FILIPS WIELANT

Corte instructie in civile zaeken (eerste versie dd. 1508)

Ed. J. Monballyu

Inleiding

Zoals bekend heeft Wielant de tekst van zijn 'Corte instructie in civile zaken', beter bekend als zijn 'Practijcke civile', in meerdere (vier tot vijf) versies geschreven. De uitgegeven tekst bevat de allereerste versie van dit werk. De transcriptie gebeurde op basis van handschrift 1438 van de reeks 'Handschriften' (Manuscrits divers) van het Algemeen Rijksarchief in België (folio 9r-66r).

Corte instructie omme de jonghe practisienen die de hoven ende justicien van Vlaendren hantieren ende frequenteren willen.

Ghemaect by Meester Philips Wielant, raedt ende vice-president van den Grooten Rade, residerende te Mechelen, int jaer XVCVIII.

[Cap.1] Wat personen nootsakelick zijn in jugemente.

[1] In alle jugementen zijn nootsakelick drie persoonen, te wetene: den juge, den heeschere ende verweerere..

[2] Ende in de leenhoven ende vierscharen es nootsakelick een vierde persoon, te wetene een maenheere, want zonder maninghen en zouden de mannen of de wethouders gheen recht willen noch moghen doen..

[Cap.2] Van jugen.

[1] Alle jugen zijn ordinaire of ghedelegierde.

[2] Van den ordinairen, eenighe hebben hooghe ende vulle jurisdictie, andere mixte of middele, ende andere simple of nedere.

[3] De hooghe ende vulle jurisdictie heeft de prince alleene, dewelcke hy exerceert met vulder macht, doende justicie of gracrie naer zijne gheliefte. //

[4] De mixte of middele, hebben mijnen heeren van den Rade, als jugen ordinaire ende provinciale ghecommitteert tot allen den saken van den lande, naer de macht ende instructie die hemlieden daerof gegheven es.

[5] De simple ende nedere hebben de smalle wetten ende de mannen van leene, elck int huere; ende zijn oic jugen ordinaire van der saken daerof zij bij previlegien, kueren, ordonnancien, infeodatien ende statuten kennen moghen.

[6] Ghedelegierde jugen zijn deghuene die bij den prince of andere juge ordinaire gecommiteert zijn te eeneghe particuliere sticken; ende zulcke zijn commissarissen, executeurs ende diereghelijcke die oic geheeten zijn jugen referendairen..

[Cap.3] Van processen.

[1] In alle processen wert geprocedeert ordinaerlick, sommierlick ende simpelick.

[2] Men procedeert ordinaerlick als men van der sake kent met vulder kennesse, ende dat men den processe geeft zijne vulle leden.

[3] Men procedeert sommierlick als men de sake cort ende sommier recht daerof doen wille, twelcke gebuert up incidenten of accessoiren die reparable moghen zijn ter diffinitive.

[4] Men procedeert simpelick ende de plano als men niet en onderhout de figure, ordene, noch solempniteit van processe; als ons heere // dede als hij vraeghde dat vroukin vonden in overspele: Mulier quis te accusat, ende zou antwoorde: Nemo domine, daerop hij sommierlic appointierde: Nec ego te accuso, vade, et amplius noli peccare.

[5] Nochtans, hoe sommierlick of simpelick dat men procedeert, daer moet zijn comparitie, heesch ende weere, litiscontestacie ende preuve.

[Cap.4] Van processen ordinaire in civille saecken.

[1] Omme te furnierene een proces ordinaire dat zijn vulle leden hebben sal, zijn te anmerckene thien tyden dat de juge ende partien elc int haere onderhouden ende achtervolgen moeten in huer ordene, of anderssins tproces waere vicieus ende de sentencie negheene: Tanquam iuris ordine non servato.

[2] Te wetene: den tijt van beradene voir tinstellen van den processe, den tijt van daghene, den tijt van presenterene of contumaceerne, den tijt van heesch te makene, den tijt van verweerene of litiscontesterene, den tijt van prouvene, den tijt van reprocherene ende salverene, den tyt van sluutene in rechte, den tyt van delibererene omme wyzen, den tyt van wyzene ende twysdom te executerene metten delayen ordinaire ende extraordinaire in elcken tyt dienende. //

[Cap.5] Van den eersten tyde, dat es van premediterene of beradene voir tinstellen van den processe.

[1] De heesschere diet tproces instellen wille, moet eerst prepareren ende adviseren up twee pointen, deen uut noode ende dandere uut eerbaerheden.

[2] Uut noode, of hy abel es omme te moghen agierene; ende daer neen, zoe moet hy hem abel daertoe doen maken, te wetene: es hy verwaten, hem doen absolveren, es hy weese, doen hem voirsien van voochden, es hy yewers in verzwymt by laps van tyde of anderssins, doen hem releveren ende dierghelycke.

[3] Hy moet oic zyne saken consulteren met practisienen omme te wetene of hy ghefondeert es ende of hy goede cause heeft, ende hem wel wachten dat hy niet bedroghen en zy by zynen oirconden, want de oirconden dycwyle anders spreken in jugemente bedwonghen by eede dan zy doen sonder eedt up strate of in taverne.

[4] Hy moet hem oic wachten dat hy zyn partie niet en betrecke voir incopetenten juge ende bezorghen dat de daghinghe wel gedaen zy..

[5] Hy moet hem oic voirsien van goeden diligenten procureur ende advocaet of taelman, ende die wel sallarieren ende betalen, zoedat zy zyne saken ter herte nemen moghen; want uuter negligencie, rouckelooshede of quaetwillicheyt van den procureurs, advocaten ende taelmans, worden de processen dycwyle mesleet, verzwympt ende verloren.

[6] Het es groote wyshede te practiquierene een vriendelick dachvaert met partie adverse, ende de materie met haer te arguerene // omme bij dien middele te verstane waermede zou haer zal willen behelpen ter contrarien.

[7] Ende de aldermeesre wyshede es proces te scuwene daer men can,ende liever wat te laten costen van den zynen dan tmeeste rigueur van rechte te versouckene, want de costen vallen dickwyle zwaer ende excederen tprincipael, ende tghuent dat licht in den mont van den oirconden ende jugen es dickwyle twyffelick.

[8] Uut eerbaerheden voughet wel, dat hy voir eenich betreck gracelic doe sommeren zyn wederpartie dat hy hem redene doe, ende heeft hy te doene jeghens vadere ende moedere, grootheere of grootmoedere, of andere die hem naer belant es, dat hy ze niet en betrecke nisi venia petita.

[Cap.6] Van den tweesten tyde,dat es vander daghinghe.

[1] De daghinghe es tbeghinsel ende tinstel van den processe, ende es substantie van dien commende uut rechte van natueren; want het soude onredelick ende jeghens natueren zyn dat men yemende condempneerde ongheroupen. God en condempneerde Adam niet zonder hem te roupene en te vraghene: Adam ubi es?.

[2] Eeneghe daghinghen zyn simpele ende dandere peremptoire.

.

[3] De simpel daghinghen zyn deghuene daer noch andere daghinghe naervolghen mach.. //

[4] De peremptoire zyn die men doet eens voir al ende met intimatien dat, comt de ghedaeghde, of en doet,den juge sal voirt procederen alsoot behoiren zal.

[5] Waert dat yement van zelfs commen wilde te rechten, daer en zoude gheen daghinghe behouven.

.

[6] Het zyn eeneghe saecken daermen zyn wederpartie dwinghen mach hem te presenterene zonder daghinghe als men se vint in consistorien of in vierschaeren of daeromtrent, te wetene: in materie van verzekerthede, injurien ende criminele saecken, maer in civilen niet..

[7] Men mach nyement daghen zonder daertoe thebbene expres oirloff ende consent van den heere of van den ordinairen juge gegeven by monde of by ghescrifte.. Zy useren in de Camere over te ghevene by supplicatien de provisien die zy begheeren omme huere partie ghedachvaert thebbene; ende myn heeren decerneren dat dexecuteur eerst doen sal de bevelen, daer bevelen dienen ghedaen te zyne, up aventure of de partie obedieren ende zonder proces ende voir cost vuldoen wilde.

[8] Alle daghinghen moeten inhebben vyf pointen, te wetene: wien men daeght, ten verzoucke van wien, voir wien, waerup, ende competenten daghe.

[9] De supplianten int maken van hueren requesten moeten hem wachten van subreptien of obreptien, want anderssins huere impetracie ware negheene.

[10] Subreptie ende obreptie es als zy onduechdelick te kennen gheven, of dat zy verzwyghen de waerhede van den dinc. //

[11] De juge moet hem oic wachten dat tdespositif van zynder provisie niet incivil en zy, want men dairoff appeleren soude moghen tzynder scade of oneere.

[12] tDisposityf es incivil als de bevelen of andere provisien onredelik ende jeghens recht zyn.

[13] Voir litiscontestatie, de daghinghe moet ghedaen zyn ten persoone van van den ghedaechden, up dat hy vindelick es; of daer neen, tzynder domicilie, sprekende zyn wyf of huusghesinne, of ter presentie van den gebueren, zoedoende dat de daghinghe tzynder kennesse commen moghe.

.

[14] Nemaer naer litiscontestatie es ghenouch dat se ghedaen zy ter persoone van den procureur die occupeert in de sake.

[15] Den dach moet oic zyn competent naer de gelegenthede van den tyde ende qualiteit van den persoone die men daecht, distancie van der plecke ende natuere van der saecke.

[16] Competenten dach es ghemeenlick acht daghen naer de style van de Camere; maer ordinairen dach es XIIIJ daghen ten minsten.

[17] Dexecuteurs zyn ghelooft van huerer exploicte, maer niet voirdere.

[18] Dexecuteurs van der Camere zyn ghelast by der instructie te bezorghene dat den zekere die zy nemen in materien van reformatien van slakinghe van persoonen, of goede of anderssins, goet ende souffisant zy, ende dat zy die stellen ende noemen in huere relatie, of anderssins men zoude hem nemen an den zekere die zij als duerwaerders ghedaen hebben.

[19] Zy zyn oic ghelast de nempten te bringhene in de greffe voir // den dach dienende, up paine arbitraire ende te betalene interest.

[20] Ende zy moeten senden thove ghesloten ende ghezeghelt de informatien die zy doen in materien van nieuwicheden ende andere; ende en es niet ghenouch dat hemlieden bleken es zonder te tooghene hoe.

[21] In de leenhoven useren zy de daghinghe te doene ten bodem van leene, ende die te beteekene ten persoone van den ghedaeghde, updat hy vindelick es binnen der jurisdictie, of daer neen, tzynen huuse, updat hy daer huus heeft, of daer neen, by uutroepinghe in de kercke.

[22] In de steden van arreste procedeert men jeghens de poorters ende inzetene by daghinghe, ende jeghens de vremde of gediede by arreste van hueren persoonen of goedinghen tot zy zeker ghedaen hebben daer te rechte te staene, ende jeghens de absente by uutroepinghe in vierschaeren.

[Cap.7] Van den derden tyde, dat van hem te presenterene.

[1] De verweerere die ghedacht es, ende de heeschere die de daghinghe heeft ghedaen doen, moeten hem presenteren ten daghe dienende; of doen zys niet, zy vallen diverschelick in deffaulten ende contumacien.

[2] Als de heeschere hem presenteert ende de verweerere niet, den juge procedeert jeghens den verweerere by deffaulten ende herdaghinghe tot dat hy comt, of tot dat hy by contumacien verwonnen es. //

[3] Ende als den verweerere hem presenteert ende den heeschere niet, zo gheeft den juge den verweerere oirloff van hove ende costen.

[4] Ende presenteren zy hem beeden, hetzy in huer personen of by procureur, zo procedeert den juge, ende ordonneert den heeschere zynen heesch te maken.

.

[5] Ende comt deen noch dandere, zo en esser gheen sake.

.

[Cap.8] In wat saecken den ghedaegden niet gehouden en zyn te comparerene.

[1] De ghedaeghe en es niet gehouden te comparerene te zynen daghe als de plecke suspect es van pestilenten, of dat de weghen niet veyl en, zyn, of dat hy ghedaeght es voir zynen non juge, of up den dach dat men gheen recht en doet, gelyck als up zondaghen, mesdaghen of in de vacancie.

[2] Nochtanne zy useren in de Camere dat, als yemant ghedaeght es te comparerenen up den dach dat men gheen recht doet, dat hy hem presenteren moet ten naesten dinghedaghe zonder herdaghinghe..

[Cap.9] Van zinnene.

[1] Ende elc die ghedaeght es ende nootsakelick belet heeft, mach hem doen zinnen ende excuseren by zulcken zinnebode alst hem ghelieft.

.

[2] Maer de zinnebode es dwinghelick te zegghene ende affirmerene // byeede,dat hy last heeft de zinne te doene ende dat hy houdt in zyn conscientie dat de zinne warachtich zy.

.

[3] Ende wil den zinnebode dat niet doen, zo moet hy van zynder zinne doen blyckenup den voet, te wetene: eyst van ziecten by briefven vanden prochiepape of medecyn, eyst omme dat hy yewens ghevanghen licht by briefven van den heere of justicie daer hy ghevanghen licht zonder fraude, eyst omme dienst van oirloghe by briefven van zynen capitaine, eyst omme te moeten comparerene voir eenen anderen meerderen juge by exploicten of acten van dien hove, of eyst omme dat hy absent es van den lande by certifficatien van der justicien daer hy woent, ende also voirt.

.

[Cap.10] Van contumacien.

[1] Int beleet van den processen werden gegeven deffaulten ende contumacien in vele manieren, als nu jeghens den heeschere, ende als nu jeghens den verweerere, te zulcken proffyte als hiernaer volght.

[2] Als de heeschere yement heeft doen daghen in materie civille reele of personele, ende hy selve niet en comt noch yement en sendt in zyn stede, de verweerere heeft oirloff van hove ende costen, updat hij doet blycken van der daghinghe; of daer neen, zo neemt de ghedaeghde comparuit ende commissie ende doet den heeschere daghen met inthimacien omme hem den voirnoemden oirloff van hove ende costen an te zien wysene.

[3] Insghelycx als den heeschere tzynen daghe niet bereet en es heesch te makene, of dat hy zynen heesch zoe doncker maect dat de verweerere benomen es tbeneficie van zynder antwoirde, of dat de daghinghe qualic ghedaen es, of dat zyn macht of procuratie niet // souffisant en es, of dat hy niet overleght de titlen of briefven daerinne hy, makende zynen heesch, hem vermeet, den verweerdere heeft oirlof van hove ende costen.

[4] Zoe doet hy oic generalic alsde heeschere niet en vulcomt de appointementen van den juge voir litiscontestatie.

[5] In materien van maintenue ende van nieuwichede, eyst dat de heeschere niet en comt voir litiscontestatie, hy tevalt van eenen deffaulte van der zynder impetracie ende van den possessie by hem ghepretendeert, ende de hant wert ghelicht ten proffyte van den ghedaeghden comparerende, ende dimpetrant ghecondempneert in de costen ende oic in de scaden ende interesten.

[6] In materien van evocatien, eyst dat dimpetrant niet en comt, devocatie wert wederroupen, ende de sake weder ghesonden ter plecke van daer zy comt, ende dimpetrant ghecondempneert in de costen.

.

[7] In materien van reformatien, eyst dat dimpetrant niet en comt, de ghedaeghden comparerende hebben oirlof van hove ende costen, ende de sentencie sorteert huer vul effect ten proffyte van den gheintimeerden; ende es de sentencie vulcommen up zekere naer de nieuwe ordonnancie, tzekere wert ontlast.

.

[8] In materie van appeele, eyst dat de appellant niet en comt, tappel wert met eenen deffaulte verclaerst desert,ende de sentencie gheconfirmeert, ende dappellant ghecondempneert in de boete van LX lib. par. ende in de costen. Zoe wert hy oic // in eeneghen hoven als hy ten daghe van den heessche, dies verzocht zynde, niet en doet blycken by instrumente of anderssins duechdelic dat hy binnen den thien daghen gheappelleert ende binnen acht daghen daernaer zyn appellatie gheinsinueert heeft, al waert oic dat hy binnen den zesse weken verheven hadden, ende binnen andere zes weken ter executie ghedaen legghen.

[9] Ende eyst dat de appellant of impetrant in materien van appeelen of reformatien niet en doet bringhen ten daghe hem gheprefigiert tproces by ghescrifte, alst voir zulck ontfaen es, de juge zal by deffaulte recht doen up de sentencie zonder yet van den processe te ziene.

[10] In materie van anticipatien of desertie van appelle eyst dat dimpetrant niet en comt, de appellant sal hebben oirlof van hove ende costen ende ghebruucken van zynen tyde van releveren ende executeren.

.

[11] In materie van garant, comt de heeschere niet, de verweerere heeft oirloff van hove ende costen.

.

[12] Als de heeschere heeft tantwoirdene in materie van renvoye, ende hy niet en antwoirt, de sake wert by deffaulte gherenvoyeert, ende de defaillant ghecondempneert in de costen.

.

[13] In saken daer geordonneert es veue de lieu te doene, eyst dat de heeschere die veue de lieu doen moet, niet en comt ter plecke, hij tevalt van der instancie ende betaelt costen.

.

[14] In allen daghinghen of adjournement die ghedaen zijn met eenegen provisien van namptissemente, arreste van persoenen of goede die bevelen stede houdende main garnie of diereghelycke, eyst dat dimpetrant niet en comt, de ghedaeghde // heeft oirloff van hove ende costen, ende alle de voirs. arresten ende exploicten worden ghelicht, de namptissementen wedergegheven, ende dimpetrant ghecondempneert in allen costen, scaden ende interesten.

[15] Naer litiscontestatie, eyst dat den heeschere dach heeft omme replycqueren, ende hy niet en replycquiert, of omme scriftueren te dienen, ende hy niet en dient, of omme enqueste te doene, ende hy gheene en doet, of omme reprochen of salvatiente ghevene, ende hy gheeneen heeft, hy wert telcken daghe verstekenvan tghuene dat hy te doene heeft te dien daghe, ende niet voirdere.

.

[16] Heeft de heeschere te sluutene in rechte, ende hij danof differeert, of niet en comt, 't proces wert by deffaulte gehoudenover ghesloten.

[17] In materien van arrementen van processen anne te nemene of te laten varen, eyst dat dimpetrant niet en comt, de verweerere heeft oirlof van hove ende costen. Zoe doet oic als dimpetrant tzynen daghe niet bereet en es te tooghene de retroacte.

[18] In materie van taxatie van costen, eyst dat de heeschere niet en comt, de ghedaeghde heeft oirloff van hove ende costen. Zoe doe hy oic als de heeschere niet bereet en es tzynen daghe de declaratie van costen over teghevene.

[19] In materien van executien, ende oic van decrete, eyst dat de heeschere hem laet contumaceren, dexecutie ende [al datter ghedaen es werdt wederroepen ende te nieuten ghedaen, ende hy ghecondempneert in alle de costen, de sentencie nietmin blivende in hueren viguere. //

[Cap.11] Van contumacien jeghens den verweerere.

[1] Als de verweerere ghedaeght es omme heesch te hoirene in actien civille, reelle ende personeele, ende hy niet en comt, hy wert in eeneghe hoven metten eersten deffaulte versteken van declinatoiren ende betaelt costen, metten tweeden van dilatoiren ende betaelt costen, ende met den derden van peremptoiren ende van exceptien ende weeren ende betaelt costen, ende wert den heeschere geordonneert zynen heesch te verifierene.

[2] In anderen hoven verliest hy de costen zonder meer, ende die betalende, wert gehoirt in alle zyne exceptien.

[3] Ende in anderen hoven bliven de costen staende totter diffinitive, ende alzo useren zyt in de Camere van Vlaendren.

[4] In materien reellen ende possessoiren, of van maintenue, comt de verweerere ten daghe niet, dimpetrant wert by deffaulte ghemainteneert in de possessie van de zake contentieuse ende alle beletten ghedaen ter contrarien, werden gheweert, ende de ghedaeghde defaillant ghecondempneert in de costen.

[5] In materie van nieuwichede, compareert de verweerere ter plaetse contentieuse niet, dexecuteur by deffaulte houdt ende mainteneert den complaignant in zyn possessie, weert alle beletten, ende dachvaert den deffaillant voir mynen heeren van den Rade omme tvoirs. deffaulte te zien confirmeren. Ende comt deghedaeghde dan niet, zowert de complaignant gehouden ende ghemainteneert by den hove, ende den defaillant gecondempneert in de costen ende boete van IIJ lib. par. over tfait, op datter fait es ende dat daerof blycke. Ende comt hy, zoe wert tdeffault ghegheven by den executeur ghepurgiert, betalende costen, ende hy gehoirt, furnierende de complaincte van restablissemente ende sequestre. //

[6] Zy useren in de leenhoven in materien reellen te verstekene den verweerere metter derder contumacie van de possessie van der zaken litigieuse, ende metter vierder, die zy stellen te jaere, van der proprieteit teeuweghen daghen.

[7] Als een die men daeght, den executeur antwoirt dat hy niet commen enwille, noch commen en sal, ende dat dairof blycke by der relatie van den executeur, die ghedaeghde wert ten daghe dienende in eeneghe hoven ghecontumaceert met vuller contumacie ghelyc of hy peremptoirlick ende met inthimatien ghedachvaert hadde gheweest. Nemaer in anderen hoven, wert hy herdachvaert ende andwoirt hy dan van ghelycken. Zo wert metten tweesten deffaulte peremptoirlick gheprocedeert.

[8] Als yement ghedaeght es te kennen of loochenen zyns selfs zeghele of handghescrifte, ende hy niet en comt, den zeghele of hantghescrifte wert gehouden over gekent, ende de ghedaeghde ghecondempneert te namptierene.

[9] Ende comt hy ter tweester dachvaert niet, nampt wert den heeschere gedelivreert up zekere, ende de defaillant herdachvaert omme te commen procederen int principal. Ende comt hy dan niet, zoe wert den zekere ontlast ende den heeschere zyne conclusien an ghewyst.

[10] Als yement ghedaecht omme te kennen of loochenen den zeghele of handghescrifte van yement anders dan van hem selven, ende hy niet en comt, den heeschere heeft deffault ende andere commissie, maar gheen namptissement.

[11] In materie van evocatie, comt den verweerere niet, devocatie wert gheintimeert by deffaulte, ende de ghedaeghde herdachvaert omme te commen procederen naer de retroacte. //

[12] In materien van reformatien ofte appeele, eyst dat de geintimeerde hem presennteert, ende de ghedaegde niet, de ghedaeghde zullen metten eersten deffaulte betalen costen, ende metten tweesten verclaerst zyn te vallen van hueren ghewysden, ende voir tabus gecondempneert in de boete van LX lib. par. ende in de costen. Nemaer wilt de geintimeerde tvonnesse sustineren, hy macht doen; ende daer neen, ende dat hy hem oic laet contumaceren, den reformant of appellant obtineert in zyn conclusien.

[13] Ende by contrarie, presenteren hemlieden de gedaeghde ende de geintimeerde niet voir teerste deffault, hy betaelt costen; ende voir tweeste verliest hy tbeneficie van den ghewysden, zodat hy daerof niet en proffiteren en sal, noch inninghe noch executie vercrighen gheduerende tproces van reformatien of appeelle.

[14] De gheintimeerde die compareert, en es niet gehouden te tooghene den appellant of reformant de sentencie ghewyst tzynen proffyte, want den appellant of reformant behoirt te wetene waerof hy gheappelleert heeft of hem beclaghen wille, ende alle actien zyn ghemeene.

[15] In materie van anticipatie of desercie van appeele, comt de appellant niet, hy betaelt costen voir teerste deffault, ende metten tweesten, zyn appellatie wert verclaerst desert, ende hy ghecondempneert in de boete ende in de costen.

[16] In materie van garante, comt de ghedaeghde niet, de heeschere maect zyn protestatien ende doet die stellen up rollen of int registre van den clerck, ende neemt acte omme hem daermede te behelpen in tyden ende in wylen, ende en betaelt den defaillant gheen costen, want niement en garandeert hy en wille.

[17] In materie van renvoye, eyst dat den verweerere die renvoy heescht, // zyn exceptie niet en achtervolght, de sake wert by deffaulte gheordonneert te blivene, ende den verweerere daer gheordonneert te procederene.

[18] In materie van veue de lieu, comt de verweerere die veue de lieu begheert heeft ter plecke contentieuse niet, hy tevalt van den principalen ende betaelt costen. Zoe doet hy oic naer de visie, als hy niet en comt procederen.

[19] Als een gecondempneerde gedaecht es omme eeneghe sentencie, of obligatien, draghende executie jeghens hem, te zien wysen executoire als verjaert, ende hy niet en comt, de sentencie of obligatie wert met eenen deffaulte ghewesen executoire, ende de defaillant ghecondempneert in de costen.

[20] Maer als de daghinghe daeroff gedaen es jeghens de hoirs of erfghenamen van den ghecondempneerden, daer moeten zyn twee deffaulten; eer men ze executoiren wysen sal.

[22] Ende in anderen hoven, hy alleenlic versteken van allen exceptien ende weeren, ende de heeschere geadmitteert te scrivene by intendit ende dat te verifierene partie gheroupen zoot behoirt; ende alsoe useren zyt in den Grooten Raedt.

[23] De verweerere die naer litiscontestatie hem laet contumaceren, // hy wert versteken van tguent dat hy te dien daghe te doene hadde, zo hiervoiren gheseyt es van den heeschere, te wetene: heeft hy te duplycquierene, ende hy niet en duplycquiert, hy wert versteken van duplicquen; heeft hy te dienene van scriftueren, ende hy niet en dient, hy wert versteken van scriftueren ende alzo voirt.

[24] Als yement, hetzy heeschere of verweerere gedaeght es voir commissaris omme te antwoirdene per credit vel non, ende hy niet en comt, de defaillant betaelt de costen van dien daghe, ende alle de articlen van faiten werden gehouden over gheloochent, ende alzo useren zyt in de Camere te Ghendt.

[25] In andere hoven zyn de articlen gehouden over gekent, alsser zyn twee contumacien of deffaulten.

[26] In den Grooten Raedt houden zy de articlen over gheloochent met eenen deffaulte met protestatie die de partie doet, dat es daer naermaels int visiteren van den processen bevonden es dat den produisant by ghebreke van responsiven bedwonghen es gheweest meerder productie te moeten doene dant behoufde, dat de defaillant de costen daerof betalen sal ter taxatie van den hove.

[27] Als yement, hetzy heeschere of verweerere, gedaeght es voir commissaris omme oirconden te zien zweerene, ende hy niet en comt, de oirconden werden gheedt in zyn absentie, ende de defaillant versteken van reprochen.

[28] Insghelycx, als deen of dander van de partien gedreght es voor commissaris omme productie, wert gehouden over ghedaecht, ende de briefven gecollationeert in zyn absentie, ende hy versteken van te moghen reprocherene.

[29] Die ghedaecht es omme arrementen van processe an te nemen, // en hy niet en comt, tproces es gehouden over anghenomen, ende de defaillant herdachvaert omme daerin te commen procederene naer de retroactie; ende comt hy dan niet, men doet recht an tghuent dat thove es.

[30] Insghelijcx, die ghedaecht es omme te commen sluuten in rechte, ende hy niet en comt, tproces wert gehouden over ghesloten omme dat te ziene ende uutene ten aysemente van den hove.

[31] In materie van taxatie van costen, eyst dat de ghedaeghde niet en comt, hy wert by deffaulte versteken van diminutien, ende de costen werden ghetaxeert, updat blyct van der condempnatie van costen.

[32] In materie van executie of adjudicatie van decrete, eyst dat de opposanten ende ghedaeghde niet en commen, zy betalen costen metten eersten deffaulte; ende metten tweesten werden zy versteken van hueren oppositien ende tdecreet wert gheinterpossesseert ende ghewyst. Nochtans mach elck commen voir ooghen tot dat den zeghele an de briefven van decrete gheset es.

[33] Als deen of dandere van den partien begheert heeft in jugemente eeneghe provisie, ende de verweerere dach ghenomen heeft omme daerup tantwoirdene, ende zoe ten daghe niet en antwoirt, de provisie, zulcke alst behoirt, wert by desen gegeven den suppliant zonder herdaghinghe.

[Cap.12] Van contumacien te purgierene.

[1] Elc die ghecontumaciert es voir litiscontestatie van contumacien die niet wech en draghen ghewin van saken, mach ten naeste daghe zyn contumacie purgieren, als hy // redene daertoe heeft, te wetene: dat hem zulcke fortune overcommen es als dat hy tzynen daghe niet commen en mochte.

[2] Nemaer naer litiscontestatie, en admitteert men gheen deffaulten te purgierene, ten waere by relievementen van den prince of by requeste civille; want de partien procureurs stellen moghen, ende de procureurs substitueren, de welcke naer litiscontestatie meesters zyn van de sake, zoe ghy hiernaer zien zult suo loco.

[Cap.13] Van interrupte van processe

[1] Zy useren in de Camere van Vlaendren dat de heeschere altyts de sake presenteren moet up trolle, ende doet hyt niet, de sake valt interrupt in wat state dat ze zy, updat de verweerere wille, ende en mach ze de heeschere niet weder presenteren zonder tconsent van den verweerere of relievement van den prince. Maer de interruptie en draeght niet meer wech dan absolutie van der instancie ende costen.

[2] In den Grooten Raedt, ende in anderen hoven, presenteert de sake dieghuene die daerinne voirtgaen wille, hetzy de heeschere of de verweerere, ende zoe en valt niet interrupt voir dat se jaer ende dach stille ghestaen heeft zonder presenteren.

[3] Naer litiscontestatie, ende voir conclusie in rechte, als deen of dandere van partien sterft, de sake valt interrupt, ende de wederpartie neemt comparuit jeghens den dooden ende commissie omme de weduwe ende hoirs te doen daghene omme darrentementen van den processe an te nemen of te laten varen.

[4] Maer sterft hy naer conclusie in rechte, zo en eyst gheenen // noch te nemene comparuit noch de successeurs te dwinghene de arrementen an te nemene, want tproces dan vulmaect es ende heeft zyn vulle leden.

[5] In de leenhoven ende in de vierschaeren userenzy dat als de heeschere hem niet en presenteert, in wat state dat de sake zy, de sake valt uut wetten. Zoe doet hy oic als deen of dandere van den partien sterft.

[Cap.14] Van hem te presenterene by procureur.

[1] Elcke partie, hetzy heeschere of verweerere, mach in materie civile haer presenteren by procureur, maer in criminelen niet.

[2] Ende het zyn twee manieren van procuratien te wetene: eeneghe te comparerene in jugemente,die geheeten zyn ad lites, andere omme te ondervinden van saken, ghelyck als omme gelt tontfaene,quictancie te ghevene, ende dierghelycke, die geheeten zyn ad negotia.

[3] Andere zyn generale tot allen saken, andere speciale tot particuliere saken, andere zyn revocable ende wederroupelick, andere niet revocable noch wederroupelick; andere zyn met machte te substituerene, ende andere van negheene substitutie te moghen doene.

[4] Ende alle procuratien moeten inhouden V of VJ principale pointen, te wetene: de namen van den ghuenen die procureur stelt, de name van den ghuenen die procureur ghestelt es, de namen van den heere ofte justicie die de procureur ontfaet, te wat sake de procureur ghestelt es, tverbant ende // de belofte van tghewysde te betalene, ende de date van der constitutie.

[5] De juge moet wel toesien dat de procureur souffisant zy, want anderssins tproces dat men daerup maken soude, waere negheen.

[6] Procuratien onder den priveen zeghele van den constituant en es van gheender weerden, ten waere dat hy constituant waere prelaet of in andere digniteit ghestelt.

[7] In de leenhoven worden ontfaen procuratien onder den priveen zeghele van den leenmannen van den selven hove, hebbende name ende wapene in dat hof bekent.

[8] Procuratie ghepasseert voir notaris ende oirconden, en es niet ontfanghelick in weerlicken hoven, specialic als de notaris in dat hof niet bekent en es ende dat de partie de procuratie debateert.

[9] Procuratie ghepasseert voir een wet onder zeghel auctentycq, es ontfanghelick voir een anderwet.

[10] Als de constituant sterft voir conclusie in rechte, de procuratie es oic doot, in wat state dat tproces zy, ende moet de successeur die de arrementen anneemt, nieuwe procuratie gheven.

[11] Als tproces ghesloten es in rechte, zoe moet de procureur zyn procuratie int proces overlegghen ofte emmer de copie auctentycque van dien. //

[Cap.15] Van persoonen die gheen procureurs wesen en moghen.

[1] Ende het zyn vele die gheen procureurs zyn, noch voir andere occuperen en moghen, te wetene: alle deghuene wien verboden es te agierene ende in jugemente te comparerene, ghelyck vrauwen, weesen, dulle, stomme, uutzinneghe, veruaten, religieuzen, muenicken, ballinghen, of andere crimineuse, infame ende dierghelycke.

[2] Weerlicke priesters moghen wel procureren voir miserable persoonen in weerlicken hoben, maer voir anderen niet.

[Cap.16] Van denghuenen die hemlieden voir andere presenteren ende occuperen moghen zonder procuratie.

[1] Ende het zyn vele die voir anderen occuperen ende presenteren moghen zonder procuratie, ghelyck als de vadere van tkint, broedere voir broedere, oomvoir neve, naermaech voir zynen naermach, ende alle andere die geheeten zyn conjuncte persone. Men zy moeten caveren de rato, dats te zegghene, zy moeten beloven hemlieden te doen advoerene.

[2] Een taelman of advocaet die de sake ghenomen heeft te dinghene, mach hem oic presenteren voir zynen meester zonder procuratie, doende zekere tghewysde te vulcommene ende hem te doen advoerene.

[3] Voochden moghen hem oic presenteren voir huer weesen, curateurs of toesienders voir de ombejaerde onder huer macht wesende, castelainen, conchiergen, baillius ontfangers voir huer heeren // ende meesters, executeurs van testamente voir de successeurs van den testateur, kerckmeesters ende helichmeesters voir huer kercken of disschen, ende dese en hebben gheenen zekere te stellene tghewysde te vulcommene noch te cauerene de rato.

[4] Medeghesellen in coopmanscepen, of uuytreeders van scepen of dierghelycke, moghen occuperen deen voir den anderen zonder procuratie of te cauerene de rato.

[5] Bringher sbriefs, en heeft gheen procuratie van doene, ten waere dat hy geargueert waere van bedroghe, in welck cas hy soude moeten tooghen procuratie of ten minsten bewys hoe hy an den brief gheraect waere.

[Cap.17] Van procureur generale.

[1] Ende in allen hoven daer men tracteert van hooghe ende middele justicie es een fisque, die in allen saken criminele ende civile verwaert de hoocheyt ende trecht van den heere.

[2] In de Camere es de fisque geheeten procureur fiscal of generael, ende in de hoven ende vierscharen es hy geheeten bailliu, dewelcke hem presenteren in allen sticken ende besoigneren uphuere commissie, ende en hebben met gheender procuratie te doene.

[Cap.18] Van cautie of bortocht te stellene.

[1] Van cautie ende bortocht te stellene, als deen of dandere van de partien uutlands es, of vagabonde, of gheengoet en heeft int lant, de wederpartie mach begheeren dat hy cautie ende zeker stelle tproces te achtervolghene ende tghewysde te betalene, ende dat hy kiese domicilie int lant. //

[2] Het zyn vele manieren van cautien, te wetene: fideiussore, iuratoire, de rato, ter goeder trauwe, ende pignoratie of ypotecatie.

[3] De fideiussoire doet men met borghen, de juratoire by eede de rato wert ghedaen als een juge twyfelt van der macht van denghuenen die hem voir anderen presenteert, want in dat cas hy doet hem beloven dat hy hem sal doen advoeren.

[4] Cautie ter goeder trauwe doet men zonder eedt, zegghende ic make my sterck voir mynen meestere. De pignoratie of ypothecatie doet men met pande of met lande.

[5] Als die uutlander gheen cautie fideiussoire stellen en can, zo doet hem de juge doen cautie iuratoire, ten hende dat by ghebreke van cautie hy niet versteken en worde van zynen rechte.

[6] De cautie van te rechte te stane ende tghewysde te betalene ofte vulcommene, moet gheheescht zyn int beghinsel van den processe.

[7] Zy useren in de leenhoven dat niemant en mach spreken te wette heesschende noch verweerende, hy en hebbe zekere ghedaen ten wille van den heere off wysdomme van den mannen te betalene boeten ende wettelycke costen met dat daeranne cleeft. //

[Cap.19] Van den vierden tyde dat es van heesch te makene.

[1] In vele hoven useren zy den heesch over te ghevene by gheschrifte, twelcke zy heeten libelle.

[2] In anderen hoven maken zy den heesch bij monde, ende doen stellen de conclusien op trolle, ende en scriven niet voor dat de sake al vuldinghet es, ende alzo doen zyt in de Camere van den Rade.

[3] Den heesschere moet maken zynen heesch cort, claer ende met corten woirden.

[4] Heesch in ghescrifte moet inhouden zes pointen, te wetene: wie hy es die heescht, wien hyt heescht, wat hy heescht, hoe hyt heescht, ende voir wien hyt heescht; ende moeten de conclusien noitsakelick volghen de premissen.

[5] De heesschere moet wel toesien dat zynen heesch wel ghemaect, ende zyne conclusien wel ghenomen zy, want den heesch es tfondament van der sake, ende es tfondament quaet, al dat men daerup temmert en mach niet doghen.

[6] De materien omme heesch te makene zyn diversch ende den heesschere moet daerof doen by advyse van zynen Rade hetzy in actien reele of personele, ten petitoire of ten possessoire, alzo hy best ghefondeert es.

[7] Als twee contenderen ten petitoire up een leen, dieghuene die in possessie es, es verweerere ende dandere heeschere; ende esser niement in possessien, zo zyn zy beede heeschers naer costumen van den leenhoven. //

[Cap.20] Van delayen.

[1] Als den heesch ghemaect es, ende de conclusien ghenomen, zo moet de verweerere ghegheven zyn delay ende uutzet omme hem te beradene, updat hyt begheert, twelcke es ordinaerlick van XIIIJ daghen.

[2] Zy houden in eeneghen hoven dat den verweerere gheenen dach van Rade behoirt thebbene als tmandement of venue en court inhout libelle, ende dat hy de copie daerof gehad heeft ter date van der daghinghe.

[3] In alle processen zyn twee manieren van delayen, te wetene ordinaire ende extraordinaire.

[4] De ordinaire zyn deghuene die trecht gheeft of die inbrocht zyn by style of costume, zo dat se de juge niet ontsegghen en mach ghelyck als delay omme te commene te rechte, delay omme te delibererene naer heesch gehoirt, delay omme texhiberene, delay omme garand te sommerene, delay omme veue de lieu te zien doene, delay van appensemente omme arrementen an te nemene of te laten varene, delay omme productie te doene, delay omme reprochen ende salvatien te ghevene.

[5] De extraordinaire delayen zyn deghuene die de juge gheeft boven de ordinaire uut causen, ende dat staet tzynder discretie.

[6] Maer zyn officie es de processen te cortene naer zyne macht, ende gheene superflue delayen te ghevene.

[7] Als de juge beseft dat eenich van partien begheert eenich // delay extraordinaire omme tproces te slepene ende zyn wederpartie te traveillerene, hy mach, ende behoirt, de partie of hueren procureur of advocaet die tdelay begheert, doen zweeren dat hyt niet en doet omme te calumpnierene.

[8] Zy useren in de Camere van den Rade, ende oic in den Grooten Raet ende in vele anderen hoven, van eenen delaye van XIIIJ daghen in elc proces dat zy heeten by absentie [van rade] ende mainteneren dat men hemlieden dat niet ontsegghen en mach in wat state de sake zy.

[9] Van den extraordinairen delayen eeneghe zyn simple ende andere peremptoire.

[10] Simple delayen zyn die men gheeft zonder paine.

[11] De peremptoire zyn daer men paine toestelt, te wetene: so versteken te zyne nu alsdan ende recht te doene up tguent dat men van hove vinden sal, ende dierghelycke.

[Cap.21] Van den vyfsten tyde dats van verwerene ende van litiscontesterene.

[1] Eer de verweerere litiscontesteert, dats te zegghene eer hy antwoirt ten principale, hy mach voirt stellen ende proponeren exceptien declinatoiren, dilatonen, of peremptoiren tzynder gheliefte. //

[2] Nemaer hy moet dat doen by oirdene, of anderssins hy zoude verliesen deene exceptie omme dandere, te wetene: proposeerde hy eerst de dilatoire, hy soude verliesen de declinatoire, ende proposeerde hy eerst de peremptoire, hy soude verliesen de declinatoire ende delatoire. Ende waert dat hy litiscontesteerde, kennende of loochenende, zo zoude hy verliesen alle de voirs. exceptien declinatoire, dilatoire ende peremptoire.

[3] Exceptie declinatoire es deghuene daermede de verweerere declineren ende afgaen wille de jurisdictie van dien juge, zegghende dat hy van der sake niet kennen en mach, of dat tleen gehouden es van eenen anderen heere, of dierghelycke.

[4] Exceptie dilatoire es daermede den verweerere contendeert by accessoiren of incidenten tprincipael te dilayerene, te wetene: als hy impugniert tmandement ende venue en court van subreptien ende obreptien, of dat hy suspecteert de jugen, zegghende dat zyn doot ghesleghen vianden zyn, of als hy impugniert de daghinghe als qualic ghedaen, of dat hy neemt den fyn van niet ontfanghelick, want zyn partie verwaten es, dul, of stom of anderssins niet abel om agieren, of dat hy begheert oirlof van hove ende costen met redenen daertoe dienende, of dat zy hebben willen veue de lieu, of dach van garante, of dierghelycke, want dat alle dilatoiren zyn.

[5] Peremptoire es daermede de verweerere betooghen wille de quade cause van den heeschere ende by merckelicke redenen dooden ende priveren zynen heesch ende conclusien, ghelyc als hy // verweerere zeght dat hy heeft vonnisse ter contrarien, of vriendelic appointement of transactie, of quytsceldinghe, of datden dach van betalinghe niet commen en es, of dat de sake gheinnoveert of gheprescribeert es, of dierghelycke, ende deze peremptoiren zyn alsoe vele als litiscontestatie zo eeneghe zegghen.

[6] Van desen exceptien eeneghe zyn preiudiciable ende andere niet.

[7] De prejudiciable zyn deghone die de juge uuten moet ende recht daerup doen eer hy voirtgaet int principale, te wetene: alst de verweerere proposeert declinatoiren, want de juge van den principale niet kennenen mach, voir hy bekent es of hem selven verclaerst heeft juge capable van der sake, of als de verweerere begheert veue de lieu of dach omme zyn garant te sommerene, ende dierghelycke.

[8] De niet prejudiciable zyn deghuene die de juge caveren mach, ende den verweerere ordonneren, dat nietjeghenstaende dien, hy voirt procedere ende conclusien name tallen fynen, ende men sal hem recht doen. Ende by oirdene, te wetene: als de verweerere zeght dat dimpetratie subreptif ende obreptyf es, de heeschere verwaten, of dat hy vonnesse heeft, ter contrarien, of dat de sake geinnoveert es, of dierghelycke.

[9] Zy useren in de Camere dat als de verweerere zo verre comt dat hy neemt den fyn van niet ontfanghelic, hy moet voirt concluderen tallen fynen ende nemen conclusien van quader cause quyte. //

[10] Als de juge beseft dat de verweerere voitstelt eenighe exceptie uuyt malicie om zyn portie te traveilleren ende tproces te slepene, hy mach ende behoort den verweerere te doen zweeren dat hyt niet en doet omme te calumpnierene.

[11] Hy mach oic ordonneren den verweerere die vele exceptien gheven wille deen up dandere, dat hy alle zyn exceptien teenegadere proponiere ende concludere tallen fynen, ende men sal hem recht doen als boven.

[12] Litiscontestatie es als den verweerere kent of loochent den heesch van den heeschere, of dat hy voirtstelt eenich fait of vermet dat destructyf es van den selven heesch, nemende den fyn van absolutie of van ghewyst te zyne los, ledich, ende quyte.

[Cap.22] Van wederheessche by reconventien

[1] Litiscontesterende, de verweerere mach wel maken wederheesch by reconventien also verre als dacte van de reconventie spruyt uuter zelve sake daeromme hy betrocken es.

[2] Verbi gratia: de heschere heescht reste van rekeninghe, ende de verweerere kent de reste, maer hy wederheescht sallaris van zynen ontfanghe, of de heeschere heescht X lib. van coopmanscepe, maer de verweerere heeft interest van dat hem de zelve coopmanscepe niet gelevert en was tzynen daghe, ende dierghelycke.

[3] Nemaer als de actie van wederheesche niet en spruut uut zelver sake, reconventie en heeft ghene stede in weerlycke hoven. //

[Cap.23] Van appointement disposityf.

[1] Appointement disposityf es tghuent daermede de juge partie reghelt naerdat hy se gehoirt heeft van hueren ghescillen.

[2] Als den verweerere litiscontesterende kent den heesch van den heeschere, zo es de sake uute, ende heeft de juge daerin niet te wyzen noch yet te appointerene, want de verweerere condempneert hem selven, maer es ghenoouch dat hy hem laste te betalene teenen prefixen daghe.

[3] Nochtanne, in vele hoven useert men hem te condempnerene up zyne kennesse.

[4] Als de verweerere litiscontesterende den heesch simpelic loochent sonder fait destructyf ter contrarien te poserene, zoe ordonneert den juge dat den heeschere scriven sal by intendit, ende zynen heesch verifieren.

[5] Ende als de verweerere poseert fait contrarie, zo ordonneert de juge dat beide partien scriven zullen by faiten contrarien, ende die verifieren.

[6] Ende als deen noch dandere gheen fait en poseert maer presenteert te prouvene met briefven of titlen of andere manimenten, of dat de materie light in rechte, zo ordonneert de juge dat partien scriven zullen by memorien, ende daertoe voughen tghuent dat zy hebben dienende thuerer meeninghe; ende men sal hemlieden recht doen of gheven zulck appointement als ter materie dienen sal.

[7] Zy useren in de Camere dat als een sake voldinght es, // thoff ordonneert de partie te scrivene zonder te zegghene hoe, ende als zyu ghescreven ende huere scriftueren ghewisselt ende wederbrocht hebben, zoaccorderen de procureurs onderlinghe of die scriftueren zyn in faite of in rechte. Ende eyst dat zy daerof vallen in ghescille, deen zegghende dat zy zyn in faite, ende dandere in rechte up de lamproye, thof visiteert de scriftueren ende appointiert daerof zoot behoirt, condempnerende den procureur die onghelyc heeft in de lamproye.

[8] Eyst dat de heeschere de sake stelt in costbodinghe van eede, zo doet den juge den verweerere zweeren, updat hy zweeren wilt; ende wilt hy niet, zo refereren zy den eedt den heeschere.

[9] In de leenhoven, als tghescil es tussen den heere ende den vassael, den heer zegghende dat hy den vassael niet en kent voir zynen leenman, dat hy hem tleen noyt en ghaf, noch feaulteytscip en ontfinck van hem, ende de vassael de contrarie, de mannen zullen admitteren den vassael tzynder preuve, want zyn fait affirmatyf es.

[10] Nemaer zeght de vassael dat hy gheen preuve en heeft, de mannen zullen zien wie in possessie es van den leene, ende vinden zy den vassael in possessien, ende dat hy daerin jaer ende dach gheweest heeft ten ziene ende wetene van den heere, zo stellen zy de sake ten eede van den vassael. Ende es hy in possessie niet, zo stellen zyt ten eede van den heere, ende den heere moet zweeren updat den vassael wille.

[11] Insghelycx, als tghescil es tusschen den heere ende den vassael omme eenich anwas van den leene, de heere zegghende dat hy hem tleen niet gegeven en heeft metten aenwasse, ende den leenman de contrarie, de mannen onderzoucken wie in possessie es // van den aenwasse, ende vinden zy den vassael daeraf in possessie, of van eene deele van dien, al waert oic zeere cleene, zy termineren de saken up den eedt van den vassael. Maer es hy in de possessie niet, zo ordonneren zy hem zyn voirtstel te prouvene.

[12] Als tghescil es tusschen den heere ende de vassael, de heere zegghende dat hy hem tleen niet langher gegeven en heeft dan tzynen lyfve, of dat hyt hem niet gegeven en heeft dan in gagiere of te pande, ende de vassael de contrarie, de mannen admitteren den vassael tzynder preuve; ende prouft hyt niet, zo ordonneren zy den heere zelve te prouvene, ende prouft hyt niet, zo stellen zyt ten eede van den vassael.

[13] Ende van al dat de juge appointiert dispositivelyck of anderssins, moet den greffier, notaris of clerck houden registre, ende daerof maken acte die ghemeene zy beede de partien.

[14] In alle ordinaire processen zyn nootsakelick te zyne drie acten, te wetene: de acte van den heesch ende defensie van partien metten conclusien van beeden zyden ghenomen, de acte dispositif ende de acte van conclusie in rechte.

[15] Niemant en vercryght eenich proffyt van interlocutoire ghelyck als van deffaulten of andere, tenzy dat daeraf blycke by acten. //

[Cap.24] Van te inducerene de partien te vriendelicken appointemente.

[1] Als de juge partien hoort, ende hy vint dat de materie difficyl of doncker es,of tusschen naervrienden, zo mach hy de partien induceren te vriendelicken appointemente ende yemande ordonneren die se hoortende verlycke, updat hy can, of daer neen, dat hy rapportere, overbringhe de difficulteyten, of hy mach hemlieden zegghen dat zy elck nemen eenen man of twee, ende hemlieden daerin submitteren.

[2] Ende dit mach de juge doen in wat sake dat tproces es, uutghedaen alst ghesloten es in rechte ende dat hyt ghesien ende ghevisiteert heeft, zodat hy wel weten mach wie ghelyck of onghelyck heeft, want in dat cas, hy moet recht doen ende niet meer spreken van appointemente of submissie.

[Cap.25] Van arbiters ende arbiterscepe.

[1] Ende het zyn drie manieren van submissien, te wetene: in arbiters, in arbitrateurs ende in vriendelicke middelaers.

[2] Arbiters zyn deghone die de partien kiesen by hueren vryen wille omme huer ghescil gheslicht te hebbene by rechte, ende deze procederen ordinaerlick ende ondersoucken van den rechte van partien, ende wysen naer triguer zonder eyt vriendelick te appointierene. //

[3] Arbitrateurs zyn ghenomen by partien omme huer gescil gheuut te hebbene by appointemente sommierlic, ende zonder solempniteit van processe, up tgoetdincken ende conscientie van den arbiters et ex bono et aequo, ende dese en houden gheen figuere van processe.

[4] Vriendelicke middelaers nemen ende kiesen de partien omme vriendelick verappointiert te zyne by lovene ende by biedene, zodat zy van te voiren bycans weten moghen wat de vriendelicke middelaers zegghen of appointieren zullen.

[5] In de submissien of compromissen die men doet in arbiters, van rechte moeten ghestelt zyn nootsakelick twee pointen, of de submissie en zoude niet dooghen, te wetene: dach ende paine.

[6] Den dach binnen den welcken de arbitre zyn zeggherscip uuten sal, ende de paine die de partie verbueren sal, die zyn vonnesse niet en onderhoudt.

[7] Sy moeten oic ghepasseert zyn voir eeneghe wet auctentyckelic of voir notaris, greffier, tabellioen, of andere persoonen publycque ter presentie van oirconden.

[8] Sy moeten oic zyn claer, certain, ende ghedaen in deghuene die bequame zyn arbiters te moghen zyne, want het zyn vele die gheen arbiters zyn moghen.

[9] Dulle, stomme, doove, weesen, uutzinneghe ende dieregelycke en moghen gheen arbiters zyn. Zoe en moghen oic verwatene van der helegher kerken.

[10] Ordinaire jugen, of lichame van wetten, en moghen oic gheene submissien annemen van arbiterscepe, maer zy moghen wel zyn arbitrateurs of vriendelicke middelaers.

[11] Vrauwen en zyn oic niet capable submissie te anveerdene omme yet te deviderene by rechte; nemaer zy moghen wel zyn arbitratessen ende vriendelycke middeleghen.

[12] Niement en mach zyn arbitre in zyns selfs sake.

[13] Het zyn oic vele saken daerof men hem niet compromitteren en mach, te wetene: van criminelen saken, ten waere dat zy civilic inghestelt hadden gheweest.

[14] Item van saken die den prince angaen of den justicie, en mach men niet compromitteren, want al waeren de partien daeraf tevreden, de prince noch de justicie en soude niet tevreden zyn.

[15] Een vassael mach hem wel submitteren van zynen leene in preiudicien van hem selven, maer niet in preiudicien van zynen heere.

[16] Men dwinght niemende submissie te anveerdene, hy en wille, maer als hy se anghenomen heeft, hy es dwinghelick by den ordinaris daerin te procederen, tenwaere dat hy excusatie hadde ter contrarien.

[17] De excusatien moghen zyn: dienst van den prince of van den ghemeenen proffyte, beloofde pelgrimaigen, toegecommen ziecten of andere accidenten, of merckelicke nootsaken.

[18] De submissie es uute als den tyt daeroe ghestelt uut es, ende en es de arbiter niet dwinghelic den tyt te laten verlanghene, hy en wille.

[19] De submissie es oic uute als deen of dandere van den // partien sterft, ende en zyn de hoirs niet dwingelic de arrementen daeroff te nemene.

[20] Zoe is oic uute als deen van de arbiters sterft, ende en zyn dandere arbiters niet gehouden met nieuwe arbiters te procederene, zy en willen, of ten waere andere besproken.

[21] De submissie es oic uute als de partien by ghemeenen accorde daerof scheeden, of dat zy hem submitteren in andere arbiters, of dat zy van den zelven ghescille litiscontesteren voir anderen jugen.

[22] Als de arbiter zyn arbiterscip niet en uut voir texpireren van zynder macht, al dat hy ghedaen heeft es negheen, al waert datter oircondscip ende vele costen ghedaen waere, ten waere anders besproken uut compromis.

[23] Den arbiter procedeert in zyn arbiterscip naer recht, zo voirs. es ende gheeft den processe zyne vulle leden. Maer hy en puniert gheen contumacie, noch hy en condempneert in gheen costen. Hy en pronunchiert oic zyn sentencie niet in absentie van partien, ten waere anders besproken, noch hy dwinght niet de oirconden te deposerene, noch hy en leght niet zyn sentencie ter executie, want hy gheen voirder jurisdictie en heeft dan hem de partien gheven moghen.

[24] De sentencie van den arbiters houden stede, en men en mach daerof niet appelleren zonder te verbuerene de paine, maer men mach huerlieder vonnesse wel reduceren ad arbitrium boni viri zonder eeneghe paine te verbuerene.

[25] Reduceren ad arbitrium boni viri, es alzo vele als reformeren of modereren ten zegghene van den juge ordinaire.

[26] In compromissen van arbitrateurs of vriendelicke middelaers, en stelt men dach noch paine ende daeromme moghende // partien huere sentencie houden alzo zy willen, of niet houden; maer als dien of dandere die emolgiert, zo houdt zy stede.

[Cap.26] Van den zeste tyde dats van prouvene.

[1] Int prouven light de macht van den processe zo dat eeneghe zegghen dat de probatien zyn de zielen van den processen.

[2] Nemaer al eer men comt ter preuve, de procureurs in Vlaenderen wisselenende zien elcanders scriftueren, omme te wetene offer meer ghescreven es dan ghedinghet, ende omme te doen corrigieren de conclusien naer dacte. Ende esser meer ghescreven, het wert ghecroyeert ende gheroyeert tenzy dat den advocaet affirmeert dat hyt alzo ghedinghet heeft.

[3] Nemaer in den Grooten Raedt en heeft men niet de manieren van doene, want men ghedooght elcken te scriven by additien dat hy wille.

[Cap.27] Van antwoirdene by credit of by non credit.

[1] Zy useren oic in Vlaendren, dat voir eeneghe productie de commissarissen die ghecommitteert zyn denqueste te doene, doen de partien affirmeren by eede ghecostumeert tinhouden van hueren scriftueren warachtich wesende, welcken eedt geheeten es de calumnia. Zy doen oic de selve partien antwoirden by den zelven eede up de articlen van elcanders scriftueren by credit vel non credit, ende die responsiven lasten of releveren // de partien van preuve. Maer het zyn vele articlen die niet responsable en zyn, te wetene: redyten, want daerop eens geantwoirt es, articlen elcanderen ghemoetende of contrarierende, articlen die impertinent zyn, niet en releveren al waeren zy gheprouft articlen die doncker zyn, of malicieuselick of captieuselick ghestelt, articlen die puer ligghen in rechte, of die puer negatyf zyn, of illatyf, of alternatyf, of generaele zonder specificatie, of die impossible ende onmoghelyck zyn, of jeghens natuere, ende dierghelycke.

[Cap.28] Diversche manieren van preuven.

Het zyn vele manieren daermede men zyn voirtstel prouven mach, te wetene: by kennesse of confessie van partie, by oirconden, by presumptien, by costbodinghe van eede, by instrumenten of andere auctenticque briefven, by teeckenen, wapenen, of ghescrifte in columpnen, jeghens mueren, of up zarcken.

[Cap.29] Preuven by kennesse van partien.

[1] De kennesse ofte confessie die partie doet of ghedaen heeft in jugemente, preiudiceert ende maect vulle preuve, al wasser de wederpartie niet by noch accepterende.

[2] Kennesse of confessie ghedaen buuten jugemente, present partie, ende die accepterende, maect vulle preuve.

[3] Kennesse of confessie ghedaen in een jugement preiudicieert // int andere alzo verre alst in de zelve sake es, ende tusschen den zelven partyen.

[4] Kennesse ghedaen voir arbiters preiudicieert in jugemente.

[5] Maer kennesse ghedaen buuten jugemente, absent partie, en preiudicieert niet omme de kennere yewers in te verbindene, ten waere dat hy oic kende de cause waeromme hy de confessie doet, te wetene: dat hy zeyde ic kenne dat ic sculdich ben Pieter Janssens XL groten van coopmanscepe van coorne, want in dat cas de kennesse zoude preiudicieren, ten waere dat hy dede blycken dat hy qualick ghekent hadde.

[6] Kennesse ghedaen buuten jugemente, omme yet te quytene preiudicieert, al waere oic de wederpartie absent, ende dat hy niet en seyde de cause waeromme hy de quytsceldinghe ghedaen hadde, zo eeneghe zegghen.

[7] Kennesse ghedaen in zyn dootbedde in zyn uuterste wille, hetzy obligierende of quytende prejudicieert, tenzy dat se voir de doot wederroupen zy.

[Cap.30] Preuve by oirconden.

[1] Preuve van oirconden es zeere dangereux en dicwylen twyfelick, ende daeromme willen de rechten dat den juge zeer rydelick procedeert ter auditie ende examen van dien.

[2] De oirconden moeten gedaeght ende bedwonghen zyn oircondscip te zegghene in jugemente, ende en moghen hem selven daertoe // niet presenteren, want oirconde die hem zelven presenteert es ghehouden over suspect.

[3] In testamenten, codicillen, huwelicke voirwaerden, divortien of andere contracten, worden de oirconden ghebeden niet omme oircondscip te zegghene, maer omme oircondscip te draghene.

[4] Niemant en mach weygheren ten oircondscepe te commene ende de waerheyt van dat hy weet te zegghene, nemaer es elck daertoe dwinghelick by vanghere, by de detentie van zyne persoone, uut ghedaen deghuene die hem daeroff moghen excuseren.

[5] Dulle, stomme, doove, ombejaerde en [moghen] niet tuughen naer rechte. Zo en moghen zy oic die an de sake winnen of verliesen moghen.

[6] Vadere, broedere, of andere van den bloede of naemaech, moghen hem excuseren oircondscip te draghene in saken hueren kinde, broedere of naermaech angaende.

[7] De oirconden moeten geeedt zyn by den juge of zynen gecommitteerden in presente van partie, of die daertoe geroupen, ende gheauctoriseert wert alzoot behoirt, ende zy moeten gehoirt zyn elcken alleene ten[zy] in tomben.

[8] In leenhoven, wilde de heere of zynen bailliu uut malitien de oirconden niet dwinghen, hy zoude verliesen zyn heerlichede ende proprieteit van den leene, zo eeneghe zegghen.

[9] De mannen en moghen onder tdecxele dat zy jugen zyn hem niet excuseren te deposeren als oirconden in saken den costumen van den leene angaende ende dat voir hemlieden leden es, want zy in materie van leene wel moghen zyn, jugen en oirconden.

[10] Oirconden moeten hebben vrygaen ende vrykeeren, ende // zy moeten betaelt zyn by den produisant van hueren dachvaerden ende vacatien, aerbeyde ende costen naer huere qualiteyt ter tauxatie van den juge.

[11] Oirconden moeten wel ende neerstelick geinterrogiert zyn ende ondervraeght van den principalen faite, ende bovendien van den circumstancien, te wetene: van den plecke, tyude, hoorne, ziene, wetene, ghelovene, gheruchte, zekerheyt ende andere.

[12] In eeneghe plecken useert men te ghevene den commissaris interrogatoiren omme de oirconden bet te interrogierene ende de waerheyt tondersouckene.

[13] Ende eeneghe commissarissen zyn zo discreet dat zy gheen oirconden interrogieren en willen, zy en hebben eerst ghesien de scriftueren an beede zyden ende de faiten cotteren omme huere interrogatoiren daerup te moghen makene.

[14] In andere plecken willen zy dat men buuten den articlen niet en gae.

[15] Oirconden moeten spreken claerlic van ziene, hoorne ende wel wetene, ende zy moeten gheven redene van hueren sciencien als zy ghevraeght zyn, specialic van saken daer men twyffelt hoe zyt weten moghen.

[16] Zy moeten oic ondervraeght zyn van hueren oudde, van huerer faculteit ende state, waer zy woonen ende of zy bestaen eeneghe van partien ende hoe naer, ende of zy an de sake winnen of verliesen moghen.

[17] Ende men mach se dwynghen te zegghene by eede, of zy yet deposeren uuyt nyde, uut haten of omme gelts wille.

[18] Heeft een oirconde ghedoolt, gheerreert of ghevarieert int spreken, hy mach hem selven corrigieren; nemaer hy moet dat doen terstont eer hy van der plecke ghaet, of emmers corts daernaer, ende men moet hem zyn depositie overlezen alzo dicwyle als hyt begheert. //

[19] Heeft een oirconde donckerlick ghesproken, de interpretacie es zyne, ende nyement en mach zyn depositie claeren dan hy zelve.

[20] Een oirconde die valsch oircondscip draeght belght drie persoonen, te wetene: God, die hy verzweert, den juge, die hy bedrieght, ende der partien die hy quetst ende grieft, ende es punierlick van valschede.

[21] Oirconde die eens achterhaelt es valschelick ghedepozeert thebbene, en es nemmermeer gheloovelick noch admitteerlic oircondscip te draghene in eenighen hoven.

[22] Oircondscip van hoven zegghene es van cleenen of gheenen effecte. Nochtans maket wel adminiele van preuven in eeneghen saken.

[23] Oirconde die in zyn spreken hem selven contrarieert, en maect gheen preuve.

[24] Eén oirconde, gheen oirconde naer tghemeene zegghen. Nochtanne een oirconde niet reprochable maect halve preuve, ende een oirconde metter fame maect vulle preuve. Zo doet hy oic als hem die sake ghestelt es tzynen eede in supplementum probationis of in odium violenti, de violentie gheprouft zynde.

[25] Twee oirconden niet reprochable eens sprekende, maken vulle preuve, ten waere in materien van testamenten, codicillen, of andere acten daer de rechten gheordonneert hebben meerder getal van oirconden te moeten zyne, of in preuve van costumen die men doet in tourben, daer thien oirconden tenminste beleet zyn moeten.

[26] Ende en behoirt den juge niet te ghedooghene dat men up één fait of vermet meer producere dan thien oirconden, want dat ghetal ghenouch es naer rechte. //

[27] Instrumenten, attestatien of certificaten van oircondscepe beleet voir notaris, tabellioene, wethouders, of voir andere justicie dan voir de justicie daer tproces hanght, en maken gheen preuve, ten waere dat de wederpartie met gelycken instrumenten, attestatien of certifficatien haer oic behelpen wilde int selve proces.

[28] Oircondscip die ghehoort es voir litiscontestatie en es van gheender weerde, al waert oic dat de partie daertoe gheroupen gheweest hadde, ten waere valetudinaire, ende dat de oirconden noch levende naer litiscontestatie gherecoleert waeren.

[29] Oircondscip valetudinaire gehoirt voir litiscontestatie, partie gheroupen, daerof alle de oirconden doot zyn, houdt stede, ende es van zulcken weerden al of se naer litiscontestatie gehoirt waere.

[30] Oircondscip valetudinaire es tghuent dat men doet van oude ziecke ende crancke lieden, of van denghuenen die trecken willen in doorloghe of in verre voyaigen, opdat men ducht dat zy sterven of niet haestelic wederkeeren en souden moghen.

[31] Niement en es oirconde in zyn selfs sake, ten waere dat de wederpartie hem die stelde tzynen eede, of dat de juge, halve preuve hebbende, hem dede zweeren in supplementum probationis.

[32] Int beleeden van de oirconden, de heeschere moet zyn productie voiren doen of daerof renonchieren; ende es daertoe dwinghelic updat de verweerere wille. Ende nietmin, de verweerere mach produceren alst hem ghelieft, want den tyt ghemeene es beeden den partien.

[33] Ende elcke partie heeft zes weken omme huere productie te // doene, te wetene: drie prefixen elck van XIIIJ daghen naer dewelcke juge gheen ander delay en gheeft, ten waere dat de partie die tdelay begheert zweere dat zout niet en doet omme te calumpnieren of proces te slepene, nemaer uut nootsaken omme dat hy zyne oirconden niet eer heeft connen ghecrighen.

[34] Nochtanne den juge en sal dat delay niet gheven, tenzy dat blycke van der diligencie die de partie ghedaen heeft gheduerende den tyt van zyn prefixie.

[35] Preuve es favorable, ende daeromme zegghen eeneghe dat men oirconden beleeden mach totter conclusien in rechte. Maer de practycke es anders, want als de partien geconcludeert hebben up de principale faiten ende gherenonchiert heeft van meer oirconden te beleedene, zo en es deen noch dandere daernaer niet ontfanghelick meer oirconden te producerene zonder relievement van den prince of requeste civile geinterineert zoot behoirt.

[36] Nemaer tytlen ende briefven moghen zy produceren totter conclusien in rechte, ende moeten in rechte overgheven totten wysene.

[Cap.31] Preuve by presumptien.

[1] Eeneghe presumptien en maken gheen preuve; andere maken halve preuve, ende andere vulle preuve.

[2] Presumptien die lichte persoonen presumeren ende van lichten ende twyffelycken saken, en maken gheen preuve. //

[3] Presumptie die de juge presumeert, of dofficier, wethouders, practisienen, gheleerde of eerbaer mannen uut diversche merckelicke conjiecturen maect halve preuve, zodat den juge ghemoniert zoude wesen met anderen adminicalen daerop te wysene.

[6] Presumptie die trecht presumeert, maect vulle preuve, tenzy dat blycke der contrarien. Verbi gratia: als twee kinderen, knechtkin ende meyskin, gheboren zyn teender dracht, trecht presumeert dat tknechtkin eerst geboren was, tenzy dat blycke de contrarie.

[7] Presumptie vehemente maect vulle preuve, ende en ontfaet den juge gheen preuve ter contrarien, gelyck als een religieux gheprofest es hem beclaeght van fortsen zegghende dat hy int clooster ghesteken is buuten zynen danck, de presumptie es ter contrarien, want met dat hy kent dat hy gheprofest es, men presumeert dat al ghedaen es by zynen consente, ende men admitteert gheen preuve ter contrarien.

[Cap.32] Preuve by costbodinghe van eede.

[1] Het zyn drie manieren van eeden omme preuve te doene, te wetene: willeghen eedt, nootsakelicken eedt ende wettelycken eedt.

[2] Willeghen eedt es, deghuene die de partie doet of ghedaen heeft by hueren vryen consente ende wille, hetzy in jugemente of daerbuuten. //

[3] Nootsakelicken eedt es die yement doet of ghedaen heeft bedwonghen by der justicie, ghelyc als doen de oirconden ende andere.

[4] Wettelicken eedt es, die deen partie den anderen differeert of refereert, of die de juge hem doet doen in supplementum probationis.

[Cap.33] Preuve by briefven, instrumenten of boucken.

[1] Alle ghescriften of briefven zyn publicque of prive.

[2] Publicque ghescriften zyn previlegien, octroyen of ordonnancien van princen, of het zyn charters die ghemaect ende gheseghelt zyn by wethouders of andere justiciers, of by bailliu, mannen, meyere ende scepenen van eeneghe plecken; ende deze maken vulle preuve als de partie die niet en weet te reprocheren van resueren of andere merckelicke vicien.

[3] Instrumenten gemaect by notaris ende oirconden, zyn oic publycque, ende maken vulle preuve in materie van testamenten, codicillen, huwelicke voirwaerden, of andere civile personele zaken, als de notaris ende de oirconden bekent zyn of niet ghereprochiert, maer in materie reelle niet.

[4] Chirographien, daerof men useert in vele hoven ende vierschaeren, zyn oic publicque, ende maken preuve als men de wedergaer vint int secrete van der wet of van den hove, maer anderssins niet. //

[5] Mandementen, commissien, procuratien, acten, sentencien executoiren ende dierghelycke, zyn oic publycque ende maken vulle preuve.

[6] Ghescriften, wapenen of andere teeckenen, of scilderien ghestelt up oude zaercken, an pylaeren, of jeghens mueren, zyn oic publycque, ende maken preuve als zy gheholpen zyn met anderen adminiclen ende dat zy daer ghestaen hebben buuten memorien van menschen.

[7] Privee scriftueren zyn deghuene die yement ghescreven heeft by zyn selfs hant, of die gheteeckent zyn met zynen hanteecken, of ghezeghelt met zynen zeghele.

[8] Ende daerof zyn drie manieren: want zomwylen men scryft omme hem zelven, zomwylen omme anderen, ende zomwylen omme hem ende omme andere.

[9] Tguent dat men scryft omme hem zelven, en maect gheen preuve ten proffyte van den scrivere.

[10] Tguent dat men scryft voir andere, maect preuve jeghens hem diet scryft, hetzy obligierende of quytende.

[11] Ende tguent dat men scryft voir hem ende voir anderen, maect zomwylen preuve ende zomwylen niet naer de qualiteyt, vocatie of conditie vinden ghuenen diet ghescreven heeft.

[12] De boucken die de cooplieden houden van huerer coopmanscepe voir hemlieden ende voir anderen, maken preuve ende zy ghelooft onder cooplieden, maer onder andere niet.

[13] Ende cartulieren zyn prive scriftueren.

[14] Nochtanne als de heere zyn renten dertich jaeren daerup // ontfaen heeft zonder wederzech, zy meeken preuve ende zyn ghehouden over auctentyck.

[15] Scriftuere privee preiudicieert zeere den scrivere, want waert dat hy zyn ghescrifte kende, hy waere condempneerlick terstont ten namptierene.

[16] Ende waert dat hy loochende, ende dat daernaer bleke dat zyn ghescrifte waere, hy waere naer rechte condempneerlick int twyvout.

[17] Oircondscip verwint preuve van briefven. Nochtanne eeneghe costumiers in leenhoven ende vierschaeren willen mainteneren dat wettelicken kennissen ghaen voir begheerde hulpe.

[18] Productie van briefven moet ghedaen zyn present partie of partie gheroupen, ende ghecontumaceert zoot behoirt; ende moeten der wederpartie ghetooght zyn de originale briefven, updat zoet begheert, omme te ziene offer eeneghe vicie es in scriftuere of zeghele, specialic in name, date of plecke.

[19] Der wederpartie moet oic gegheven zyn de copie van den geheelen briefven thueren coste, ten waere dat de produysant niet meer en produceerde dan extrait van eeneghe clausulen van den selven briefven, in welck cas de wederpartie hebben soude visie ende lecture van den geheelen briefve ende copie van den extraite van den clausule.

[20] Ende elc die briefven of tytlen produceert, mach weder nemen ende behouden themwaerts de originale midts legghende int proces de copie auctentycke, ghecollationneert ende geteeckent by den commissaris in presentie van partien. //

[Cap.34] Van den zevensten tyde dats van reprocherene ende salverene.

[1] Het zyn twee manieren van reprochen, te wetene: reprochen van rechte ende reprochen van faite.

[2] Reprochen van rechte zyn deghuene daermede men blameert de substantialen van der productie of de depositie van de oirconden.

[3] Te wetene: de substantialen, als men zeght dat de oirconden commen es [zonder] ghedaeght [te zyn] dat hy gheedt es in absentie van partien ende die ongheroupen ende diereghelycke.

[4] Jeghens depositie als men zeght dat hy varieert ende dat hy hem zelven contrarieert, dat hy spreect van hoiren, zegghene, dat hy singulier es ende dierghelycke.

[5] Ende dese reprochen naer rechte staen in de discretie van den juge die tproces visiteert ende de ghebreken vindt, ende en hebben de partien dit niet te proposerene.

[6] Reprochen van faite zyn dat de oirconde maech of vrient es van den produysant, dat hy an de sake winnen of verliesen mach, dat hy es ghecorrumpeert van der partie, of infame of valsch [es] of diergelycke.

[7] In Vlaendren, noch in anderen landen, costumeeren ende useren partien niet reprochen te ghevene jeghens de depositie van den oirconden, want men daer geen publicatien van attestatien en doet. Maer zo doen zy wel in de gheestelicke hoven ende in de landen die gheregiert zyn by gheschrevene rechten, daer men de publicatie doet. //

[8] Salvatien zyn defensien up de reprochen die elcke partie maect thueren schoonsten omme huer productie te salverene.

[9] De juge en ordonneert gheen preuve te doene up reprochen of salvatioen voir hy tproces ende denqueste ghesien heeft; want vint hy datter andere oirconden niet reprochable ghenouch zyn omme tfait te prouvene, zo en acht hy up de ghereprochierde oirconden niet.

[10] Oic medereprochen zyn odieux ende en es niet te presumerene dat hem yement zoude willen verzweeren of zyne consciencie quetzen.

[11] Nochtanne tproces ghesien zynde, vonde de juge de sake alleenlick staende up suspect oirconden, ende datter geen andere en waeren omme tfait te prouvene, zo zoude hy ordonneren enqueste te doene up de reprochen.

[12] Oirconde die an beede zyden gehoirt es, al ist oic up diversche faiten, en es niet reprochable. Zo en es oic in weerlycke hove een oirconde die verwaten es.

[13] Maer oirconde die eens achterhaelt es geweest van valschen oircondscepe, es reprochierlick in allen hoven.

[14] Elck mach hem verdraghen van reprochen ende salvatien te dienene, updat hy wille. //

[Cap.35] Den achsten tyt dats van sluutene in rechte.

[1] Sluuten in rechte es als beede de partien renunchieren van yet meer te zegghene, te producerene, of over te ghevene ende begheeren recht.

[2] Metten sluutene in rechte, zo moeten de procureurs legghen int proces huere procuratien, of emmers de copie auctentycque van dien, ten eynde dat de sententie niet illusoire en zy.

[3] Zy moeten oic daerinne legghen den inventaris van allen den sticken gheteeckent met huer handt.

[4] Ende als zy dat ghedaen hebben, zo moghen de partien niet meer produceren, noch overlegghen zonder relievement, ten waere motyf van rechte.

[5] Waert dat deen partie of dandere naer tsluuten in rechte by relievement of requeste civille nieuwe faiten proponeren ende met oirconden wilde verifieren, consenterende dat partie adverse van gelycken zoude moghen doen, die impetrant zoude naer style van eeneghen hoven moeten betaelen de scriftueren ende de enqueste die de wederpartie maken ende beleeden zoude, ende alzo useren zyt int Parlement van Parys.

[6] Nemaer wilde de voirs. partie alleenlick gheadmitteert zyn te moghen produceren titlen ende gheen oirconden, hy en soude pour retardement du proces niet meer betalen dan tguent dat de contradictien costen zouden metten dachvaerden van den procureur ende advocaet.

[7] Als yement presenteert requeste civile naer tsluuten in rechte, de procureur van der wederpartie die int proces gheoccupeert heeft moet hem presenteren ende verantwoirden up de // voirs. requeste zonder hem daerof te moghen excuseren, nietjeghenstaende dat hy zyn procuratie over gheleyt heeft int proces.

[8] Ende hy moet hem oic presenteren omme recht te hoorene.

[Cap.36] Den IX^en tyt, dats van tproces te delibererene ende consulterene.

[1] Als tproces ghesloten es in rechte, eeneghe jugen visiteren dat thueren aysemente, ende andere nemen daertoe ghestaecte daghen.

[2] In de leenhoven ende in de vierschaeren, de mannen of scepenen nemen vuersten omme hemlieden te beradene ende goet vonnesse te makene.

[3] Ende zegghen eenighe costumiers dat de mannen up elcke maninghe die zy te wysene hebben, hetzy van interlocutorien of diffinitiven, moghen nemen drie vuersten elcke van XIIIJ nachten, deerste vuerste ten costen van partien, de tweede [de] up hueren cost, ende de derde vuerste moeten zy vonnesse gheven.

[4] Zy moeten naer deerste vuerste nemen hofsterkinghe up alzo vele mannen huere huusghenoten alst hemlieden belieft, ende daernaer een vuerste al ten coste van partien. Maer nemen zy meer vuersten, dat es up hueren coste.

[5] De mannen van der hofsterckinghe moghen oic naer deerste // vuerste nemen een andere hofsterckinghe up noch andere mannen, ende daernaer een vuerste, maer dat moet al zyn thueren coste; ende dat ghedaen, moeten zy alle tsamen vonnesse gheven of draghen te hoofde.

[6] Nemaer omme alle de voirs. vuersten ende hofsterckinghen te scuwene, deen of dandere van de partien die dexpeditie begheert, mach te zulcken tyde alst hem belieft beroupen de mannen voir vonnesse thueren wettelicken hoofde, updat zy eenich hebben, of daer neen, voir myn heeren van den Rade als ordinaire ende provinciale jugen van den lande. Maer in dat cas de beroupere moet in legghen ghelt, ende gelts ghenouch omme de costen van den bailliu ende mannen te betalene.

[7] De mannen moghen uut consciencien ende omme dexpeditie van den aermen partien, ende omme hemlieden te releverene van costen, metter eerster of tweester vuerste, of alst hemlieden ghelieft, hem selven beroupen thueren wettelicken hoofde, [of] voir mynen heeren van den Rade, ende in dat cas de partien moeten inlegghen omme de costen te doene.

[8] In eenighe hoven, specialic int Parlement, in den Grooten Raedt, ende eldere, useert men de processen te doen oversiene by rapporteur, dewelcke extrait maect van de faiten ende verificatien van dien ende recueilliert de difficulteyten deze inne moghen zyn, ende doet daerof rapport. Ende nietmin tproces wort al ghelesen in de presentie van den college, zoot wel noot es, maer de rapporteur es de leetsman ende maect de adresse, ende gheeft hem oirdene. //

[Cap.37] Den X^en ende laetsten tyt, dats van wysene.

[1] Het zyn twee manieren van vonessen, te wetene: interlocutoire ende diffinitive.

[2] Interlocutoiren zyn deghuene die de juge gheeft omme tproces te prepare[re]ne ende de partien te reghelerene off omme incidenten ende accessoiren die de partien dicwyle inbringhen te slichtene.

[3] Van den welcken eeneghe smaken diffinitive ende andere niet, ende andere zyn reparable ter diffinitive ende andere niet.

[4] Diffinitive zyn daermede tproces gekendt wert ten principale by condemnatie of absolutie, of yet dat daerof ghelycke of equivalent es.

[5] In vele hoven ende vierschaeren useren zy niet te condempneren of absolveren, maer zy wyzen partien vulcommen of tevallen van hueren vermete, twelcke zy verstaen alzo vele zynder als condempnatie of absolutie.

[6] Alle diffinitiven moeten inhouden condempnatie of compensatie van costen alzo verre alsser costen geheischt zyn; maer in interlocutoiren werden de costen wel zomwylen ghereserveert ter diffinitive.

[7] In vele leenhoven ende vierscharen en spreect men van den costen niet, maer zy verstaen dat denghenen die wint zyn principael, hy wint oic zyn costen. Nochtanne behoiren wel zomwylen de costen ghecompenseert te zyne alsser materie es, al verliest men tprincipael. //

[8] Sentencie diffinitive up een proces forme moet hebben zes pointen, te wetene: de name van den juge die se gheeft, de name van beede den partien, den heesch, de antwoirde, tappointement disposityf, de conclusien in rechte, ende de condempnatie of absolutie.

[9] Ende alle sentencien moeten ghepronunciert ende gheprofereert zyn, specialic de diffinitive, by der mont van den juge zittende in jugemente ende by scoonen daghe.

[10] Zy ueseren in de Camere de sententie te doen lesene by den greffier, ende als zy al ghelezen es, zo zeght den president alzo wyset thoff ende over recht.

[11] In de Grooten Raedt ende int Parlement te Parys worden de geheele sentencie gheprofereert by den mont van den president, twelcke zy meer doen uut pompen dan uut noode.

[12] In de leenhoven, in vierscharen, één van de mannen of schepenen wort ghemaent by den wettelicken maenheere tvonnesse te uutene, ende hy uutet alzoot de clerck leest uut zyn tafle of registre, ende dandere mannen of scepenen achtervolghent.

[13] Als de diffinitive gegheven es, tofficie van den juge es uute, ende hy en mach in die sake niet meer yet doen. Hy en mach oic de diffinitive niet veranderen noch yet corrigieren, ten waere alleenlic omme de tale, ende niet in de substancie.

[14] Maer interlocutorien niet smakende diffinitiven, mach hy wel corrigieren ende veranderen ende dat meer es, // wederroupen, partien ychoirt, bevint hy dat alzo behoirt te zyne; ende en es gheen scande dat hy hem selven corrigiert.

[15] In sentencien en behoirt den juge niet te stellene de cause die hem mouveert dat also te wysene, maer es ghenouch dat hy zeght, ic wyse alzo. Nochtanne zynder vele saken daer men naer rechte de cause verclaersen moet, ghelyck in absolutien van instancie, in oirlof van hove ende costen, daer men zeght by min souffisante daghinghe, by min souffisante fondacie, of by min dan souffisante betooghe ende dierghelycke.

[Cap.38] Van annullerene of reformerene.

[1] Eeneghe sentencien zyn negheene in hem zelven, ende andere zyn te annullerene of reformerene.

[2] Van sentencien die negheene zyn in hem selven, en es gheen noot tappelerene of reformerene, maer es ghenouch dat men se doe verclaersen negheene ende van alder nieuten, daertoe men ontfanghelick es binnen den XXX jaeren.

[3] Maer van sentencie die te annullerene zyn of reformerene moeten appelleren of reformeren binnen behoirlycken tyde, te wetene van appeelle binnen X daghen, ende by reformacie binnen den jaere. //

[Cap.39] Van sentencien die in hem zelven negheen zyn.

[1] De diffinitiven zyn negheene in hem selven uut diversche causen: zomwylen by faulte van jurisdictien, want de juge niet capable en was die te ghevene.

[2] Zomwylen uut causen van dat de partien niet condempneerlic en waeren, gelyck als weesen of absente ongheroupen ende onghecontumaceert.

[3] Zomwylen uut causen van der plecke, want den bailliu of meyere niet machtich en was daer te manene, noch de mannen of scepenen daertoe te wysene.

[4] Zomwylen uut causen van den ghebreke van den processe, want tproces niet vulmaect en was, noch ghelitiscontesteert, noch ghesloten in rechte.

[5] Zomwylen uut causen van erreure of manifeste iniquiteit.

[6] Zomwylen uut causen van contrarieteiten, want zoe gegeven es contrarie andere sentencie precedente te leden in crachten van ghewysder dinck.

[7] Of omme dat zou niet en inhout condempnatie of absolutie.

[8] Of dat ze doncker ende onzeker es, of gegheven buuten conclusien van partien of diereghelycke.

[9] Ende zulcke sentencie en lyden nemmermeer in crachte van ghewysder dinck dan by prescriptien van XXX jaeren. //

[Cap.40] Van sentencien te corrigieren ofte reformeren.

[1] Sentencie die gegheven es up conditie, es te reformerene ghelyc als de juge zeght: ic condempnere den verweerere te betalen den heesschere X lib., updat blyct van den schult; want de scult behoirde te blyckene voir condempnatie.

[2] Sentencie gegeven up valsch oircondscip ofte up valssche briefven, comt te rescinderene of reformerene.

[3] Sentencie gegeven van een dinck daer questie omme was voir anderen juge, comt te reformerene, ende vele andere diereghelycke.

[Cap.41] Van appellerene.

[1] Elck die hem beseft gegreveert, mach appelleren, maer hy moet dat doen illico, updat hy present es, of binnen thien daghen daernaer dat zou commen es tzynder kennesse, ende binnen thien daghen daernaer moet hy zyn appellatie doen insinueren den juge ende der wederpartie ende die releveren binnen zes weken daernaer, ende binnen anderen zes weken doen executeren.

[2] Zy useren in eeneghe hoven, omme te scuwene de appeelen, dat als een appellant verheffen wille zyn appeel, hy moet overgheven instrument van zynder appellatie omme te wetene offer appeel es gheinteriecteert binnen behoirlycken tyde; want dat niet en es, en es niet repareerlick. //

[3] Zy useren in eeneghen hoven dat als yement gheappelleert heeft van den macht ofte exploicte van eenen executeur, de appellant moet binnen XXIIIJ hueren gheven den executeur by ghescrifte wel ende claerlic tghuent daerof hy gheappelleert heeft, ten hende dat hy dat stellen mach in zyne relatie.

[4] Item doet hys met dexecuteren, procedeert altyts voirt in zyn executie nietjeghenstaende tvoirs. appeel tot anderstont dat hem de inhibitien ende deffencien gedaen worden, ende wert den appellant up de relatie van den executeur ghedachvaert omme hem te zien condempneren in de boete.

[5] Ende al ghelyck doet men van appellatien gheinteriecteert van interlocutoiren gegheven by eeneghe jugen of commissarissen of van eeneghe acte extraordinaire of andere niet draghende diffinitive.

[6] Appeel suspendeert tghewysde in allen hoven, uutghedaen in Vlaendren, daer men de vonnissen van de smallen wetten executeert up zekere nietjeghenstaende appellatie of reformatie, maer de vonnissen van de Camere niet.

[Cap.42] Van attemptaten.

[1] Ende, al dat men doet in preiudice van den appeele, es attemptaet ende moet gherepareert zyn voir alle dinck.//

[2] Het es oic attemptaet al tghuent dat men doet in preiudicien van den appointemente van den juge, ende moet oic gherepareert zyn voir alle dinck.

[3] In Vlaendren en es gheen attemptaet boven appeel, ten waere dat de bevelen niet te attempterene ghedaen waeren.

[Cap.43] Van executien van sentencie.

[1] Alle sentencien die by appellatien niet ghesuspendeert en zyn, moet de juge doen legghen ter executie.

[2] In Vlaendren en suspendeert de appellatie van de vonnissen van den smallen wetten niet, ten waere dat zy niet reparable en waeren ter diffinitive.

[3] Sentencien daerof men hem beclaeght by reformatien, worden gheexecuteert up zekere, updat zy reparable zyn ter diffinitiven.

[4] Sentencie daeroff men hem beclaeght by oppositie van erreure, weer gheexecuteert.

[5] Ende alle sentencien moeten gheexecuteert zyn by den ordinairen juge die se gegheven heeft.

[6] Men mach van den executeur niet appelleren, alzo verre als hy zyn macht niet en excedeert.

[7] Ende het zyn vele saken daer dexecuteur voirtgaet nietjeghenstaende oppositie of appelatie. //

[8] Eerst in materien van dicaigen, daer evement pericle es van den brugghen of andere passaigen te makene.

[9] Item in materie van alimenten van douarie van vrauwen, van voogden te stellene, van inventaris te makene, van te verbiedene den quaetbeleeden huer goet niet te alienerene, ende dierghelycke.

[10] Item, de recreancien in materien van nieuwicheden werden in eeneghe hoven gheexecuteert up zekere nietjeghenstaende oppositie of appellatie.

[11] Zy ueseren in eenighe plecken dat als yement appelleert van den executie van den executeur of van zynder commissie, die moet binnen XXIIIJ hueren overgheven den executeur by ghescrifte tghuent daerof hy appelleert, ten hende dat hy dat stellen moghe in zyn relatie. Ende doet hys niet, dexecuteur gaet voirt in zyn exploict nietjeghenstaende tvoirs. appel totter tyt dat hem de inhibitien ende bevelen ghedaen werden.

[12] Als yement appelleert van kerckgheboden die [men] executeren doet, dexecuteur gaet altyts voirt de kerckgheboden te doene nietjeghenstaende de appellatie, ten hende dat zy niet interrupt en vallen.

[13] Int executeren van eenen vonnesse, dexecuteur moet nemen deze oirdene, te wetene: hy moet eerst sommeren de partie dat zou vuldoe, want dade hyt niet, zyn exploit waere negheen. //

[14] Ten tweesten, hy moet ghaen up de catheilen ende onroerende goet, up datter eenich es, ende esser gheen erfve, up leenen, ende zynder gheen leenen, up der schult, ende zynder gheene, up den persoon van den ghecondempneerden.