FILIPS WIELANT

Corte instructie in materie criminele (1510)

ed. J Monballyu

Zie: Filips Wielant. Verzameld werk. I. Corte instructie in materie criminele, ed. J. Monballyu, Brussel, 1995, 303pp.

Corte instructie in materien criminelen omme de jonghe practisienen die de hoven ende justicien van Vlaendren hantieren ende frequenteren willen

Gemaect by meester Phelips Wielandt int jaer XVc thiene

[Cap.1] Van processen criminelen.

[1] Criminele processen zyn tweerande, te wetene criminele criminelick inghestelt ende criminele civilic inghestelt.

[2] Processen criminele criminelic inghestelt zyn deghone daer de fisque tendeert tot lyfve of lede of tot eeneghen banne of tot andere corporelle pugnitie.

[3] Processen criminele civilic inghestelt, zyn deghuene daer de fisque tendeert tot boeten, bruecken, confiscatie van goede of andere beteringhe of amende spruutende uuyt crisme of delicte.

[Cap.2] Hoe men procedeert in processen criminele.

[1] In processen criminele wort gheprocedeert zomwylen ordinaerlic, zomwylen extraordinaerlic, zomwylen // sommierlick, zomwylen simple ende de plano ende zomwylen zonder gheruchte of figuere van processe.

[2] Men procedeert ordinaerlic in allen processen criminele civilic inghestelt. Zo doet men oic in processen criminele criminelic inghestelt alsser es partie formee die presenteert te prouvene, of dat men tstick achterhalen mach met preuve ordinaire.

[3] Men procedeert extraordinaerlick, dats te zegghene metter banck, in allen processen criminele criminelic inghestelt als alle ordinaire preuven faillieren ende dat de juge niet en heeft dan indicien ende presumptien.

[4] Men procedeert sommierlic als tstick notoire es ende openbaer, of dat de delinquant bevonden ende ghevanghen es in present meffaict, of dat hy tstick ghekent heeft voir andere jugen, of dat tstick ghebuert es in consistorien in presentie van den juge.

[5] Men procedeert simpelic de plano als de partie zyn stick kent, of dat hy ballinck es, want den ballinck zyn sentencie niet en bringht.

[6] Ende men procedeert zonder figuere van processe in saken die haeste begheeren, uut vreese van meerderen inconveniente, ghelyc als in commotien of beroerte van volcke daer men V of VJ subitelick den hals ofhauwet, ende daernaer disputeert of wel ghedaen es, want in zulcke saken gheen ordene onderhouden en es.

[7] Zomwylen vallet dat tstick zulck es dat uuter pugnitie meer quaets commen zoude dan duecht. Ende in dat cas dissimuleert den juge toties de justicie te moghen // doene ende die justicie es goede justicie geheeten exyraysatie.

[Cap.3] Van den thien tyden die te wachtene zyn in een ordinaire proces crimineel.

[1] In een crimineel proces ordinaire daer partie formee es die presenteert te prouvene, zyn te nemene thien tyden gelyc men neemt in processe civile thien tyden.

[2] Te wetene den tyt van delibererene voir tintstel, den tyt van daghene of vanghene, den tyt van presenterene of contumacerene, den tyt van heesch te makene ende conclusien te nemene, den tyt van antwoirdene ende litiscontesterene, den tyt van prouvene, den tyt van reprochen ende salvatien te ghevene, den tyt van te sluutene in rechte, den tyt van te wysene, ende den tyt van tvonnesse ter executie te legghene metten delayen ordinaire ende extraordinaire tot elcken tyde dienende ende metten incidenten ende accessoiren diere upvallen.

[Cap.4] Van den eersten tyde dats van te delibererene voir tinstel.

[1] By vier manieren commen de crismen ter kennesse // van den juge, te wetene by accusatien, denunciatien, exceptien ende inquisitien.

[2] Accuseren es yemant criminelic belasten in jugemente ende hem partie formee daerin maken.

[3] Denunciatien es tcrime den juge anbringhen zonder hem partie formee daerin te willen maken.

[4] Excipieren es yemant criminelic belasten met protestatien van niet te willen injurierene, maer alleenlic als dienende tzynen propooste ghelyc zy doen in materie van reprochen daer zy blammeren de oirconden van valschede ende anderssins.

[5] Inquireren es de crimen ondersoucken by informatie precedente twelcke den juge of fisque doet, zomwylen uuyt zynder officie ende zomwylen uut clachte ende denunciatie van partien.

[6] Zo wie criminelic agieren wilt ende hemselven partie maken, die moet voir tinstel wel adviseren dat hy zekere zy van zynder preuve ende hem wachten dat hy niet bedroghen en zy by zynen oirconden.

[7] Ende in criminele saecken moet de preuve claerder zyn dan de lucht.

[8] Hy moet oic oversien de dangieren daerin hy vallen soude criminelic accuserende updat hy verviele van zynder accusatie.

[9] Insghelycx zo wie denoncieren wilt of by exceptien voirtstellen wilt eenich delict zonder hem partie te // willen makene of metten protestatien daertoe dienende, die moet hem wel wachten dat hy niet en anbringhe noch voirtstelle dan dat waer es, want anderssins hy waere betreckelick van injurien ende in dangiere van te moeten reparerene ende betalen costen, scaden ende interesten.

[10] Als den juge of fisque jeghens yemant criminelic procederen wille, hy moet voir tinstel hem doen informeren van den delicte by der informatie precedente, of anderssins zyn procedure waere negheene.

[Cap.5] Van informatien precedente.

[1] De informatien in de practycke zyn tweerende, te wetene generale ende speciale. De generale zyn in tween manieren, te wetene deene daer de juge of fisque uut zynder officie ondersouct van den delicten ende van den personen tsamen by generale vraghen omme tlant te purgierene van quaden lieden, ghelyck men doet in de duergaende waerheden.

[2] Dandere daer de fisque generalic onderzouct van den persoonen ende niet van den delicte, want men weet wel dat thuus verbernt es of den man vermoort, maer men weet niet wiet ghedaen heeft.

[3] De speciale informatien zyn deghone die den juge of fisque doet up speciale delicten ende up speciale personen, zomwylen uut zynder officie en zomwylen ter clachten van partie. //

[4] Men mach up nyemant speciale informatie hoiren ex officio tenzy datter diffamatie precedente zy by fame, geruchte, suspitien, presumptien of andere indicien.

[5] Maer zo doet men wel ter clachte van partien of ter denunciatie van yemende ten pericle ende aventure van den claghere of denunciateur.

[6] Als informatie te doene es up fame of gheruchte, zo moet den juge hem eerst informeren van der selver fame ende weten uut wien die ghespruut es, want fame die comt van lichten volcke en es niet te achtene.

[7] Ende blycket van der fame, zo moet doen den juge hem voirt informeren offer yet meer es dan fame, want fame alleene zonder andere adminiculen van indicien en es niet ghenouch omme voirt te procederene.

[8] Ende voir alle dinck moet hem den juge informeren of tstick daerof de fame loopt ghebuert es, want het es dicwyle ghesien dan men informatie hilt van moorde ende den man die leefde noch, ende van brande ende thuus stont noch.

[9] De informatien precedente dienen alleenlick omme proces in te stellene ende te preparerene ende niet omme daerup te wysene of condempnerene, ende daeromme en es gheenen noot te roupene de partie omme die te sien doene noch haer te ghevene de namen ende toenamen van den oirconden omme die te reprocherene.

[10] Alle informatien moeten ghedaen zyn zekerlic, secretelic ende discretelic ende moet elcke oirconde daerin gehoirt zyn apart ende up hem selven ende en behoirt deen niet te wetene wat dandere zeght. //

[Cap.6] Van den tweesten tyde dats van daghene of vanghene

.

[1] Men mach nyement daghen in materie criminele zonder daertoe thebbene commissie of andere expres last van den juge ende informatie precedente.

[2] De commissien criminele zyn zomwylen gheexpediert ten versoucke van den fisque alleene uut zynder officie, ende zomwylen ter versoucke van partien de fisque met haer ghevought.

[3] Zy zyn oic zomwylen ghenarreert van den sticke ende zomwylen niet.

[4] De commissien daerup men last gheeft informatie te doene moeten ghenarreert zyn van den sticke. Maer in commissien die gheexpediert zyn up informatien alrede ghedaen, en es gheenen noot tstick int langhe te narrerene.

[5] De prince expediert wel zomwylen by zynder cancelrie commissie criminele zonder expresse cause zegghende omme zekere saken ons daertoe porrende wy ontbieden ende bevelen u etc., ende es daerof in possessien.

[6] Als de partie omme daghene niet te vindene en es ter plecke daer hy woent, zo es genouch dat men de daghinghe doe tzynen huuse. Maer dexecuteur moet zulc debvoir doen van insinuerene als dat den juge merckelic beseffen mach dat de daghinghe commen es ter kennesse van den ghedaeghden.

[7] De competenten dach in materie criminele // es van zeven daghen ende den ordinairen van XIIIJ daghen ghelyc in materien civile.

[Cap.7] Van vanghene in criminele saecken.

[1] Elc es vanghere in present meffait, maer hy moet den ghevanghene leveren in de vanghenesse van den justicie binnen XX hueren.

[2] Elc es oic vanghere van ballinghen die hueren ban niet en obedieren, want ballinghen gehouden zyn voir vianden van den ghemeene welvaert.

[3] Elc es oic vanghere van moordenaers, straetroovers, brantstichters, valsche muntenaers, verraders jeghens den prince of jeghens de stede, want zy perturberers zyn van den ghemeenen payse, ruste ende vrede van den menschen.

[4] Elc es oic vanghere van dieven die wechloopen metten packe ende datter gheroupen es: "Weert den dief".

[5] Officiers die yemende vanghen van den winde injurieert den persoon die hy vanght ende es pugnierlic naer de vocatie ende qualiteit van den ghevanghene ende betaelt costen, scaden ende interesten.

[6] De souverains dienaers vanghen van delicten die verjaert ende verdaeght zyn ende niet ghepugniert.

[7] Duerwaerders of andere officiers vanghen by // commissien van den grave of van zynen Rade ende up informatie precedente zoot voirscreven es.

[8] Dexecuteur die last heeft criminel exploit te doene, die moet achtervolghen zyn last ende tdispositif van zynder commissie van clausule te clausule elc in huere ordene ende zyn relatie daernaer maken of anderssins zyn exploit waere te blamerene als vicieux.

[9] Dexecuteur die dissimuleert te vanghene dat hy vanghen mach, ende gheen belet en heeft, es te suspenderene van zynder offitie ende anders te pugnierene ter discretie van den hove.

[10] Dexecuteur die naer tvanghen zynen ghevanghene onslaet of laet loopen, stelt hem in dangiere van zelve te commene int ghezach van den wechloopere ter discretie van den hove.

[11] Ende hadde hy ne gheslaect of laten loopen by corruptien, hy waere te pugnierene van zynder officie ende weerdich verclaerst te zyne onhable omme nemmermeer officie van exploicteur te bedienene ende bovendien ghepugniert te zyne arbitraerlick.

[12] Dexecuteur en mach oic zyn ghevanghene niet laten gaen up belofte van te commene te zynen daghe, want hy dat doende, gaen zoude buuten zynen laste ende commissie.

[13] Dexecuteur omme criminelic texploiterene daer dangier es, mach hem doen assisteren by officiers ende ondersaten van den plecke updat hy wille, ende negheen officier of ondersaet en mach hem assistentie ontzegghen dies versocht zynde.

[14] Men doet oic den executeur vanghenesse alomme leenen als hyt begheert, ten minsten omme eenen nacht.

[15] Dexecuteur, omme den delinquant die rebel es te gecrighene, mach thuus daer hy in es belegghen ende de dueren ende de veynsteren inslaen, al en staet in zyn commissie niet. //

[16] Maer ware den crimineux die hy zouct in de vanghenesse van justicie, hy en souden niet moghen daeruut halen noch de vanghenesse breken,tenwaere dat hy daertoe expres last hadde by zynder commissie ende dat de cracht zyne waere.

[17] Hy en mach oic den crimineux niet halen uuter kercke noch van den kerchove omme wat sticken het zy zonder expres last daertoe thebbene, maer hy mach wel de kercke off kerchof belegghen ende zenden omme meerder macht.

[18] Hy en mach omme negheene rebellie den ghevanghene doot slaen int vanghen al waert oic dat hy ballinck off wetteloos waere of anders de doot wel verdient hadde.

[19] Nochtans hadde hy expres last hem te bringhene levende of doet, of dat de rebellie zo groot gheweest waere dat dexecuteur hem hadde moeten weeren, zo zoude hy van der doot te excuserene zyn.

[20] Van quetsen of mincken die den ghevanghene ontfaet int vanghen, en heeft dexecuteur niet te verandwoirdene evenverre dat blyct van den rebellie.

[21] Zo wie fortselick resisteert den executeur in zyn exploit hem nemende by den boeseme of ander overdaet doende, die es in dangiere te verliesene de vust.

[22] Zo wie fortselick ontweldicht eenen ghevanghene van crime uuten handen van den executeur of anderen dienaere, die stelt hem te commene in de stede van den ghevanghene criminelic of civilic ter discretie van den juge.

[23] Dexecuteur en sal niet laten te vanghene omme eeneghe saulfconduiten, remissien, pardoenen of diereghelycke briefven, maer sal altyts voirtgaen in zyn exploit zonder te nemene kennesse van saken. //

[24] Hy en sal oic niet differeren te eenighen appellatien, want in Vlaendren appellatie gheen stede en heeft in criminelen saken zo men ghemeenlic mainteneert.

[25] Oic en mach men naer recht niet appelleren van vanghene, maer zo doet men wel van te langhe ghevanghen te houdene ende van ghebreke van justicie.

[26] De weerlicke officier mach wel vanghen ongehuwede clercken ende gheestelicke personen in present meffait, maer hy moet se terstont leveren hueren ordinaris.

[27] Gehuwede clercken mach hy vanghen in allen sticken als zy niet en zyn in habitu et tonsura ende gevanghen houden totdat den weerlicken juge ghekent heeft of dat habyt dat den clerck doe anhadde clericael was of niet ende by consequente of hy gebruicken sal van den previlegie van den clergie of niet.

[28] Naer style dexecuteur en gheeft gheen copie van zynder commissie ende exploicte criminele alzo hy wel doen moet in civile saken.

[29] Dexecuteur es ghelooft van zynen exploicte ende de deffaulten werden gegheven up zyn relatie. Nochtanne wilde de partie zyn exploit blameren van valscheden zou zoude daertoe geadmitteert zyn.

[30] Dexecuteur en es niet ghelooft van den injurien ende excessen die up hem ghedaen worden zyn exploict doende, anders dan als denunciateur omme up zyn relatie informatie te doene.

[Cap.8] Van vanghenesse ende vangheneshouders.

[1] De ghevanghenen staen te laste, pericle // ende fortune van den cypier van der huere dat zy hem ghelevert zyn.

[2] Waert dat een ghevanghene doet vonden waere in de vanghenesse, ende dat men niet en wiste hoe hy ghestorven waere, men zoude legghen up den cypier,tenwaere dat hy hem daeroff excuseren conste.

[3] Waert oic dat een ghevanghene ghevanghen van cryme uuytbrake ende wechliepe, den cypier zoude dat moeten verantwoirden met zynen persoon ende staen int ghesach van den uutghebrokene criminelic of civilic ter discretie van den juge, ende en zoude de rouckelooshede van den sluutere of anderen dienare hem daerof gheen excusatie zyn.

[4] Ende waert dat hy ne liete uuyt malicien of by corruptien, zo waere hy lyfvelick te pugnierene.

[5] Een cypier die vleesschelick bekent een wyf die hem in vanghenesse ghelevert es, committeert cryme capitael ende wert lyfvelick te pugnierene metten zweerde ende dit naer rechte.

[6] De cypier mach den ghevanghene sluuten alzo nauwe ende laden met ysere alzo swaer als hy wille, behoudelic dat den ghevanghene dat verdraghen mach ende dat hy daermede niet ghequetst noch gehindert en zy in zyn beenen of andere leden.

[7] Want vanghenesse niet gheordonneert en es omme quetsen noch omme pugnieren, maer es alleenlick gheordonneert om verwaeren.

[8] Een cypier mach naer costume houden in vanghenesse de ghevanghene die van cryme geabsolveert es totdat hy betaelt es van zynen costen, maer naer recht niet. //

[9] Want naer rechte de ghevanghene die gheabsolveert es, behoirt terstont ghedelivreert te zyne, behoudens den cypier zyne actie up deghene die hem ghelevert hebben off ghedaen leveren. Maer de costume es te houdene.

[Cap.9] Van vanghenesbrake.

[1] So wie criminelic ghevanghen [es], ende hy uutbreect zonder fortse, want hy de duere open vint, die es te pugnieren by banne of anderssins ter discretie van den juge.

[2] Maer heeft hy de vanghenesse ghebroken, ende dat tcryme daeromme hy ghevanghen es ghekent staet, of dat hy daerof verwonnen es, zo es hy pugnierlick van den lyfve al waert oic dat tcryme niet capitael en ware, want tbreken van der vanghenesse maket capitael.

[3] Maer waere tcryme niet ghekent, of dat hy daerof niet verwonnen en waere, zo waere hy pugnierlic van den selven cryme gelyck of hyt ghekent hadde, want tbreken van der vanghenesse maect hem besculdich van der selven cryme.

[4] So wie eens vanghenesse yeuwers breect, die maect hem suspect in allen vanghenessen ende verliest de previlegien ende faveuren die men den ghevanghen doet in slakinghe up zekere, in verlichtinghe van ysere, te ghane ter lucht, of te zittene ter veynstere ende dierghelycke.

[5] So wie by fortsen trect uuter vanghenesse eenen ghevanghen, die wert naer rechte ghebannen vyf jaeren, al waert oic dat den // ghevanghene niet besculdicht en waere. Maer waere hy besculdicht ende dat tstick capitael ware, zo waere hy lyvelic te pugnieren ter discretie van den juge.

[Cap.10] Van slakene.

[1] So wie criminelic ghevanghen es zonder last, zonder commissie of zonder informatie precedente, die es terstont te slakene zonder zekere of cautie.

[2] So es hy oic als tstick zulck es dat de pugnitie niet zyn en soude dan den ban, want omme te bannene en es gheenen noot den persoon ghevanghen te houdene.

[3] Ende alzo moeghdy zegghen van allen anderen sticken daeromme de pugnitie te doene gheenen noot en es te hebbene de presencie van den persoon.

[4] So wie ghevanghen es van verbuerde onghewysde criminele boeten ende hy daerjeghens zegghen wille, hy es slakelick up zekere te rechte te commene ende tghewysde te betalene.

[5] Nemaer es de boete gewyst zo moet hy namptieren.

[6] Die ghevanghene van capitalen delicte daer lyf of let annecleeft en es niet slakelick up zekere tenwaere dat dat delict bekenlic waere int civile ende dat den juge alzo dochte.

[7] Cessie van goede en heeft gheen stede in criminelen zaken maer moet de ghevanghene paciencie hebben te beteren de mesdaet metten lyfve als hy se met goede of gelde niet beteren en can. //

[8] Van bortocht in criminelen saken wert gedaen zomwylen omme den persoon te rechte te bringhene, ende zomwylen omme tghewysde te betalene.

[9] Niemant en mach hem verbinden yemande te rechte te bringhene up paine capitale, dats te zegghene up lyf of up let, want nyemant machtich en es zynen lyfve of leden te verbindene.

[10] De principale mach hem verbinden weder in te commene up paine van achterhaelt te zyne van den delicten van te verliesen tbeneficie van zynder remissie up ghebannen te zyne ende dieregelycke.

[11] Nemaer zo en mach hy niet up zyn hooft, noch up zyn vuust of andere leden.

[12] Bortocht die men doet omme te rechte te bringhene es uute als de sentencie ghewyst es ten principale.

[13] So wie in criminelen saecken borghe blyft van tghewysde te betalene, die es borghe voir al dat de juge wysen sal, alzo wel ten proffyte van den fisque als van der partie.

[14] Die bortocht gedaen heeft te betalene tghewysde van eender smalle wet, en strect huer niet voirdere dan van den wysdomme van der selver wet ende es uute als dat wysdom voirdere betrocken es by appellatie of reformatie zo eenighe zegghen.

[15] Maer andere zegghen anders ende maken daerup vele argumenten, ende daeromme eyst zekerste de bortocht zo breet te doen doene dat zy oic huer bestrecke up tvonnesse van appeele off reformatie.

[Cap.11] Van den derden tyde dats van presenterene of contumacerene.

[1] In materie criminelle en es nyement ontfanghelick hem te presenteren by procureur, maer moet elc gedaegde compareren in persone. //

[2] So moet hy oic in materie van verzekerthede omme daer de verzekerthede personelick te ghevene.

[3] Als de ghedaeghde niet en comt, men procedeert jeghens hem by deffaulte zo ghy hiernaer zien zult.

[4] Maer es hy brocht gevanghen ende dat tstick capitael es, zo en dient er gheen presentatie, want in dat cas tproces wart ghemaect extraordinaerlic in de vanghenesse.

[5] Maer esser claghende partie, of dat tcryme niet capitael en es, zo wert de sake ghepresenteert up trolle.

[Cap.12] Van zinnene in materie criminele.

[1] Ende die criminelic ghedaeght es, mach hem doen zinnen by yemende diet hem ghelieft updat hy cause daertoe heeft.

[2] Het es goede zinne dat hy yewers gevanghen is zonder fraulde ende dat dat blycke by certifficatie van der justicie van der plecke.

[3] Het es oic goede zinne dat hy ter cause van den selven sticke hem ter purgen gheleyt heeft ter plecke daer hy justiciable es of ter plecke daer tfait ghebuerde ende dat dat blycke.

[4] So eyst oic dat hy zo zieck zo cranc es dat hy niet commen en can of dat hy es absent in den dienst van den prince ende al zonder fraulde.

[5] Maer ten is gheen zinne dat hy absent is in zyn affairen of ghenouchten, want men lievere presumeren soude dat hy ghevloden waere. //

[6] Siecte van wyfve, doot van kinderen, brant of andere ongheval en maect gheen zinne in materie criminele, noch oic brulochten, noch uutvaerden. Maer zo doet wel quaet wedere, groot watere, onveyle weghen, oirloghe ende diergelycke.

[7] Als de ghedaeghde doende doen zyn zinne, zeght dat hy niet commen en darf uut vreesen van zynder partie dien onder weghe scoffieren mochte, zo zendt den juge officiers ten costen van den ghedaeghden omme hem zekerlic te bringhene.

[8] Ende als hy begheert tsaulfconduit omme vredelic te moghen commene, het es in den juge hem dat te consenterene of ontsegghene, naer de gheleghentheyt van den sticke ende qualiteit van den persone.

[Cap.13] Van deffaulten ende contumacien ende eerst jeghens den impetrant.

[1] Jeghens den procureur general en wert nemmermeer deffault gegeven, want comt hy niet, zyn substituut occupeert voir hem of yement anders van der practisienen, want zy alle substituten zyn van den procureur.

[2] Maer in vierscharen of in leenhoven, quame de heere niet, men soude by deffaulte den gevanghenen ontslaen.

[3] Comt de partie impetrante ende accusatesse niet, de gedaechde heeft oirloff van hove ende costen ende protesteert van injurien, scanden, scaden, costen ende interesten.

[4] Nochtanne en sal daeromme de ghedaechde niet geabsolvert zyn noch ontsleghen van den sticke up datter informatie es tzynen laste, want de fisque hem partie maken sal. //

[5] In materien van purgen, comt dimpetrant niet, zo tevalt hy van zynder purge ende maect hemselven suspect van den sticke.

[Cap.14] [Van] deffaulten jeghens de ghedaechde.

[1] So wie ghedaeght es te comparerene in persoone ende hy niet comt, die valt in contumacien ende wert herdachvaert by handslainghe dats te zegghene de mainmise.

[2] Ende comt hy dan niet, zo gheeft men tweeste deffault ende commissie omme hem te vanghene by effecte updat hy vanghelic es, of, daer neen, te daghene up paine van banne ende confiscatie van goede.

[3] Ende comt hy dan noch niet, zo procedeert men voirt jeghens hem by deffaulte zo verre dat hy ghebannen wert uut Vlaendren ende al zyn goet ghewyst verbuert ende gheconfisquiert ten proffyte van den grave.

[4] In den Grooten Raedt useren zy te bannene uut alle de landen van herwaertsovere, te wetene uut Brabant, Vlaenderen, Artois, Henegauwe, Hollant, Zeellant, Namen, Mechelen.

[5] Omme eenen ghedaeghden criminelic te verwinnen by deffaulte moeten zyn vier deffaulten ende vier contumacien, te wetene drie ordinaire ende een vierde dabondant.

[6] Ende die overleden zynde, dimpetrant gheeft overe by intendit de proffyten die hy meent daerby vercreghen thebbene, // ende thoff, die ghesien metten informatien, acten ende andere munimenten, pronunchiert den ban ende de confiscatie van goede by contumacien.

[7] Al es den deffaillant poortere van Ghendt, Brugghe, van Ypre of andere plecken daer de poorters bevryt zyn van confiscatien, nochtan en laet thof daeromme niet de confiscatie te wysene want dat previlegie te allegierene comt in dexecutie.

[8] Oic eyst moghelick dat den deffaillant goet heeft buuten Vlaenderen, daer tvoirscreven previlege niet en strect.

[9] Als yemant ghedaeght es criminelic te comparerene in persoone up een paine van ghelde, ende hy niet en comt, die wert herdaecht up een andere paine ende oic omme hem te zien wysene in deerste paine.

[10] Ende comt hy dan niet, zo wert hy by contumacien ghewyst in deerste paine ende herdachvaert up een andere paine ende oic omme hem te zien wysene in de tweeste paine.

[11] Ende comt hy dan noch niet zo wert hy herdachvaert met inthimatien up paine van banne ende confiscatie van goede.

[12] Ende comt hy dan noch niet, zo wert hy ghebannen by contumacien ende zyn goet ghewyst verbuert. Maer in dat cas de painen werden confuus metter confiscatie daer confiscatie stede heeft.

[13] Nemaer daer confiscatie gheen stede en heeft, zo zyn te wysene alle de voirscreven painen ende texecuterene up tgoet.

[14] Ende aldus wast ghepractyckiert in den tyden van hertoghe Kaerle in prejudicien van den vryheyt van den poorteren, daerof die van Ghendt hem beclaeghden zegghende dat huer poortere niet meer verbueren en mochte dan lyf ende LX ponden parisis.

[15] In materie van verzekerthede, comt de ghedaeghde niet de verzekerthede wert ghewyst by contumacien, ende den impetrant gheconsenteert briefven omme die te insinuerene. //

[16] In materie van purgen, commen de ghedaeghde niet ten tweesten deffaulte, dimpetrant sal by contumacien ghewyst zyn ghepurgiert, maer hy en sal gheen costen hebben, want hy de purge doen moet tzynen coste.

[Cap.15] Van contumacie te purgierene in materie criminele.

[1] Naer rechte elck deffaillant in criminele saken mach hem commen presenteren te rechte ende purgieren de deffaulten als hy wille. Ende comt hy binnen den jaere, hy heeft restitutie van zynen verbuerden goede, betalende de misen van justicien.

[2] Maer comt hy binnen den jaere niet, zo blyfvet tgoet verbuert, ende dit naer rechte.

[3] Naer style ende costume, niement en es ontfanghelick criminele deffaulten te purgierene dan by reliefvementen van den prince gecauseert up apparente nootsakelicke nootsaken.

[4] Oic en keert hy niet weder tzynen goede, tenzy dat den prince up speciale gracien hem dat restitueert ende wedergheve by zynen openen briefven, gheveriffieert in zyn Financien, alzoot behoort.

[Cap.16] Van den vierden tyde dats van heesch te makene in materie criminele. //

[1] In criminele saecken criminelic inghestelt ex officio, en maect den procureur generael fiscael gheenen heesch, maer hy communiquiert den hove zyne informatie ende begheert dat de ghevanghene daerup gheinterroguiert zy pede ligato, ende protesteert zyn antwoirde, gehoirt te concluderene.

[2] Maer in criminele saecken civilic inghestelt ex officio maect den procureur altyts heesch ende neemt zulcke conclusien als ter materie dient.

[3] In criminele saecken daer de partie impetrante es ende huer partie formee maect, wert den heesch ghemaect by der partie nemende conclusie civile van eerlycker ende proffitelicker beteringhe met costen, scaden ende interesten. Ende den procureur generael van Vlaenderen vought hem terstont met huer omme interest van justicien ende neemt conclusien criminele naer de ghelegentheyt van den sticke.

[4] In den Grooten Raedt en heeft hem den procureur general niet te voughene, maer verbeyt te wetene wat zou prouven sal, zonderlinghe als hy selve de informatie niet gehoirt en heeft, midts dat hy altyts tyts ghenouch comt omme zyn conclusien te nemene.

[5] In Vlaendren wert zomwylen gheordonneert den procureur generael zyn conclusien te alternerene, twelcke nemmermeer en gebuert in den Grooten Raedt, midts dat den procureur van daer zyn conclusien niet en neemt dan naer de preuve, of naerdat hy wel ende zekerlic gheinformeert es van den sticke by informatien, gehoirt by hem of by commissarissen van den hove.

[6] Niemant en mach nemen conclusie criminele dan de fisque alleene.

[7] Alle heesschen off clachten in materie criminele moeten zyn claer ende wel ghespecifieert, ende moeten ghenoemt zyn de plecke, tjaer ende de maent ende oic // den dach, updat de partie begheert, maer niet de huere, met alle circumstancien alzo naer als men can, ten hende dat de verweerere daeruppe claerlyck antwoirden moghe.

[8] Ende es groote wysheyt te stellene int hende van den [...] oft uuterlick in al ende up al, ter discretie van den hove.

[Cap.17] Van delayen in materie criminele.

[1] In materie criminele criminelic inghestelt, den verweerere en heeft gheen delay omme te delibererene, want tstick zyne es.

[2] So en doet oic een [die] ghedachvaert es in persoone in materie van excesse, maer moet antwoirden up den voet.

[3] In materie van campene, daer men de hantschoe biet, en heeft oic deghene die beroupen es gheenen dach van beraden.

[4] Nochtanne naer style, men gheeft den verweerere delay ende men procedeert van derden daghe ten derden daghe.

[5] In materie criminele civilic inghestelt, heeft de verweerere alle delayen ghelyck in materie civile.

[Cap.18] Van den Ven tyde dats van antwoirdene.

[1] In materie criminele criminelic inghestelt, moet den verweerere antwoirden by monde ende by eede up articlen // die de fisque overgheeft, ende dat pede ligato, dats te zegghene ghevanghen man zynde.

[2] Ende al tghuent dat hy zeght ende alzo hyt zeght, metgaders de contenancien ende manieren die hy houdt int spreken ende in zyn gesten, moet den greffier by ghescrifte stellen. Ende eyst dat hy in dat antwoirden niet en kent tzynen laste ende dat de informatien niet te zeere en zyn in zyn prejudicie, zo ontfaet men hem in proces ordinaire ende laet hem antwoirden by advocaet ende occuperen by procureur.

[3] Maer eyst dat de verweerere pede ligato yet heeft beghonnen kennen tzynen laste, of dat hy int spreken ghevarieert heeft off ghestamert, of anderssins hem suspect ghemaect, of dat hy zeer belast es by der informatie, of datter groote of vehemente suspicien jeghens hem zyn, zo ordineert den juge dat men omme de waerheyt te wetene jeghens hem extraordinaerlic procederen zal metter banck.

[Cap.19] Van te antwoirdene ordinaerlic by advocaet in criminele saecken.

[1] Als den verweerere ontfaen es in proces ordinaire, zo mach hy nemen zulcke deffencien ende exceptien als hy wille, hetzy declinatoire, dilatoire of peremptoire, nietjeghenstaende dat hy gheinterroguiert zynde pede ligato tstick gheloochent mochte hebben, ende by consequent ghelitiscontesteert.

[2] Declinerende, hy mach suspecteren den jugen ende allegieren de redenen, of hy mach zegghen dat tcas ghebuert es onder andere jurisdictie ende midtsdien begheeren daer de sake gesonden thebbene. //

[3] Het es difficile in Vlaendren de jugen te suspecterene, want in Vlaendren alle de jugen zyn collegen, ende al suspecteert men eenen of twee, daer blyft er noch ghenouch omme recht te doene.

[4] Delayerende, hy mach blammeren texploict ende zegghen dat dexecuteur hem ghevanghen heeft zonder last, zonder commissie, zonder informatie precedente, of dat hy gheen macht en hadde hem te vanghene ter plecke daer hy ne vinck. Hy mach oic debateren zyn wederpartie ende zegghen dat hy niet habel en es omme hem te accuserene, want hy verwaten es off culpable van den selven delicte of dierghelycke.

[5] Peremptoirlic, hy mach zegghen dat hy van dien delicte eens ghepugniert es gheweest, of dat hy daerof heeft pardoen of remissie, of dat hy daerof ghecomposeert heeft of paeys ghemaect of diereghelycke, of hy mach proposeren alibi zegghende dat hy ter diere tyt ter plecke niet en was, of hy mach litiscontesteren ende tstick kennen ende zegghen dat hyt ghedaen heeft by nootweeren of by messchieve of by onghevalle ende presenteren beteringhe ter discretie van den juge naer de gheleghenthede van den sticke, of hy macht plattelick loochenen ende stellen zyn partie in de noot van prouvene, of hy mach poseren fait contrarie ende presenteren dat te prouvene.

[Cap.20] Van renvoyen in materie criminele.

[1] Thof en doet gheen renvoy van gheprevilegierde saecken als van saulfvegardebrake, violencie van kercke, cryme de lese maieste, port darmes, fait boven fait, excessen // ghedaen by officiers exercerende huer officie, ende vele meer andere ende als thoff de preventie daerof heeft.

[2] Als een priester of clerc betrocken es up infractie van saulfvegardebrake of andere ghepriveligierde saken, die en wert niet gherenvoyeert voor zynen ordinaris, maer sal verantwoirden ende betalen de boeten by executien up zyn temporel, updat hy eenich heeft, of daer neen, zo sal hy ghelevert zyn den ordinaris metten voirscreven laste. Ende also useert men int Parlement.

[3] Als den gheestelicken juge begheert renvoy van eenen die gheaccuseert es van sacrilege, ydolatrie, invocatie van den duvele, heresie of andere ghelycke cryme simpelic ende zonder andere cryme daer ghevought te zyne, zo sent men den persoon ende de sake voir den gheestelicken juge.

[4] Maer heeft den gheaccuseerden bovendien ghecommitteert eenich leelic stick gheprevilegiert, omme ghereduceert te werdene ten gheloove ende ter zalegher penitencie met conditien dat dat ghedaen zynde men dien weder zenden sal omme by den weerlycken juge ghepugniert te zyne van den gheprevilegierden sticke zoot behoirt.

[5] Als een ghehuwet clerck ghevanghen es, hy moet gevanghen blyven zonder ghelevert te zyne zynen ordinaris tot anderstont dat den weerlicken juge ghekent heeft of hy ghevanghen es in habitu et tonsura ende by consequent of hy gauderen ende ghebruucken sal van den previlege van den clergie of niet, want de kennesse den weerlicken juge daerof toebehoirt.

[6] Van ghevalscht thebbene de acten of briefven van den prince of van den hove en doet thof gheen renvoy. Zo en doet oic van // valsch oircondscip dat voir hemlieden gheproduceert of ghedreghen heeft gheweest.

[7] Want een crimineux ghevanghen ter plecke daer hy woent ende tfait elders ghecommitteert hadde, den juge van der plecke en soude niet gehouden zyn renvoy te doene, want in criminelen saecken preventie heeft stede ende tcryme volght den persoon ende niet der plecke.

[8] Men mach wel pugnieren in Vlaendren een delict gecommitteert in Brabant, zonderlinghe alsser es claghende partie die justicie begheert.

[9] Van vagabonde, dats te zegghene die gheen domicile en hebben, en doet men gheen renvoy, want zy pugnierlick zyn alomme daer men se vint.

[10] So en doet men oic als tfait ghecommitteert es in vierschaeren of in consistorien of elders in presencie van den juge.

[11] Als een sake criminele gherenvoyeert es, den juge van renvoye gaet maken tproces al nieuwe, al waert oic dat den crimineux zyn stick ghekent hadde voir den anderen juge of datter vele informatien ende ghescriften waren ende de sake bereet omme wysene.

[Cap.21] Van reconventien in materie criminele.

[1] Ende die gheaccuseert es van cryme en mach zyn accusateur niet wederaccuseren voir anderstont dat hy van den accusatie ghepurgiert es,tenwaere dat tcryme van den wederaccusatie meerder waere dan tcryme van den accusatie, in welck cas de wederaccusatie gheadmitteert wesen soude. //

[2] Nemaer de gheaccuseerde mach wel zegghen jeghens zynen accusateur al dat hy wille by maniere van exceptien ende belasten met cryme, met protestatien van hem te willen injurierene, maer als dienende tzynen sticke.

[Cap.22] Van den VJen tyde dats van prouvene.

[1] In materie criminele zyn twee manieren van preuven te wetene ordinaire ende extraordinaire.

[2] De ordinaire, ghaen ghelyc voiren in materie civile ende die moeten claerder zyn dan de lucht, want up imaginatien, suspitien, presumptien of andere indicien en mach men niet criminelic condempneren.

[3] Ende daeromme es ghepermitteert die oirconden die elcanderen contrarieren in criminele saken, te moghen refronterene ende, updat noot zy, te legghene up den banck omme de clare waerheyt daerof te wetene.

[4] De extraordinaire werden ghedaen metter banck.

[Cap.23] Van preuve ordinaire.

[1] In preuve ordinaire wert den verweerere gheadmitteert te prouvene dat hy tstick niet ghedaen en heeft, want al // es dat een negative ende dat de negative niet prouvelic en es, nochtanne hy mach prouven affirmatien die de negative daer maken.

[2] Te wetene, es hy belast van moortbrande, hy mach prouven dat thuus noch staet, of dat het verbrant es by den donder of by inviere of anderen messchieve. Of es hy belast van moorde, hy mach prouven dat den man noch leeft, of dat hy ghestorven es van ziecten of diereghelycke.

[3] Den juge of commissaris, die de ordinaire enqueste doet, behoirt hem wel te informerene, niet alleenlic van den principalen, nemaer oic van alle de accessoiren ende circumstancien die tfait aggraveren of verlichten moghen.

[4] Circonstancien zyn de qualiteyt, conditie ende vocatie van den persoon die gheinjurieert es, de qualiteyt, conditie ende vocatie van den injurant, den tyt, den dach, de huere dat tstick ghebuerde, de plecke daert ghebuerde, de manieren hoet ghebuerde, ende wie den beghindere was ende diereghelycke.

[5] Ende als de conclusien tenderen tot proffitelicke beteringhe, zo moet den juge of commissaris hem informeren van der faculteyt ende rycdom van den facteur, ten hende dat den juge te bet ende te zekerlicker de reparatien, boeten ende beteringhen tempereren ende modereren mach.

[Cap.24] Van preuven extraordinaire metter banck.

[1] Men sal nyement legghen ter banck als er partie formee es die presenteert te prouvene, of dat men tfait anderssins prouven mach by preuve ordinaire. //

[2] So en sal men oic omme lichte mesdaden daer gheen lyf anne en cleeft.

[3] Men sal nyement legghen ter banck, hy en heeft eerst gheinterrogueert gheweest pede ligato.

[4] So en sal men oic, hy en hebbe eerst geinterroguiert geweest voir den banck ende voir zyn ontcleeden.

[5] Men sal nyement legghen ter banck, tenzy dat eerst ghebleken zy dat tstick ghebuert es ende dat men dies zekere es, te wetene dat thuus ghebrant by moortbrande ende niet by inviere of anderen messchieven, of dat den man vermoort es ende niet ghestorven vanzelfs.

[6] Men sal oic nyement legghen ter banck die zyn stick kennen wille zonder pynen of tevreden es hem te ghedraghene in de informatien ghedaen of te doene.

[7] So en salt oic als de suspitien, presumptien of indicien niet souffisant en zyn.

[Cap.25] Van presumptien, suspitien ende indicien.

[1] Of de presumptien, suspitien of andere inditien souffisant zyn omme yemende ter banck te bringhene, light crachtelick in de discretie ende conscientie van den juge, zo datter gheen zekerder noch vaster reghele of ordonnancie en es te ghevene.

[2] Maer ghy moet weten dat den juge die zonder souffisante indicien yemende ter banck leght, es te pugnierene arbitralic // van zynder ignorancie ter discretie van den oversten. Ende doet hyt uut malicien, zo es hy pugnierlic metten zweerde, al waert oic dat den pacient van der pyne niet ghestorven en waere.

[3] Indicien zyn drierande, te wetene verre indicien, naer indicien ende ontwyffelicke inditie.

[4] Verre inditien, die geheeten zyn indicia remota, en zyn niet souffisant omme yemende ter banck te legghene, zy en waeren geholpen met naer indicien.

[5] Naer indicien, die geheeten zyn indicia proxima, zyn souffisant als zy gheprouft zyn met eenen oirconde niet suspect.

[6] Ontwyfelycke inditien, die geheeten zyn indicia indubitata, [zyn souffissant] niet alleenlick omme ter banck te bringhene, maer omme de banck te reitererene, updats noot waere, zo eeneghe zegghen.

[7] Exemple. In materie van verraderie, het es een verre indicie dat zyn vadere een verrader was, het es naer indicie dat men vonden heeft de briefven die hy met zynder hant ghescreven heeft an de vianden, ende het es ontwyfelicke inditie als hy den vianden ghelevert heeft ende overghegheven de plaetse of stercte van zynen heere.

[8] Insghelycx, in materie van moorde, het es een verre indicie dat [hy] de suspecteerde es van mans doode ende vermaert te zyne een quaetslaghere, het es naer indicie dat hy viant was van den dooden ende dat hy ne sdaechs tevoiren ghedreeght hadde doot te slane ende dat hy ghewone es zulcke zyne dreeghinghe te vulcommen, ende het es ontwyfelicke inditie als hy es zien commen uuten huuse daer den man doot lach met eenen naecten bebloeden zweerde in de hant, bleeck ende mesmaect loopende naer de kercke, ende datter gheen andere duere an thuus en was dan daer hy uutquam. //

[9] Insghelycx, als questie es van diefte, het es verre indicie dat de suspecteerde een muelnare es of een vermaert dief, het es naer indicie dat tghestolen dinck by hem bevonden es, ende het es ontwyfelicke inditie als hy es ghesien wechloopen metten packe.

[10] In materien van adulterien, het es verre indicie dat zy elcanderen lief hadden, het es naer indicie dat hy dicwyle ghesien es by doncker commen thueren huuse als den man niet thuus en was, ende het es ontwyfelicke indicie als hy ghevonden es met huer te bedde.

[11] Ende alzo meughdy zegghen in allen anderen sticken.

[12] Het es oic groote indicie ende souffisant ghenouch omme den banck, als een die beclapt of befaemt es van eeneghen delicte de vlucht neemt ende wechloopt.

[13] Ende noch eyst meerder indicie als hy in de kercke loopt of eeneghe vryhede anneempt.

[14] Ende noch eyst meerder indicie, als hy, van cryme gevanghen zynde, de vanghenesse breect ende wechloopt.

[15] Ende noch eyst aldermeest, als hy tstick yeuwers ghekent heeft in jugemente ende dairof blycke. Want confessie, ghedaen van cryme voir incompetenten juge, maect zulcke indicien voir den juge competent, als dat de kennere dwinghelick es metter banck die confessie te reitererene.

[16] Als in een herberghe verloren es eenich pack of bosse van importancien, ende datter gheen suspitie en es up yemende van buuten, [...] omme inquisitie daerof te doene ende voirt te procederene metter banck. //

[Cap.26] Van pynen ende torturen.

[1] De maniere van pynene, zoete of stranghe, light geheel ende al in de consideratie, discretie ende conscientie van den juge.

[2] De goede juge heeft altyts medelyden ende compassie metten pacient ende ansiet rypelick zyn oude of jonckeyt, zyn crancheyt of stercheyt, zyn ziecte of ghesontheyt ende wat hy verdraghen mach of niet.

[3] Ende hy beghint eerst zoetelic, daernaer stranghelic, ende daernaer noch stranghere naer de qualiteyt van den pacient ende naer de grootte ende qualiteyt van den delicte, naer de presumptien ende suspicien die men heeft, ende naer de maniere van zyne antwoirde, ende en let up zyn roupen, up zyn crysschen, noch up zyn claghen niet.

[4] Hy merct ende ansiet oic de manieren ende contenancien die den pacient heeft in zyn spreken, ende doet al stellen by den greffier in ghescrifte.

[5] Ende hy vraeght hem altyts met generalen vraghen, ende wilt dat de specificatie altyts commen van den pacient.

[6] De juge en mach, noch en behoirt den pacient niet te indicierene noch te persuaderene dat hy yet kenne tzynen laste, noch oic te verdreeghene van meerdere pynen an hem te doene, maer behoirt altyts ghestadeghelick te procederene met coelen zinne ende zyn vraghen pertinentelic te continuerene ende de antwoirden van den pacient te doen stellene in ghescriften.

[7] Alsser vele delinquanten tsamen ghevanghen ende gheinculpeert zyn van eenen sticke, den juge beghint de torture an den // ghuenen daerof dat hem dinct dat hy best de waerheyt weten zal, ende andenghuenen die meest suspect es van den sticke, ende an den crancxsten.

[8] Ende esser een vader ende een zone, hy beghint an den zone in de presencie van den vadere, want natuerlic den vadere vreest meer voir den zone dan voir hemselven. Ende esser man ende wyf, hy beghint an twyf als an de crancxste, ende al te zynder discretie.

[Cap.27] Van herpynene.

[1] Een pacient die eens ghepynt ende te vullen ghequestionneert es gheweest, ende niet ghekent en heeft, en mach men niet herpynen up tselve stick,tenwaere up nieuwe indicien, want metter torture hy es ghepurgiert van den eersten indicien.

[2] Of een pacient ghenouch ende te vullen ghequestioneert es gheweest, of niet, light in de discretie van den juge ende in zyn consciencie.

[3] Nieuwe indicien zyn deghuene die geheel ende al differeren van den eersten in specien of in substancien.

[4] Deerste indicien waren, verbi gratia, dat hy was een quaetslagher, dat hy ghedreeght hadde den man doot te slane, ende dat hy ghewone was zulcke saecken te vulcommene.

[5] Daernaer comt eene oirconde ende zeght dat hy hem zach den slach gheven ende terstont loopen naer // de kercke of dat hy hem tstick heeft hoiren kennen in jugemente ofte diereghelycke.

[6] Dat zegghen van dien orconde maect nieuw indice geheel ende al scillende van den eersten indicien ende souffisant omme den pacient te herpynene.

[7] In eeneghe plecken useerden voirtyts eenighe jugen te traveillerene den pacient die niet en hadden willen lyden, met honghere of met durste omme by dien middele hem tstick te doen kennene zonder banck of zonder nieuwe indicien.

[8] Maer die maniere en was niet goet ende es ghereprobeert. Zo zyn oic alle manieren van pynene die men den pacient naer deerste questie of torture an zoude moghen doen zonder nieuwe indicien, ghemerct de purge van den eersten.

[9] Eeneghe willen zegghen dat men up ontwyfelicke indicien den pacient wel wederbringhen mach ter banck, maer dat light grootelicx in de discretie van den juge.

[10] Een die up de banck zyn stick ghekent heeft, ende van den banck zynde dat weder loochent, die sal men pynen zo dycwyle totdat hy persisteert in teen of in tandere.

[11] Een die een stick ghekent heeft dat hy alleene niet en heeft connen doen, dien mach men wel weder pynen omme zyne complicen te wetene, updat hy se anderssins niet wroughen noch noemen en wille.

[12] Ende eyst dat hy ligghende up der banck yemende accuseert als complice, die accusatie maect indicie ghenouch omme den complicen te vanghene, maer niet omme up den banck te legghen,tenwaere datter meer indicien toe waren. //

[13] Waere dat een pacient, dycwyle ghepynt zynde, storve up der banck, men zoude presumeren ende de doot legghen up den juge,tenwaere dat hy hem daerof excuseren conste ende tooghen dat hy altyts gheprocedeert hadde cum moderamine inculpate conscientie ende niet uut malitien.

[Cap.28] Hoe men procedeert up de confessie van den delinquant.

[1] Al eyst dat den pacient up den banck ghekent heeft daerof hy befaemt ende ghesuspecteert was, nochtanne den juge en stelt daeran gheen ghelove, tenzy dat hy binnen XXIIIJ hueren daernaer die confessie wedere reitereert buuten allen pynen ende banden van ysere.

[2] Eenighe willen zegghen dat als de confessie accordeert metten souffisanten indicien dat gheenen noot en es de confessie te reitererene, maer tzekerste es de reiteratie te doen doene, specialic als den pacient ter banck gheweest heeft, of dat men hem eeneghe vreese anghedaen heeft, want anderssins men zoude altyts presumeren dat hyt gheleden hadde uut vreesen van pynen.

[3] Als den juge heeft de confessie van den pacient gereitereert in der manieren voirscreven, zo doet hy daerof maken acte ende die voughen totten processe ende ordonneert den fisque zyn conclusien te nemene. //

[4] Als den pacient ghekent heeft up den banck eeneghe quade sticken daerof jeghens hem gheen fame noch presumptie en was, den juge en stelt daeran gheen ghelove, maer sendt hem daerof informeren eer hy yet daerup procedeert.

[5] Naer rechte men behoirt gheenen pacient te ondervraghene up der banck van anderen sticken dan van denghuenen daerof hy befaemt ende belast es, maer de costume es ter contrarien.

[Cap.29] Hoe men procedeert up de loocheninghe van den pacient.

[1] Eyst dat den pacient, ligghende up der banck, tstick altyts loochent ende niet kennen en wille, zo wert hy weder gheleyt in de vanghenesse ende daer gehouden XXIIIJ of XXX daghen of meer of min ter discretie van den juge, up aventueren offer anders nieuwe indicien jeghens hem quamen.

[2] Ende daer ja, zo wert hy weder gheleyt up den banck ende gheinterroguiert up de nieuwe indicien. Ende daer neen, zo wert hy gheslaect ende laten gaen quousque, dats te zegghene totdat hy wedere ontboden wert zonder hem van den sticke plainelic te absolverene.

[Cap.30] Wie texcuserene es van der bancke. //

[1] Niement die suspect es van cryme by souffisanten indicien, en es te excuserene van der banck, uutghedaen eeneghe die de rechten dairof previlegieren. Te wetene kinderen van onder de XIIIJ jaeren, de welcke men slaet met roeden. Als zy niet te subtyl ende te malicieux en zyn, zodat zy de roeden niet en ontsien, zo mach men se anders questioneren ter discretie van den juge.

[2] Oude versufte lieden die de memorie cranc hebben, zyn oic texcuserene van der banck. Zo zyn oic docteurs ende rudders omme huere digniteyt, ende insghelycx gouverneurs ende officiers van princen of steden huere officie gheduerende.

[3] Nochtanne in cryme de lese maieste en es nyement texcuserene van der banck.

[4] Vrauwen die kinderen draghen, al eyst oic by andere dan by hueren man, en zyn niet te legghene up den banck voir dat zy van den kinde verlost zynde.

[Cap.31] Van purgatien vulgairen ende eerst van campene.

[1] Hier voirtyts, als de heeschere zyn stick niet prouven en conste met oirconden of andere preuve ordinaire, presenteerde hyt te doene blyckene met zynen lyfve ende wierp den handscoe. Ende [de] wederpartie was bedwonghen dien te rapene ende te campene of zyn onghelyck te kennene. //

[2] Van desen rechte useerden vele de Longobarden als zy Italien besaten, ende screven daerof vele in huere rechten die geheeten zyn Iura Longobardorum, daer zy stellen XVIIJ of XX sticken, zom criminel ende zom civil, daeromme men gehouden was te moeten campene of zyn recht te verliesene. Te wetene in persoone ende totter doot, als tcas criminel was, ende by campioene ende totdat men upgaf, als tcas civil was.

[3] Ende tzichtent zo useerden oic daerof de Fransoisen, die oic in huere rechten geheeten la loy Salycque vele daerof ghescreven hebben.

[4] Nemaer, want dit campen was jeghens God ende alle rechten, alleenlick ghefondeert up een heresie die tvolck hadde dat de rechtveerdicheyt nemmermeer gedooghen en soude den innocent pugnieren, twelcke was tempteren Gode, zo wast verboden by den gheestelicken ende by den civilen rechten niet meer te doene. Ende wierden vele port[er]ien in Vlaendren daerof bevryt, zodat eenen langhen tyt was dat men in dese quartieren daerof niet meer en useerde.

[5] Nemaer tzichtent, te wetene int jaer duust IIJc ende zesse, den coninc Phelips, gheseyt de Scoone, stelde dit campen wederup by zynen briefven van den selven date up vier conditien.

[6] Te wetene, eerst dat tstick criminel ende capitael ware ende niet civil.

[7] Ten tweesten, dat verraderlick ghedaen ware ende zo bedectelick dat ment anders niet prouven en mochte dan metten lyfve.

[8] Ten derden, datdenghuenen die beroupen waere, eenichsins suspect ware van den sticke by presumptien of souffisante indicien.

[9] Ende ten vierden, dat men zekere waere dat tfait gebuert ende gheschiet waere. //

[10] Naer ordonnantie mach men beroupen van allen crymen daer de doot ancleeft, uutghedaen van dieften.

[11] De beroupere moet verclaren de plaetse daer tstick ghebuerde ende den dach ende niet de huere [...] hy noemen den persoon.

[12] De wederpartie moet zegghen dat hy daeran [...] ende dat hyt verantwoirden sal alzo een edelman sculdich es te verandwoirdene.

[13] Den camp wert ghedaen in presencien van connestable die hemlieden daertoe dach ende plaetse bestelt.

[14] Den beroupere moet hem eerst presenteren, ende daernaer den verweerere. Ende als zy beede ghepresenteert zyn by hueren advocaet, zo neemt den beroupere den verweerere metter slincker handt ende leght zyn rechterhant up theylich evangelie ende zeght aldus: "Ghy, die ic metter hant houde, ic zweere by Gode ende by zynen heleghen, ende up de evangelien Godts, dat ic u beroupe met goeder causen, want ghy vermoort hebt mynen vadere verradelic, arghelick ende valschelick. Ic zweere oic dat ic niet en hebbe eenich ghesteente, cruyt of andere saecke of substancie daermede ic up eenich voirdeel zoude moghen hebben, maer hope, by der gracien Godts ende met mynen wapenen ende goeden rechte, u in dese huere voughelick te tooghene".

[15] Ende de verweerere zeght ende zweert van ghelycken up zyn weere ende deffencie. Ende dat ghedaen, zy gaen campen. Ende die best slaet, best prouft. Ende dier blyft, verliest zyn proces ende wert gehanghen. //

[Cap.32] Van anderen purgacien vulgairen.

[1] In dezelve tyden, tvolck useerde, in ghebreke van preuve, hem te purgierene van presumptien ende suspitien by andere maniere van purgatien vulgaire. Te wetene, met gloyende ysers in de handt te nemene, of daerup te ghane met blooten voeten, of de hant te stekene int vier, of in ziende heet watere, ende dierghelycke.

[2] Die keyserinne Cuingunde die was gepurgiert van den suspitie die den keyser Heyndric haer man up huer hadde, met te stappene baervoets up een gloyende plouchyser, zonder verbernen, zo de historie zeght.

[3] Ende was eenen tyt dat men vele van dien purgatien useerde in Vlaendren. Ende hebben noch die van Ghendt een oud previlegie by den welcken den poortere hem purgieren mach purgatione aque frigide, twelcke zy interpreteren met coorden ende met couden watere.

[4] Maer zichtent es dese maniere van purgatien gheaboliert ende te nieuten ghedaen by den gheestelicken ende weerlicken rechten, zodat men niet meer daerof en useert.

[Cap.33] Van purgatien canonycke.

[1] De gheestelicke rechten hebben gheordonneert een andere maniere omme hem te purgierene by suspitien ende indicien, te wetene, by ghestaefden eede die den juge den gesuspecteerden moet doen doen met XIJ andere souffisante mannen, de welcke zweeren, te wetene, de principale dat hy innocent // daerof es, ende de twaelf mannen dat zy houden in huer consciencien dat hy wel ghezworen heeft.

[2] Ende hierof wert zomwylen gheuseert int gheestelick hoff.

[Cap.34] Van purgen legalen.

[1] Die ghemeene practycke, in materie van purgen in de weerlicke hoven es, dat de ghesuspecteerde hem geeft gevanghen ter plecke daer hy woent of justiciable es, off ter plecke daer tfait ghebuert es, of voir myne heeren van den Rade als souveraine justicie, ende aldaer doet uproupen de officiers, de partie ende alle andere die hem zouden willen belasten van den sticke daerof hy ghesuspecteert ende befaemt es.

[2] Ende dit evenverre dat hy tevoiren niet ghevanghen en es omme de selve suspitien - want ware hy ghevanghen, hy zoude moeten verandwoirden ende niet procederen by purge -, of dat tstick zulck es, dat ment purgieren mach by processe ende preuve ordinaire, te wetene by alibi of andere pertinente exceptie die prouvelick es, ende niet by presumptien of indicien.

[3] Want up indicien ende presumptien procedeert men altyts extraordinaerlic ende niet by purgen.

[4] Zo wie hem te purge leght, moet hem ghevanghen gheven ende in vanghenesse bliven alzo langhe als tproces duert, // tenwaere dat den juge de saecke verstaende anders daerup ordonneerde.

[5] Ende al obtineert hy in zyn purge, hy en heeft costen, want de purge ghescien ende geachtervolght moet zyn tzynen costen.

[Cap.35] Van hemselven te presenterene ter bancke.

[1] Niement en es ontfanghelick hemzelven te presenterene ter banck jeghens zyn wederpartie, tenzy dat zyn wederpartie daerin consenteert. Want den heeschere, die accusateur es, es sculdich zyn voirtstel te prouvene updat hy winnen wille, ende prouft hyt niet, te succumberene.

[2] Nochtanne consenteerde de wederpartie, ende dat men anders de waerheyt niet gheweten en conste, den juge zoude tproces maken metten banck by consente van partien.

[Cap.36] Van confronteerne.

[1] Als twee ghevanghene elcanderen belasten, ende dat zy discorderen in huer propoost, thof doet se commen in cameren ende interrogiert se up de discordacien, eerst elcken apart ende daernaer beede tsamen. Ende persisteren zy in huere contrarieteyten, ende dat men anders de waerheyt niet gheweten en can, zo confronteert men se ter // banck, daer den juge wel heeft groote discretie te oirboirene.

[2] Ende alzo doet men oic als twee oirconden in materie criminele discorderen, deen lastende ende dandere ontlastende, want men confronteert se, eerst in cameren ende daernaer ter banck, als men anders de waerheyt niet gheweten en can.

[Cap.37] Van den VIJen tyde dats van reprochierene ende salverene.

[1] In criminele saecken [zyn] naer rechte te reprocherene jonghe lieden van onder de XXV jaeren. Emmers en es huere depositie niet souffisant omme daerup te condempnerene, maer omme extraordinaerlic te procederene, ter discretie nochtans van den juge.

[2] Vrauwen zyn oic reprochable in processen criminele criminelick inghestelt, also de gheestelicke rechten zegghen.

[3] Maer naer de civile rechten, noch oic naer de costumen, en zyn vrauwen niet reprochable. Nochtanne den juge neemt consideratie ende regard up de qualiteyt ende vocatie van hueren persoone.

[4] Deghuene die yeuwers gheaccuseert staen van eenich cryme, of daerof ghefameert zyn by ghemeender fame, zoe datter informatie up gehoirt es, zyn reprochierlick in criminele saecken.

[5] Zo zyn oic muenicken, canuenicken, regulieren of andere // religieusen die subject zyn of verbonden staen teenegher ordene of reghele, al waert oic dat zy consent hadden van hueren prelaet.

[6] Nochtanne, als men de waerheyt anders niet weten en can, den juge neemt wel ooghemerck up huere depositien.

[Cap.38] Van interruptie van processe criminele.

[1] Als de gheaccuseerde sterft voir conclusie in rechte, tproces es uute ende tcryme es doot ende extinct.

[2] Maer al sterft den accusateur, tcryme en es niet uute, want de fisque es in causen, ende de weduwe ende hoirs van den accusateur annemende de arrementen moghen tproces voirt achtervolghen.

[3] Naer conclusie in rechte, en valt tproces niet interrupt, al sterft deen of dandere.

[Cap.39] Van den VIIJen tyde dats van sluutene in rechte.

[1] In materie criminele criminelic inghestelt, en houdt men gheen solempniteyt van te sluutene in rechte, maer de juge procedeert ter sentencie als hy de confessie heeft van den delinquant.

[2] Maer in materie criminele civilic inghestelt, of daer men procedeert ordinaerlic, sluuten de partien in rechte. //

[3] Naer de conclusie in rechte, den verweerere mach produceren oirconden tzynder innocentie also vele als hy wille totter sentencie exclusive. Zo en mach niet den heeschere ter belastinghe van den verweerere.

[Cap.40] Van te inducerene de partien te vriendelicken appointemente.

In negheen saken criminele en mach den juge de partien induceren te vriendelicken appointement dan in materien van injurien daer den juge altyts behoirt zeer te labourerene omme de partien te verlyckene.

[Cap.41] Van hem te submitterene in de gracie van den heere.

Als hem yement submitteert in de gracie of misericordie van den prince, heere of juge, men verstaet dat hy de zake stelt in de discretie ende arbitraige van den prince, heere of juge in eam conditionem dat hy hem gracie doen sal ende anderssins niet.

[Cap.42] Van den IXen tyde dats van wysene.

[1] Criminele processen willen zeer rypelick ghevisiteert // ende wel duersien ende verstaen zyn, specialic daer lyf of let an cleeft. Ende esser yet donckere, den juge behoirt uut zynder officie dat te doen clarene met recolementen, refrontatien of anderssins eer hy condempneert.

[2] Hy moet oic zeere letten up de qualiteyt van den persoonen ende up de circumstancien van den delicte, want de circumstancien tprincipael zeer verzwaren of verlichten moghen.

[3] Ende daer de materie twyfelick es, hy moet altyts meer gheneghen zyn ter absolutie dan ter condempnatie, want beter eyst den besculdeghen absolveren dan eenen innocent condempneren.

[4] In den Raet van Vlaendren ende in allen hoven in Vlaenderen, useren zy de condempnatie te doene in consistorien of vierschaeren in de presencie van den crimineulx.

[5] Maer zo doet men niet in den Grooten Raedt. Want in den Grooten Raet, men sendt een van den officiers metten procureur generael in de vanghenesse adverteren den crimineux van der sentencie ten hende dat hy hem ghereet make dien dach te stervene.

[6] Alle sentencien criminele moeten inhouden de causen van der condempnatie, twelcke gheenen noot en es in materie civile.

[Cap.43] Hoe men de crymen pugniert naer rechte ende naer costume int generale.

[1] De pugnitien zyn tweerande, te wetene ordinaire ende extraordinaire.

[2] Pugnitien ordinaire zyn die trecht ghestelt heeft, den prince ghestatueert, of die inbrocht zyn by costumen.

[3] De extraordinaire zyn deghuene die trecht niet geordoneert en heeft, noch de prince ghestatueert, noch inbrocht zyn by costumen, maer staen geheelick in der discretie van den juge // omme daeroff te wysene naer de qualiteyt van den persoonen ende ghelegenthede van den sticken.

[4] Den juge, int wysen, moet achtervolghen de painen ende pugnitien die men useert ter plecke, naer de statuten of costumen diere of zyn. Ende zynder gheene, zo moet hy wysen naer rechte.

[5] Ende het zyn VIJ manieren van pugnitien capitale daeroff men useert in de weerlicke hoven. Te wetene deerste ende de meeste es lyf ende goet.

[6] De tweeste, lyf ende gheen goet.

[7] De derde, mutilatie van leden, hetzy vuust, voet, oire of andere.

[8] De vierde openbaere fustigatie met eeuwighen banne ende confiscatie van goede.

[9] De vyfste eeuweghen ban zonder meer.

[10] De zeste ban te tyde.

[11] De VIJde inscalatie ende pilorisatie.

[Cap.44] Van bannene.

[1] Ende het zyn drie manieren van bannen, te wetene in de stede, uuter stede, ende in ghedesigneerde plecken.

[2] In stede bant men deghone die beter zyn daerin dan daer uute, want zy buuten zynde de stede scadelick wesen souden. //

[3] Buuter stede bant men deghuene die beter daeruuyt zyn dan daerin.

[4] In ghedesigneerde plecke, twelcke men heet confineren, ban[t] men deghuene die men niet en wilt dat zy loopen van den eenen lande in tandere, maer dat zy bliven in de plecke den tyt van hueren banne geduerende, te wetene die hemlieden gheconfineert es in Cypres, Rodes, etc.

[5] Als men bant eeuwelick ende zonder termyn, zo volght de confiscatie van goede. Maer zo en doet zy niet als men bant te tyde.

[6] So wie ghebannen es te tyde, ende voir zynen tyt incomt, die wert herbannen eeuwelick ende zonder tyt.

[7] Ende zo wie ghebannen es eeuwelick ende incomt, die zal men confineren in Cypres, Portugael of andere ghedesigneerde plecken.

[Cap.45] Van crymen ende den pugnitien van dien int particuliere.

[1] Eeneghe crymen zyn capitael ende eeneghe niet capitael.

[2] De capitaele werden ghepugniert lyfvelic ende de niet capitale met gelde, met pelgrimaigen of andere civile pugnitien.

[Cap.46] Van crymen capitale ende eerst de lese maieste. //

[1] Crime jeghens de goddelycke maiesteit es inobedientie jeghens Gods gheboden. Ende dat was teerste crime dat noynt up deerde gedaen was by Adam ende Eve, ende zo stranghelick ghepugniert dat alle de weerelt daeromme verloren was.

[2] Het es oic heresie danof den gheestelicken juge de inquisitie doet ende tproces maect, ende den weerlicken juge dexecutie metten viere ende confiscatie van goede.

[3] Het es oic blasphemie ghedaen Gode, zynder reynder moedere, of zynen heleghen, met coelen moede ende voirdachteghen zinne. Ende es capitalic te pugnierene als sacrilege.

[4] Het es oic zweeren by der menschelichede Gods, of by zynen hoofde, of zyne andere leden, met uutghesetten wille ende onghestaeft. Ende es lyfvelick te pugnierene naer rechte.

[5] Maer naer de costume werden zulcke delinquanten ghepuniert int pylorin metten banne ende duerstekene van huer tonghe, of anderssins ter discretie van den juge.

[6] Symonie es oic crime jeghens de goddelicke maiesteit, daerof den gheestelicken juge tproces maect ende de pugnitie doet.

[7] Ende es symonie coopen ende vercoopen de beneficien, prelatueren of digniteyten van der helegher kercke.

[8] Toveraers ende sorciers committeren oic cryme jeghens de goddelicke maiesteyt ende zyn te pugnierene metten viere als heretycke, specialic als zy hemlieden behelpen met invocatien. Ende van desen wert de inquisitie ghedaen ende tproces ghemaect by den gheestelicken juge, ende dexecutie by den weerlicken. //

[9] Maer doen zyn by andere middelen dan by invocatien, zo es de pugnitie te mindere, ende worden alleenlick ghescoren ghelyck zotten ende huer cleederen ghecort ende alzo ghestelt int piloryn of up de cake metten mytre up thooft ten spectacle van elcken, of anderssins ter discretie van den juge.

[10] Alle deghuene die converseren met toveraers ende sorciers, of huer ghelove stellen in huere ghewercken, zyn te pugnierene ghelyc de principale ter discretie nochtanne van den juge.

[11] So zyn oic die se recepteren ende herberghen, of faveur ende jonste draghen.

[12] Waerzegghers ende divinateurs committeren oic cryme jeghens de goddelicke maiesteit, want zy pynen te usurperene tguent dat Gode alleenlick toebehoirt, te wetene, de kennesse van den toecommende saken. Ende zyn te pugnierene met inscalatie ende banne.

[13] Superstitien staen te remitterene den biechtvadere omme penitencie daerof te doene, also verre als er gheen invocatie van den duvele en es, of gheen carracteren ander dan van den heleghen cruuce daermede gheminghelt en zyn. Want waert zo, zy waeren pugnierlick als sorciers.

[14] Superstitien zyn ongheloovicheden die eeneghe doen omme te ghenesene van den curtsen of andere ziecten, ghelyck als te draghene an den hals briefvekins of coppeghespinne of dierghelycke. //

[Cap.47] Van crime jeghens tydelic maiesteit.

In thien of XJ manieren committeert men crime jeghens de maiesteyt temporele. Eerst conspirerende jeghens den persoon van den prince of jeghens ghemeene proffyt. Ten tweesten conspirerende jeghens den persoon van zynen Rade of officiers die men reputteert wesende een deel van zynen lichame. Ten derden assisterende de vianden met ghelde, met rade of anderssins. Ten vierden commo[tio]nerende ende rebel te makene de subiecten ende ondersaten. Ten vyfsten beroerende tvolck jeghens de gouverneurs ende seditie in de stede makende. Ten VJen ontslaende de ghevanghenen die ghevanghen zyn van desen cryme. Ten zevensten dootslaende de ostaigiers zonder tbevel van den prince. Ten VIIJen blivende exerceren jeghens den wille van den prince de capitainerie of andere groot officie daerof hy verlaten es. Ten neghensten priveen carcker makende. Ten thiensten valsche munte slaende. Ende ten XJen hemselven officier van den prince makende.

[Cap.48] Van conspiratie jeghens den prince.

[1] De conspiratie jeghens den prince heeft twee specien, te wetene conspiratie jeghens zynen persoon ende conspiratie jeghens zyn eere ende welvaert. //

[2] De conspiratie jeghens den persoon van den prince daer doot naervolght es singulierlick te pugnierene ter discretie van den heeren van den bloede, Raden, Parlementen, Staten of andere die de kennesse daerof nemen. Ende en es daerin gheen regle te ghevene omme de enormiteyt van den sticke.

[3] De conspirateurs die te Brugghe versloughen den grave Kaerle van Vlaendren, waeren gheprecipiteert ende afgheworpen van hooghen torren ende ontfaen up pycken of andere scerpe stocken ende daernaer ghesleept, onthooft ende ghequartiert ende anderssins zeere extraordinaerlick gepugniert in huere lichamen.

[4] Ende bovendien waeren alle huere huusen afgheworpen ende huer goet gheconfisquiert, ende niet alleenlick van hemlieden, maer oic van al dat hemlieden bestont totten XIXen lede, ende verclaerst nemmermeer huere huusen up te moghen makene zo de historien zegghen.

[5] Insghelycx de conspirateurs die dootsloughen in Hollant den grave Florens, waren levende gherolt in tonnen met naghelen ende daernaer ghesleept, onthooft ende gequartiert, huere huusen afgheworpen, huer bloet- ende maechscap verdreven ende al huer goet gheconfisquiert.

[6] Ende alghelycke pugnitie doet men van den conspiratien ghecommitteert jeghens den persoon van den prince of van der princesse of huere kinderen, of jeghens yemende van den ghezwoornen Rade.

[7] Van desen crime en kent nyement dan den prince off zynen Raet, al waert oic dat den conspirateur monick, canonick of anderssins geestelick ware. Ende werden zulcke gheestelicke conspirateurs gepugniert metten sacke int watere of anderssins ter discretie van den juge. //

[8] Vrauwen die dit crime committeren, zyn stranghelicker te pugnierene dan de mans, want vele horribelder eyst omme vrauwen zulck cryme te begrypene dan omme mans. Ende zy werden ghepugniert metten viere.

[9] Van desen crime wert ghepugniert alzo wel dan wille als de daet.

[10] So doen zy oic te pugnierene diet weten ende niet te kennen en gheven.

[11] Want dat een conspirateur, hem berauwende, tstick niet vulbrocht ende te kennen ghave wroughende zyne medeghesellen, tcryme soude hem vergheven zyn.

[Cap.49] Van conspiratien jeghens tghemeene proffyt.

[1] So wie machineert ende conspireert jeghens de officiers ende gouverneurs van eeneghe stede omme die doot te slaene, die committeert cryme de lese maieste temporele, ende wert ghepugniert met ghesleept, onthooft ende ghequarteleert te zyne, ende metter confiscatie van goede.

[2] So doen oic diet weten ende niet te kennen en gheven.

[3] Dese conspiratie ghebuert dycwyle bedectelick ende by particuliere persoonen, ende zomwylen openbaerlick ende by beroerte van volcke.

[4] De bedecte conspiratie by particuliere persoonen es te pugnierene in der manieren voirscreven als van verraders jeghens tghemeene tproffyt. //

[5] De openbaere conspiratien ghebueren in drie manieren, te wetene, tvolck jeghens de gouverneurs, de gouverneurs jeghens tvolck, ende de gouverneurs ende tvolck tsamen jeghens den prince.

[6] Als de conspiratie es van den volcke jeghens de gouverneurs, zo heeft den juge zeere te merckene hoe dit bycomt. Want waert by ghebreke van justicien, of dat de gouverneurs tvolck te zeere belast hadden met nieuwe exactien, zo en soude tvolck niet committeren crime de lese maieste, maer zouden alleenlyck de upzetters ghepugniert zyn extraordinaerlick by banne of anderssins ter discretie van den juge, ommedat zy gheprocedeert hadden by faite ende by beroerte zonder den prince huer ghebreck te kennen te ghevene of justicie begheert thebbene.

[7] Ende de gouverneurs zouden oic ghepugniert zyn van hueren exactien ende quaden regimente by privatien van hueren staten ende anderssins.

[8] Maer waere de beroerte jeghens de wet of gouverneur niet by ghebreke van justitien, maer uuyt hate, uuyt nyde of uuyt eeneghe parcialite, zo zoude tvolck committeren crime de lese maieste ende ghepugniert zyn, te wetene de principale upzetters ende de culpabelste metten zweerde ende confiscatie van goede, ende tghemeene volck met verliesen van huere neeringhen, boeten van gelde, confiscatie, of anderssins ter discretie van den prince of zynen Rade, die hierof de kennesse hebben ende nyement anders.

[9] Insghelycx als de beroerte es van de gouverneurs jeghens tvolck, zo onderzouct den prince of zynen Raedt van den oirspronghe ende cause van diere beroerte, ende doet daerof de pugnitie naer tbevint van der sake. //

[10] Als de beroerte es van den volcke ende van den gouverneurs tsamen jeghens den prince, slaende doot zyn officiers, hem sluutende de poorte voir den neuze, of werpende zyn huusen ende andere overdaden ende rebelheden doende, die committeren crime de lese maieste, ende staen ter wille van den prince van lyfve ende van goede, ende oic van previlegen ende vryheden, ende van huer beelfroot, mueren ende poorten afgheworpen ende gecasseert thebbene.

[11] Nochtanne, in zulck stick den prince neemt consideratie ende useert meer van gracie dan van riguere, ende pugniert alleenlic de principaelste, eeneghe capitalic, andere by confiscatie van goede, andere met pelgrimaigen ende verre voyaigen, ende tlichame van der stede met grooter aermoede, te wetene met boeten of peynen tzynder discretie.

[Cap.50] Van valsscher munte.

[1] Crime van valscher munte wert ghecommitteert in vyf manieren, te wetene eerst munte slaende zonder auctoriteyt of macht daertoe thebbende van den prince. Ende die committeert cryme de lese maieste ende wert ghepugniert naer rechte metten zweerde of metten viere ende confiscatie van goede, al eyst zo dat de munte, die hy also slaet zonder auctoriteit, in huerzelven goet es.

[2] Ten tweesten valsche munte slaende in stoffie ende materie. Ende die committeert crime de lese maieste ende wert gepugniert als boven, al waert oic dat hy auctoriteit gehad hadde munte te slane. //

[3] Ten derden valschende de prente ende haer andere vorme ghevende. Ende dese committeert oic cryme de lese maieste ende wert ghepugniert als boven.

[4] Ten vierden valschende tghewichte by scroodinghe of anderssins. Ende dese wert ghepugniert als valschart ende als dief metter galghe.

[5] Ten vyfsten de valsche munte coopende ende die onder tvolck bringhende. Ende die wert ghepugniert als dief van valsscher munte metter galghe.

[6] Ende dat verstaen hem van den munte van den prince daeronder de valscheyt ghebuert, of van den munte die by zynder ordonnancie daer loop heeft. Maer waert van den munte van anderen princen, die daer gheen loop en hadde, die waere zoetelick te pugnierene.

[7] Ende van desen crime es elck wroughere, ende also wel vrauwen als mans, ende elck oic daerof vanghere.

[8] Ende waert dat yement wiste ende niet te kennen en ghave, die waere pugnierlic ghelyc of hyt selve gedaen hadde.

[9] Ende thuus daer de valsche munte gesleghen es wert verbarnt ende gheraseert ter discretie van den [juge], oogemerck hebbende up de faculteyt van denghuenen diet toebehoirt.

[10] Ende zo wie den crimineux van desen cryme neemt uuten handen van justicien, wert ghepugniert ghelyck den principael.

[11] In eeneghe plecken useren zy te doene de pugnicie van desen crime metten ketele ende ziende watere zonder meer. Ende in andere plecken doen zy daerin half olye.

[Cap.51] Van priveen carckere te makene. //

[1] So wie yemende ghevanghen houdt in zyns selfs huus of slot zonder dien te leveren der justicie binnen XX hueren, maect priveen carcker ende committeert crime de lese maieste. Want nyement vanghenesse hebben noch houden en mach, dan den prince ende zyn justicie. Ende wert ghepugniert metten zweerde ende confiscatie van goede.

[2] Een vadere die zyn zone in huus houdt ghesloten ten castiemente, of een man die zyn wyf nauwe houdt omme huer quade manieren, en committeert gheen crime van priveen carcker.

[3] So en doet oic een amoreux die zyn amoureuse secretelic ghesloten houdt omme zyn ghenouchte, evenverre dat die amoureux huer gheen cracht en doet.

[Cap.52] Van hem te stellene in officien zonder auctoriteyt van den prince.

[1] So wie hemzelven steect in officien, ende dat exerceert zonder auctoriteit ende den wille van den prince, die committeert crime de lese maieste ende es pugnierlick metten zweerde ende confiscatie van goede, of by banne of anderssins ter gheliefte van den prince of zynen Rade.

[2] In crime de lese maieste volght de confiscatie van selfs omme de auctoriteit van den delicte, al eyst oic dat by den vonnesse daerof niet ghewyst en es.

[3] Maer in vele andere crimen staet de confiscatie ter discretie van den juge naer de ghelegentheyt van den sticke. Ende daeromme eyst noot dat zo ghewyst ende expresselic verclaerst zy int vonnesse, zo eeneghe zegghen. //

[4] Ende zo vele te bet dat confiscatie in huerzelven odieux es ende in prejudicien vandenghuenen dies niet en mueghen, te wetene van de kinderen of anderen hoirs, wient hart es te moeten draghene de iniquiteyt van hueren voirders.

[5] In crime de lese maieste, de geheele confiscatie behoirt den prince waer tgoet gelegen es, want de offensie es zyne alleene, ende dat naer rechte.

[6] Maer naer de costume, de vassalheeren, hooghe justiciers, pretenderen altyts te nemene de confiscatie van den goeden onder hemlieden geleghen zonder te makene distinctie by wien of om wat delict zou ghewyst es.

[7] Tgoet van den wyfs noch huere douarien en zyn niet te confisquierene,tenware dat zy wisten of medepleghers waeren van den crime.

[8] De kinderen en verliesen oic huer goet niet als zy tcrime van hueren vadere in tyts ontdecken ende te kennen gheven.

[9] In allen criminelen bannen die men pronunciert by contumacien, wert ghewyst de confiscatie van goede, want de ghecontumaceerde uproupen es up de paine.

[10] Als een clerc ghecondempneert es ad perpetuos carceres, zyn onroerlick goet, dats te wetene leen, eyghendom ende erfve, es verstaen geconfisquiert zynde ten proffyte van den heeren daeronder zy gheleghen zyn. Want condempnatie ad perpetuos carceres es sentencie capitale ende criminele, ende es de ghecondempneerde doot in de weerelt, zo eeneghe zegghen.

[Cap.53] Van dootslaghe.

[1] Dootslach was tweeste crime dat noynt up de weerelt ghedaen was, want naer de prevaricatien van Adam ende Eve, twelcke teerste crime was, Caym verslouch Abel zynen broedere. //

[2] Dit cryme es zo detestable voir [Gode], dat de inghelen roupen wrake ende heesschen den dootslaghers tbloet van den versleghenen, zo de heleghe scriftuere zeght.

[3] Dootslaghers zyn in rechte geheeten violateurs van der menschelicker cognatie violatores cognationis humane. Ende staet dit crime verboden in de verboden Godts: "Non occides". tWelcke de gheestelicke zo scerp nemen dat zy gheen capitale justicie en willen.

[4] Het zyn drie manieren van doodene, te wetene by wille, by noode ende by messchieve.

[5] Van den tween, te wetene by noode ende by messchieve, en volght gheen pugnitie capitale, maer zyn remissible zo ghy hiernaer zien zult. Maer van dooden met upzete wille, wert corporelle ende criminele pugnitie [ghedaen].

[6] In neghen manieren committeert men criminelen dootslach, te wetene by wille zonder daet, met wapenen, metter vust, met precipiterene, metter mont, met ghelde, met teekene, met venyne ende sortilege.

[7] So wie wille heeft, ende uut es omme yemende doot te slane, ende tooghende dien wille wandelt ghewapent, verbeydende ende laghe legghende, ende hendelick hem vindende slaet met stocken zonder dooden, dies es te pugnierene ghelyc of hy hem dootghesleghen hadde. Ende dat naer de godlycke rechten, Exodi 21: "Qui percusserit hominem volens occidere morte moriatur", daerup dat accorderen de civile rechten. //

[8] Maer de costume van Vlaendren es ter contrarien ter aventueren, ommedat te difficyl es te prouvene wat wille den facteur hadde, ende dat in criminele saken de preuve claerder zyn moet dan de lucht.

[9] So wie met zweerde, messe, priemen of anderen yseren stocken yemende doleuselick dootslaet, es te pugnierene metten zweerde ende confiscatie van goede: "Qui gladio ferit, gladio perit".

[10] So es hy oic [die] met codde, tuunstake of anderen grooten houten stocken yemende ter doot bringht. Want de grootte van den stocke maect de presumptie dat hy dootslaen wilde.

[11] Maer hadde hy ghesleghen met eenen handstocxken, men soude presumeren de contrarie.

[12] Insghelycx, zo wie yemende dootschiet met boghen, haeckebussen, coleuvrynen of andere ghescutte, die verbuert lyf ende goet, ende es te pugnierene metten zweerde.

[13] So es hy oic die yemende dootwerpt met steenen. Maer up dootslach ghedaen metter vuust of metten voete, moet den juge groote consideratie nemen. Want men zoude presumeren dat gheschiet ware by onghevalle, ende de facteurs meeninghe niet en was te doodene,tenwaere dat anders bleke by der circumstancie.

[14] So wie yemende doleuselick werpt van der brugghe int watere, of uute veynstere up strate, of doet rollen van der brugghe neder, zodat de gheprecipiteerde verdrinct of sterft by den valle, die es te pugnierene als homicide, al hadde hyt oic in spele ghedaen, want zulck spel niet gheoirloft en es.

[15] By vier manieren doot men yemende metter mont, te wetene by valsch oircondscip te draghene, by valsschelick te wysene, by radene, ende by bevelene.

[16] Den valsschen oirconde es te pugnierene in drie manieren, // te wetene metter leedere of pelloryn, metten zweerde, ende confiscatie van goede, als verradere, valsschart ende homicide.

[17] Den valschen juge die tvalsch vonnesse ghewyst heeft daermede de ghecondempneerde gecommen es ter doot, es te pugnierene metten zweerde ende confiscatie van goede ghelyck of hy den dootslach selve metter hand gedaen hadde.

[18] So wie raed gegeven heeft, of persuadeert, of bevolen yemende doot te slane, zodat tfait nemmermeer ghebuert en soude hebben ne hadde gedaen [gheweest] den voirscreven raed, persuasie of bevel, die es te pugnierene metten zweerde ende confiscatie van goede gelyck den principael. Zo zyn oic alle deghene die met ghelde, met volcke of anderssins hulpe, troost of bystant den facteur ghedaen hebben, voiren of naer, in wat manieren dat zy.

[19] Want dat een eenen anderen last gegheven hadde yemende te slane met stocken, met conditien nochtanne dat hy ne niet en griefde van den lyfve, ende dat den facteur, zyn last excederende, den man dootsloughe, deghuene die tlast gegheven hadde, zoude alzo wel culpable ende pugnierlic zyn van der doot als den principael nietjeghenstaende de limitatie, ter discretie nochtanne van den juge.

[20] So wie yement teecken maect dootslach te doene, es alzo vele als of hyt riede of bevale, ende es te pugnierene als boven.

[21] So wie yement doot met venyne, die es geheeten verradere ende wert gepugniert metten zweerde ende zyn goet gewyst verbuert. Zo doen zy oic alle deghuene die tvenyn gemaect, gegheven, vercocht ende gehaelt ende ghebrocht hebben, of wetens in huer huus gehadt ende ghelogiert. //

[22] Maer ghy moet weten datter zyn drie manieren van venyne, [te wetene venyne] dat quaets es in hem selven, maer alst ghemingelt es met anderen substantien, zo eyst goet ende medecinael. Ander dat quaet es ende quaet blyft, ende andere dat men malicieuselick maect omme de lieden te verghevene.

[23] Teerste moghen wel hebben apothecarissen, medecynen ende chirurginen, ende dat gheven ende vercoopen ghemingelt of ongheminghelt thuerer gheliefte. Maer zy moeten wel zien wien zyt gheven of vercoopen, ende weten wat men daermede doen wille, ende dat scriven in hueren bouck. Want quam er questie of, zy zouden daerup ondervraeght zyn.

[24] Dandere twee venynen, en mach nyement wie hy zy in huus hebben noch vercoopen, noch coopen, noch gheven, noch laten hebben in wat manieren dat zy, up lyfvelick ghepugniert te zyne.

[25] So wie met drancken of potaigen, ghemaect van quade venineuse cruden, yemende ter doot bringht wetens ende willens, verbuert also vele alsof hyt ghedaen hadde met venyne.

[26] Ende zo wie met zulcke drancken ende potaigen malicieuselic een vrauwe doet aborteren ende mesbaren van kinde dat leefde, wert oic lyvelic ghepugniert. Maer esser gheen malicie, zo eyst den ban. Zo eyst oic als tkint niet en leeft.

[27] So wie yemende doot by sortilege, dats te zegghene by toverien of sorcerien, dies te pugnierene metten viere.

[28] So wie een doode vrauwe, die kint draeght, kist of begraeft zonder eerst tkint uuten buucke te snydene, es te pugnierene als homicide, quia speciem animantie perimit in granida. //

[Cap.54] Van moorde.

[1] Moort es yemant dootslaen bedectelick ende dat helen ende nyemant te kennen gheven, of het es verradelic dootslaen van achtere, of by nachte, zonder roupen off waerscuwen.

[2] Dit crime van moorde es zo execrable als dat de moordenare niet vry en es in kercken noch up kerchoff, ende dat elc es zyns vanghere. Ende es te pugnierene metten zweerde ende confiscatie van goede, ende tlichame ghestelt te zyne up een rat ten spectacle van elcken.

[Cap.55] Van vadere ende moedere of andere van zynen maechscepe te doodene.

[1] De rechten die pugnieren zeer wreedelicke de patriciden, dat[s] te zegghene die dooden vadere of moedere, grootheere of grootevrauwe, zone of dochtere, neve of nichte, oom of moye, of yement van zynen goede bloede.

[2] Want zy willen dat zy ende huere complicen ghesleghen worden met roeden, ende daernaer al levende ghenayt in een coehuut of ander vel met vier dieren, te wetene met een hont, een cappoen, een simme ende een serpentkin, dat men heet vipera, ende alzo gheworpen in de zee off andere riviere.

[3] Of zy willen dat men se werpe den beesten omme van hemlieden verslinct ende gedevoreert te zyne. //

[4] Maer die pugnitie en doet men niet naer costumen, maer men sleept ende onthooft de facteurs, ende men stelt huer lichamen up raten, ende men wyst huer goet verbuert.

[5] Wilde nochtans den juge noch meer daertoe doen omme de enormiteyt van den sticke ende omme anderen exemple te ghevene, hy soudt moghen doen.

[6] De Romeynen, die de rechten maecten, hadden vele manieren van stranghe pugnitien van patriciden: te doen verslinghen den delinquant by leeuwen ende andere wilde beesten, die zy daertoe properlic hilden, hemlieden te doen werckene int ghemeene werck van der stede, als slaven te doen wercken in de mynen of rochen, te verbiedene water ende vier, te condempnerene in arenam, te condempneren in eculeo, ende vele meer andere. Maer in de stede van dien wy nemen andere pugnitien naer de qualiteyt van den sticke.

[Cap.56] Van hemselven te doodene.

[1] Naer rechte, zo wie uut desperatien van te verliesene lyf, eere ende goet, of uuyt anderen quaden propooste, hemselven tlyf neemt, die wert ghesleept ende gehanghen in eenen spriet ten spectacle van elcken, ende zyn goet ghewyst verbuert.

[2] Ende de redene es omme de enormiteyt van den sticke // [ende] faicte. Want die eenen anderen doot, en doot maer tlichame. Ende die hemselven doot, doot ziele ende lichame.

[3] Maer heeft hyt ghedaen uut pynen van ziecten, groote melancolie of ghebrec van zinnen, zo wert hy begraven int ghewyde, ende niet ghepugniert naer rechte.

[4] Maer naer costume, zo wie hemselven tlyf neemt uut wat occasien dat zy, die wert als moordenare van hemselven gehanghen in eenen spriet ende zyn goet verbuert ende gheconfisquiert.

[5] So wie hemselven quetst uut desperatien of anderen quaden wille, met ghedelibereerden propooste, die es pugnierlick ghelyc hy eenen anderen ghequetst hadde, want nyement meester noch heere en es van zyns selfs leden.

[Cap.57] Van adulterien.

[1] Adulterie es contrarie den ghebode Godts. Ende was de pugnitie de doot int oude testament met steenene.

[2] Het es oic de doot naer de civile rechten, alzo wel omme tcrime in hemselven als omme tquaet datter uut comt.

[3] Maer de gheestelicke ende canonycque rechten hebben de painen ghemodereert by drie andere manieren // van pugnitien, te wetene by divortie, by stekene int cloostere, ende by excommunicatien.

[4] Van desen crime kent den gheestelicken juge omme tbreken van den sacramente van den huwelicke, twelck geestelick es. Ende zo doet oic den weerlicken juge, ommedat de delinquanten weerlicke persoonen zyn, zodat een adulteryn dicwyle omme een stick lyt dobbel pugnitie. Ende dat met goeder causen, want hy dat committerende, verliest twee zielen ende es cause van onsprekelicken quade.

[5] Adulterien werden int gheestelicke ghepugniert met ghelde, ende int weerlicke by banne zo voirscreven es.

[6] Een man die twee wyfs heeft, of een wyf die twee mans heeft tsamen ende up eenen tyt, die werden gestelt upt peloryn, te wetene twyf met ghescoren hoofde, de cleederen ghecort, ende den man met twee spinrocken in de handt. Ende dese pugnitie doet tgheestelick hoff.

[7] Adulterie ghecommiteert met princessen es grieflicker te pugnieren dan met andere vrauwen.

[8] De twee ghebroeders in Vranckerycke die achterhaelt waeren metten wyfve van den coninc Lodewyck Hustin ende Charles de la Marche, waren de genitalen ofghesneden ende huer lichamen levende ghevleghen, ende alzo gehanghen. Ende de twee princessen waeren ghemuert tusschen twee mueren, daer zy hendelicke storven in grooter alende, zo de historie vertelt.

[9] De vrauwen die achterhaelt zyn van adulterien ende te diere causen verscheeden van hueren mans by // vonnesse van den gheestelicken hove, verliesen naer rechte huer huwelicxsche ghifte ende douarie.

[10] Nemaer het zyn vele sticken daer den man zyn wyf niet accuseren en mach, noch divortie begheeren.

[11] Eerst als hy besmet es van den selven crime. Ten tweesten als hy selve cause dairof es. Ten derden als zy by crachte geadulteert es. Ten vierden als zy by bedroghe geadulteert es meenende dat huer man gheweest hadde. Ten Ven als zy huwelic angeghaen es meenende dat huer man doot gheweest hadde. Ende ten VJen als hy naer tstick ghebuert zyn wyf weder thuus ghenomen ende gheanveert heeft.

[12] Van desen crime zyn de mans grievelicker te pugnieren dan de vrauwen, want meerder ghestadicheyt ende discretie behoirt te zyne in de mans dan in de vrauwen. Nochtanne int oude testamente, de vrauwen leden meest de pugnitie.

[13] So wie gehuwede vrauwen oneerlick solliciteert ende scandelic handelt, zodat zy huer daerof beclaeght, die es te pugnierene ter discretie van den juge, al en esser gheen ander mesdaet.

[14] Makelaers ende makelessen die eerbaer vrauwen helpen te valle bringhen, werden naer rechte livelick gepugniert, ende naer costume by banne.

[15] De pugnitie van den makelaers naer de previlegen van Ghendt es den ban, ende van de makelessen van der neuse of ban. Maer zy en useren van den neuse niet. //

[Cap.58] Van maechden te ontzettene.

[1] So wie maeght scoffiert by hueren danck, hy verbuert naer rechte de helft van zynen goede. Ende heeft hy gheen goet, zo wert hy ghebannen.

[2] Dit crime pugniert den gheestelicken juge, alst gedaen es by consente. Maer alst gedaen es by fortse, zo pugniert den weerlicken juge metten zweerde.

[3] Den gheestelicken juge dwinght den facteur de dochtere te trauwene, updat hy se trauwen mach. Ende daer neen, te doterene van zynen goede, of hy pugniert en anderssins tzynder discretie.

[4] Ende die een maechdekin van X jaeren pynt te violerene, die es te pugnierene by banne of anderssins naer zyn qualiteyt ende conditie, al eyst dat hy huer niet gedaen en heeft noch gedoen en can.

[5] Een vooght die zyn weese scoffiert, al eyst by hueren dancke, wert boven de pugnitie van den gheestelicken juge ghebannen ende zyn goet gheconfisquiert.

[Cap.59] Van vrauwecrachte.

[1] So wie maeght, weduwe of andere eerbare vrauwe vercraght, die wert geexecuteert metten zweerde ende zyn goet ghewyst verbuert.

[2] Ende men verstaet cracht, alsser hulpe geroupen es, ende dat dairoff blycke. //

[3] Ende als tstick ghebuert es in bosschen, in grachten off verre van lieden, men presumeert omme de vrauwe, specialic als zy van goeden leven es.

[4] So wie vercraght een light wyf zittende int bordeel, en verbuert niet, want zy elcken gehabandonneert es ende nyement ontzegghen en mach.

[5] Maer ware zy bekeert van dien levene ende betrocken te huwelicke omme eerbaerlic te ghaen levene, zo en waere zy niet te vercrachtene zonder mesdaet.

[6] Zo en ware oic eene die zate by eenen goeden gheselle ende altemet ander vrientscap dade. Want zy elcken niet gheabandonneert en es, noch begrepen onder deghuene die geheeten zyn meretrices.

[Cap.60] Van ontscaken.

[1] So wie maeght of eerbare weduwe ontscaect met crachte, hy ende alle zyn hulpers, die te faite gheweest hebben, werden gheexecuteert metten zweerde ende huerlieden goet gheconfisquiert. Zo doen zy oic die ten rade geweest ende de facteurs ghesustineert ende ghelogiert hebben.

[2] Ende en excuseert niet dat gheweest waere by hueren consente, want de justicie daermede niet tevreden wesen en soude.

[3] Nochtanne zegghen eeneghe dat daer consent es, daer en es gheen violentie. Maer de costume es ter contrarien, want de vrauwen licht te bekerene zyn. //

[4] Maer warer huwelic precedent per verba presentia, men zoude zegghen dat hy zyn wyf wel halen ende wechleeden hadde moghen.

[5] So wie maeght of eerbaer weduwe ontscaect zonder cracht, es hy rycke, hy verliest naer rechte de helft van zynen goede. Ende es hy aerme, hy wert ghebannen.

[6] De vrienden die tontscaeck van huerder nichte of maech ghedaen by fortse niet en achtervolghen, zyn pugnierlic by banne als int ontscaeck consenterende of den facteurs favoriserende.

[7] Een die een dochter ontscaect, en mach se niet trauwen naer de civile rechten. Maer zo mach hy wel naer de gheestelycke rechten.

[8] Ende die ontscaect een kint van X jaeren, mesdoet alzo vele alsof zy vulwassen ende hubaer ware.

[9] Al heeft een ontscaecker twyf ghetrauwet, dat zy zeght dat zy wel tevreden es ende dat al ghedaen es by hueren consente, nochtanne en zyn de facteurs daerof niet quicte, maer zyn altyts pugnierlic totdat zy remissie of pardoen hebben van den sticke gheinterineert, alzoot behoirt.

· [Cap.61] Van te slapene by zynder moedere, zustere of nichte, etc.

[1] So wie slaept by zynder moedere, by zynder dochtere of zustere, vel econtra, die committeert incest ende es te pugnierene meer dan van adulterien, met openbaren pugnitie, banne of anderssins ter discretie van den juge. //

[2] Ende zo wat neve te doen heeft met zynder nichte in verbodene grade, vel econtra, al waert oic in huwelicke, die committeert oic incest ende es te pugnierene by banne of anderssins,tenware dat zy ghedispenseert waeren van den paeus, of dat zy zweeren dat zy niet en wisten dat zy zo naer bestonden. In welck cas de pugnitie te mindere wesen zoude.

[3] Van desen crime kennen de gheestelicke ende weerlicke jugen elck int huere, want het es mixti fori, ende staet te pugnierene met meerder pugnitien dan van adulterien.

[Cap.62] Van ghedoochsaemhede.

[1] Ende die wel weet ende ghedooght zyn wyf openbaerlick adulterieren, ende daerjeghens niet en zeght noch huer van hem en doet, die wert ghepugniert van ghedoochsaemheden by banne of anderssins ter discretie van den juge.

[2] So doet hy oic als hy eenich ghewin of conquest daerup doet of ghelt of proffyt daerof neemt.

[3] Maer es tstick niet openbaer, ende dat niet en es dan suspitie die men eerbaerlic decken mach, zo en es den man, zyn wyf behoudende, niet te pugnierene van ghedoochsaemheden, want elc gheerne behout de eere van zynen wyfve. //

[Cap.63] Van putiers ende putierscepe.

[1] Openbaer putier, die quest doen of ghewin nemen up tzondich leven van lichten vrauwen, hetzy van haer selfs wyfs of van anderen, die zyn te pugnierene metter ghalghe.

[2] Drie dinghen moet men concerneren omme te zyne een openbaer putier: eerst dat hy de vrauwen ontist hebbe by fortse of by indicie ende bedrieghen, ten tweesten dat hy daerof proffyt ghenomen hebbe, ende ten derden dat hy se hebbe themwaerts verbonden by belofte, eede of andere conventie. Ende dese werden gepugniert metter galghe zo voirscreven es.

[Cap.64] Van den vulen faicte twelck zy heeten zodomie.

[1] Dit crime es abhominable, ende eyst ghedaen met beesten den facteur ende de beeste werden tsamen ghepugniert metten viere. Zo werden oic alle die culpable daerof zyn.

[2] Int vul faict zyn drie diversche specien, met lieden, met beesten ende met hemselven.

[3] Met lieden ende met beesten es de doot zo voirscreven es, ende met hemselven, twelcke geheeten es mollicies, es tcrime scandelick te pugnierene met banne ende andere extraordinaire pugnicie, alst ter kennesse comt, twelcke zelden ghebuert.

[Cap.65] Van fortse publicque.

[1] Fortse publycque es yemende vertasseren in zyn huus, of zynen persoon of goet daeruuyt halen met wapenen, of andere openbare violencie doen.

[2] Ende men verstaet wapen alle instrumenten daermede dat men yemende griefven of dooden mach.

[3] Van desen crime mach elc van den volcke accuseren ende claghen, al en gaet hem niet anne.

[4] De pugnitie es, naer de qualiteit van den persoon ende gelegenthede van den sticke, by banne, confiscatie van goede, of andere ter discretie van den juge. Ende de medepleghers zyn te pugnierene ghelyck de principale.

[5] Yemant vervaren met wapenen, es fortse publicque, te pugnierene als boven, naer de ghelegentheyt van den sticke.

[Cap.66] Van fortse privee.

[1] Fortse privee es yemant vertasseren in zyn huus of tzyne wechdraghen zonder wapene.

[2] Ende dese wert gepugniert met banne,tenware datter andere meerder crime toeviele, in welck cas den juge de pugnitie meerderen zoude naer de qualiteit van den sticke. //

[Cap.67] Van rapynen.

Rapyne es yement nemen zynen caproen, bonnet of huecke, tabbaert, haessac, buerse, of andere goet openbaerlick zonder fortse, ende daermede wechloopen, of het es in een meerseniers of zilverssmets huus gaen, ende daer dinghen bonnetten, nastelinghen, scalen, croesen [nemen] ende daermede wechloopen zonder betalen. Ende dese zyn te pugnierene metter galghe.

[Cap.68] Van roove.

[1] Roof es yemant tzyne nemen by fortse, bedectelick by nachte of by daghe, verre van lieden in bosschen, passaigen of zytstraten. Ende es te pugnierene metten zweerde ende confiscatie van goede ende tlichame te stellen up een rat met tacxkins van rysen in exemple van andere.

[2] Dit crime es zo detestable in rechte dat elc wrougher ende vangher daerof es, ende dat de kercke den crimineux niet en bevryt.

[3] In diverschen landen worden de straetroovers gherabraect, dats te zegghene levende ghebonden up raden, de leden ghebroken, ende alzo laten sterven vanzelfs.

[Cap.69] Van moortbrande. //

[1] So wie achterhaelt es van moortbrande, die es naer rechte pugnierlic metten zweerde ende naer costume metten viere ende confiscatie van goede.

[2] Ende in eeneghe plecken useren zy tlichame te trecken uuten viere ende te stellene up een rat ende een potkin met viere te stellene daerup of hanghen daeran, in exemple van anderen.

[3] So wie yemende dreeght te verbernene, zegghende ic sal den rooden hane over u huus doen vlieghen, die es pugnierlic als boven, al waert oic dat hy tfait niet vulbrocht en hadde.

[4] So wie oic de maniere maect thuus te willen verbernen, nemende eenen brantviers in zyn handt of puppen over hem draghende.

[5] Dit crime es zo detestable, als dat men in eenighe plecken useert de moortbranders te bradene omme te meerdere ontsich te makene.

[Cap.70] Van inviere.

[1] Als den brant van inviere groot es ende groote [scade] den ghebueren doet, zo es deghuene uut wiens huuse den brant comt, te werpene int vier, updat men ghecrighen can. Ende daer neen, te bannene eeuwelic uuten lande.

[2] Maer es de brant cleene, zo moet deghuene uut wiens huuse hy comt uprechten de scade ende gepugniert zyn van zynder rouckelooshede met fustigatie, banne of anderssins ter discretie van den juge. //

[3] Ende en helpt gheen excusatie van dronckenscepe of rouckelooshede van zynen boden, want hy in dat stick voir al verantwoirden moet.

[4] Maer ware den brant commen in zyn huus by fortune van dondere, of blixeme, of by moortbrande, of anderssins, zo en ware hy nieuwers in gehouden.

[5] Men presumeert dat vier in een huus gesteken es by moortbrande, als den brant eerst comt uuter schuere of andere plecke daer men niet gewoenlic en es vier te makene, noch licht te draghene.

[6] So doet oic, als den weert tevoiren ghedreeght geweest heeft verbrant te zyne ende dat dat blycke.

[Cap.71] Van hulpers ende medepleghers.

[1] Alle deghuene die in eenich crime mede te faite gheweest zyn, of hulpe, of troost, of raet, of bevel daertoe gegheven, of tfait an hemlieden ghetrocken hebben, of wechgegaen zyn metten facteur, of peert, of harnasch, of stock, of mes, willens ende wetens, daertoe gegheven of gheleent hebben, die zyn alle gehouden voir medepleghers ende pugnierlic ghelyc den principael.

[2] Maer deghuene die alleenlyck int ghesceet gaen, of die metten facteur commen niet wetende van den ghescille of upzette, die en zyn gheen medepleghers,tenwaere dat zy naer tfait metten facteurs wechgeghaen waeren, of tfait gheadvoeert hadden. //

[Cap.72] Van receptateurs.

[1] So wie eenen crimineux heeft binnen zynen bevanghe of huuse, niet wetende dat hy crimineux es, en verbuert niet evenverre dat hy ne levere der justicie als hy versocht es.

[2] Maer ontzeyde hy dien te leveren, dies verzocht zynde, zo soude hy naer rechte verliesen thuus, updat zyne ware. Ende waert zyne niet, zo soude hy eeuwelick ghebannen wesen.

[3] So [wie] heeft eenen crimineux in zyn huus, wel wetende dat hy crimineux es, die es pugnierlic naer de qualiteit van den crime daerof den crimineux belast es, te wetene es hy roovere metten zweerde, es hy moortbrandere metten viere, ende alzo voirt, ende dit evenverre dat hy faveur draeght den delicte.

[4] Maer draeght hy alleenlyck faveur den persoon ter aventueren, want zyn maech es, of zynen specialen vrient, of zyn gevadere, of dierghelycke, zo es hy zoetelicker te pugnierene, want bloet ende vrientscepe wat excuseert.

[Cap.73] Van violateurs van kercken.

[1] De kercke violeren, es eeneghe overdaet daerin doen, of het es yemende daeruute halen die de vryheyt dairof anghenomen heeft. //

[2] So wie de kercke violeert by fortsen, die committeert crime jeghens de goddelicke maiesteit, ende es naer de civile rechten te pugnierene capitalic van den lyfve ende confiscatie van goede, ende naer de gheestelycke rechten arbitralic.

[3] Nemaer, ghy moet weten dat men uut kercken halen mach drie manieren van crimineusen zonder die te violerene, te wetene eerst openbare straetroovers, ten tweesten die fait doen in de kercke of upt kerckhof onder tdexele ende up betrauwen van vryheyt, ende ten derden deghuene die dootslach committeert hebben by belaeghder laghe.

[4] Ende de civile rechten hebben noch twee sticken daertoe ghevought, te wetene adulterien ende vrauwecrachters. Nemaer de gheestelycke rechten en willen de twee sticken niet admitteren,tenware dat zy gheschiet waeren in de kercke.

[5] Sy en willen oic niet dat men yement hale van der kercke voir dat zy ghekent hebben of tcrime zulck es, als men zeght. Twelcke dycwile groote verachteringhe gheweest heeft van justicien, ende es menich crimineux daermede ontcommen.

[Cap.74] Van vanghenesbrake.

[1] Het zyn vele manieren van vanghenessen, te wetene van vanghenesse omme pugnieren, vanghenesse by executien, vanghenesse van gheoirloofder oirloghe. //

[2] De weerlyke rechten en pugnieren nyemant met vanghenesse. Maer zo doen wel de gheestelycke, dewelcke condempneren ad perpetuos carceres.

[3] So wie ghevanghen light om verwaren, ende uuter vanghenesse gaet zonder violentie of yet te brekene, want hy de duere open vint, die es te pugnieren by banne of anderssins ter discretie van den juge.

[4] Maer heeft hy de vanghenesse ghebroken, naerdat hy tcrime ghekent heeft of daerof verwonnen es, hy es pugnierlic van den lyfve, alzoot hiervoiren gheseyt es al in tlanghe in een ander capitle.

[5] So wie die ghevanghen es by executie omme tgewysde te vulcommene, ende hy ontcomt, die wert ghebannen ter discretie van den juge.

[6] So wie ghevanghen light van faite van rechtveerdigher oirloghen, ende hy ontcomt, die en verbuert niet, maer es quyte van allen beloften ende renchoenen,tenware dat hy, zyn trauwe ghevende, hem voirdere verbonden hadde.

[7] So wie ghevanghen es van onrechtveerdigher oirloghe, ghelick als zyn moordenaers, roovers, verraders ende diergelycke, ende hy ontloopt ende uuter vanghenesse breect, die wert scerpelic gheachtervolght ende ghelt up hem ghestelt omme hem te gecrighen levende of doot, want hy viant es van elcken.

[8] So wie breect de vanghenesse die hem gheordoneert es te houdene up peyne, die verbuert de peyne die hiervoiren gheseyt es.

[9] Ende zo wie breect de ghyselinghe, die es te pugnierene naer de kueren, statuut ende ordonnancie, dierof zyn. //.

[Cap.75] Van saulvegardebrake, paixbrake, vredebrake ende verzekerthedebrake.

[1] Rudders of lieden van oirloghen die den ghemeenen paix breken, staen te pugnierene capitalic van paixbrake, ende andere die gheen lieden van oirloghe en zyn, staen te pugnierene ter discretie van den juge.

[2] Vredebrake es te pugnierene naer de kueren, statuten ende ordonnancie die de wetten dairof hebben in elcke plecken.

[3] Vredebrake es te Ghendt tlyf ende LX ponden, ende bovendien plach men thuus van den infracteur af te werpene, ende nemmermeer huus meer daer te moghen makene, maer men doets niet meer.

[4] Verzekerthedebrake, es tlyf ende goet, want zou up de conditien, ende met dien laste, by den hove gegeven ende ghewyst es.

[5] Ende men verstaet dat de verzekerthede gebroken es, als men yet quaets faictelic doet boven de verzekerthede, zodat de versekerthede daerby scande of scade heeft.

[6] De jugen in Vranckerycke mainteneren dat zy de kennesse hebben van clercken die de saulvegarde van den coninck breken, als cas gheprivilegiert.

[7] Saulvegarde ende versekerthedebraken zyn vele dangereuser dan paixbrake, want de partien moghen den paix oflegghen ende veranderen thuerer geliefte, ende quytscelden updat zy willen.

[8] Nemaer, zo en moghen zy niet van saulvegarde, versekerthede, of heerlicke vrede, nemaer blyft altyts den ban ende peyne an tinterest van justicien, wat contract dat partien maken. //

[9] Al es de pugnitie van saulvegarde, versekerthede, off heerlycke vredebrake lyfvelyck, nochtanne den juge mach wel veel consideratien daerup nemen.

[Cap.76] Van heerlicke vrede.

Den grave van Vlaendren doen tweewarf tsiaers wysen ende publieren in zyn Wechtachteghe Camere een heerlicke vreede, by den welcken hy verbiet alle weghen van faite boven faite. Ende zo wie die breect, verbuert lyf ende goet.

[Cap.77] Van dieften.

[1] Diefte es verboden by den gheboden Godts: Non furtum facies. Ende zou heeft twee specien, te wetene simpel diefte ende niet simpel diefte.

[2] Simpel diefte, es stelen bedectelick dinghen van cleender weerden uut noode, uut aermoede, of van honghere, zonder ander meerder crime daertoe te doene.

[3] Niet simpel diefte, es stelen bedectelick uuyt avaritien, ende eenich ander crime daertoe te doene.

[Cap.78] Van simpel diefte. //

[1] Om simpel diefte en sterft nyement naer rechte, maer es te pugnierene, te wetene den openbaer simpel dief, met twuvoude.

[2] Openbaer dief es, die achterhaelt es metten packe. Niet openbaer ende bedect dief, die es, die tpack heeft zonder belet, of het es deghone die loochent ghestolen dinck onder hem hebbende, of andere lieden dinc te pande stelt ende gelt daerup ontleent, of anderssins houdt ende ghebruuct jeghens den danck ende wille van den meestere.

[3] Eeneghe rechten willen dat men hanghe den openbaren simpel dief die maer 5 scellingen ghestolen en heeft. Maer dat verstaet hem in infractien van bestanden ende paysen. Ende oic zo constimeren eeneghe die scellingen zeer hooghe, te wetene elcken scellinck voir eenen gouden penninck daerof de LXXIJ maken een marck goudts.

[4] Naer de nieuwe rechten, ende oic naer costume, een dief van simpelder dieften, es omme deerste reyse ghesleghen met roeden, omme de tweeste geteeckent in de oore, ende omme de derde reyse wert hy gehanghen.

[5] Vele delicten zyn die omme deerste, noch de tweeste reysen, niet capitael en zyn, maer zy worden capitalic metter frequentie ende dycwile te doene, zo ghy hiernaer zien zult.

[6] Den zone die zynen vadere steelt, en es gheenen dief. Zo en es twyf die huer man steelt,tenwaere dat de diefte groot waere ende qualic bekeert, zodat den vadere of man cause hadden hemlieden te beclaghene. Want in dit cas, zy waeren pugnierlick, niet lichamelick, maer ter discretie van den juge. Ende den vadere ende den man zouden moghen verhalen tgestolen dinck up deghuene diet in handen hadden zonder prys daerof te ghevene. //

[Cap.79] Van niet simpel diefte.

[1] So wie steelt uut avaritien, ende omme stelen breect huus of coffre, of andere violencie of fortse doet, die es hanghelic zonder remedie ende van crachte.

[2] So es oic een fameux dief die groot goet steelt, ende insgelycx den dief die zynen meester steelt, of die zynen weert steelt daer hy gelogiert es.

[3] Niet simpel dief es zo gehaet in rechte, dat vonden eenen man in zyn huus by nachte, ende hy ne dootsloeghe, hy ne zoude niet verbueren. Ende vonde hy ne by daghe, hy souden moghen vanghen ende der justicie leveren.

[4] So wie scroot de munte van den prince of andere munte die by zynder ordonnancie loop heeft, die wert gehanghen als openbaer dief ende als valschart.

[5] Waert dat yement eens mans wyf wechleede, ende dat hy of zou yet wechdroughe van den juweelen of goet van den huuse, die zoude gepugniert zyn, te wetene den man lyvelic van ontissinghe, adulterie ende diefte, ende de vrauwe by banne.

[6] So wie dieftelic voert billoen of andere munte, die fraudeert de munte van den prince jeghens tgemeene proffyt [ende] es te pugnierene van dieften ende van desobeissance ten wille van den heere.

[7] Ende zo mueghdy zegghen van cendree. So wie upbreect de sepulture van dooden ende steelt de kiste of de lynelakenen, of afbreect de cruuce of baelgen, de wapenen, // de tommen of zarcken, of andere chiericheden, die wert gepugniert metter galghe als dief ende als sacrilege.

[8] So wie dieftelick snouct fruytboomen, zodat zy verdroghen, zodat de scade daerof groot es, die es te pugnierene metter galghe ende als depopulateur.

[9] So wie kerckelic goet steelt in de kercke of up tghewyde, die es te pugnierene metter galghe of metten zweerde, ter discretie van den juge, of anderssins naer de costume van der plecke, als dief ende als sacrilege.

[10] Ende zo wie kerckelic goet steelt buuten den ghewyden, verliest de vuust naer rechte, ende naer costume wert gehanghen.

[11] Ende zo wie steelt in de kercke weerlyck goet, es te hanghene als simpel dief omme der kercken wille.

[12] So wie steelt een cudde van X scaepen, of van vier verckenen, of een peert, of een coe, die wert gepugniert metter galghe.

[13] Ende doet hyt by fortse ende met wapenen, hy wert geworpen den beesten naer de oude rechten, ende naer de costume gepugniert metten zweerde.

[14] Ende die zulcke scapen-, coyen-, of peerdedieven recepteren of herberghen, werden X jaeren gebannen naer rechte.

[15] So wie steelt in de sterfhuusen eenich goet dat onverdeelt es, die committeert reuroof, ende es te hanghene nietjeghenstaende dat men niet en weet wien tselve goet toebehoiren zal, want het behoirt den sterfhuuse.

[16] Insghelycx die diefte die men doet int loopen ten brande, of daer een scip verderft, staet te pugnierene metten baste, want zy onder tdexele van duechden, de diefte committeren. //

[17] So wie handelinghe heeft van den stedegoede als tresorier of ontfanghere, ende daerof yet steelt of achterhoudt, die betaelt omme deerste reyse quadruple ende wert ghebannen. Ende doet hyt meer, zo wert hy lyvelick gepugniert metten zweerde omme de frequentie.

[18] Ende waert dat de wethouders, die de handelinghe niet en hebben, practycque vonden tgoet van der stede te stelene, die waeren ten wille van den prince omme gepugniert te zyne criminelic of civilic tzynder discretie.

[19] So wie steelt de lieden kinderen omme om Gode daermede te ghane, of omme te stellene up de galleye, die es capitalic te pugnierene metten zweerde.

· [Cap.80] Van te recepterene ende herberghene dieven ende ghestolen goet.

[1] deghuene die de diefven of gestolen goet recepteren ende herberghen, wel wetende dat zy diefven zyn ende dat tgoet gestolen es, die zyn te pugnierene civilic ende criminelic gelyck of zy zelve de diefte gedaen hadden.

[2] So zyn oic alle andere die den dief in zyn diefte hulpe, troost, of faveur gedreghen of gegeven hebben, in wat manieren dat zy.

[3] Maer nyement en es gehouden eenen dief te wroughene, hy en wille. //

[Cap.81] Van ghestolen goet te coopene.

[1] Die ghestolen goet coopt, wel wetende dat ghestolen goet es, es te pugnierene ghelyck den dief selve.

[2] Maer wiste hyt niet, zo es hy quyte met te restituerene tghestolen goedt zonder prys ende zonder yet weder thebbene.

[3] Als men vindt ghestolen goet int huus van eenen die ghewone es ghestolen goet te coopene, of die eens daeroff achterhaelt es gheweest, trecht presumeert dat hy dat wedentelick gecocht heeft.

[4] Vele steden zyn gheprevilegiert dat men huere poorters of cooplieden niet heesschen en mach van ghestolen goede dat zy gecocht hebben up de vrye maercten.

[5] De Lombaerden ende wouckeraers zyn oic gheprevilegiert van ghestolen goede niet te restituerene.

[Cap.82] Van valscheden.

[1] Valscheyt es doleuselick ende malicieuselick verantwoirden de waerheyt of warachtichede, of yement te bedrieghene.

[2] Ende dese wert gecommitteert in vyf manieren, te wetene by voirwaerden, by consente, by sprekene, by scrivene, by userene ende by verzwyghene. //

[Cap.83] Valscheyt by voirwaerden.

Valscheyt by voirwaerden es, als men een dinck tweewaerf vercoopt, of dat men zyn huus of erfve den eenen vercoopt ende den anderen ypotequiert ende in betalinghe geeft, ende dierghelycke. Ende dese es te pugnierene civilic metten boeten, scaden ende interesten, ter discretie van den juge.

[Cap.84] Valscheyt by woirden.

[1] Valscheyt by woirden wert ghecommitteert in vyff manieren, te wetene by valschelic te kennen te ghevene, by valschelic taccuserene, by valschelic te denuncierene, by valschelic te oircondene, ende by valschelic te wysene.

[2] So wie yet impetreert van den prince up valschelic te kennen gheven, zyne impetratie es subreptyf ende obreptyf, ende hy tevalt van diere ende hy es pugnierlick, hetzy relievement, remissie of andere gracie.

[3] So wie valschelic accuseert, zodat hy zyn voirstel niet prouven en can, die tevalt van zynder accusatie, ende moet repareren niet alleenlic de partie, nemaer oic de fisque ter discretie van den juge.

[4] So doet oic eenen valschen denunciateur van valscher // denunciatie, ende een executeur of commissaris van valscher relatie.

[5] Een oirconde die valschelic deposeert van crime niet capitael, es te pugnierene als valsch metten slotel in de kake. Ende van crime capitael, livelic metten zweerde, al waert oic datter gheen doot ghevolght en waere.

[6] Ende alzo wysdet Daniel, de prophete, als hy condempneerde te steenene de twee ouders die valschelic ghetuught hadden jeghens Susanne, zo de heleghe scrifture zeght.

[7] Een oirconde die by eede deposeert anders voor commissaris dan hy gheseyt heeft up strate of in de kercke, en es niet te pugnierene als valsch maer wel als lueghenare ende bedrieghere, ende zyn depositie by eede es te houdene.

[8] Een oirconde die gelt neemt om deposeren meer dan om zyn costen ter taxatie van den juge, es te pugnierene als valsch, al en hadde hy hem oic niet voirder verbonden dan de waerheyt te zegghene.

[9] De partie die valsche oirconden produceert, wel wetende dat zy zulc zyn, es te pugnierene als valsch. Zo es hy oic die hem behelpt met valschen briefven, ende al ter discretie van den juge.

[Cap.85] Valscheyt met scrivene.

[1] Valscheyt committeert huer int scriven, met valschelic te componerene, valschelic te minuterene, valschelic te grosserene, valschelic te teeckenen, valschelic te zeghelen, valschelic te raserene, ende valschelic daeraf te userene. //

[2] So wat clerc, greffier, of andere componerende, minuterende of grosserende yet willens ende wetens achterlaet of anders scryft dant ghepasseert ende verkent es, zodat yement [scade] daerof neemt, die committeert valscheyt, ende es te pugnierene als valsch ter discretie van den juge.

[3] So es hy oic die onder zyn hanteecken of zeghele yet affirmeert dat valsch es, of yements hanteecken of zeghele contrefait. Twelcke es de vuust, zo eeneghe zegghen.

[4] Een notaris of greffier die uut causen van zynder officien eens achterhaelt es van valscheden, en mach nemmermeer briefven of instrumenten maken.

[5] So wie valscht de brieven commende uuter cancelrye van den prince, hetzy in zeghele of in ghescrifte, die staet te pugnierene by den Grooten Raedt, ende de boete behoirt daerof toe den cancelier.

[6] Maer commen de briefven uuter Camere van den Rade, de Camer heeft de kennesse, ende de boete behoirt den grave.

[7] In vier manieren committeert men valscheyt int raseren, te wetene in daten, in plecken, in namen ende in sommen.

[8] So wie yements besloten briefven leest, die open doende ende anderen tooght, zo datter scande of scade of comt, die committeert valscheyt, ende es te pugnierene arbitralic naer de gheleghentheyt van den sticke. Maer tooght hy de briefven niet, ende datter gheen scade of en comt, zo es hy te zoetelicker te pugnierene. //

[9] Een procureur of advocaet die de briefven of tsecreet van zynen meester tooght de partie adverse, es te pugnierene van valscheden, ende te priverene van zynen staet als verzwoorne.

[Cap.86] Valscheyt by usancien.

[1] So wie useert van valscher mate of van valschen gewichte die es te pugnierene by banne naer de civile rechten. Ende naer de gheestelicke rechten doet hy penitencie XXX daghen te borne ende te broode. Ende naer costume betaelt hy de boeten daert ghebuert.

[2] So wie useert van valsche name omme yement te bedriegene, ende datter scade of hinder of comt, die wert gepugniert als valsch ter discretie van den juge. Maer esser gheen scade noch hinder of commen, zo en es hy niet pugnierlyck, want elck mach veranderen zynen name alzo dicwyle als hy wille, evenverre dat niet en zy in fraulde van yemende.

[3] Een zelversmet die zyn zelver argher maect dan de ordonnancie van den prince inheeft, es te pugnieren als valsch, ende te priveren van zynder neeringhe.

[4] Insghelycx een drapier die valschelic zeghelt of andere faulte doet in zyn lakenen contrarien der kueren ende ordonnancie, es te pugnierene als valsch ende te priverene van zynder neeringhe. Ende worden de lakenen verbuert. //

[5] So wie de munte van den prince valscht, die en es niet te pugnierene als valsch, maer als verradere, zo hiervoiren gheseyt es.

[6] Een vroedevrauwe, of andere, die een kint verwisselt, supponerende een voir een ander, committeert valscheyt, ende es te pugnieren metter ledere of pelloryn, ter discretie van den juge.

[Cap.87] Valscheyt by verzwyghene.

[1] So wie een testament duuct ende achterhout, zo dattet te voirschyne niet en comt, ende datter yement scade by neemt, die committeert valscheyt, ende es te pugnierene met banne ende confiscatie van goede.

[2] Een oirconde, ghevraeght zynde, verzwyght de waerhede te deposerene, committeert valscheyt, ende es perjure, want hy ghezworen heeft de waerheyt te zegghene.

[3] So wie anders briefven of ghescriften scuert, die betaelt scaden ende interesten.

[4] So wie yements briefven duuct ende onthoudt, die es dwinghelic die te exhiberene ende te betalene interest.

[5] Ende ghy moet weten dat actie van valscheden daerof de rechten spreken, gheduert naer rechte XX jaeren ende niet langhere.

[6] Naer rechte nyement en behoirt omme valscheyt noch andere cryme int aensichte gheslotelt noch anderssins geteeckent // te zyne, want taensichte, dat ghemaect es ter gelyckenesse van Gode, en es niet te maculerene. Maer de costume es ter contrarien.

[Cap.88] Van valsche ende fameuse libellen te zayene.

[1] Fameusen libellen zyn briefvekins die men zaeyt of stelt voir de dueren of poorten ter diffamatie van yemande, ende omme hem te oneerne ende verdervene.

[2] So wie zulcke briefvekins dicteert, scryft, maect, zaeyt, of an de poorten of mueren heght of stelt, es capitalic te pugnierene.

[3] So es hy oic die se voirtbringht, want voirtbringhende men presumeert dat hy se zelve gemaect ende ghezaeyt heeft, of dat hy begheert de diffamatie van den ghediffameerden,tenwaere dat hy tooghde dat hy se ghevonden hadde ter presentie van lieden zonder fraulde.

[4] Ende daeromme, die zulcke briefvekins alleene vint, behoirt die te sceurene zonder voirder te tooghene of yet dairoff te zegghene.

[Cap.89] Van te spelene met valsche teerlinghen.

[1] Die met valschen teerlinghen speelt, committeert twee crymen, te wetene valscheyt ende diefte. // Valscheyt, want de teerlinghen valsch zyn, ende diefte want tgelt, dat hy daermede wint, hem nemmermeer toebehoiren en mach. Ende es te pugnierene arbitralic als valsch ende dief, ende moet wederkeeren tghelt dat hy daermede ghewonnen heeft.

[2] So wie mededeelt in spele met valschen teerlinghen, es te pugnierene ghelyc den principael, al en speelt hy niet.

[3] Thuus, daer men tspel hout, es verbuert, updat den weert toebehoirt. Zo eyst oic, al behoiret anderen, als zy weten dat men zulck spel daerin houdt.

[4] Es den weert geduerende tspel of omme spels wille ghesleghen, gequetst of anderssins gheinjurieert, hy en heeft gheen actie omme eeneghe reparatie of beteringhe daerof thebbene. Ende es hem yet ghenomen, ghestolen, of wech gedreghen gheduerende tspel, hy verlieset ende en macht niet weder heesschen.

[5] Ende dit al ommedat hy cause es van de blasphemien, dieften, dootslaghen, aermoede ende bystierhede die uut dien spele commen.

[6] deghuene die de jonghers bringhen te spele, zyn te pugnieren by banne of anderssins ter discretie van den juge, want zy cause zyn van den verderfvenesse van dien.

[7] So wie met joncxkens die in ate ende drancke van vadere of moedere zyn, of in voochdien of curatele, of met eenen mueninc, die onder de subiectie es van zynen abt ende gheen proper goet en heeft, of met eenen scippere of anderen dienaere of clerc, die tgelt van zynen meester verspeelt, ommegaet, die staet te pugnierene als van dieften, ende moet restitueren al dat hy gewonnen heeft, ende niet weder hebben van zynen verliese. //

[8] Alle spel dat light in pure fortune, ghelyc als met teerlinghen, of dat light in consten ende fortunen tsamen, ghelyc als verkeerde, es verboden naer rechte, niet omme tspel in hemzelven, maer omme tquaet datter uutcomt.

[9] Maer alle spel dat light in consten of industrie alleene, ghelyc als caetsen, scaken, de bolle werpen, den bal slaen, ende diereghelycke, zyn gheoirloft, niet alleenlick den leeken, maer oic den gheestelicken, behoudelic dat zy spelen om cleen gelt. Ende men verstaet cleen gelt, naer de faculteyt van den speelders.

[10] Al es den teerlinc connen stellen pure conste ende industrie, nochtanne, diet can, en mach daerof niet useren zonder pugnitie, midts dat tspel met teerlinghen verboden es.

[11] Het es wel gheoirloft te spelene verboden spelen uut recreatien omme wyn, omme partrycen, tarten, pasteyen of dieregelycke, want men presumeert dat omme zo cleen dinck men hem niet en soude willen verhitten omme Gode te blasphemeren of leelicke woirden te sprekene.

[12] Alle contracten die men maect up tspel dat verboden es, hetzy van coopene, vercoopene, leenene, ghevene, gelovene of diereghelycke, zyn negheene, ende men en zoude daerof gheen recht doen.

[13] De actie ende pugnitie van ongheoirlofde spelen duert eeuwelick. Ende vint men niet wien men de restitutie doen zoude, zo gheeft men omme Gode.

[Cap.90] Van palen te verstellene. //

[1] So wie paelsteen uutdoet ende wechdraeght omme yet daerof te makene, ende niet omme de limiten te verdonckerene, die wert ghepugniert als dief.

[2] Maer zo wie den paelsteen verzet omme zynen gront te breedene tzynen proffyte, die committeert valscheyt. Ende es hy jonck, hy wert verzonden in verre landen. Ende es hy oudt, niet zo verre, ter discretie van den juge.

[3] So wie in processe es jeghens zynen ghebuer omme de limiten, ende dat hy tproces gheduerende den pael verstelt, up hope zyn proces daermede te winnene, die committeert valscheyt, ende verliest zyn proces ende daertoe mede zo vele erfven van den zynen als hy metten verstellene van den pale meende te winnen up zyn gebuer.

[4] So wie uut malicien pael verstelt om zynen ghebuer moeyte te doene, ende hemzelven gheen voirdeel, die wert naer rechte ghepugniert metter boete van L gulden penninghen.

[5] So wie pael verstelt by laste van anderen, die wert gebannen twee jaeren.

[6] So wie pael verstelt, niet wetende dat pael was, die wert naer rechte ghesleghen met roeden.

[7] Van desen cryme mach elc accuseren.

[Cap.91] Van calumpniateurs.

[1] Calumpnieren, es valsche crymen wetentlic intempteren. Want als een partie voirtstelt een cryme dat hy niet en prouft, hetzy accuserende of denoncierende, men presumeert dat hy calumpniert. //

[2] Calumpnieren es oic cryme bedecken ende niet te voirschyne bringhen. Zo eyst oic niet te willen claghene van dat hem mesdaen es.

[3] Twee dinghen zyn verzocht omme yement te arguerene van calumpnie, te wetene eerst dat hy geaccuseert ende ghedenonciert heeft, ende ten tweesten dat van zynder accusatie ende denunciatie niet bleken en es.

[4] Ende de pugnitie es arbitralic ter discretie van den juge, die consideratie neemt up de cause dien hem ghemoveert hebben te accuserene of denuncierne.

[Cap.92] Van corrupte juge.

[1] So wat juge hem laet corrumperen met ghelde, ende datter gheen quaet meer en volght, die betaelt de fisque tquadruple van dat hy ontfaen heeft by corruptien. Ende tprincipale van den corruptie es verbuert ten proffyte van den fisque, updat zou commen es uuter practycke van partie. Maer es zou comen uuter practycke van den juge, zo heeft de fisque deen helft, ende de partie dander helft.

[2] Maer esser quaet naerghevolght civilic, zo wert den juge ghepriveert van zynder officie ende ghebannen, ende moet tquaet repareren. Ende eyst criminelic, zo es hy pugnierlic metten zweerde ende confiscatie van goede.

[3] De jugen en zyn niet te begrypene van dat zy gracelick nemen omme eten of om drincken, ghelyck als hazen, partrisen, // faisanten, cappoenen, nieumolcken casen of andere ghelycke gracelicheden die binnen corten daghen verteert moghen zyn, behoudelic dat zy se niet zo dicwyle noch in zo grooter quantiteyt en nemen datter gelt in buersen, of ander groot proffyt of commen mach.

[4] Een juge die by ghelde favoriserende deen partie dandere quetst, committeert diefte.

[5] Ende dit cryme van corruptien committeren de jugen, alzo wel latende als doende, te wetene latende dat zy niet en wysen, ende doende dat zy valschelic wysen.

[Cap.93] Van concussien.

[1] Concussie es onder tdecxele van officie yemende bedectelick composeren.

[2] Simple concussie, daer gheen andere cryme mede gheminghelt en es, staet te pugnierene arbitralic ter discretie van den juge.

[3] Maer concussie daer andere cryme naervolght, ghelyck als condempnatie ter doot of andere lyfvelicke pugnitie, die es pugnierlic metten zweerde.

[4] Concussie mach commen in drie manieren, te wetene uuter herte, uuter mont, ende uuter handt. Uuter herte omme de affectie, uuter mont omme de glorie, uuter handt omme de ghifte. Ende van desen moet den juge vry zyn, of hy committeert cryme van concussien.

[Cap.94] Van officien te coopene.

[1] So wie by compacte ghelt gheeft omme officien van judicaturen zonder weten van den prince, die en es niet // weerdich dat officie te hebben noch exercerenen, nemaer es daeroff te priverene, updat hy daerin es, ende bovendien te condempnerene naer rechte in C gouden penningen, of het es den ban ende confiscatie van goede.

[2] Nochtanne waere den coop ghedaen jeghens den prince, ende dat tghelt commen waere tzynen proffyte, zo waert excuseerlick. Maer niet in foro spirituali, want officien van judicaturen te coopene met ghelde, en es in consciencie niet te sustinerene.

[Cap.95] Van monopolen ende onredelicke vergaderinghe.

[1] So wat neringhe of cooplieden omme huer singulier proffyt zulck verstant onderlinghe maken, dat tcoorne, vleesch, visch, fruyt, specerie, of andere victaille, of oic wulle, lakenen, leder, lynwaet, of andere goet, diert in prejudicie van den volcke ende den ghemeenen proffyte, die werden ghepugniert als monopoleurs in grooten boeten ende amenden, ende oic met banne, privatie van huere neeringhen of coopmanscepen, ter discretie van den juge.

[2] So werden oic deghuene die omme huer singulier [proffyt] beletten te commene de victaillen of coopmanscepen nootsakelick den volcke.

[3] De victailliers die de victaillen elders voeren dan in theer, worden gepugniert metter confiscatie van goede. Ende hebben zy gheen goet, met banne. Ende voeren zy victaillen den vianden directelic of indirectelic, zo verbueren zy lyf ende goet als verraders ende crimineuse van cryme de lese maieste.

[4] deghone die in dieren tyden ende boven den verboden practickieren met gelde tcoorne uuyten lande te moghen voerne, committeren cryme van monopolien. //

[5] So doen oic metsers of temmerlieden die compact maken up elcanders werck niet commene noch te vulmakene tguent dat deen beghonnen [es].

[6] So doen oic vleeschauwers die onderlinghe convenieren tvleesch up te moghen blasene ende niet meer dan een zeker quantiteyt van vleesche ten vleesschuuse te moghen legghene ofte bringhene.

[7] So doen oic backers, brauwers, taverniers ende andere neeringhe die huere verghaderinghe onderlinghe sluuten ordonnancie in prejudicien van den ghemeenen proffyte.

[8] Ende zyn te pugnierene naerdat de neeringhe of de personen zyn met boeten ende met gelde, ter discretie van den juge, naer de qualiteyt van den mesdaet ende van den interesten die tghemeen proffyt daerby ghenomen heeft.

[9] Ende de jugen die dissimuleren de pugnitie daerof te doene werden naer rechte ghecondempneert in XL marc goudts.

[Cap.96] Van tollen, cueilloten ende andere exactien.

[1] So wie nieuwe tol, cueillote of andere exactie upstelt zonder auctoriteyt van den prince ende daerof niet gegheven heeft, die wert gepugniert arbitralic ter discretie van den prince.

[2] Maer heeft hy gegheven zonder yements wederzegghen, zo es hy te pugnierene by banne. Eyst by crachte, tvolck daertoe dwinghende, zo eyst fortse publycke ende capitalic te pugnierene.

[3] So wie tol neemt vandenghuenen die gheenen tol sculdich en zyn, by fortsen ende jeghens danck, es naer rechte capitalic te pugnierene. Et hoc jure non utimur. //

[4] Ende zo wie, abuserende trecht van den tolle, meer neemt dan hy behoirt, die es te pugnierene metten banne ende anderssins extraordinaerlic naer de gheleghentheyt van den sticke.

[Cap.97] Van injurien.

De injurien zyn tweerande, te wetene by woirden ende by faicte.

[Cap.98] Van injurien by woirden.

[1] So wie buuten jugemente yement injurieert met woirden ende met wille, al eyst dat de woirden waer zyn, nochtanne hy es te pugnierene van injurien ter discretie van den juge, updat de gheinjurieerde de woirden an hem trect ende ter herten neemt.

[2] Nemaer deghuene die yement te naer spreect in jugemente, hetzy accuserende of excuserende, ende hy prouft, hy en verbuert niet, want als hyt doet judicialic, zo presumeert men dat hyt niet en doet met wille van te injurierene, maer omme justicie ende zyn recht te voirderen.

[3] Als yement eenen anderen heet lieghen behoudens zynder weerdichede, die doet hem injurie,tenwaere dat hy hem tevoiren yet gheseyt hadde dat tzynder eere of recht anghinghe.

[4] Een astrologien die uuyt crachte ende onder tdecxel van zynder sciencie wyst of beteeckent, en doet // gheen injurie, maer hy doet arghere, ende es te pugnierene als supersticieux.

[5] Men committeert gheen injurie met woirden, tenzy dat zy gesproken zyn met wille ende upzette van te injurierene, ende de gheinjurieerde die an hem trecke ende ter herte neme, zoot voirscreven es.

[6] Injurien met woirden werden gherepareert met woirden ende pelgrimagen of met anderen eerlycken beteringhen, ter discretie van den juge.

[7] Omme yemende te diffamerene met woirden, en es niet ghenouch te zegghene dat hy es een quaet man, of dat hy beter ware buuten der stede dan daerin, maer moet zegghen specialic dat hy es een dief, of een valschaert, of dierghelycke.

[8] Dreeghende met woirden es injurien, specialic als den dreeghere te vreesene es uuter qualiteyt van zynen persoone of van zynen vrienden. Nochtanne daerof en valt gheen pugnitie, maer mach de ghedreeghde hem doen verzekeren updat hem ghelieft.

[9] Blasphemie ghesproken up yemende, es te houdene voir injurie. Ende es blasphemie als men yement weynscht eenich toecommende quaet, ghelyc als te zegghene, ic wilde dat hy an de galghe ware, of zallen eens zien hanghen, of dieregelycke. Ende hierof en volght gheen groote pugnitie, want niet en zyn dan lichte woirden.

[10] Maer waert dat de gheinjurieerde, als gheprovoceert van diere blasphemie den blasphemant ghave een oirclincke, of wederomme hem injurie zeyde, hy zoude daerof texcuserene zyn of te min te pugnierene. //

[11] De canonisten raden, zo doen oic de biechtvaders, dat men alle injurie verbale remitteert, ende zegghen dat dat es groot proffyt der zielen ende een groote specie van aelmoesenen.

[12] Den juge doet altyts groote neerstichede omme de processen van injurien vriendelic af te legghene, specialic als zy niet dan verbael en zyn.

[13] Actien van injurien met woirden en duert maer een jaer. Ende als men de partien zo verre bringhen can dat zy tsamen eten ende drincken, zo es de actie uute.

[Cap.99] Van injurie by faite.

[1] Als een eenen anderen trect met capproene, hoede of bonette, diet doet, doet alzo vele alsof hy hem trocke metten