverneurs van eenighen steden of quaertieren om die doot te slaene, die commicteert insghelycx crim de lese majeste temporele, ende werdt ghesleept, onthooft ende ghequarteleert als verradere, ende zyn goet ghewyst verbuert. Zo werden ooc alle zyn complicen metten ghonen diet wisten ende niet te kennen en gaven.

 

[2] Seedicieuse, zy die ongheoorlooftde vergaderynghe maken ende tvolck beroeren, worden ghepungniert naer de qualiteyt van hueren vacacien, eenighe metter galghe, andere metten sweerde ende andere metten banne.

 

[3] Regulariter alle ongheoorlooftde vergaderinghe zyn verboden. Ende men verstaet ongheoorlooftde vergaderynghe, deghone die verboden zyn by den rechten.

 

[4] Hoewel nochtan, als de mueyterie van den volcke es jeghen de gouverneurs, zo heeft de juge zeere te merckene hoe die commocie of beroerte // ghespruut es, ende of de gouverneurs by ghebreecke van justicien of anderssins de cause danof zyn. Ende in dat cas behoort hy de pungnicie daernaer te modererene.

 

[5] Ende als de mueyterie es van den volcke ende van den gouverneurs tsamen jeghen den prince, slaende doot zyn officiers, usurpeerende zyn rechten of andere ongheoorlooftde overdaden doende, zo staen zy ten wille van den prince van live ende van goede, ende ooc van previlegien ende allen vryheden als jeghens hem bekent staende als crimineuse de lese majeste.

 

[6] Nemaer in zulck stick de prince neemt consideracie ende useert meer van gracien dan van riguere ende pungnert alleenlic de principale upsetters, eenighe livelic, andere by banne ende confiscacie van goede, andere met peelgrimagien ende verre voyaigen, ende andere anderssins, ter admoderacie ende discretie van den prince.

 

[7] Ende hy pungniert tlichame van zulcker stede omme huere rebellicheyt met aermoeden. Te wetene met grooten excessiven boeten, emenden, bruecken ende peynen tzynder discretie. /

 

 

[Cap.64] Van priveen kaerker te makene.

 

[1] [K]aerker maken of kaerker hebben, es princelic. Ende daeromme, zo wie andere dan de prince oft by zynder auctoriteyt caerker maect, houdende yemende ghevanghen jeghen zynen danck meer dan XX hueren, commicteert crim de lese majeste ende es pungnierlic metten sweerde ende conficacie van goede.

 

[2] Maer dit mach faillieren in een sake. Te wetene dat de vadere zynen zone in zyn huus mach houden ghesloten te castiemente, ende in den man die zyn wyf uut jalousien of anderssins nauwe houdt in cameren. Want die ende de zulcke gheen crim van priveen kaerker en commicteeren. So en doet ooc een amoureux die zyn boel secretelic ghesloten houdt om zyn ghenouchte, evenverre dat hy huer gheen cracht en doet.

 

[Cap.65] Van valschemunteneers.

 

[1] [T]crime van valscher munte werdt ghecommicteert in vyf manieren. Te wetene, eerst met munte te slaene zonder octroy, macht oft auctoriteyt van den prince. Ende die commicteert crim de lese majeste. Ende werdt ghepungniert naer rechte metten // sweerde ende metten viere met confiscacie van goede, ende naer de costumen metten kethele ende confiscace van goede. Al waert ooc dat de munte die hy slaet goet es in huerezelven, want munte slaen en behoort hem niet toe, nemaer es properlic de hoochede, recht ende kennesse van den prince.

 

[2] Ten tweessten, slaende valsche munte in stoffe ende in materien. Te wetene, in coopere voor goud, of in thenne of speaultre voor zelvere. Ende die commicteert insghelycx crim de lese majeste, ende werdt ghepungniert als boven, al waert ooc dat hy octroy, macht ende auctoriteyt ghehadt hadde munte te slaene.

 

[3] Ten derden, valschende de prente van der munte andere voorme ende specie ghevende. Ende dese commicteert ooc crim de lese majeste, ende werdt ghepungniert als boven.

 

[4] Ten vierden, valschende ghewichte buuten der ordonnancie, ende den pennync zyn vulle ghewichte niet ghevende, of den pennync scroedende ende hem zyn ghewicht nemende. / Ende dese worden ghepungniert als valsschaerts ende dieven, ende ghehanghen alleene an een cricke.

 

[5] Ende ten vyfsten, van valsche munte te coopene ende die onder tvolck te stroyene ende brynghene. Ende dese werdt ghepungniert extraordinairlic ter discretie van [den] juge.

 

[6] Dit verstaet hem al van der munte van den prince daeronder de valscheyt ghebuert es, of ooc van der munte die by zynder ordonnancie daer cours ende ganck heeft. Want waert van der munte van anderen princen die daer gheenen loop en hadde, zulcke mesdaet waere zoetelic te pungnierene.

 

[7] Ende van desen crime es elc vanghere, ende elc wroughere of claghere, also wel vrauwen als mans. Ende waert dat yemend wiste of yemende bevonden hadde zulcke dinghen doende, ende niet en seyde nochte en wrouchde, die waere pungnierlic ghelyc ende als de principale. Thuus daer men de valsche munte slaet, naer rechte werdt verberrent, gheraseert ende ghedemoleert. //

 

[Cap.66] Van confiscacie van goede up tcrim van lese majeste.

 

[1] [I]n dit crim van lese majeste volcht alty[t]s vanzelfs de confiscacie van goede omme de enormite van den crime, zodat gheenen noot en es die te wysene.

 

[2] Maer in anderen crimen moet de confiscacie ghewyst zyn, want confiscacie in huerzelven odieux es ende in prejudicien van denghonen dies niet en moghen.

 

[3] De leenen ende erven die de crim[i]neus heeft ter plecken daer tfait ghebuert es, volghen den heere van diere plecke, weder dat zy de prince of de vassael.

 

[4] Ende de leenen ende erven elder gheleghen, keeren weder an den heere daeronder zy gheleghen zyn als stragiersgoet, want de kinderen of hoyrs die niet anneveerden en moghen.

 

[5] De douarien van der vrauwe, noch de wyfs goedinghen en zyn niet te confisquierene om de delicten van hueren mans, tenwaere dat zy van den crime wisten of mede besculdich waeren, in welcken ghevalle also wel de douwarie als huer ander goet verbuert zoude zyn.

 

[6] De kinderen / of hoyrs en verliesen ooc huer goet niet als zy tcr[i]me de lese majeste van hueren vadere of andere huerlieder voorsate danof zy hoyrs zyn, in tyts ontdect ende te kennen ghegheven hebben.

 

[7] Ende in alle criminele bannen die men pronunchiert by conthumacien, [wert ghewyst de confiscatie van goede, want de ghecontumasseerde up die peyne upgheroupen was].

 

[Cap.67] Van dootslaghe, twelcke zy nommen homicide.

 

[1] [D]oodslach was dtweesste crime dat noynt up deerde ghebuerde. Want naer de prevaricacie van Adam ende Eva, dat deerste crim was, zo slouch doot Caim Abel zynen broedere.

 

[2] Ende also es dootslach verbode[n] by den ghebode Gods: Non occides. Ende es zo detestable voor Gode dat de inghelen roupen wrake over tbloot van den innocenten, zo de heleghe scryftuere zeecht. Twelcke de gheestelycke rechters zo sceerpelic nemen dat zy om gheen stick capitale pungnicie doen en willen.

 

[3] Dootslaghers zyn in rechte gheheeten violateurs van den meynschelycke gheslachte, ende zo ghedetesteert // dat de godlycke ende de civile rechten danof pungnieren niet alleenlic de daet, maer ooc den wille.

 

[4] By zulcker manieren, dat zo wie met eenigher acte van buuten toocht dat hy wille hadde ymende te doodene, hoewel dat hy en niet en doodde, die es naer dezelve rechten pungnierlic ghelyc of hy ghedoot hadde.

 

[5] Ende me[n] verstaet dat hy toocht by acte van buuten zynen wille, als hy wandelt met wapenen, of laghen lecht, of yemende besprynct met ansienlycke stocken, slaende of quetsende.

 

[6] Maer de costume ende practique es ter contrarien, ter aventueren omdat dat recht te rigoreus es, mids dat den wille van den meynsche quaet es om prouven dan by presumptien, daerup men niement criminelic condempneeren en mach, maer moeten in criminelen saken de probacien claerder zyn dan de dach. Ooc en es de justicie noch tghemeen profyt niet zo zeere ghequest metten wille alst zyn zoude metter daet.

 

 

[Cap.68] Van drie manieren van dootslaghen.

 

[1] [E]nde het zyn drie manieren van doodene. Te wetene by upsetten wille voor deerste, voor dander / by noode, ende voor tderde by messchieve.

 

[2] Van den tween, te wetene by noode ende by messchieve, en volcht gheen capitale pungnicie, maer staet te beteren civilic.

 

[3] Maer van den derden, te wetene by upsetten wille, daer cleeft naectelic ane de pungnicie capitale metten sweerde ende confiscacie van goede.

 

[Cap.69] Van doodslaghe by upsette wille.

 

[1] [D]oodslach by upsette werdt ghecommicteert in vele manieren. Te wetene, eerst metter handt, metter tonghe, met consente, met teekene, met sorcerien ende met venyne. Ende in wat van desen of anderen manieren dootslach ghecommicteert werdt met upsette, de pungnicie es capitale.

 

[2] Ende de redene die es, want niement gheoorlooft en es te doodene met upsette, noch wrake te nemene, noch te pungnierene, noch te condempnerene dan den prince, of denghonen die hy daertoe ghestelt ende gheauctoriseert heeft uut zynder princelycke macht ende der godliker institucie hem verleent. Ende dat al in faveure ende voorderynghen van onser weerdegher moedere justicie. //

 

 

[Cap.70] Van dootslach metter hand.

 

[1] [M]etter hand commicteert men dootslach besprynghende, slaende, stekende met sweerden, messen, [priemen] kniven, goegden, halebaerden, javelynen, codden, handstocken, ghecantte peden, ghysaermen of andere yserin of houten stocken.

 

[2] Zo doet men ooc werpende met steenen, scietende met boghen, handbussen, colvenerin of andere ghescutten, of yemende precipiteerende ende werpende van der brugghe int watre, of werpende van uut eender veinstre up tstrate of van den beerch nedere, of versmoorende, of verworghende, of diereghelycke, zo datter doot naervolcht.

 

[Cap.71] Van doodene metter tonghe.

 

[1] [M]etter tonghe commicteert men homicide in vier manieren. Te wetene, eerst by orcondene, ten anderen by injurien, ten derden by radene ende by lastene, ende ten vierden by bevelene.

 

[2] Valsch orconde die met zynder valscher tonghe yemende ter doot brynct, es te pungnierene metter leedere of pelloris als verswooren, met slepene als valsch ende verradere, / ende metten sweerde ende confiscacien van goede als commicteerende homicide.

 

[3] Valsch juge die doleuselic met zynder valscher tonghe den innocent ter doot wyst, es ooc te pungnierene als valsch ende ooc homicide ghecommicteert hebbende.

 

[4] Ende zo wie raed ghegheven of ghepersuadeert heeft yemende doet te slaene, zodat tfait nemmermeer ghebuert en zoude hebben hadde hyt niet gheraden of ghepersuadeert, die es pungnierlic ghelyc de principale.

 

[5] Soe es hy ooc die ghelast of bevolen heeft doodslach te doene, zo men hiernaer claerder betooghen sal.

 

[Cap.72] Van dootslach by consente.

 

[1] [D]oodslach by consente werdt ghecommicteert by denghonen die den facteur voor tstick of naer tstick hulpe, troost ende bystant ghedaen hebben.

 

[2] Te wetene voor tstick, hem assisteerende met ghelde, met volcke, met peerden, met harnassche, of andere hulpe. Ende naer tstic, met hem wechgaende, hem ontfaende ende repeteerende, zyn vanghen belettende ende den heere ontvliedende ende diereghelycke. //

 

[Cap.73] Van te doedene by teekene.

 

[B]y teekene doodt men als men doleuselic ende by frauden wyst de plecke waer de man es, of dat men den man doet gaende duer de wech daer de laghe up hem gheleyt es ende diereghelycke. Ende dese zyn te pungnierene als homicide ghecommicteert hebbende ghelyc den principael.

 

 

[Cap.74] Van doodene by sorcerien.

 

[1] [S]o wie yemende doot by sortilegien of sorcerien, dats te segghene by toverien, die es te pungnierene metten viere, niet alleenlic als commicteerende homicide, nemaer ooc als doende sorcerie dat jeghen tgheloeve es ende de ordonnancie van onser moedere de heleghe keercke.

 

[2] So es hy ooc die by sorcerien doet dat man en wyf niet genereren en moghen of beletten dat de vrauwe niet baersen en mach.

 

 

[Cap.75] Van doodene by venyne.

 

[1] [S]o wie yemende doode met venyne, die es ghehouden voor verradere ende werdt ghepungniert metten sweerde ende confiscacie van goede.

 

[2] So doet hy ooc die quaet venyn maect, gheeft, coopt, vercoopt, haelt of brynct, of in zyn huus / houdt ende bewaert, willens en wetens, om yemende te doodene, al eist ooc dat hyt niet en huerbuert of te weercke en stelt, noch datter yement af ghestorven es.

 

[3] Maer het zyn drie manieren van venyne. Te wetene, deerste dat quaet es in hemzelven, maer alst gheminghelt es met anderen substancien, zo eist goet ende medecinael. Dander dat quaet es ende quaet blyft. Ende tderde dat malicieuselic ghemaect es om vergheven.

 

[4] Teerste venin moghen hebben medecinen, apoticarissen, cyrurgienen, ende maerscalcken, ende dat oorbueren, gheven ende vercoopen, gheminghelt ende ongheminghelt, thueren gheliefte. Nemaer zy moeten wel zien wien zyt gheven of vercoopen, ende weten wat men daermede doen wille. Ende dat wel onthouden of scriven up aventuere ofter questie af quame.

 

[5] Dander venynen en mach niement, wie hy zy, doleuselic hebben in zyn huus, noch coopen, noch vercoopen, noch gheven, noch laten hebben, in wat manieren dat zy, up peyne van livelic ghepungniert ende ghecorigiert te zyne. //

 

[6] So wie met drancken of potaigen, ghemaect van quade venineuse cruuden yemende malicieuselic ter doot brynct, verbuert also vele alsof hyt ghedaen hadde met venyne.

 

[7] Ende zo wie met zulcken drancke of potaigen een vrauwe doet aborteren of mesbaeren van kinde, die werdt livelic ghepungniert als directelic homicide ghecommicteert hebbende [updat tkyndt leefde. Maer leefde tkyndt noch nyet of esser gheen malicie], zo eist den ban.

 

[8] Een vrauwe die by vrauwenconsten huerzelven doet aborteeren of mesbaeren van kinde dat leeftde, es te pungnierene metten putte naer de costume. Ende leeftde [t]kint niet, zo waer zo te pungnierene by banne of andere extraordinaire pungnicien.

 

[9] Insghelycx vleeschauwers, viscoopers, taverniers ende andere die willens ende wetens ghecorumpeert vleesch of visch of ghebraste wynen of andere ghecorumpeerde vitaillen vercoopen ende danof yement ghestorven es, zyn te pungnieren van homiciden.

 

[10] Ende generalic, zo wie anderen ter doot brynct malicieuselic, in wat specien / of by wat manieren dat zy, es pungnierlic als boven. Zo zyn zy ooc alle hulpers ende medepleghers die willens ende wetens hulpe, confort, troost of faveur daertoe ghedaen of ghegheven hebben.

 

 

[Cap.76] Wien gheoorlooft es doot te moghen slaene.

 

[1] [I]n vier manieren eist naer de civile rechten gheoorlooft doot te moghen slaene. Te wetene, eerst omme de deffencie van zynen persoon, ten anderen omme de defencie van zynen goede, ten derden omme de deffencie van zynder eere, ende ten vierden omme de deffencie van zynen vrienden. Ende es al gheheeten nootweere.

 

[2] Want deffencie es recht van natueren [ende] ooc civil recht ende canonic, zodat al tghuent dat men doet in deffencien, es gheseyt wel ghedaen, behoudelic dat ghedaen zy met moderacien ende in hitten, zo men hiernaer hooren sal.

 

 

[Cap.77] Van deffensen van zynen persoon.

 

[1] [E]lcken die bespronghen es, es gheoorlooft hem te verweerene. Ende al slaet hy en doot, hy en verbuert niet.

 

[2] Hoewel nochtan, zo wie nootweere proposeeren wille, die moet articulieren ende prouven, // eerst dat hy gheaggresseert ende bespronghen was. Want waere hy zelve aggresseur ende bespringhere gheweest, ten zoude gheen nootweere gherekent zyn. Hy moet ooc articuleeren ende prouven dat hy zo benaut was dat hy zonder dangier van zynen persoon niet vlien noch anderssins dan met slaene ontgaen en mochte.

 

[3] Ende trecht presumeert dat hy was benaut ende in dangiere van zynen persoone als hy bespro[n]ghen was met wapene. Te wetene met ghetrockenen messen, sweerde of andere.

 

[4] Hy moet ooc voort ariticuleeren ende prouven dat hyt ghedaen heeft terstont in de hitte, voor eenich vertreck of interval van tyde. Want waerer vertreck of interval van tyde, het waere wrake ende gheen deffence.

 

[5] Ende men moet verstaen dat ghedaen es terstont, als ment doet in fragrini cr[i]mine ende aleer zy ghesceeden [zyn] of ghediverteert tot anderen saecken.

 

[6] Hy moet noch voort articuleeren dat hyt ghedaen heeft met moderacien, zonder excederen. Want hadde hyt gheexcedeert, hy waere pungnierlic van den excesse ter discretie van den juge, evenverre dat hy dat exces ghedaen hadde uut proopooste. /

 

[7] Moderacie van nootweere es in drie manieren. Eerst dat de faite ghelyc zyn. Te wetene es yement bespronghen zonder wapene, hy moet hem weeren zonder wapene. Ten tweessten, dat den tyt zy ghelyc. Want also faen als yement bespronghen es, zo moet hy hem terstont weeren. Ende ten derden, datter niet meer faits en zy dant behouft om zyn deffence.

 

[8] Nochtanne, als een bespronghen es met eenen stocke, ende dat hy hem anders niet weeren en mach dan metten sweerde, hy mach slaen met sweerde, ende es danof niet te pungnierene. Want hy es bespronghen met wapene, te wetene met stocke, ende hy weert hem met wapene, te wetene met zynen sweerde.

 

[9] Ende aleer een verweerere hem verweeren mach, hy moet verbeyden dat hem eenighe offencie ghedaen zy, hetzy van besprynghen, van te bevreesene met wapene, ende diereghelycke. Want die eerst den twist beghint es de offenderere.

 

[10] Maer om dreeghen en sal hy niet slaen, tenwaere dat de dreeghere ghewone waere zyn dreeghementen te vulcommene, zo eeneghe zegghen. Maer andere segghen dat om dreeghen men niet [slaen en zal, want dreeghen niet en zyn danne woorden ende woorden moet men wederstaen met woorden ende niet by faite]. //

 

[11] Waert nochtan dat int beyden pericle gheleghen en waere, te wetene want de dreeghere hadde ghesonden halen volc of verbeydde volc om den ghedreechden te slaene, de ghedreechde zoude in dat cas hem moghen weeren ende den dreeghere anticiperen, updat hy anderssins [van den perycle] niet ontgaen en mochte.

 

[12] Waert dat yement anderen bespronghe ende sloughe ende dan wechliepe, ende de ghesleghene naer hem loopende hem achterhaelde, quetste ende dootsloughe, deghone diere voolchde waere ghehouden in de quest of doot als [culpable] ende niet als doleus of ooc als malicieus, want het es zeere difficil ten temperne rechtveerdeghe hitte.

 

[13] Insghelycx, als twee ghevochten hebben ende ghesceeden zyn, ende dat daernaer deen den anderen comt besprynghen, quetsen of dooden, de facteur es ghehouden in den quets of doet om tinterval van den tyde. Ende als twee ghesmeten hebben elcanderen elc segghende dat hyt ghedaen heeft up / zy[n] verweeren, ende dat men niet en weet wie dat de aggresseur was, zo zyn zy beede te pungnierene, want van der nootweere niet en blyct.

 

[14] Als in een conflict, rammelynghe of ghevechten een dootghesleghen es met vele wonden, danof deene alleene doodwonde es, ende dat men niet en weet by wien de doodwonde ghegheven was, niement van den gheselscepe en es te pungnierene van der doot, maer alle de facteurs tsamen zyn pungnierlic van der quetse zonder meer, civilic ende arbitrairlic ter discretie van den juge, als hulpers ende medepleghers.

 

[15] Ende de redene es, want men niet en weet wie de doodwonde gaf, ende in criminelen saken moeten de probacien claerder zyn dan de lucht, ende niement en es te condempnerene ter doot by presumptien.

 

[16] Maer waert dat bleeck van den facteur, die facteur alleene zoude pungnierlic zyn van der doot, ende alle dandere van der quetse. Tenwaere dat tconflict // oft de rammelynghe toecommen waere by upsette omme yement doot te slaene, of dat zy gheroupen hadden "Slaet doot, slaet doot", want in dat cas, zy zouden alle in de doot ghehouden zyn.

 

[17] Eenighe segghen dat in conflictien daer men niet en weedt wie de dootwonde gaf, es te pungnierene van der doot de beghyndere van den faite ende alle dandere als complicen, ten hende dat de doot onghepungniert niet en blive. Hoewel andere segghen ter contrarien omme de redenen voorscreven.

 

[18] Als twee ghevochten hebben verre van lieden, danof deen es van goeder fame ende dander niet, ende dat de welghefameerde zeecht dat tghuent dat hy ghedaen heeft es gheweest op zyn verweeren, maer hy en cans niet prouven dan by zynen eede die hy presenteert te doene, mids zynder goeder fame, den eedt werdt ontfanghen te zynder purgacie. Ende hy sal gheabsolveert zyn, want de goede fame behoort hem te profiterene, ende de quade fame den anderen [te] inderen.

 

[19] Maer in dit stick, de juge moet zeere considereren de condicie ende qualiteyt van den persoon / ende alle andere saken die daerin te considereren zyn, ende dan doen naer zyn beste bevint dat recht es.

 

 

[Cap.78] Van besprynghene.

 

[1] [B]esprynghen es yemende uploop doen in grammen moede.

 

[2] Ende dien achtervolghende, eyst dat hu yement besprynct zonder wapene of zonder an hu te commene of gherakene, die doet hu injurie. Ende heeft hy hu gheraect zonder quetsen, so eist ooc injurie, die te pungnierene staet by den juge naer de gheleghenthede van den sticke ende qualiteyt van den persoone.

 

[3] In teekene van dien, waert zo dat ghestatueert waere, dat zo wie anderen besprynct met wapene, sal boeten X ponden parisis, ende dat yement anderen bespronghen hebbende, een mes an zyn zyde hadde zonder dat te treckene, nochtan hy zoude boeten X ponden parisis, ghemeerct dat hy bespronghen hadde met wapenen.

 

[4] Waert ghestatueert dat zo wie bespronghe yements huus, zoude betalen dobbel boete. Ende dat hy bespronghe tpoortael van den huuse, die zoude betalen de dobbel boete, want tpoortael een let van den huuse es. Ende men maect in dat cas gheen // differencie of thuus gheleent, ghehuert of ghecocht, of van zynder patrimonie commen es.

 

[5] Ende waert ghestatueert dat zo wie yemende besprynct in zyn huus, sal betalen dobbel boete, ende dat een facteur lydende voor thuus up tstrate bespronghe, zyn mes of ander stock wierpe naer den man sittende voor zyn duere, die facteur zoude betalen dobbel boete, ghelyc of hy en bespronghen hadde binnen den huuse. Want hy heeft ghetoocht zynen wille by faite. Ende die by zynen huuse es, es also vele als in zyn huus.

 

[6] Waert ooc dat yemet anderen doleuselic metten cleederen [vast]hilde, ende dat een ander quame den ghehoudenen besprynghen ende quetsen, ja, of dootsloughe, zy zouden beede even ghelyc in den quets of doot ghehouden zyn.

 

[7] Martin es bespronghen ende ghequest van vele lieden ende heeft vele wonden emmers dat hy es ghestorven, ende men zeecht dat hy doot es van der wonde die hem Aelbrecht gaf. Aelbrecht, commende in faite contrarie, wilt prouven de contrarie, / ende dat de wonde die hy hem gaf gheen dootwonde was, of hy wilt prouven dat de wonde die hem Clais gaf de doodwonde was. Aelbrecht werdt ghehoort in zyn preuve, ende blycket zo, hy en sal niet beteren dan van wonden ende niet van der doot.

 

[8] Ende zulcke preuve moet zyn ghedaen met [cyrurgienen ende] medecinen, die best daerinne te gheloeven zyn om dexperiencie van hueren consten. Ende die medecinen [ende cyrurgienen] moeten ghecoren zyn by den wille van den naesten vrienden van den dooden ende van den facteurs tsamen, of ter arbitraige van den juge, als zy daerinne niet en accordeeren en connen.

 

[9] Ende een medecin alleene en es niet ghenouch om van zulcken saken te jugierene. Maer daer moeter twee zyn ten minsten, tenwaere dat men maer eenen vinden en conste.

 

[10] Als een die bespronghen ende ghequest es, langhe te bedde gheleghen heeft, ende dat hy dan upstaet ende gaet ter keercken of achter strate, meenende ghenesen te zyne, ende corts denaer haestelic steerft, de facteur diene ghequest // heeft sal beteren de doot, evenverre dat blyct dat de wonde doodwonde was.

 

[11] Want in dat cas, men zoude presumeeren ende ooc verstaen dat de doode van dien doodwonde ghestorven es, tenzy dat de facteur doe staen dat de doode ghestorven es by zynder negligencie of quaden regemente, als van byslapene, van te vele te drynckene, van quaden bewaerne, van den meesters niet te obedierne, ende diereghelycke.

 

[12] Maer was de wonde gheen doodwonde, noch ghestaen in periculeuse plaetsen van den lichame, zo presumeert men dat de doode ghestorven es van anderen saken. Tenwaere dat bleecke dat van der quetsuere hem toecomen waere eeneghen fellen corts. Want in dat cas, men zoude presumeeren jeghen den facteur ende hem de doot doen beteren. Want het es zeere eens of hy dootslaet of dat hy cause es van der doot.

 

[13] Ende hierup moet men staen ten jugemente van medecinen, ten hende te wetene of hy ghestorven es van der wonde of uut occasien van der wonde ende de quetse hem ghedaen.

 

[14] Hoewel, / ghebuerdet zo dat een ghequetst storve by der impericie van den medecin of cyrurgien, de facteur en zoude in de doot niet ghehouden zyn. Maer zo zoude hy wel in den quests.

 

[15] Indien dat ghestatueert waere, dat zo wie anderen besprynct sal betalen X ponden parisis, ende datter vele waeren die tsamen bespronghen waeren, elc zoude betalen X ponden parisis. Want het zyn also vele injurien als [injuriateurs].

 

[16] Ende ter contrarien, waert dat een alleene bespronghe veel persoonen, hy en zoude maer betalen [één] boete den heere. Maer elc van partien zoude hem moghen heesschen reparacie van der injurie, ende hy zoude elcken int particuliere danof moeten vuldoen.

 

[17] Waert ghestatueert, dat zo wie anderen besprynct sal betalen X ponden parisis, ende zo wie quetst sal betalen XX ponden parisis, ende dat yement eenen anderen bespronghe ende ghequetst hadde up eenen spronck, de facteur sal betalen XX ponden van der quetse, ende quyte zyn van der X ponden van besprynghene.

 

[18] Maer hadde hy yemen bespronghen up eenen tyt ende ghequetst up eenen anderen tyt, hy zoude beede de boeten betalen. Ende // waert dat twee elcanderen bespronghen hadden, ende dat men niet en wiste wie deerste was, men zoude presumeeren jeghen denghonen die ghewone es roere te souckene ende zulcke maleficien te commicterene.

 

[19] Waert ghestatueert by eenen statuute dat zo wie slaet int aensichte sal betalen C ponden, ende by eenen anderen statuute dat zo wie slaet up tstrate sal betalen dobbel boete, ende by noch eenen anderen statuute dat alle boeten dobbel zyn by nachte, ende het ghevalt zo dat Martin slouch Gillekin int aensichte up tstrate ende by nachte, de rechten willen dat de C ponden ghedupliciert worden sonder meer, ende dat Maertin daerin ghecondempneert zy. Want toriginael ende tprincipael stick werdt gheextimeert ende niet tghuent datter uut spruut of toevalt.

 

[20] Waert ghestatueert dat zo wie besprynct sal betalen X ponden, ende zo wie quetst sal betalen C ponden, ende zo wie dootslaet sal betalen M ponden, [ende] het viele dat Clais bespronghe Mattheus ende zo quetse datter de doot naervolchde al up eenen spronck, Clais en zoude alle de boeten niet / betalen, maer ontstaen metter meestere, te wetene metten M ponden. Want tfait al ghehouden es voor een delict mids [der] continuacie. Maer waeren de sticken ghebuert diverschelic ende by intervalle van tyde, hy zoude alle de boeten moeten betalen.

 

[21] Ende het zyn eenighe die segghen dat men by statute wel veranderen mach de criminele peyne van homicide ende die bekeeren in civile ende peyne pecunaire.

 

[22] Andere segghen de contrarie dat ment niet doen en mach. Want dat doende, me[n] zoude den lieden gheven cause van delinquerene.

 

[23] Waert ghestatueert dat zo wie yemende quetste sal betalen X ponden, ende doet hyt up de strate hy sal betalen dobbel boete, ende volghende dien dat Martin quetste Jaquemaert up tstrate, Martin sal betalen beede de boeten. Want [dit] twee delicten zyn, deen uut causen van der quetse, ende dandere uut causen van der plecke, waeromme tdelict te swaerder es, zo eenighe segghen.