Voorlopige uitgave in 56 kapittels op basis van het oudst
bewaarde maar onvolledige handschrift BRUSSEL, ALGEMEEN RIJKSARCHIEF, Handschriftenverzameling 1317 (daterend
van mei 1499). De in dat handschrift ontbrekende delen werden in schuindruk
aangevuld op basis van GENT, UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK, Handschriften 1627 (ontstaan kort voor 1524).
Nadere informatie betreffende auteur, indeling en belang
van het werk vindt men in R.OPSOMMER, „Omme
dat leengoed es thoochste dinc van der weerelt“. Het leenrecht in Vlaanderen in
de 14de en 15de eeuw, Brussel, 1995, dl.I, p.156-160.
Cap.
I Discriptie van Vlaendren
[1] Vlaendren heeft
drie deelen danof ([1])
tdeen licht onder de croone, tandere
onder den keysere ende tderde es eyghendom. Tghuendt dat licht onder de croone
es gheheeten tgraefscip van Vlaendren, ter cause van den welcken de grave es
([2])
een van den XIJ ghenooten van den huuse
van Vranckerycke ende de eerste van den graven hebbende de preminencien van te
draghene tzweert voor ([3])
den coninc te zijnder consecracie,
coronacie ofte in anderen feesten. Ende tandre deel dat licht onder den keysere
metten eyghendomme. Ende es gheheeten theerscip ofte de heerlichede van
Vlaendren daer de grave hem draecht als souverain. Ende es in possessien te
wysene bij arreste ende zonder resorte. Ende van desen tween deelen maect
tghesceet ([4]) de rivier van der Scelde, want al dat licht
onder de westzyde ende onder de croone es van den resorte van Vranckerycke,
uutghedaen Vier ambochten ende tlandt van Waes, dewelcke zijn exempt van allen
resorte, nietjeghenstaende dat zy ligghen onder de zelve westzyde. Ende en
houdt de grave dat niet van den ([5])
croone noch van den keysere, maer
keyserlic.
[2] Tgraefscip van
Vlaendren onder de croone es ghedeelt metter riviere van der Leye, want
tghuendt dat licht onder dese zyde van der Leye ende tusschen Leye ende de
Scelde ([6]) es gheheeten Flaendres flamingandt. Ende
tghuendt dat licht over de Leye van Meenene upwaert ([7])
es gheheeten Flaendres gallicant.
Vlaendren flamingant heeft drie deelen naer drie previlegensteden dier
innestaen met hueren cassellerien, te wetene Ghendt, Brugghe ende Ypre. Es
gheheeten flamingant omme dat men daer spreect vlaemsche tale. Ende Vlaendren
gallicant zijn de steden ende casselerien van Ryssele, Douway ([8])
ende Orchies daer men meest spreect ([9])
walsche tale.
[3] De heerlichede
van Vlaenderen onder tkeyserijcke begrijpt tgraefscip van Aelst met zijnen toebehoorten,
de stede van Nieneve ende tlant van Rotselaere ([10]).
Ende theyghendom begrijpt de stede ende
tlant van Dendremonde, de stede ([11])
van Gheerdtsberghe, de Vier ambochten,
tlandt van Waes ende Bornehem. Hoewel eeneghe zouden willen zegghen dat Gheerdtsberghe
ende Bornehem tanderen tijden ghehauden hebben gheweest van den bisscop van
Ludeke. Nemaer dat es langhe leden ende es al uut possessien.
[4] In Vlaendren
flamingandt onder de croone zijn XIJ ([12])
principale prinselicke leenhoven van
mannen, te wetene de ouderburch te Ghendt, de burch van Brugghe, de zale van
Ypre, tcasteel van Curtrycke, thof van Thielt, thuus van Deinse, tcasteel van
Peteghem gheseit Beaulieu ([13]),
den steenen man ([14])
tAudenaerde, de burch van Vuerne, thof
van Cassele, thof ende steen van Berghen, thof ([15])
van Belle. Ende in elc van desen hoven
worden berecht de leenen diere uut spruuten ende daeraf ghehouden zijn.
[5] In Vlaendren
gallicant onder de croone en zijn zo ic meene maer twee princelicke hoven, te
wetene de zale van Ryssele ende tcasteel van Douay. Van der sale van Ryssele
zijn ghehouden vier princelijcke bannieren ende hooghe justiciers, te wetene
Falimpin, Commene, Wavrin ende Cysoing, metgaders groote menichte van andren
edelen leenen.
[6] In de
heerlichede van Vlaenderen onder tkeyserycke, te wetene in tgraefscip van
Aelst, es een princelic hof, te wetene tperon van Aelst. Daer resorteren vyf
bannieren ghelijc als Roo, Gavere, Zotteghem, Boulaer ende Scorisse, ende
groote menichte van anderen ([16])
edelen leenen ende hooghe justiciers.
[7] Int eyghendom
zijn twee princepale princelicke hoven, te wetene thuus van Dendremonde ende
thof van Waes.
[8] ([17])
In alle dese vier quartieren zijn de
costumen van den leenhoven diversch in vele sticken ende by speciale in materie
van successien van leenen, zo ghij hiernaer zien zult.
[9] Item alle de
hoven plaghen te treckene te hoofde ende ooc te resorterene by appeele ofte
reformatie in de wettachteghe camere van Vlaendren zonder voordere buuten den
lande betrocken te zijne. Nemaer metter camere van den rade die sichtent
gheinstitueert ende upghestelt es, zo es de wettachteghe camere zeere vergaen.
Want tghuendt dat daer plachte te commene, compt nu in de camere van den rade
ende van daer trect voort int parlement, ten waere dat yemendt den cost doen
wilde de wettachteghe camere te vergaderene ([18]).
[10] Ende es de
wettachteghe camere een souverain hof in Vlaendren, niet alleenlic van mannen
maer ooc van raden ende mannen die de grave ofte zijn stedehoudere doet
vergaderen in zekeren ghetale alst hem ghelieft, ter plecke daer zijne camere
in Vlaendren resideert ([19]).
De welcke doen recht te zijnder maninghen
van allen zaken voor hemlieden commende, hetzy by resorte ofte in deerste
instancie van leenen naectelic ghehouden van den persoon van den prince ghelijc
als zijn Duuckercke, Grevelinghe, Burbuerch, Bornehem ende andere partaigen van
Vlaendren. Zy berechten ooc de heerlicke vreden ende kennen van allen materien
angaende den state ende eere van den grooten vassaelen van Vlaendren. Ende
zegghen eeneghe als men dese camere ([20])
voortijts plochte te houdene in de
presentie van den grave, zo was in den middele van den parckette ghemaect een
bedde van perkemente ende daerup gheleit ([21])
een naect zweert in teeckene van
souveraintheit, ende dat niement kennesse en heeft up de vassaelen ende
leenmannen van Vlaendren noch up huere leenen dan de grave by zijnder
wettachtegher camere.
Cap.
II Diffinitie van leene
[1] Leen es een
minnelicke ghifte van eeneghen onroerlicken proffytelicke dinghen daerinne de
heere yemendt vercleedt naer hofrechte omme eeneghe eerbaren ghetrauwen
beloofden dienst, by zulcke manieren dat de proprieteyt eeuwelicke blijft den
leenheere ende tbladt ende proffyt den leenhoudere.
[2] De propre
nature van leene staet principalic in thien pointen die ghij meest colligieren
([22]) ende vergaderen muecht uuter voorseide
diffinitie van leene. Te wetene eerst dat ghyfte ghedaen ende ontfaen zoj
minnelic ende jonstelic, ende niet by bedwanghe. Ten tweesten dat de ghyfte zy
van gronden, van erfven ofte van anderen onroerlicken goeden ofte van zaken die
over onroerlicken goet gherekent zijn. Ten derden dat de vassael feaulteyscip
doe zijnen heere, belovende by eede hem goedt ende ghetrauwe te zijne naer
zijne macht. Ten vierden dat de vassael in de ghijfte gheerft ende vercleedt
zy. Ten vyfsten dat de vassael ghestelt zy in de reele ende actuele possessie
van den leene. Ten sesten dat de proprieteyt van den leene, twelcke zy heeten dominium
directum, altyts blijve den leenheere. Ten zevensten dat tbladt ende
proffyte van den leene, twelcke zij heeten dominium utile, altyts blyft den
leenhoudere. Ten achsten dat tleen eeuwich zy ende succedert up doudtste ende
naeste hoyr van den leenman abyle omme succederen. Ten neghensten dat de vassael
tleen niet en verbuere danne met kennessen van zaken ende omme zulcke mesdaet
als hij bij rechte punierlic wesen zoude. Ende te tiensten dat tleen berecht
zij in deerste instancie voor de mannen daert resirteert, ende niet voor den
ordinairen ofte anderen jugen.
Cap.
III Uut wat rechte leenrecht ghespruut es
[1] Leenrecht es
een recht costumier, gheintroduseert ([23])
bij usancien ofte costumen die eeneghe
keysers naer tkeyserijcke beghoonste te declinerene, hebben ghedaen stellen in
ghescryfte in usibus feudorum, ende en compt uuten civilen noch
ghescreven rechte niet, noch de romeynen en useerdens noynt ([24]) ofte in tyden van huerlieder triumphe.
[2] Ende ghij moet
weten dat in materien van leene men achtervolcht de costume locale daer costume
locale es. Ende es daer negheene, zo achtervolght men de costume van den
upperhove daer tleen van den heere resorteert. Ende esser noch negheene, zo
achtervolcht men de costume generale van den quartiere in Vlaendren daer tleen
gheleghen es. Ende als die failgiert, zo neemt men de costume generael van der
croone updat onder de croone es, of van den keyserycke updat onder tkeyserycke
es. Ende esser gheene, zo neempt men de ghescreven costumen in usibus
feudorum. Ende esser niet, zo verrect men hem an ghescreven recht, ende men
consulteert de zaken met clercken ende practyzienen, of men trect te hoofde
daert behoort, ende tghuendt dat men danne doet ofte blijft doene zonder
retracteren werdt costume locale in dat hof. Ghij moet ooc weten dat in materie
van leene men wyst by exemplen ende by ghelijcken twelcke men in andere rechten
niet en doet.
Cap.
IV Differentie tusschen leen ende eyghendom
Leen ende
eyghendom differeren ende verscillen in vele manieren. Eerst want eyghendom
hout men van gode van hemelrijcke ende van niemendt el, ende tleen es altoos
van yemende ghehouden. Item ende eyghendom en staet tot gheenen dienste, ende
tleen staet ter trauwen ende ter waerheden ende ten dienste personeele. Item
eyghendom sorteert jurisdictie voor den juge ordinaire, ende tleen staet ten
berechte van huusghenoten. Item men mach eyghendom vercoopen ende veranderen
zonder tconsent van ymende, ende omme tleen te veranderene moet men altyts
hebben consent van den heere. Zy ghescillen noch in vele andere sticken te lanc
omme te scrivene ende hier niet dienende ten proposte.
Cap.
V Differentie tusschen leen ende cheynslandt
Insghelijcx leen
ende cheynslandt hebben verscil in vele sticken. Eerst want tleen es inbrocht jure
consuetudinario, ende tcontract van den cheijnslande es gheintroduceert by
civilen rechten. Item tleen staet ter trauwen ende ter waerheden ende ten
personnelen dienste, ende cheynslandt staet alleenlic ten pencioene van
eeneghen renten tsiaers. Item tleen sorteert jurisdictie voor bailliu ende
mannen, ende cheijnslandt voor meyere ende scepenen. Item tleen es afwinnelic
omme deerste faulte die den vassael den leenheere doet contrarie zijnen eede,
ende cheynslandt voor tghebreck van betalinghen van den renten van drie jaeren
ende niet meer. Item noch zijnder noch meer differentie, maer het es ghenouch
up dese reyse.
Cap.
VI Divisie van leene
[1] Alle leenen
zijn gheestelic ofte weerlic. Gheestelicke leenen zijn die men houdt van der
kercke ofte die uutghegheven zijn by gheestelicken persoonen, dignytheitt ende
auctoryteyt hebbende leen uut te moghen gheven. Weerlicke leenen zijn deghoone
die by den weerlicken heeren ofte vassaelen uutghegheven zijn.
[2] Van weerlicke
leenen eeneghe zijn edele ende princelic, andere edele ende niet princelic,
andere min edele, andere middelbaerl of eenichsins edele, ende andere vilains
ende onedele. Princelice leen twelcke zy heeten feudum regale es
tghuendt dat men zonder middele ontfaet van den keysere of van den coninck in
zijn rycke, met eenighe grooter dignyteyt daermede ghevoucht, ghelijc als zijn
de graefscepen van Vlaendren ende van Aelst. Edele ende niet princelic leen,
twelcke zij heeten feudum nobile, es in twee manieren, want het es
tghuendt dat zonder middele ghehouden es van den keysere ofte van den coninc
zonder groote dignyteyr, of tes tghuendt dat compt van den grave met eeneghe
groote officien ofte banieren ([25]) ghelijc als te zijne burchgrave,
erfvachtich camerlinc, erfvachtich maerscalc, ber van Vlaendren ofte dierghelijcken.
Ende dese zijn in leenrechten capiteinen, barroenen ofte groote vassaelen. Min
edele leen twelcke de clercken heeten feudum minus nobile, es ooc in
tween manieren. Want het es tghuendt dat men ontfaet van den grave zonder
middele met minderen officien ghelijc als te zijne schiltcnape, schyncker,
bouttellier, ontfanghere van den spyckeren, castelains van den casteelen ende
dierghelijcke. Oft het es tghuendt dat men ontfanct zonder middele van den
voornomden grooten vassaelen. Ende dese zijn gheheeten in leenrechten cleen
vassaelen. Leen middelbaer of eenichsins edele, twelcke zij heeten feudum
mediocriter ([26])
seu aliqualiter nobile, es
tghuendt dat men ontfaet van den grave met noch mindere officien ghelijc als te
zijne erfachtich meyer, erfvachtich amman, cypier, duerwaerdere, messagier ofte
dierghelijcke, ofte het tghuendt dat men ontfaet van den voorseiden cleenen
vassaelen. Leen onedele ende vylain es tghuendt dat compt van den minsten
vassaelen ofte van den grave of van eeneghe van den anderen vassaelen in
cleender weerde ende zonder eeneghe officie, administracie ofte digniteit, ende
dit en mach den besitters gheen edelheyt gheven.
Cap.VII Andere divisie van leene
Eeneghe leenen zijn gheheeten feuda antiqua paterna,
dats te segghene oude patrimonie leenen. Ende andere feuda nova, dat es
nieuwe patrimonie leenen. Ende andere feuda nova, dats te segghene nieuwe
leenen. Oude patrimonie leenen zijn de ghone die vercreghen zijn bij den
voorsaten van zo ouden tijde dat gheene memorie en es van den eersten
vercrighene, oft dat zij den vierden graet overleden zijn. Nieuwe patrimonie
leenen zijn de ghuene die vercreghen zijn binnen mans ghedijnckene oft niet
overleden en zijn den vierden graet. Ende nieuwe leenen zijn de ghone die
vercreghen zijn bi ijemende die noch leeft ende noch gheenen struuck ghenomen
en hebben. Ende dese drie specien van leene scillen in qualiteeten ende in
substancien, want doude patrimonie leen alst den vierden graet overleden es,
maect zijnen possessie edele. Zo ne doet niet nieuwe patrimonie, noch tnieuwe
vercreghen leen al waert ooc edele in hem selven. Maer het gheeft hem alleenlic
een beghinsel ter edelheyt. Ende alsser twijfele es of tleen leden es den
vierden graedt oft niet presumeert men omme tleen, ende werdt gherekent oud
ende edele.
Cap.VIII Noch andere divisie van leene
[1] Eeneghe leenen hebben jurisdictie ende alle justicie,
hooghe, middele ende nedere. Andere justicie viscontiere, andere justicie
fonssiere, ende andere ne gheene justicie. In Vlaendren de hooghe justiciere
neemt // kennesse bi zijnen bailliu ende mannen van allen faiten ende brueken
ghebuerende up zijn leen ofte up de resorte van dien, ende excerseert de selve
justicie metten sweerde ghelijc de grave zelve. Ende heeft de confiscacie van
den goede onder hem wesende, metgaders tol, vond, bastaerden ende
stragiersgoet, in eenighe plecken de boete van LX ponden parisis ende
daerondere. De viscontier heeft up zijn leen tol, vond, bastaerden ende
stragiersgoet, de boete van IIJ ponden parisis ende daerondere. Ende vermach te
stellene eenen bailliu omme met zijnen mannen updat hi vul hof heeft, oft daer
men met mannen die hi ontleent jeghens zijn overheere, te doene recht ende wet
ende justicie elken diet begheert, van zaken tzijnder kennesse behoorende. De
fonssier vermach alleenlic justicie omme in te doen commene zijne renten, ende
mach daertoe stellen eenen sergant oft anderen officier. Ende heeft de boete
van IIJ schelling parisis. Nemaer van desen justicien useren de vassalen
diverschelic meer ende min naer de auctoriteit die hemlieden de princen
voortijts ghegheven hebben ofte naer de usancien bi hemlieden vercreghen metter
langher tijt.
[2] Eenighe leenen zijn corporeel, andere incorporeel.
Corporeele leenen zijn de ghone die ghemaect zijn van lande, van huusen oft van
anderen onroerliken zaken die men tasten oft ghevoelen mach. Incorporeele
leenen zijn de ghone die men maect van erveliken renten, voghelrien,
visscherien, tollen, officien oft anderen eeuweghen profiten die namen hebben,
in de lucht ende niet tastelic en zijn.
[3] Eenighe leenen zijn splitelic, andere niet
splijtelic. // Regulariter alle leenen in Vlaendren zijn splijtelic bij
successien ende anderssins niet, ende dat bi costumen, want het es contrarie
den leenrechte, ende alle grote huusen gaender mede te nieuten.
[4] Eeneghe leenen zijn puer ende simple, andere zij[n]
ghecondicioneert. Simple leenen zijn de ghone die de heere uutgheeft naer
rechte natuere van leene. Leenen ghecondicioneert zijn de ghene daertoe den
heere ghevoucht heeft eenighe ghestaecten dienst jeghens of boven nature van
leene zo ghi hiernaer claerder zien zult.
[5] Het zijn noch meer manieren ([27])
van leene die ic achterlate uut corthede, ende ooc omme dat zo mij dijncken
niet dienende tonsen propooste mids dat men danof niet en useert in Vlaendren,
ghelijc als van leenen mascelijn ende femenijn, leenen gardie ende castaldie,
ende vele andere diere ghelijck.
Cap.IX Wie leen uutgheven mach
[1] Alle gheestelike persoonen digniteijt hebbende,
moghen kerckelic goet uutgheven te leene overmids dat zijt van ouds
ghecostumeert zijn. Ende elc priestre ([28])
oft andere gheestelic persoon, het zij dat hij digniteijt heeft of ne gheene, mach
wel zijn zelfs patrimonie ofte gheconcquesteert goet uutgheven te leene ghelijc
de leeke, evenverre dat hi hebbe consent van den heere ende een leen danof men
tnieuwe leen houden mach ende verheffen.
[2] Elc wie hi zij in Vlaendren mach zijn goet uutgheven
te leene metter solempniteit daertoe dienende, evenverre dat hem de aliancie
van dien niet verboden zi, ende dat hi leen hebbe danof men tnieuwe leen
verheffen ende houden mach.
[3] Onbejaerde kinderen, dulle, innocenten, stomme,
blende ende diere ghelike en moghen gheen leen uutgheven. Zo en mach ooc twijf,
wesende onder de subjectie van hueren man, mids dat de aliancie van hueren
goede hemlieden verboden es bi rechte.
Cap.X Wie leen hebben ende ontfaen mach
[1] Elc generalic wie hi zij, mach nieu leen ontfaen in
Vlaendren, hetzij man, wijf, edele, onedele, jonc, vrij, slave, ghetraut oft
bastaert, cruepel, manc, blende, ec., evenverre dat de uutghevere niet en
ignereert zijne condicie. Ende bi successien comt elc te leene die abele es
omme succederen, nietjeghenstaende wat ghebreecke hi anderssins heeft in sinnen
oft in lichame. Nemaer de leenrechten voorsien dat de leenen bedient worden
zoot behoort.
[2] Gave de leenheere eenen wive een nieu leen metten
laste van te dienene in wapenen, meenende dat een manpersoon gheweest hadde, de
ghifte waere negheene, mids dat hi ignoreerde huere condicie. Maer wiste hijt
te vooren, de ghifte zoude stede houden. So zoud se ooc al hadde hi maer
ghetwijfelt, want in zulke zaken men houdt den twijfelende voor wetende,
naerdat hi gheen breeder ondersoeck // danof en doet. Ende twijf zoude tleen
doen bedienen bi substituut of man van voochdien.
[3] Een cruepel oft manc man mach wel leen ontfaen omme
te zijne messagier te voet. Zo mach ooc een blent man omme te scietene ende
verjaghene de crayen van zijns heeren hove. Want al en zijn zi niet nette noch
abele omme tleen selve te bedienene, zij moghent bi substituut doen bedienen.
[4] Onbejaert kint mach wel leen ontfaen, maer ten mach
niet sweeren, noch feauteijtscip doen tot commen es tot zijnen XIIIJ jaeren oft
emmer X jaeren ende een half tenu proxius pubertati, so ghi hiernaer
sien zult. Ende daeromme useert men hem te ghevene man van voochdien.
[5] Eene vrauwe mach wel leen ontfaen in Vlaendren.
Nochtan en mach zo niet zijn vassale, noch eedt doen, noch tleen selve
bedienen, zo ne waere princesse. Nemaer zo mach wel hebben vassalen onder
haere, ende heerlichede, jurisdictie up hemlieden, bij hueren bailliu ende
mannen, ende tleen doen bedienen bi eenen man van voochdijen.
[6] Keercken ende keerckelijke lieden moghen wel weerlike
leenen ontfaen bij octroije van den prince. Zo moghen ooc leecken keerkelijke
leenen. Nemaer de keercken moeten stellen eenen sterveliken leecken laet die
tleen bediene, ende staen te rechte van allen zaken den leene anegaende int hof
van den mannen. //
Cap. XI Wat men uutgheven of niet uutgheven en mach
[1] Geen gheestelic goet en mach men uutgheven te leene,
tenzij dat van ouds ghecostumeert zi uute te ghevene. Waert nochtanne dat een
prelaet uutgave te leene gheestelic goed niet ghecostumeert uut te ghevene,
ende dat de paus, de ordinaris noch niement anders hem daerin gheen belet en
dede binnen XXX jaeren, dat goed zoude eeuwelic gheinfeodeert ende uutghevelic
bliven.
[2] Tienden en mach men in gheender mannieren uutgheven
te leene sichtent den verbode van den paus Urbaen. Nemaer de oude infeodacien
van tienden, ghedaen van daer te vooren bi consente van den paus, houden stede
ten profite van den weerliken ende andere die se hebben ende possesseeren.
[3] Van peerden, coeijen, selvere, goud, boucken, noch
andere catteil en mach men gheen leen maken, mids dat zi verslijten ende te
nieuten gaen metten tijde, ende dat zi veranderlic ende transporteerlic zijn
van onder de jurisdictie van den bailliu ende mannen. Nemaer men mach wel omme
tleen te beterne uutgheven erve ende catteil tegadere, ghelijc als erve meersch
ende zeven coijen daerin, ofte een wee ende scapen daerup, ofte diere ghelike.
Ende al so langhe als de coijen ende scapen up tleen zijn, zo sorteren zi
natuere van leens. Maer als zi danof zijn, zo zijn ze catteil. Ende also eist
te verstaene van huusen, boomen, die men in Vlaendren houdt als catteil.
[4] De vassael en mach tprincipael van zijnen leene niet
grootelicx verminderen, noch ijet groots danof splijten omme voort uute te
ghevene te leene, tenzij bij expresse octroije van den heere ende consente van
zijnen oudsten // hoijre. Nemaer hi mach wel omme zijn hof te stoffeerene van
den mannen die hem ghebreecken, uutgheven ende splijten eenighe cleene partien
van den selven leene, ghelijc als eenen gansenpoel, eenen cappoen tsiaers, ofte
diere ghelijk, zonder daertoe te nemene eenich consent.
Cap.
XII Hoe men comt te leene bij drie manieren
[1] Bij drie mannieren comt men te leene, te wetene bi
ghijften, bij successien, ende bi possessien oft prescriptien. Ghijfte van
leene es zo wanneer de heere tleen nieuwe uutgheeft ofte dat hijt ghedoocht te
veranderne ofte te ontstruuckene, hetzi bi coepe, bi manghelinghen, bij
donacien oft anderssins. Successie van leene es als tleen versteerft van een
vassael up den anderen. Ende possessie oft priescriptie es als de vassael tleen
zo langhe ghebruuct heeft als dat hem sculdich es eeuwelic te volghene, zo ghi
hiernaer claerder zien zult.
[2] Ende ghi moet weten dat ghifte oft successie zonder
possessie gheen recht ([29])
noch actie en heeft in tleen, nemaer wel ten leene. Possessie met duechdeliken
tijtle en gheeft gheen recht ten leene noch int leen, zo en waere van XXX
jaeren. Possessie ter quader trauwe ende up onduechdeliken tijtle en
prescrebeert nemmermeer ten gheenen daghe. Possessie van jaeren ende van daghen
met eenighen tijtle maect de vruchten possesseurs als possesseurs ter goeder
trauwe, zo ghi ooc hiernaer claerder sien zult. //
Cap.
XIII Hoe men nieu leen uutgheeft bij drie zaken
[1] Omme ijemende te verghiftene van eenen nieuwen leene,
rau, dat noijnt uutghegheven en was, de heere moet doen drie zaken. Eerst hi
moet tleen uutgheven bi monde oft bi ghescrijften, zegghende jeghene u,
"omme de diensten die uwe voorders of ghi mij ghedaen hebt ofte doen zult,
dit casteel, dit huus, desen gront, dit watre, desen bosch, dese rente, te
houdene van mij te leene". Ten tweessten hi moet den vassael daer in doen
erven bij den mannen in ghemaecten hove. Ende ten derden, naer tfeauteijtscip
ghedaen, hi moet den zelven vassael stellen in de reelle ende actuele possessie
van den leene.
[2] Als de heere es nieu leen uutghevende, alleenlic
zegghende, "ic gheve u dit goed van mij te houdene in leene", zo
verstaet men dat de ghifte puer simple es ende zonder condicie. Ende en staet
de vassael niet breeder gheobligiert dan ter trauwen ende waerhede, ende ten
relieve naer de weerdde van den leene. Maer als de heere ijet meer daer
toevoucht ([30]) segghende,
"dies zuldij mij dienen in wapenen, gaen met mijne wijve ter kerken, ofte
doen zulck coroweijen", zo en es tleen niet simple, nemaer ghecondicioneert.
[3] Ende ghi moet weten dat de heere nieu leen
uutghevende, stellen mach up tleen zulcke ende also vele lasten ende condicien
alst hem ghelieft, behoudelic dat de vassael die ontfaen ende annegaen wille,
ende dat niet en zi jeghen gode, jeghen recht, jeghen concientie, jeghens goede
zeden, jeghen ghemeen profit, jeghen rechte natuere van leene, noch in
preiudicien van den overheere oft ijement anders. //
[4] Wilt ooc de heere hebben relief van peerden, van
honden, van handscoen, van spoeren oft diere ghelijck, hij moet ooc bespreken
int uutgheven voor ervenesse. Want anderssins de leenman zoude ghestaen met te
betaelen tien ponden parisis voor trelief indien dat tleen zo groot waere, ofte
metter bester vrome van drien indien dat tleen zo goet niet en waere, zo ghi
hiernaer zien zult.
[5] Wilt ooc de heere hebben eenighe jaerlicxsche
ghedijnckenisse, hetzi van glavien, scaecberderen, handscoen, offerpenningen
ofte diere ghelijcke, hij moet bespreecken, want zulke zaken zijn buuten der
natuere van simplen leene, ec.
[6] Wilt ooc de heere hebben eenighe jaerlicxsche renten
van coorne, van evenen, van ghelde ende diere ghelijcke, hij moet ooc
bespreken, want dat naectelic es jeghen ende contrarie der natuere van leene
ende smaect van landcheinse.
[7] Als de heere de condicien eens ghestelt heeft ende
dat de vassael daerup in erven commen es, so en mach hij se noch zijne
naercommers, niet meer veranderen, ten waere bi expressen consente van den
vassael.
[8] Ghijfte van leene wilt ghedaen zijn jonstelic ende
minnelic ende uut eender edelder herten, ende omme gheene andere redene danne
omme te hebbene van den vassael personnelen dienst. Ende daeromme zo en behoort
de heere gheen ghelt danof te nemene, want het zoude snaken coop of
ghierichede. Nochtanne nemt hijt, het houdt stede. //
[9] Eist dat de heere int uutgheven stelt eenighe
onreijne ofte zondelike condicien, ghelijc als te zijne tzij makeleers, stove
of bordeelhouders oft diere ghelijcke, ende dat de vassael dat anneveerdde ende
daerup in erven quame, de vassael sal ([31])
tleen behouden. Nochtan sal de condicie verandert zijn in eene redelike
condicie, naer de vacacie van den vassael ende grootte van den leene, ten
goetdijncken van den huusghenoeten, ten hende dat hij tleen niet en hebbe om
niet. Ende waert zo dat de heere ende de vassael beede danof sweghen, ende dat
de mannen daerinne niet en remedierden, so sal de souveraine justicie daerinne
voorsien, ten vervolghe van den procureur generael.
[10] Waert dat de heere uutgave te leene goed dat hem niet
toe en behoorde, de vassael en salt niet behouden, al waere hijs ooc in erven.
Nemaer de heere sallen danof recompenseeren in anderen goede oft met ghelde,
nietjeghenstaende zijne ignorancie, want hij behoort te wetene wat hi doet.
Nemaer hadde de vassael zelve wel gheweten dat anderen toebehoorde, de heere en
zoude in de recompensacie niet ghehouden zijn.
[11] Eist dat de heere uutgheeft eenighen gront daer
groon ([32])
coerne oft andere groone vruchten up staen, men verstaet dat de vruchten volghen
der ghifte, ten waere expresselic ghecondicioneert ter contrarien. Ende en sal
de vassael niet gheven den heere van drichte, noch van zade, noch van anderen
costen die de heere omme de zelve groone vruchten ghedaen heeft. Ende // al
ghelijc zuldij segghen van huusen, van boomen ende van al dat wortelvast ende
naghelvast up tleen es.
[12] Waert dat de heere tleen uutgave bi ghemeten ofte
andere mate, segghende precise, "ic gheve hu C ghemeten, de vassael en
mach niet meer hebben dan die mate. Ende ghebreecter ooc ijet, de heere salt
hem vuldoen. Nemaer seijde de heere jeghene hu, "C ghemeten lettel meer of
min" ende datter bevonden waere CIJ of CIIJ, de vassael sal se behouden,
want twee of drie up C es lettel. Maer warer ooc twee of drie mijn, de vassael
zouder moeten mede tevreden zijn. Ende also zuldij segghen van anderen ghetale
naer advenant, want up XX of XXV een halve es lettel min of meer, ende up XL,
L, een gheheel lettel min of meer, ende also voort.
Cap.
XIV Van ervene
[1] Ervenesse es eene actie oft solempniteijt van
hofrechte daermede de vassael gheleedt werdt int leen, metten teekene van eenen
sweerde, van eenen ringhe, van eenen stocke oft anderen dinghe, naer de costume
van den hove daer men de ervenesse doet.
[2] Dese ervenesse es gheheeten in leenrecht investitura
verbalis seu abusiva, want zo en gheeft den vassael gheen ander recht noch
actie dan ten leene, ende niet int leen. Ende en es niet anders dan eene
wettelike // confirmacie van der ghifte. Nemaer stellen in possessien, twelke
zi heeten investitura realis vel propria, gheeft den vassael recht int
leen, ende coroboreert, versteerct, vasticht ende vulsluudt de ghifte, de
ervenesse ende al datter vooren ghedaen es, zo ghi hiernaer zien zult.
[3] In successien van leenen en es van deser ervenesse
gheenen noot, want de doode eerft ende vercleedt den levenden. Ende mids dien
es ghenouch dat de successeur ([33])
tleen verheffe, feaulteijtscip doe, ende hem doet ([34])
stellen in de possessie ende investituere reele, so ghi ooc hiernaer zien zult.
Cap.
XV Van feaulteijtscepe
[1] Naer de ervenesse van nieuwen leene, so moet de
vassael feaulteijtscip doen eer hi in de possessie ghestelt werdt up dat de
heere ghelieft. Ende en es feaulteijtscip anders niet dan den eedt die de
vassael doet zijnen heere, blootshoofs ende ontgort, metten handen tegadere oft
upgheheven, ec. Ende daerinne es te onderhoudene de costume van elken hove.
Ende daer gheene speciale voorme van eede en es, zo mach men nemen den eedt
ghescreven in de leenrechten in deser mannieren.
[2] "Ic sweere hu ghetrauwe te zijne jeghens elken,
uutghedaen jeghens mijnen overheere". Ofte aldus, "ic sweere dat ic
voortan hu sal zijn ghetrauwe also een goet vassael sculdich es te zijne zijnen
heere". // Ende dit es ghenouch omme feaulteijtscip te doene. Nochtanne
omme de juge ende simple lieden die niet en verstonden wat zi swoeren, zo
hebbent de leenrechten ghebreet in deser mannieren. "Ende ic en sal mij
nemmermeer vinden in steden noch in plecken daer mijnen heere sal moghen verliesen
lijf of let, oft daer hem sal moghen scien grief of hinder van zijnen persoon,
noch injurie, noch noch continuelic, noch daer men doen sal jeghen zijne eere.
Ic en salt pijnen te belettene ende bescuddene met mijnen live also verre alst
mij inneghelic werdt ende icx van hem versocht zi. Ende als ic ijet weten sal
zijnder eere of live annegaende, dat sal ic hem ghetrauwelic ontdecken ende te
kennen gheven. Ende verliest hij van den zijnen, dat sal ic hem recouvreren
naer mijne macht. Ic sal ooc zijne zaken secreet houden ende danof niet
ondecken zonder zijn weten oft consent, ende alle zijne zaken voorderen naer
mijnen beste, zonder danof te makene ontclaer dat claer es, noch onmoghelic dat
moghelic es, also moet mij God helpen ende alle zijne heleghen."
[3] Uut desen eede verstaet men altijts gheexcipiert te
zijne, al waert ooc niet gheseijt, de persoonen van onsen heleghe vaders de
paus, van den keijsere, van den conijnc ende anderen overheeren. Item de heere
wien de vassael ter causen van anderen leenen daer tevooren eedt ghedaen heeft,
up datter eenich es. Item tland oft de stede daer de vassael zijne residencie
heeft zonder fraude. Item de persoon van den vassael zelve, de vadere, de
broeders oft de zone van den vassael, in zaken die annegaen moghen de rechte
van natueren. //
[4] Ende desen eedt moet doen de vassael in handen van
den heere, niet heijmelic maer openbaer ([35]),
in de presencie van twee leenmannen van den selven hove ten minsten, ende
metter solempniteijt ghecostumeert. Ende wat ghiften oft ervenessen hij van den
leene heeft, noch ooc wat possessien, zo en sal hij gheene maninghe moghen
ontfaen, noch kennesse draghen, noch vonnessen wijsen, hij en hebbe eerst
manscap ghedaen ende feaulteijtscip gheswooren, ende dat naer hofrechte.
[5] Niement wie hij zij, gheestelic of weerlic, die leen
ontfaen wille en mach hem excuseeren feaulteijtscip te doene, het en waere dat
hij daertoe onabel waere, ghelijc als zijn onbejaerde kinderen, dulle, stomme
oft diere ghelijke, oft het en waere ooc de beletten hiernaer volghende. Eerst
dat de heere verwaten waere van den prins maiori excommunicatione, oft
criminelic verbannen bij den prince, oft zonder justicie. Ten tweessten dat de
heere selve zijn leen noch niet verheven en hadde, noch leenheere ([36])
bekent en waere. Ten derden dat tleen litigeux stonde tusschen den heere ende
den vassael, ende dat de heere hem ontseijde de possessie. Ende ten vierden dat
int uutgheven van den leene ghecondicionneert waere gheen manscip te doene,
twelcke nochtans onbehoorlic wesen zoude ende buuten der natuere van pueren
leene, ghemeerct dat feudum gheseijt es ex fidelitate, ende daer
gheen fidelite en es, daer en can gheen feudum wesen. //
[6] Waert dat de leenheere storve voor den vassael, de
vassael en waere niet ghehouden zijnen successeur eedt te doene, bi dat men
verstaet dat den eedt die de vassael dede den leenheere als hij levende was,
voor hem ende voor zijn naercommers. Nemaer de vassael moet wel overgheven den
nieuwen heere de grootte ende tdenombrement van zijnen leene, ende kennen tleen
van hem te houdene updat hi dies vermaent zij.
[7] De vassael en es niet ghehouden te doene eedt den
zone van zijnen leenheere also langhe als de leenheere leeft ende tleen
behoudt. Nochtan bij den eede die hi den vadere doet, zo staet hij verbonden
den zone niet te grievene, noch te offenderene jeghen den zone van den vassael.
[Den zone van den vassael] ([37])
en doet zijns vaders leenheere gheenen eedt also langhe als zijn vadere leeft
ende tleen behoudt. Nochtan moet hi hem wel wachten den leenheere te mesdoene,
want de pugnicie zoude te meerder zijn.
[8] Een onbejaert kint en behoort niet te sweerene voor
dat tzijnder oudde commen es. Waert nochtan dat de heere wilde, het zoude
moeten sweeren ende feauteijtscip ([38])
doen te zijnen tien jaeren ende half, want het dan es proximus pubertati,
ende de rechten presumeren dan in hem scaltheijt zijnde. Vrauwen, weesen,
dulle, stomme ende andere die in tutelle oft curatelie ghestelt zijn, zweeren
bi hueren voocht oft curateur. Absent van den lande oft present, die meerkelike
nootsaeken hebben te hove niet te moghen // commene, ontfaet men feaulteitscip
te sweerene ende te doene bi procureur, hebbende daertoe procuratie speciale,
ghemaect onder svassaels zeghele updat hi edelman in dat hof bekent es, ofte
daer neen onder zeghel autentick, ende niet onder tanteeken van notaris of
tabellien.
[9] Bij desen eedt, de souverain heere ghelijc als de
grave van Vlaendren, vercricht up den vassael vulle jurisdictie, de welke zij
heeten merum imperium. Nemaer de vassaelheeren vercrighen up huere
leenmannen alleenlic jurisdictie also verre als tleen strect ende niet
voordere. Want als zi ghebrec hebben van dienste, zi procederen ter afwinninghe
ende wederkeeringhe van den leene, ende niet ter corectie oft pugnicie van den
leenman.
[10] Ende eist dat ghi mij vraecht wat differentie oft
ghescille dat es tusschen feaulteijtscip, hommage ende vassellaige, ic
andwoorde u negheene. Nemaer zi beteekenen ghelijc dijnc onder diversche namen,
want feaulteijtscip es te sweerene ghetrauwe te zijne, hommaige es te sweerene
leenman te zijne, ende vassellaige es te sweerene vassael te zijne. Ende es
vassael te segghene in latine also vele als gheobligiert oft verbonden.
[11] Een vassael mach wel eedt doen ende leenman zijn van
tween souverainen heeren, te wetene van den keijsere ende van den conijnc van
Vranckerijcke die beede gheenen hueversten en kennen, want doende // eedt den
eenen, hij steect uut den anderen die hi eerst eedt ghedaen heeft. Nemaer den
welken hi sculdich es te dienene ende hoe, zuldij hiernaer zien al int langhe.
[12] De leenheere en doet zijnen leenman gheenen
wederheed. Nochtanne metten heede die hi van hem ontfaet, hi staet jeghens hem
verbonden also diepe zonder eedt als doet de leenman jeghens hem bij eede, want
de trauwe moet ghelijc staen.
[13] De overheere en doet ooc gheenen eedt van den leenen
die hi ontfaet van zijnen vassalen. Ende daeromme waert dat de grave van
Vlaendren vercreghe een achterleen ghehouden van Landreghem, hij en zoude den
heere van Landreghem gheen feaulteijtscip doen, want hi overheere danof es.
Nochtanne zoude hi in conciencien ende naer leenrechte ghehouden zijn den heere
van Landreghem te bescuddene ende besceermene in de qualiteijt van leenheere,
ghelijc oft hi hem eedt ghedaen hadde.
Cap.
XVI Van in possessien van leene te commene
[1] Als de vassael verheft ende gheheerft es int leen,
ende dat hi feaulteijtscip ghedaen heeft, zo moet de heere den zelven vassael
stellen in de reele ende actuele possessie van den leene, ter presencie van den
mannen, metten woorden ende solempniteijt daertoe dienende, naer de costume van
den // hove. Ende dit evenverre dat in zijne macht es, dat de possessie ijdel
zij, ende tleen niet gheoccupeert bij anderen.
[2] Dit stellen in possessien es gheheeten in de
leenrechten investitura propria, de welcke sluudt ende bindt al datter
tevooren ghedaen es. Ende gheeft den vassael recht ende actie int leen, zo
hiervooren gheseijt es.
[3] Bij twee mannieren mach de vassael commen in de
possessie van den leene. Deerste ende de zekerste es hem daerinne te doen
stellene bij den heere, in ghemaecten hove, metter solempniteijt daertoe
dienende. Dandere als de vassael hem selven steect up eenighen tijtle in de
selve possessie, zonder solempniteijt van hofrechte, ende daerinne blijft
paisivelic jaer ende dach, bij wetene oft emmers zonder wedersech van den
heere, ontfaende de vruchten ende doende de diensten van hem ontfaet. Zo maect
de possessie de vruchten zijne als possesseur ter goeder trauwe, al eist ooc
dat hij int leen niet verghift en es, noch den heere feaulteijtscip ghedaen en
heeft. Ende waert dat hijt also paisivelic bleve besittende XXX jaer, de heere
noch niement anders en zoudene danof moghen versteken noch dwinghen ter
ervenesse te commene, maer wel feaulteijtscip te doene.
[4] Waert dat de heere ijemende eerfde in een nieu leen
noch onghestruuct, ende feaulteijtscip ontfinghe, // ende dat hi dan hem dies
berauwende de possessie gave eenen anderen metten solempniteijten daertoe
dienende, de possesseur zoude tleen behouden ende danof versteecken den
gheerftden. Maer de heere zoude den zelven gheheerfden moeten quijten zijnen
eedt ende betalen tinterest, oft hem gheven een ander leen also goed.
[5] In patrimonie leenen en mach de heere niet ontsegghen
te stellen in possessien also verre alst in zijne macht es, ende dat de vassael
zijn debvoir ghedaen heeft van relieve ende feaulteijtscepe, oft emmers
ghepresenteert te doene, ter presencie ende kennesse van den mannen. Ende waert
dat hijt ontseijde, hij soude betalen scade ende interrest. Ende bleve hijt
ontsegghende jaer ende dach zonder merkelike redene daertoe te hebbene, de
vassael zoude bi auctoriteijten van den overheere tleen anneveerden ende dat
behouden zonder heere, ende ghebruucken als eijghendom oft verheffen van den
overheere.
[6] Als de heere ontfaet vele persoonen teenen leene up
diversche tijden, de ghone es te prefererene ten ghebruucsaemhede van den leene
die eerst zijne diligencie van verheffene ghedaen heeft, updat den heere
ghelieft. Ende in de possessie zijnde, hi salder inne bliven tot dat hi bi
vonnesse van den mannen daer uuteghesteken es. Ende waere twijfele wie deerst
waere, oft dat de heere difficulteijt maecte ijemende van hem allen te // ghevene
de zelve possessie, so zullen de mannen presumeeren omme den ghonen die den
besten tijtle heeft, ende dien stellen in de possessie, partien ghehoort, ende
dan voort procedeeren int principael.
[7] Alsser ghescil es tusschen den heere ende den vassael,
de heere segghende dat hi hem tleen noijnt uute en gaf, noch noijnt en eerfde,
noch feaulteijtscip ontfinc, ende de vassael de contrarie, de mannen zullen den
vassael admitteeren tzijnder preuve, want zijn voortstel affirmatijf es. Ende
prouft hijt duechdelic, zi zullen hem tleen anwijsen. Ende prouft hijt half, te
wetene met eenen souffissanten orconde, oft met priveen ghescrijfte, oft
anderssins, zo zullen de mannen de zake stellen ten eede van den vassael, in
supplementum probationis. Ende prouft de vassael niet met allen, ende hij
nochtans es in de possessie van den leene, men sal tghescil slichten bi zijnen
eede in faveure van der possessien die in rechte zeere ghepreviligiert es.
Nemaer wilt hij niet sweeren, zo sal men den eedt refereren den heere, nietjeghenstaende
dat zijn voortstel negatijf es. Ende wilt de heere ooc niet sweeren, zo sal men
den vassael tleen annewijsen evenverre dat hij in de possessie es.
[8] Ende es de heere zelve in de possessie ende de
vassael niet en prouft, zo sal nochtan de heere moeten sweeren updat den
vassael ghelieft, want de leenrechten also datte ordonneeren. Ende es deen noch
dandere in de possessie niet, ende datter niet gheprouft en es van gheender
zijde, zo staet in de kuere van den mannen te referene den eedt wient hems
ghelieft. // Ende daerinne behooren zij wel te considererene de qualiteijt van
den persoonen, ende wie van den partien best te gheloevene es. Ende als zi
daerinne twijfelen of dat de materie groot ende lastich es, moghen zij
ordonneren dat deen of dandere diet hemlieden best dijnct omme sweeren met XIJ
souffissante persoonen die in huere concientie affirmeren zullen dat zi houden
den persoon van zulker goeder fame ende name als dat hij niet qualic noch
onrechtveerdichelic en zoude willen sweeren. Ende dese sommiere manniere van
procederen gheven de leenrechten. Nietmin, zijn de costumen van den hoven
anders, men moet die achtervolghen.
[9] Ende die zijn principael wint ende wederpartie heeft
in hove, die wint zijne wettelike costen, al waeren zij ooc niet ghewijst, ende
dat bi costumen. Maer die ijet vercrijcht bi conthumacien heeft zijn costen an
hem selven, ten waere dat partien bi relievement oft anderssins haere quame
presenteeren, want in dat cas zo zoude zo de costen van den conthumacien moeten
uplegghen voor alle weercken.
[10] Ervenesse van nieuwen leene moet gheprouft zijn met
chaertren ghezeghelt metten zeghelen van den mannen diere over waere, ofte
metter deposicie van den selven mannen, oft van heeren anderen bistanders van
ziene, hoorne, segghene, ende en zoude tghescrijfte van den heere, noch zijne
deposicie alleene daerinne gheene vulle preuve zijn. Nemaer in ouden
patromoinen ([39]) leenen die
overlanc ([40]) struuc
ghenomen // hebben es ghenouch te tooghene dat hi es oudste ende naesste van
den dooden, abel omme succedeeren, metgaders quitance van den relieve ende
recipisce van den denombremente onder den zeghele van den heere oft van zijnen
stedehoudere. Ende waerer twijfele ofter feaulteijtscip ghedaen es of niet, de
mannen zullen ordonneeren den vassael dat hij feaulteijtscip doe omme alle
twijfele te scuwene ende hem doen stellen in de possessie updat hij er niet
uute en es.
Cap.
XVII Van leenen te prescribeerene
[1] So wie eenen leene paisivelic ghebruuct XXX jaeren ([41]),
het zij met tijtle of zonder tijtle, die behout tleen bi prescriptien omme hem,
zijn hoijrs ende naercommers in eeuwicheden. Ende ghi zult verstaen zonder
tijtle als men niet en weet te segghene hoe hij eerst daeran gheraect es.
Nemaer omme te commene te deser prescriptie moeten nootzakelike concurreren
vier pointen. Eerst dat de besittere tleen ghepossesseert heeft als leen. Ten
tweessten dat hijt ghepossesseert hebbe als zijne ende niet als gagiere, oft in
assignacien, oft bewijse van sculden, noch bij eenighen onduechdeliken tijtle.
Ten derden dat hi den dienst daertoe staende ghedaen hebbe eens ten minsten.
Ende ten vierden dat de possessie gheweest es continuelic ende zonder
interrupcie.
[2] Waert dat men twijfelde of de vassael tleen
ghepossesseert hadde als leen of als erve, zo zullen // de mannen sweeren den
vassael of bi zijnen ghebreecke den eedt refereren den heere. Ende wilt deen
noch dandere niet sweeren, zo zullen zij wijsen omme den possesseur ende ordonneeren
datten den heere daerinne verghifte, erve ende feauteijtscip ontfaet. Nemaer
waerer questie van dienste, de vassael sal moeten doen staen met orconden oft
anderssins duechdelic dat hi den dienst ghedaen heeft, ten minsten eens binnen
den XXX jaeren, want dat es ghenouch omme metter natuerliker possessie de
civile possessie te vercrighene. Ende de continuele possessie moet ooc blijcken
bi oorconden oft anderssins duechdelic. Ende zo wie interruptie allegiert moet
interruptie prouven.
[3] De vassael mach in goeder conciencien tleen bi hem
gheprescribeert wel besitten ende eeuwelic behouden al waert ooc dat hij
twijfelde van zijnen tijtle. Zo moghen ooc zijne hoijrs ende naercommers. Want
de gheestelike rechten consenteeren den civilen rechten te moghen statueren ([42])
ende ordonneren dat een possesseur zonder tijtle prescripbeere in odium
negligencium, ten hende dat men niet eeuwelic en blive twijfelende van
zijnen rechte. Nemaer wiste hi certain dat zijne tijtle onduechdelic ([43])
waere, zij zouden quaet doen dat te behoudene, quia mala fidei possessor
ullo tempore ([44])
non prescribit.
[4] Ghi moet weten dat jeghens uutlandsche ende absente ex
cause necessaria vel probabili de prescriptie niet en loopt. Ende ghi zult
verstaen absenten ex cause necessaria, de ghone die zijn in den dienst
van den princen in oorloghen ofte ghesonden in // ambassaden oft anderssins
gheoccupeert omme ghemeene profit, oft deghone die zijn in de heleghe voiaigen
van Jheruzalem, van Rome ofte van Sente Jacops in Galissien, ende niet deghone
die absent zijn omme huere ghenoughen ofte omme huere negocien, coopmanscepe
oft ander ghesinguliert profit.
[5] De vassael en mach bi hem noch bi zijne naercommers
niet inbringhen bi prescriptien eeneghe servitute up tleen in preiudicien van
den heere, noch ooc tleen yewers laten verminderen, al waert ooc ten ziene ende
welwetene van den heere. Nemaer hi macht wel beteren ende vermeerderen ten
voordele van den heere. Hij en mach ooc niet ontgaen bi prescriptien van te
doene de diensten staende ten leene, al en hadde hij in XXX, XL, L, C jaeren
die niet ghedaen noch daertoe vermaent gheweest.
[6] Thienden en zijn niet prescriptible van den leecken.
Want se de leecke niet besitten en moghen, ten waere de ghone die gheinfeodeert
waeren voer tverbot van den paus Urbaen. Nemaer ander gheestelic goet mach men
wel prescribeeren metter possessie van veertich jaeren.
Cap.
XVIII Van successien van leene
[1] Tleen succedeert altijts up den oudsten naesten van
der zijde danof dat tleen commen es. Ende zijn altoes de manshoofden in
gheliken grade ghepreferert den vrauwen. //
[2] Ende het zijn drie specien van successien, te wetene
van clemmenden, van dalenden ende van bezijden. De clemmende in de rechte linie
zijn vader ([45]), moeder,
grootheere, grootvrauwe, oudgrootheere, oudtghrootvrauwe ende also voort. Ende
dese en moghen nemmermeer succederen naer leenrechte, want zi van den leenman
niet commen noch ghedescendeert zijn, ten waere costume ter contrarie. De
dalende in de rechte linie zijn de zone, de dochtere, de neve, de nichte,
sneven ende snichten kinderen die men heet pronepotes, de kinderen van
hemlieden die men heet abnepotes ([46]),
ende also voort. Ende dese in huere ordene zijn gheprefereert in successien van
leene allen anderen. De collaterale oft van bezijden zijn broeders, zusters,
ooms, moyen, oudhooms, oudemoyen, rechsweers, andersweers, ende also voort.
Ende dese succederen in ghebreeke van den dalende hoyrs in rechten linien,
prefererende altijts den oudsten naesten van der zijde danof dat tleen commen
es, ende manshoofden voor de vrauwen in den selven graet, zo voorseit es.
[3] In nieuwe gheconcquesteerde leenen die noynt struuc
en namen, en succedeert deen broedere den anderen niet naer leenrechte, noch
den rechsweer den rechsweer. Nemaer bi ghebreecke van lichameliken hoyre, tleen
keert wedere up den heere, ten waere anferssins ghecondicioneert ofte
gheintroduceert bi costumen. Ende die redene die es, want de broedere niet
commen noch ghedescendeert en es van den broedere, noch de ([47])
rechsweer van den rechsweer.
[4] In Vlaendren en maect men int succedeeren gheene //
differencie tusschen oude ende nieuwe leenen dan in deser mannieren, te wetene
dat een nieu leen gheconquesteert zonder naerderhede succedeert up den oudsten
naesten van wat zijden dat zij, ende also wel up broedere of zustere, als up
anderen. Nemaer leen dat eens struuc ghenomen heeft moet bliven in den struuc,
ende altijts gaen up den oudsten van der zijde danof dat commen es, zonder
ontstruucken.
[5] In successien van vadere of moedere daer meer
kinderen zijn dan een, houdt men dese reghele ende costume in Vlaendren
flamengant onder de crone, te wetene de oudste manhooft hevet tleen metter
justicie ende heerlichede, ende met allen zijnen toebehoorten. Ende de tweesste
nemt daerin tderde in profijten, updat hem ghelieft, ten laste van den oudsten.
Ende de derde tderde int derde, ten laste van den tweessten. Nemaer datte
doende, de tweesste moet renunchieren van allen eijghendommen, erven ende
catteillen van diere versteerfte gheleghen in Vlaendren flamengant onder de
croone ende niet voordere, ten profite van den oudsten. Ende de derde moet
insghelijcx afgaen van zijnder porcie van allen eijghendommen, erven ende
catteillen gheleghen als boven, ten profite van den tweessten. Ende alle dander
kinderen, updatter meer zijn, en nemen gheen recht int selve leen. Ende de
tweesste heeft kuere ende optie van wien hij zijn derde, twelc men hem afsplijt
van den principalen leene, houden wille, te wetene van zijnen oudsten broedere
ofte van den leenheere danof tprincipael leen ghehouden es. Nemaer als hi deen
eens ghecoren heeft ende feaulteijtscip daerup ghedaen ende relief betaelt, zo
ne mach hij datte niet veranderen. // Ende al ghelijc eist van den derden
broedere, want hi mach zijn derde int derde verheffen van den principaelen
heere ofte van zijnen oudsten oft tweessten broedere te zijnder kuere. Nemaer
de oudste mach zijn tweessten ende derden broeders uutgoeden van hueren derden
bi estimacien ten segghene van goeden mannen ende met anderen goede commende
uuten selven sterfhuuse, hetzij met erven of met haven, ende danof ontlasten
ende ontcommeren zijn leen, updat hem ghelieft, behoudelic dat hi datte doe in
tijts ende aleer tderde van den overheere verheven es. Ende dit derde, noch de
achterstellen van dien en loopen ten laste van den oudsten niet voor ander
stont dat gheheescht ende verheven es. Ende wilt de IJe niet
verheffen, tselve derde, de derde macht doen. Ende bij zijnen ghebreecke de
vierde, ende also voort, renunchierende van erven ende cattellen, zo voorseit
es. Ende dese mannieren van succederene hout men in Vlaendren flamengant onder
de croone alleenlic in successien van vadere ende moedere. Nemaer in successien
van broeders, zusteren, ooms, neven, rechsweers, leenen verschijnen gheel,
zonder splete up den oudsten naesten.
[6] Ende als de oudste zone zulc ghebrec heeft in zijne
sinnen als dat men meerckelic siet dat tleen te quuiste gaen zoude in zijnen
handen, so vermoghen vadere ende moedere, tbedde gheheel zijnde, daerinne te
voorsiene ende maken ende ordonneeren een verdeel tusschen hueren kinderen, bi
advise van vrienden ende maghen, ende der auctoriteijt van der wet daer zij
poorters zijn, of zijn zi nieuwers poorters, bi mijnen heeren van den rade,
behoudelic dat zi dat // doende gheen lief kint en maken, noch den eenen buuten
den anderen niet te vele en verscoonen, ende dat zij den oudsten zo vele
anderssins laten als dat hij redelic hebbe om up te levene.
[7] In Vlaendren gallicant twelke es over Leye in de
casselrie van Rijssele, Douway ende Orchies, in successien van vadere ende
moedere, de oudste hevet tleen ende alle dander broeders ende zusters hebben
tvijfste voor hemlieden allen, ende deelen datte bij ghelijcker porcie, ende
houdt elc dezelve zijns porcie van den overheere of van den oudsten broedere
also edelic als dezelve oudste zijn principael leen doet. Ende bovendien zo
commen zij deelen in de erven ende catteillen.
[8] Int Land van Aelst ende int Land van Waes, de IJe
nemt tderde zonder renunchierne van erven noch cateilen. Ende zijnder meer
kinderen, zij deelen dat derde al ghelijc. Ende bovendien commen zij voort
deelen int steerfhuus.
[9] Int Dendermontsche in eeneghe plecken, de oudste
hevet tleen, ende dander kinderen hebben also vele profijts daerinne. Ende
nietmin zi commen ooc deelen in erven ende catteillen.
[10] Naer leenrechte, in successien van vadere of ([48])
moedere, de zone van den tweessten huwelike es te prefererene der dochtere van
den eersten huwelike, nietjeghenstaende dat zo ouder es van jaeren. Want de
manhooftden in gheliken grade zijn te prefererene den vrauwen zo voorseit es.
[11] Een zone van den eersten bedde es te prefererene //
de zone van den tweessten bedde omme te hebbene tleen van zijnen vadere of ([49])
moedere, nietjeghenstaende dat tconquest danof ghedaen es met pennijnghen int
tweesste huwelic. Dits te verstaene als vadere of moedere van beede de kinderen
danof ter erven ghedaen es.
[12] In successien van leene, representacie en heeft
gheene stede in Vlaendren. Dats te segghene dat tkint van den oudsten zone van
den vassael die ghestorven es, en representeert zijnen vadere niet omme te
succederne int leen van zijnen grootheere. Nemaer de ooms ofte moyen van den
zelven kinde zullen als oudste naeste daertoe gheprefereert zijn.
[13] Als twee kindrren gheboren zijn teender dracht, die
eerst ter weerelt quam sal hebben tleen. Maer esser twijfele wie deerste was,
de vadere of bi ghebreecke van hem de heere, sal kiesen den ghonen van den
tween dat hem ghelieft.
[14] Een kint ghesneden uuten dooden lichame van zijnder
moedere sal succederen int leen van zelver zijnder moedere, nietjeghenstaende
dat zo doot was eert ter weerelt quam.
[15] Waert dat mijn tweesste broedere storve voor my
zonder lichamelic ghetraut hoir, tderde dat hi jeghens my ghenomen ende van my
verheven hadde, zoude succedeeren up zijn oudste hoyr naer my, ende niet up my.
Want het zoude clemmen. Nochtan hadde hijt verheven van den overheere, het
zoude keeren up my, mids dat uut mijnen leene commen ende ghespleten es. Zo
zoudt ooc al laecht ghemeene metten mijne. Ende al ghelijc muechdy segghen van
den IIJen int derde. //
[16] Een leen es ghesuccedeert van mijnen grootheere up
mijnen vadere, nemaer mijn vadere es ghestorven zonder tleen te verheffene
binnen behoorliken tijde, de vraghe es wie succedeeren sal, ic of mijn oom.
Zeecht ic, want al en dede mijn vader zijn debvoir niet van verheffene,
nochtanne trecht van leene was hem gheboren, ende dat recht es voort up mij
ghesuccedeert. Ooc mede naer de costume van Vlaendren de doode eerft den
levenden zijn toecomenden hoyre ([50]),
ende ghebrec van relieve en ontheerft niet.
[17] Als twee hoijren staen in gheliken grade, ende dat
deen commen es van den broedere ende dandere van den zustere, de oudste van
jaeren sal tleen wechdraghen bi successien, nietjenstaende ([51])
dat hij van der vrauwe commen es.
Cap.
XIX Oft bastaerden succedeeren moghen in leenen
[1] Bastaerd die bi navolghende huwelike gheligitimert es
succedeert in leene also vrij als oft hij ghetraut gheboeren gheweest hadde,
want thuwelic purgiert in hem de smette van bastaerdien, al en waert ooc maer
ghesolempniseert int article van der doot, ut habetur loco postumi.
[2] Bastaerden ghebooren buuten bande van huwelicke die
men heet naturales, ofte die ghewonnen zijn bij eenen lichten wijve
openbaerlic int leven sittende danof de vadere onzekere es die men heet vulgo
consitos (???????) // succederen int leen van huerlieder moedere, ende en
zijn gheen bastaerde van diere zijde. Nemaer bastaerden ghewonnen in overspele,
die men heet adulterios, oft die ghewonnen zijn bi zijn zelfs zustere,
bij zijnder zuster dochtere, oft ander maechscip, die men heet incestuosos,
oft van priestres ([52]),
dijakens, muencken, nonnen, religieusen oft andere persoonen die Gode
suverheijt belooft hebben, die men heet nepharios, en succedeeren vadere
noch moedere niet, maer bliven bastaerd mids dat sij ([53])
naer alle rechten gheestelic ende weerlic, versteecken zijn van allen
successien, staten ende eeren. Ende en moghen niet deelen al waert ooc dat de
vrienden daerinne consenteerden.
[3] Bastaerd van princessen en succedeert zijnder moedere
niet omme de groote oneere, scande en scoffierichede die zo haer selven ende
den lande doet. Ende daeromme waert dat eene graefnede van Vlaendren ghecreghe
eenen bastaerdt, al waert voor huwelicke alsoot tanderen tijden ghebuert es,
die bastaerd zoude niet succedeeren int graefscip van Vlaendren.
[4] Bastaerd gheligitimeert bij den paus of bij den
prince en succedeert niet in Vlaendren uut cracht van der legitimacie, ten
waere dat zijne ligitimacie gheinterineert waere bi consent van den heere, van
den oudsten hoyre ende van den vrienden ende maghen. Nemaer de ghetraude zone
van eenen bastaerd, tzij dat hi gheligitimeert zi of niet, succedeert int leen
van zijnen vadere. Nemaer // storve de zelve zone zonder wettelic hoijr van
zijnen lichame, tleen zoude wederkeeren up den heere mids dat gheenen tronc ghenomen
en heeft.
[5] Een vassael heeft eenen zone bij zijnder concubine,
ende die latende hi traut een edel wijf danof hi ooc eenen zone ghecrijcht,
tedel wijf steerft ende hi traut zijne concubine, ende maect daermede zijn
eerste ende oudsten zone ooc ghetraut, de vraghe es welc van beeden desen zonen
succederen sal int leen van den vadere. Seecht de zone van den edelen wijve.
Ende de redene es, want de zone van den concubine en mochte niet succederen dan
bi condicien, te wetene updat hi ghetraut waere, ende aleer de condicie
ghepurifiert was zo hadde de zone van den edelen wijve vercreghen trecht van
successien van zijnen vadere, welc recht achterna hem niet gheweeren en conste
tpurgieren van den condicie.
[6] Een vassael hilt in zijn huus een vraukin daer hi bi
ghecreech eenen zone, ende alle de ghebueren hilden dat vraukin over zijne
concubine ende niet over zijn ghetraut wijf. Daernaer hij liet tvraukin varen
ende gaf haer eenen man, ende hij traude eene rijcke joncvrauwe daerbij hi ooc
ghecreech eenen zone, dese vassael in zijn dootsbedde verclaersde in
contenessen van zijnder conciencie dat hij metten vraukine ondertrauwe ghedaen
hadde, daernaer beslapen ende den zone vercreghen, nommende tijt, stede ende
stonde daer ende alsoot ghebuerde, ende het es al ghebleecken dat zo waer es,
de vraghe es welc van den tween zonen succederen sal int leen van den
voorseiden vassael. Zeecht de zone van den // vraukine voorseit, want met dat
de vassael naer ondertrauwe tvraukin vleesschelic bekende, zo waest vulmaect
huwelic, ende thuwelic dat hij daernaer dede was negheen. Nochtan en was de
zone van der joncvrauwe niet bastaerd indien dat zo van den eersten huwelike
niet en wiste.
[7] Een edel man trac spelen te Rodes in zijn ghenouchte
ende was uute meer dan tien jaeren, zijn wijf die jonc ende lustich was,
claechde den bisscop zijne langhe absencie. De bisscop beval den vrienden den
edelen man te doen commene, ende want hij niet en quam. De bisscop
pronunchierde divorsie tusschen hem beeden ende gaf der joncvrauwe faculteijt
eenen anderen man te moghen nemene, ende zo traude eenen vassael daerbi zo
ghecreech eenen zone. De vraghe es of de zone succedeeren sal als ghetraut.
Zeecht ja, omme de auctoriteijt bij den bisscop, ende dat divorcie
ghecelebreert was met kennesse van zaken. Maer waere zo thuwelic anneghegaen bi
haer selven, tkindt waere bastaerdt.
[8] Een leenman trac spelen over tzee ende binnen XIJ of
XIIIJ maenden daernaer zijn wijf die thuus ghebleven was ghelach van eender
dochtere, den leenman noch levende. Corts daernaer de maren quamen dat de
leenman ghestorven was, ende terstont zijn zustere wilde zijn leen anneveerden,
zegghende dat de voorseide dochtere zijn dochtere niet zijn en mochte. Nemaer
de weduwe over haer dochtere sustineerde ter contrarie, zegghende dat tkint
haere dochtere was, ende dat zo ghebooren was binnen huwelike. De vraghe es wie
tleen // hebben sal. Seecht de dochtere, want de rechten presumeren omme
thuwelic, ende en staet in de zustere niet te disputeerene hoe de moedere an tkint
gherocht es, ten waere dat zo expresselic wiste te verclaerene ende tooghene
dat zo faulte ghedaen hadde.
[9] Een vassael traude een jonghe dochtere die hij wel
meende een goede maecht zijnde. Ende nochtan, binnen twee oft drie maenden
daernaer, zo baersde hem eenen scoonen vulwassenen zone. De vassael, omme zijne
eere te deckene oft omme de lieftde die hi thaerwaerts hadde oft omme andere
redenen hem daertoe purrende, zweech ende en maecter gheen fait af, ende bleef
altijts met huer huus houdende tot dat hij starf. De vraghe es of dat kint
succedeeren sal in zijn leen. Zeecht ja, quia filius est quem nupcie demonstrant.
[10] Een vassael verstac zijn wijf omme dat zo haer
qualic regeerde, ende twijf also uut zijnen huus wesende ghecreech eenen zone
die men wel beduchte dat svassaels niet en was. Daernaer de vassael uut
compassien haeldt se weder thuus ende hilt huus met haer tot hij starf, zonder
den zone daerinne hij twijfelde bastaerd oft adulterin te doen pronunchierene.
De vraghe es of die zone, de vadere overleden zijnde, succederen sal int leen.
Zeecht ja, want naerdat hij twijf weder thuus ghehaelt ende thuus met huer
ghehouden heeft, men presumeert omme den zone ende omme thuwelic tot dat de
contrarie ghewijst es. //
[11] Een huwelic es ghewijst defectijf omme datter
ghebrec was van eender zijde, den anderen danof nochtans niet wetende. Verbi
gratia. De man was priestre ([54])
of muenc oft eldere ghehuwet ende twijf en wister niet af, oft twijf was
religieuse oft anderssins verbonden ende de man en wister niet af. Te wetene of
de zone van dien huwelike succedeeren sal int leen. Zeecht ja, want al was
thuwelic in hem selven defectijf, nochtan mids der goeder trauwe van den eenen,
de zone es ghetraudt van beeden. Nemaer waere thuwelic ghewijst negheen omme de
maechsibbe, want twijf zo naer nichte was van den man oft de man zo naer maech
van den wijve als dat zij niet contracteren en mochten zonder dispensacie, oft
omme ghevaderscip oft andere gheestelike affinite, zo en zoude de zone van dien
huwelike niet succedeeren, al waerer ooc goede trauwe van der eender zijde
evenverre dat hi gheboeren waere voor de dispensacie.
Cap.
XX Van tghent dat den leene volcht in matterien van successien
[1] Naer de costume van Vlaendren de grondeneere trect an
hem al dat hij besluuten mach binnen der walbrugghe daer valbrugghe es, hetzij
huusen, boomen oft andere edificien, oft catteillen eerdtvast, wortelvast ende
naghelvast. Zo doet hij ooc alle de artillerie, harnasche, boghen ende stocken
wesende binnen den zelven beluuck daer steerck huus es. Ende men houdt ende //
rekent voor steercke huusen de ghone die begracht ende bewalt zijn ende die men
houden mach jeghens scilt ende speere.
[2] Es up tleen gheen steerck huus noch gheenen wal, zo
behoudt de grondenaere tbeste huus ende den besten boom te zijnder kuere. Item
hi behoudt al dat binnen der eerden besloten leyt. Item alle de fruijtboomen.
Item alle de eecken die hem selven gheplant hebben, daer haecx noch haumes
noynt an quam. Item alle de eecken, wulghen oft boomen met hooftden, thooft
ende datter onder staet. Item alle de scoten onder drie jaeren. Item
wintmuelenen ende al datter niet an draeyt. Item tduufhuus metten duven. Item
alle de visschen van der walgracht. Item de twee swanen up de gracht oft up de
vivers, evenverre dat zij gheteekent zijn metten teekene van den dooden. Item
de valken ende andere voghelen van proye gheteekent metter maelge van den
dooden. Item de netten, feretten, gaerne ende andere instrumenten dienende omme
wilt oft omme visschen te vanghene. Ende alle de huusen die deelsaem ende
prijselic zijn mach de grondeneere behouden voor den prijs ten zegghene van
goeden mannen, ghelijc of zi ter eerden laghen.
[3] Ende als van den vruchten, es de vassael ghestorven
voor den ougst ende dat de vruchten noch staen up den hackere, rijpe oft
groene, ghemaeijt oft onghemaeijt, de grondeneere sal se behouden. Nemaer zijn
zi in de scuere, zo werden zi deelsaem oft emmere de paeijmenten diere af
vallen zullen. //
Cap.
XXI Oft men leen anveerden mach zonder scult te betalene
[1] In Vlaendren elc wie hij zij anveerdt leen zonder
scult te betalene, evenverre dat hij renunchiert ende gheen profijt en nemt in
eenich ander goet van den steerfhuuse van den dooden, ende also eist gheuseert.
Nochtans eenighe costumiers zoude[n] willen mainteneeren dat waere int
steerfhuus niet goets ghenouch, dat dan de scultheesschers zouden moghen halen
haere scult up tblad van den leene van den eersten jaere. Ende waerer noch niet
goets ghenouch, up tblad van den leene van den tweessten jaere. Ende waerer
noch niet goets ghenouch, up tblad van den leene van den derden jaere, ende
niet voorders, ten waere dat tleen expresselic in de scult verbonden stonden.
Item int steerfhuus van Ghendt, de costumiers sustineren dat zo wie leen
anveerdt es bedwinghelic scult te betalene.
[2] Naer ghescreven leenrechte, een zone en mach tleen
van zijnen vadere niet anneveerden ende zijn steerfhuus vlien, nemaer
renunchierende van den eenen hij moet renunchieren van den anderen. Nemaer een
broedere oft een ander aeldijnc mach wel tleen anveerden ende gheene scult
betalen, naer de selve rechten. Ende de cause van der differencie es, want de
zone es gherekent ghelijc metten vadere ende als een persoon, zodat tleen
continueert up hem. Nemaer de broedere oft andere aeldijnc comt ten leene niet
proplic bi continuacien oft successien, nemaer uut crachte van den munificien
ende liberaliteijt van den eersten ghevere. Ende bi dien schijnt dat de
broedere naer de selve rechten meer ghepreviligiert es dan de zone.
[3] Stonde tleen verbonden ende gheepotiquiert in eenighe
// ervelike oft lijfrente, de vassael zoude die moeten behouden te zijnen
laste, al waert ooc dat hij in deele quame, ende en zoude de rente gheene scult
int steerfhuus gherekent zijn. Nemaer de achterstellen toten overlijdene van
den vassael zullen daeldinghers ghemeene betaelen ende tleen danof ontlasten,
evenverre dat de grondeneere in deele comt. Nemaer comt hij in deele niet, de
achterstellen zullen bliven ten laste van den leene.
Cap.
XXII Van leene in deele te bringhene
[1] In successien van vadere ende moedere, de oudste zone
sal wechdraghen tleen met zijnen toebehoorten, ende datte behouden vooren uute
zonder ijet danof te ([55])
colaterene oft in deele te bringhene. Ende nochtan hij sal deelen in
eijghendomme, erven ende catteillen pro virili ende hebben zijn portie
also diepe als elc van den anderen hoijrs. Ende al ghelijc eist in successien
van broders, rechsweers oft andere aeldinghers. Ende de redene die es, want
successie van leene heeft een ander natuere ende manniere van succedeerene dan
successie van anderen goede omme de obligacien ende diensten diere toe staen.
Nemaer een tweesste broedere en mach ([56])
niet deelen in eijghendomme, erve ende catteillen ende zijn derde van zijnen
leene behouden. Noch ooc de derde broedere tderde int derde nemen. Nemaer
anveerdende tleen, hij moet renunchieren van den anderen, zo hier vooren
gheseijt es.
[2] Waert dat eenich van den anderen kinderen wech hadden,
bi ghijften van huwelike oft anderssins, // eenich leen dat ten dien
steerfhuuse hadde moghen commen, ende dat hij in deele commen wilde, die zoude
moeten inbrenghen die weerdde ende estimacie van den zelven leene, te wetene
deen heelft ter eender doot ende dander heelft ter andere.
Cap.
XXIII Van leene te verheffene
[1] Als ijemend commen es teeneghen leene, hetzij bi
ghiften, bi coope, bi successien oft anderssins, hi moet naer de costume van
Vlaendren tzelve leen verheffen ende gheven den heere ghelt, sporen, handscoen,
ghelavien, valcken oft zulc ander relief alsser toe staet. Ende dit verheffen
es gheheeten in leenrecht investiture, die de vassael doen moet binnen jaeren
en daghen naerdat hem toecommen es, oft anderssins hij zoude zijn recht verliesen,
naer de zelve rechten.
[2] In den tijt van verheffene es XL daghen. Ende waert
dat de vassael die liete lijden zonder verheffen, de heere zoude hand slaen an
tleen ende danof ghebruucken zonder man tot de vassael datte quame verheffen
binnen jaere ende daghe en betalen relief ende bovendien de boete van X ponden
parisis metten wetteliken costen. Ende quame de vassael binnen jaere ende
binnen daghe niet, de heere zoude procederen ter afwinninghe van den bodeme van
den selven leene, naer de rechten van den hove ende metter solempniteijt
daertoe dienende. Uuten welcken ghi meercken muecht // dat met niet te
verheffene binnen XL daghen de vassael verliest zijne possessie, ende met niet
te verheffene binnen daghe ende jaere hij verliest de proprieteijt, ten waere
in de sticken hiernaer volghende.
[3] Eerst, waere de vassael uutlandsch oft absent omme
nootzakelike zaken in den dienst van den prince oft van den lande oft in
belooftde peregrinagen van Jherusalem, Rome ofte Sente Jacops in Galissien
zonder fraude, want jeghens zulcke absente en loopt den tijt niet. Ende hi
zoude ontfanghelic zijn te verheffene binnen zes weecken naer zijn wederkeeren.
Ende hadde de heere oft ijement anders ijet ghegheven van den leene gheduerende
zijne absentie, hij zoudt weder moeten gheven. Ten anderen, waere de vassael
onder zijne jaeren ofte in voochdien, nochtanne omme te bescuddene tblad eist
wel noot dat de voocht tleen verheffe, want anderssins de heere zoudder hand an
slaen ende tleen ghebruucken totdat de voocht verheve oft totdat de weese
thuerer oudde commen wesende haer debvoir dede, oft hij zoude innen up tzelve
leen zijn relief, nemaer gheene boete noch andere costen. Ten derden, als de
vassael ignorerende dadt leen was ende meende dar eijghendom oft erve gheweest
hadde zonder fraude, want in dat cas de equite van der costume zoudene
bewachten van boeten ofte verliese van leene.
[4] Ende desen tijt van verheffene beghint ende gaet inne
ten daghe van den overlijdene van den laetsten possesseur, het en waere dat hi
zo verre ghestorven // waere uuten lande als dat zijn hoijr cause hadde te
ignorerene zijn overlijden. Want in dat cas den tijt zoude ingaen ter date van
dat de doot tzijnder kennesse commen waere.
[5] Waert dat de vassael die tleen behoorde te verheffene
storve voor den XLen dach oft voor jaer ende voor daghe, de vraghe
es oft zijn hoijr sal hebben alleenlic tresidu van den tijde dat de vassael
noch hadde oft de vullen tijt. Seecht dat naer de costume van Vlaendren hij sal
hebben eenen nieuwen vullen tijt van XL daghen omme te commene in de possessie,
oft van jaere ende daghe omme te bescuddene de propriete. Nemaer naer
ghescreven leenrecht, waere hi zone van den vassael hi en zoude niet meer
hebben dan tresidu van den voorseiden tijde mids dat hi comt in de stede van
zijnen vadere ende dat hi met zijnen vadere gherekent es een persoon naer de
selve leenrechten.
[6] Waert dat ijemend liete leen te verheffene omme dat
een ander in de possessie waere, die zoude nochtan ghehouden zijn voor
negligent ende verliesen de actie die hij hadde ten leene. Want wilt hij recht
hebben an tleen, hi moet betooghen bi effecte ende zijn debvoir doen binnen den
ghestelden tijde oft hi vervalt van zijnen rechte.
[7] Als vele hoijrs tenderen teenen leene, de heere en
sal niemende weijgheren te verheffene noch feaulteijtscip te doene, nemaer hi
en sal maer eenen stellen // in de possessie van den leene, te wetene den
eersten die hem presenteert, ten wzere dat partien ghehoort ende de titlen
ghesien, anders bij den mannen van der possessie ghehordenneert waere.
[8] Comt een tweesste zone tleen verheffen, de heere en
sallen daertoe niet ontfanghen hij en wille voor an der stont dat hi wel
gheinformeert ende verzekert es dat tusschen den tweessten ende den eersten
broedere gheen contract en es, noch eeneghe voorwaerde in prejudicien van den
heere omme hem zijne heerlike rente tonttreckene.
[9] In Vlaendren betaelt men van relieve tghuent dat int
tdenombrement voor trelief ghespecifiert staet, hetzij eenen witten hond, eenen
roden valke, een paer spoeren, een ghelavie, een paer handscoen oft diere
ghelike. Ende als tdenombrement zeecht te vullen relieve, so betaelt men X
ponden parisis. Ende staet te halven relieve, zo betaelt men V ponden parisis.
Ende staet ter bester vrome, zo betaelt men de beste upheve van den drie
toecommende jaerscaren ter kuere van den heere.
[10] Item in eenighe plecken in Vlaendren daer men
betaelt relief van ghelde, betaelt men ooc camerlincghelt, te wetene van eenen
vullen relieve XX schellinghen parisis. Ende van eenen halven X schellinghen
parisis. Ende dat camerlincghelt behoort toe den camerlijnc van den heere oft
anderen diet ghelieft. Ende plach voortijts te heetene hoofschede. // Nemaer
daer men betaelt relief van spoeren, handscoen, etc., en betaelt men gheen
camerlijncghelt. Ende het zijn vele plecken in Vlaendren daer men van gheenen
camerlijncghelde en useert, ghelijc als in Rijsselambocht, int hof van Belle,
int hof van Vuerne ende in vele andere hoven.
[11] Niemend en es bedwijnghelic leen te verheffene hi en
wille. Nemaer de XL daghen overleden zijnde, heeft de heere gheenen man, de
heere mach tleen an hem trecken. Ende comter niement binnen jaere ende binnen
daghe, hij procideert ter afwinninghe zo voorseit es.
[12] Niemend en betaelt relief dan die leen verheft, want
die gheen proffijt en neemt en behoort gheen last te draghene, noch ijement
anders voor hem. Ende daeromme scijnt dat de heeren onghelijc doen den ghonen
danof zi dobble of meer relieven nemen dan een. Nochtan daer costume locale
danof ter contrarie es gheuseert alsoot behoort ende ghewijst bi vonnessen van
den mannen in judicio contradictorio, men moet se wel onderhouden.
Cap.
XXIV Van denombrementen over te ghevene
[1] So wie leen ontfaet, die moet binnen XL daghen
naerdat hijs vermaent es van sheeren weghe, overgheven ([57])
zijnen heeren de grootte van zijnen leene, twelk zij heeten denombrement up de
boete ([58])
van X ponden parisis. Zo moet hi ooc telken alsser een nieuwen leenheere comt
ende hijs van hem versocht es.
[2] Een rappoort of denombrement overgheven min dan
souffisantelic es also vele als niet overghegheven, ende de overghevere valt in
de boete van X ponden parisis ende nietmin de heere mach hem bedwinghen
souffissant rappoort over te bringhene. Ende waert dat hij uut frauden min
overgave dant behoorde, de heere sal tsurplus an hem trecken. Ende daeromme zo
stelt men ghemeenlic in rappoort de protestacie van te moghen minderne ende
meerderne ten goetdijnckene van den mannen wiens huusghenoot ic bem.
[3] Als de vassael niet en weet de groodte van zijnen
leene ter aventueren omme dat de boucken ende pappieren danof verbrandt of
verlooren zijn, zo es de heere ghehouden hem te tooghene zijnen registre omme
de groodte daer uute te makene. Ende eist dat de vassael zijn denombrement
overgheeft alsoot in den registre staet, hij en verbuert gheene boete al waerer
ghebrec, nochtanne sal hij tghebrec corrigieren ten goetdijnckene van den
mannen. Ende esser gheenen registre noch gheen bewijs, zo sal men verstaen dat
tleen simple es ende zonder condicie ende dat alleenlic staet te trauwen ende
waerheden ende te vullen of halven relieve naer dat weerdt es.
[4] Ende dit denombrement moet de vassael overgheven //
onder zijnen zeghele verwapent met zijnder wapene. Ende die gheene wapene en
heeft mach van zelfs zulke wapene nemen alst hem ghelieft evenverre dat niet en
zij de wapene van ijemend anders in die provincie. Nochtanne tzekerste ende
theerlicste es omme de ghone die gheene wapene en hebben ende omme huere
naercommers, dat zij huere wapene nemen bi wetene ende auctoriteijt van den
prince, want die en can hem niement verbieden te voerne, noch daer en can gheen
begrijp inne wesen.
Cap.
XXV Van douwarie up leenen
[1] Naer de costume van Vlaendren generaellic onderhouden
al tland duere, alle weduwen van vassalen weder zij van den vassael kinderen
hebben ofte negheene, hebben ende ghebruucken naer de doot van den zelven
vassael bi mannieren van bilevinghen ende douwarie huer leven lanc de heelft in
profiten van den leene oft leenen daerin de vassael huer man ten daghe van der
consumacie van den huwelike ervachtich was, ende ooc zichtent ervachtich
bedeghen es, nietjeghenstaende wat veranderinghe danof ghebuert es.
[2] Dese costume de welcke comt uut Vranckerijck, ende es
contrarie den ghescreven leenrechten, faelgiert in vele sticken. Eerst, alst
tleen // behoijrt es, dats te segghene als de man eenen zone heeft bi zijnen
eersten wijve. Want in dat cas de zone draghet tleen van zijnen vadere zuver
wech zonder eenich last van bilevinghen. Zo doet eene dochtere van eersten
bedde alsser gheen zone van den tweessten bedde en es.
[3] Item so faelgiert ooc in een nieu leen dat de man
selve conquesteerde ende weder vercochte zuver van bilevinghen. Want metten
gheconquesteerden mochte hij zijnen wille doen.
[4] Item so faelgiert ooc als man ende wijf tsamen
ghegheven hebben tleen te huwelike met eenighen van hueren kinderen zuvere van
bijlevinghen. Want met dat zo zelve in de ghifte gheconsenteert heeft in
faveure van den huwelike ende huer zelfs kinde, zo en mach zo datte achternaer
niet retracteeren, ende zo vele te min dat in ghijften van huwelike gheen
bedroch wesen en mach.
[5] Item so faelgiert noch in plecken daer men useert te
makene huwelike voorwaerden die men heet douwarie convenenchier van meublen
ende roerliken goeden. Want anveerdende de douwarie convenenchier, zo moet
sceeden van der douwarie costumier, het en waere dat bij den voorseiden
huweliker voorwaerden expresselic ghecondicioneert waere dat zoe se beede
hebben sal. Nemaer up een leen en mach de weduwe niet hebben douwarie
convenenchier ende costumier. //
[6] Item so faelgiert ooc so wanneer de weduwe naer de
doot van haeren man haer zelfs wijf zijnde, danof gherenunchiert heeft int
maken van den verdeele van der versteerfte van haeren man oft anderssins.
[7] Item so faelgiert noch als de joncvrauwe danof
gherenunchiert heeft bi eede in ghemaecten hove oft voor den officiael, hetzi
binnen huwelike of daernaer. Ende de dispensacie die zo van dien eede naermaels
ghecrighen mochte en zoude huer niet baten in prejudicien van den hoijre oft
van den coepere, ten waere dat de coepere bevonden waere coopere zijnde ter
quader trauwen zodat daeromme tcontract van den coope te nieuten ghewijst
worde.
[8] Item zo faelgiert so wanneer de weduwe met
penninghen, erven, catteillen oft anderen goede bi huere consente
gherecompenseert es van huerer voorseiden douwarie. Ende die recompensacie es
ghemeenlic tvierde van den coope oft van der estimacie van den leene.
[9] Item soe faelgiert so wanneer dat voor thuwelic
ghecondicioneert es expresselic dat zo naer de doot van hueren brudegoom gheene
bijlevinghe an zijne leenen hebben en sal, ende dit in plecken daer men useert
te maken ([59]) huweliker
voorwaerden.
[10] Item up een leen en moghen gheen twee bilevinghen
tsamen zijn. Ende mids dien de weduwe van den vassael en es niet ontfanghelic
bijlevinghe // te hesschene daer tzelfs vassaels moedere bijlevinghe up heeft,
nemaer moet verbeijden de doot van haer.
[11] Eeneghe segghen dat an verhuwede leenen de weduwe
gheen bijlevinghe en houdt. Dats te segghene als een leenman huwet ende zijn
wijf steerft ende de leenman verhuwet ende hij dan steerft, zijn weduwe en sal
gheene bilevinghe houden an tleen, want dat heet een verhuwet leen. Nemaer
waerup haer de costume fundeert en can ic niet verstaen, nietmin daer men se
useert men moet se onderhouden.
[12] De proprietaris en mach de weduwe niet uutgrooten
van huerer bilevinghe met anderen goede uuten selven steerfhuuse also hij zoude
moghen doen zijnen broeders ofte zusters van hueren derden, tenzij bi hueren
expressen wille ende consente.
[13] De weduwe en heeft huere bijlevinghe niet voor dat
se die in ghemaecten hove heescht. Nemaer als zoe se heescht, de mannen zullen
se ter stont daertoe doen ende in de possessie stellen, nietjeghenstaende wat
de proprietaris daerjeghens zeecht, ten waere dat hij voetstaens dede blijcken
van huerer renunciacie bij eede oft recompensacien bi penninghen oft anderen
goede. Ende eist datter proces rijst, so zullen de mannen voorsien de weduwe,
updat zijt begheert, van lijftocht up tleen bi provisien omme huer proces te
moghen volghene, ten minsten van den derden van der douwarien oft van andere
redelicke somme naer de gheleghenthede van den sticke ende hueren persoone ende
grootte van den leene. //
[14] In Rijsselambocht de weduwe houdt huere douwarie
costumier also vrij ende also edele van den heere danof tprincipael leen
ghehouden es als doet de proprietaris de proprieteijt. Ende zo heeft haer deel
van den manscepen omme met eenen bailliu die zo stelt hof te makene up haer
selven ende elken diet begheert recht te doene. Ende noch bovendien, zo heeft
zo tbeste huus voor haer wuenste al waert ooc eene steercke plecke tot an der
stont dat de grondeneere huer bewijst heeft een ander redelic huus up tleen
naer hueren staet ende naer de groodte van den leene. Ende zo en betaelt niet
van relieve, noch en contribueert in gheene refectien, noch en es ghehouden
eenighe dienst van wapenen noch andere.
[15] In Vlaendren flamengant en hebben zijt zo breet
niet, want zij en hebben niet anders dan de heelft in alle profijten ende gheen
justicie, ende vermoghen alleenlic te stellene eenen ontfanghere oft
stedehoudere omme huere porcie tontfaene. Item zi contribueren metten
proprietaris in allen refectien die nootzakelic zijn, te wetene int vierde van
allen grooten gheduereghen leden die men nieuwe maect an de huusen, brugghen,
muelenen, ende in de heelft van allen anderen ghemeenen reparacien, uutghedaen
an de huusen die de leenen volghen, want met dat zij daerinne gheen profijt en
nemen zo en behooren zi ooc gheen last te draghene, ten waere dat de
grondeneere huer die bewijst hadde voor huere woenste, want updat zoot begheert
hij moet huer een huus up tleen bewijsen naer de groodte ende weerde van den
leenen. //
[16] Een grondeneere justicie hebbende mach wel
condempnacie composeeren den delinquant zonder te nemene tconsent van der
douwagiere. Maer hij en mach gheene ghemaecte composicien noch ghewijsde boeten
quijtscelden in prejudicien van huer.
[17] De grondeneere mach ooc wel verpachten tleen, de
muelene ende andere toebehoorten te zijnen scoonsten zonder tbizijn van der
weduwe, behoudelic dat hijt doe zonder fraude. Ende de redene die es, want de
weduwe en heeft gheen recht dan an de profiten, ende men presumeert dat de
vassael tmeeste prouffit souct van zijnen goede als hi anderssins goet
mainagier es.
[18] An tghuent dat de grondeneere doet delven uut zijnen
gronde omme vercoopen, hetzij margle, ticheleerde, poteerde, steenen oft diere
ghelijcke, heeft de douagiere tvierde zonder meer, also zo hebben zoude in den
coop van den principalen goede waert vercocht. Nemaer zo en mach den
proprietaris niet bedwinghen te delvene hi en wille. Ende dit zuldij verstaen
als tprincipael leen niet en es delvinghe. Want waere tprincipael leen moer of
deeric, de proprietaris zoude moeten delven alsoot behoort. Ende de weduwe
zoude hebben de heelft van den profite.
[19] Waert dat de vassael gheduerende de douairie zijn
leen meersde bi zijnder industrie oft met zijnen penninghen, het waere van
jurisdictien, van justicien, van tolle, van vrije maelerien of visscherien oft
// diere ghelijke, de douagiere en sal gheene bijlevinghe daeran nemen. Nemaer
waert dat tleen meersde van tzelfs bi natueren of bij fortunen, te wetene bi
anweerpe van watere, bi datter reijghers oft andere voghelen quamen nestelen of
diere ghelike, de douagiere sal danof hebben in profiten de heelft zonder meer.
Ende waert datter verschene eenighe erve oft eijghendom bij confiscacien oft
als bastaerd of stragiersgoet, de douagiere sal daerinne hebben de heelft van
der proprieteijt, nemaer in leene niet dan haer porcie van den blade.
[20] Als de douagiere steerft so slaet de grondeneere
hand an zijn leen, metgaders an alle de vruchten ghesneden of niet ghesneden,
bosschen, boomen ghevelt of niet ghevelt, hout ghemaect of niet ghemaect,
visschen ghevischt of niet ghevischt, ende andere zaken die hij vindt up tleen
ten daghe van hueren overlijdene. Ende segghen eenighe dat waeren de vruchten,
boomen, hout, visschen oft diere ghelike gheladen te waghene omme te voorne van
den leene ende dat de achterste wielen noch stonden up tleen ter date van den
overlijdene van der douagiere ende dat zij daerup bleven tot dat se de
proprietaris arresteerde of calengierde, tvoorseide gheladen goet zoude daer
bliven tzijnen profite. Ende de redene die es, want tgroote faveur dat men int
stic van bilevinghen draecht den vrauwen en extendeert hem niet up huerlieder
hoijr. Ende de grondeneere in wiens prejudicie dit recht van bijlevinghen
grootelicx gheintroduceert es, neemt jeghen thoijr de zake also sceerp als hij
mach. //
[21] Al tghuent dat gheougst ende in de schuere es ten
daghe van den overlijdene van der douagiere, es deelsaem tusschen den
grondeneere ende hueren hoijrs. Zo zijn ooc de pachten ghevallen ten zelven
daghe.
[22] Eijst dat de douagiere binnen den tijde van huerer
douarie ghemaect heeft eeneghe groote reparacien of nieuwe edificien up tleen,
de grondeneere heeft kuere die te laten weerene ende af doene updat zij weerlic
ende afdoendelic zijn zonder dander edificien te grievene, oft die te behoudene
voor destimacie ghelijc of zi ter eerden laghen.
[23] Waert ooc dat de douagiere vercreghen ende ghecocht
hadde eenighe servituten oft andere prouffijten up tleen niet separable van den
leene, de grondeneere sal dat behouden updat hij wille, recompenseerende hueren
hoijrs van der estimacie ten segghene van goeden lieden.
[24] De mans en hebben in Vlaendren dit recht van
bijlevinghen niet up de leenen van hueren wijfs, ten waere dat bi compromisse
van huwelijke ende bi consente van den oudsten hoijre anderssins
ghecondicioneert ende besproken waere. Nochtans ten casteele van Ghendt de
poorters willen useeren bijlevinghe te nemene up de leenen van huere wijfs.
Nemaer dat comt uuten steerfhuuse van Ghendt daer twijf niet meer verscoont
zijn en mach dan de man, noch de man dan twijf, zo zi segghen. //
Cap.
XXVI Van leenen te veranderene bi consente van den heere
[1] Het es generalic verboden in de leenrechten dat
niement wie hij zij, zijn leen en verandere bi coope, ghifte, manghelinghe,
transpoorte, noch anderssins, zom noch al, noch ooc en belaste, zonder daertoe
te hebbene expres consent van den heere.
[2] In Vlaendren useeren zij ende es ooc leenrecht te
moeten hebbene metten consente van den heere, tconsent van den oudsten hoijre
in alle sticken uutghedaen in tween. Tdeen es als de vercoopere toocht noot oft
aermoede. Tdandere als tleen nieuwe es ende vercreghen bij den ghonen diet
vercoopt. Ende in Rijsselambocht voughen zij eene derde exceptie die zij heeten
remploij. Dat es te segghene als de grondeneere zijn leen vercoopt omme te remploijerene
in een betere leen van gheliken mannieren omme zijne meeste commodite oft
profijt. Want in dat cas en heeft hij niet te doene metten consente van den
oudsten hoijre noch ooc noodt te betooghene, maer es ghenouch tconsent van den
heere.
[3] Niement in Vlaendren en mach veranderen zijn leen dat
ghehouden es van den grave oft van eenighen van zijnen hoven in Vlaendren, hij
en moet daertoe hebben zijne opene lettren van octroije die men expediert onder
zijnen grooten zeghele, oft in de camere van den rade, ofte in de camere van
der rekeninghe te Rijssele, achtervolghende den ordonnancien voortijts daerup
ghemaect bij den grave Lodewijc gheseijt van Male. Ende in dit octroij staet
altijts expresselic besproken dat // ([60])
de coopere niet vrijer en zij dan de vercoopere. Twelk men stelt omme de
kercken ende omme eenighe poorters die vrij van confiscacien zijn. Nemaer van
achterleenen die van den grave noch van zijnen hoven in Vlaendren niet
ghehouden en zijn, en es gheen noot octroij te hebbene van den grave, maer es
ghenouch dat de heere ende doudste hoijr mondelic daerinne consenteeren.
[4] Omme kercken te ervene in wat leenen het zij,
gravelic of niet gravelic, moet men ooc hebben expres octroij van den grave,
gheexpediert niet in de camere van den rade, noch in de camere van der
rekeninghen, nemaer bij hem uut gracien in zijne cancelrie, ende daernaer
gheverifiert in de financien oft in de camere van der rekeninghe.
[5] Een vassael die octroij heeft zijn leen te vercoopene
eenen particulieren persoon en mach bi virtuute van dien octroije tleen niet
vercoopen eenen anderen persoon quia fines mandati sunt custodiendi.
Insghelijcx een vassael die octroij heeft te vercoopene tgheel leen en mach bi
virtuute van dien octroije niet vercoopen een deel van den selven leene zonder
meer, want bij dusdaneghe consente die stricti juris zijn tghuent dat
niet gheexpresseert en es debet ([61])
haberi pro omisso.
[6] Naer de costume van Vlaendren de heere en mach niet
weijgheren noch ontsegghen den vassael zijn leen te veranderne evenverre dat
hij noot betoocht daer noot dient, oft consent van zijnen oudsten hoijre //
daer dat consent dient, ende daertoe mede presenteert over te legghene den Xen
penninck ende andere heerlike rechten, ten waere dat de vassael tleen bringhen
wilde in dooder hand oft onder de macht van zijnen vianden.
[7] Een leenman mach zijn leen niet versetten voor scult,
noch gheven in gaigen, al waert ooc omme renten te betalene, zonder expres
consent van den heere. Maer hij mach wel vercoopen bi aermoeden ende bij noode
zo voorseit es. Hij en mach ooc zijn leen niet uutgheven ten erveliken cheinse
zonder consent van den heere, al waert ooc dat hi dat doende condicioneerde dat
hi met dien contracte niet en ([62])
meent te prejudicierne der natuere van den leene, want tghuent dat hij danof
doet es in fraudem legis. Hij en macht ooc niet verpachten bij termijnen
van XX, XXX, XL, LX of C jaeren, noch gheenen anderen langhen tijt, dan ([63])
zijn leven lanc ende IIJ jaeren naer zijn doot, ten waere bij consente van den
heere ende van den oudsten hoijre. Ende daeromme useert men in zomeghen plecken
in Vlaendren te vernieuwene de pachten van leene van IIJ jaeren te IIJ jaeren,
oft als men se IX jaeren verpachten wille, zo doet men datte met driewaerf IIJ
jaeren ende met drie godspenninghen. Ende dien pacht houdt stede, al waert ooc
dat de vassael storve. Nemaer waert dat hij den gront vercochte, den pacht
zoude te nieuten zijn, zo ghi hiernaer claerder zien zult. Hij en mach ooc zijn
leen niet te nieuten doen, noch casteel oft steercte datter upstaet demolieren,
noch tvier daerinne steken, zonder consent van den heere. Nemaer // indien dadt
hem te lastich es tonderhoudene up zijnen cost, hij maecht den heere te kennen
gheven ten hende dat hij daerinne voorsie. Ende doet hijt niet, hij macht
abandonneeren, vaghe laten staen, ende van zelfs laten in ruijnen vallen. Hij
en mach ooc niet renunchieren noch afgaen van zijnen leene zonder tconsent van
den heere, evenverre dat hij eedt ende feauteijtscip ghedaen heeft. Verbi
gratia. De leenheere doet oorloghe ende sommeert zijnen vassael hem te
commen dienene, nemaer de vassael, uut conciencien oft van vreesen van
ghevanghen tzijne of dootghesleghen te zijne oft dat hem de querelle niet
rechtveerdich en dijnct ofte omme andere ([64])
zaken, heeft liever zijn leen te abandonneerene dan ter oorloghen te treckene
oft te zendene, te wetene oft hijt vermach. Zeecht dat heeft de vassael gheenen
eedt ghedaen, hij mach renunchieren zonder difficulteijt, want niement en es
bedwinghelic leen tontfaene hij en wille. Maer heeft hij eed ghedaen, hij en
mach niet renunchieren zonder tconsent van den heere, ghemeerct dat den eedt
hem dwijnct ende obligiert vassael te blivene tot hi danof gheslaect es.
[8] Nemaer hij mach vercoopen de vruchten van zijnen
leene, ende al den tijt dat tleen in zijnen handen wesen sal ende de catteillen
staende up tleen, zonder daertoe te nemene tconsent van den heere, noch van
zijnen oudsten hoijre, noch ooc noodt te betooghene, want de zelve vruchten
ende catteillen hem naectelic toebehooren ende niemend el. Maer vercochte hij
de vruchten eenen ghesetten tijt ende hij storve, den coop zoude sterven met
hem. Ende // den naercommere sal tleen zuver anneveerden metten vruchten die
hij daerup vindt. Ende also eist van catteillen, want alle de catteillen die de
successeur up tleen vindt trect hij an hem, nietjeghenstaende wat vercoopinghe
danof ghedaen es.
[9] De vassael zoude ooc naer leenrechte moghen ordonneren
dat men zijn testament vulquame metten vruchten van zijnen leene van IJ oft IIJ
jaeren naer de doot evenverre dat die ghifte waere ad pios usus ende
omme de lavenesse van zijnder ziele, ende dat hij anderssins gheen goet en
hadde omme tzelve testament te vulcommene, want in dat cas men presumeert dat
hi aligiert noodt ende aermoede der ziele. Nochtanne en zoude hij omme die
aligacie niet moghen wedergheven bi testamente principael leen ad pios usus
zonder tconsent van den heere ende den oudsten hoijre quia esset testari de
re aliena. Nochtanne willen eeneghe segghen ende mainteneren dat hadde hijt
also ghegheven ad pios usus thoijr in conciencien zoude ghehouden zijn
in de estimacie van der weerdde van den selven leene.
[10] De vassael mach wel transporteeren ende overdraghen
zijn leen zijnen oudsten hoijre zonder daertoe te nemene consent van den heere
noch van den oudsten hoijre daernaer. Zo mach ooc een vader of moeder hueren
tweessten of derden kinde in voederinghe van huwelike evenverre dat zijt gheven
ongheestimert, want gavent zij bij estimacien voor eeneghe somme van penninghen
de heere zoude ter aventueren danof willen ghedient zijn. //
[11] Een leen dat litigeeux es en mach de vassael niet
veranderen noch bringhen in steercker handt gheduerende tlitige, al waert ooc
dat hij tconsent hadde van den heere ende van den oudsten hoijr oft dat hij
noot betooghen conste. Want dat doende hij zoude committeeren vice de litige,
ende de vercoopere zoude verbueren zijn leen, ende de coopere zijne penninghen
ten profite van den grave, ten waere dat de prince hemlieden daertoe
gheauctoriseert ende octroij ghegheven hadde.
Cap.
XXVII Van consente van den oudsten hoijre
[1] Also hier vooren gheseijt es, so useert men in
Vlaendren ende ooc naer leenrechte te hebbene metten consente van den heere
tconsent van den oudsten hoijre in allen zaken uutghedaen in tween, te wetene
als de vercoopere noodt betoocht oft als hij vercoopt zijn zelfs conquest.
[2] Waert dat een vassael binnen zijnen levene gheheerft
hadde in zijn leen zijnen tweessten zone bij den consent van den eersten metten
solempniteijten daertoe dienende, deerste en zoude naermaels niet ontfanghelic
zijn zijn consent te wederroupene noch reverencie paternele te aligierene. Want
de leenrechten presumeren dat de vadere niet en zoude willen voorderen zijnen
tweessten zone voor den eersten, ten waere met grooter causen.
[3] Een leenman ([65])
mach zijnen oudsten hoijre zijn leen updraghen ende hem danof onterven zonder //
tconsent van den oudsten hoijre daernaer, noch ooc zonder noot te betooghene,
noch keercghebot te doen doene, noch tiende penninc te betalene.
[4] Al eist dat een oudste hoijr dit consent doen mach
onder zijnen zeghele, nochtan eist tzekerste omme den coopere dat hijt doe voor
de mannen ten hende dat zi de kennesse danof draghen moghen. Ende es zeere eens
weder hij tconsent doet voeren of naer de ervinghe want confirmacie of
ratihabicie es also crachtich als consent te voeren.
[5]
Waert dat een vassael zijn leen vercochte bij consente van den heere ende
zonder tconsent van den oudsten hoijre, den coop sal voortgaen. Nemaer tdoudste
hoijr ende gheen andere sal ter stont moghen retracteren den coop, updat hij
wille, mids overlegghende den coopere de penninghen van den coope. Oft wilt hij
verbeijden de doot van den vassael vercoopere, hij sal dan tleen anneveerden
zonder eenighe penninghen weder te ghevene. Nemaer hanghende dien tijt, te
wetene also langhe als de vassael leeft, sal de coopere de vruchten zijne
maken.
Cap.
XXVIII Van noodt te betooghene
[1] Naer de costumen van Vlaendren, de vassael mach zijn
leen vercoopen bij noode gheswooren ende gheverifiert int hof van den mannen,
ende en heeft daertoe niet te hebbene tconsent van zijnen oudsten hoijre, zo
hier vooren gheseijt es. //
[2] Een edelman affirmeerde in ghemaecten hove dat hi
nood hadde zijn leen te vercoopene ende zijn oudste hoijr sustineerde ter
contrarie, zegghende dat hij noch hadde peerden, harnasch, zelvere ende andere
juweelen die wel behoorden vooren te gaene. Daerup de edelman replicquierde dat
die peerden, harnasch ende juweelen hem dienden omme tonderhoudt van zijnen
state ende om zijn heere ende hem selven eere ende dienst mede te doene, te
wetene wat de mannen wijsen zullen. Seecht dat den coop voortgae, want de
rechten favoriseeren zeere den edelen staet. Ende al ghelijc zuldij segghen van
cleercken die boucken hebben ende huer leen bi noode vercoopen willen. Nemaer
hadde de vassael erve oft eijghendom ende hij leen vercoopen wilde, de erve oft
eijghendom zoude moeten voeren gaen.
[3] Een vassael vercoopt een leen bij noode, ende
nochtans hij stelt de penninghen van den coope met langhen paijmenten, te
wetene oft daer noot bekent werdt. Zeecht ja, want het mach wel zijn dat zijne
sculden ooc staen te betalene met paijmenten, oft dat hij meer profijts daeran
doet dan of hijt vercochte met ghereeden ghelde. Ende tprofijt van den vassael
es altijts te favoriseerene.
Cap. XXIX Van leen te vercoopene
[1] Als een grondeneere zijn leen vercocht heeft ende hem
berauwet, hij mach achterwaert terden // ende renunchieren van den coope totter
ontervenesse, het en waere anders besproken in den coop oft dat hi ghepasseert
hadde procuracie irrevocable omme de ontervenesse te doene. Nemaer renunchierende
hi moet boeten jeghens den heere X ponden parisis ende betalen de costen
evenverre datter kerckgheboden ghedaen zijn. Maer esser gheen kerckghebot
ghedaen, hij en sal niet boeten. Hij moet ooc ghenouch doen den coopere van
zijnen interresten updatter ooc eenighe zijn.
[2] Item de vercoopere ghestorven eer hi ontheerft es,
zijn naercommere en sal den coop niet houden hij en wille, noch ooc boeten,
noch costen betalen, al waeren ooc alle de kerckgheboden ghedaen.
[3] Eist dat de vassael zijn wijf noch levende, leen
vercoopt zuvere van bijlevinghen ende hij huer danof niet en doet renunchieren
bi eede voor de mannen oft voor den officiael alsoot behoort, steerft hij voor
huer, zo sal hebben huere bijlevinghe up tleen ghelijc ofter noijnt coop noch veranderinghe
ghebuert en waere. Nemaer in dat cas, de coopere sal hebben zijn actie up
thoijr omme zijn interest, want hem tleen zuver vercocht was. Zo ne zoude hij
niet waere in den coop van der bijlevinghe niet gheroert.
[4] Een vrauwe die huer tzelf leen vercoopt bi wetene
ende consente van hueren man ende als daertoe bi hem gheauctoriseert, en mach
naermaels als huer man doet es niet retracteeren den coop, noch huer behelpen beneficio
velleani ([66]), noch
aligieren bedwanck, // reverencie of vreese van hueren man, al waere ooc tleen
haer ghegheven in huwelijke ghijften ende zo ghedeclineert waere ter aermoeden,
ende dit naer de costume van Vlaendren.
Cap. XXX Van leen te belastene met renten
[1] Niemend en mach zijn leen belasten met renten, hij en
moet ooc hebben consent van den heere, van den oudsten hoijre oft noot
betooghen. Ende naer leenrechte, de ghone die in de rente gheheerft es behoort
te zijne leenman also langhe als de rente loop heeft ende niet ghelost en es.
Ende es de rente te live, hij behoort naer de selve rechten te zijne man te
live, want al dat van den leene gheminct ende ghespleten es van profiten oft
anders, behoort te behoudene natuere ende condicie van leene. Nochtan zij
userent anders in Vlaendren ten grooten achterdeele van den heere.
[2] Rente up leen die eens ghestelt es te lossene blijft
eeuwelic losselic, al waere den tijt van der lossinghe voorleden, ende dat in
faveure van den leene.
Cap.
XXXI Van naerhede te nemene //
[1] Als een leen of een rente up leen bij ijemende
vercocht es behoorlic, zo mach elc aeldinc den coop calengieren bi naerderheden
updat hij wille. Ende zijnder vele calengierers, de oudste naeste van den
vercoopere van der zijde danof tleen commen es, es te ([67])
prefererene ter naerderhede ghelijc hij zoude in successien, ende dit van
patrimonien ende ghestruucten leenen. Nemaer an nieuwe leenen die de vercoopere
zelve gheconquesteert heeft, de naerderhede sal bliven den oudsten naesten van
den vercoepere van wat zijden dat hij zij, mids dat die leenen noijnt tronc
ghenomen en hebben. Ende alsser gheen aeldijnc en comt den coop calengieren, de
heere mach updat hem ghelieft, zelve den coop behouden ende danof de naeste
zijn. Nemaer comter aeldijnc, die es te prefererene voor den heere.
[2] In eenighe plecken useert men den coop te bringhene
in kercken ende danof drie kerckgheboden te doen doene in de naestebi van den
leene, van XIIIJ-nachten te XIIIJ-nachten ende in zomeeghe ([68])
plecken van VIIJ daghen te VIIJ daghen, omme aeldijnc oft anderen die hem recht
van naerderheden daeranne zouden willen vermeten. Ende in andere plecken stelt
men tleen te jaere ende te daghe zonder kerckghebot te doene. Comt de aeldijnc
niet binnen den kerckgheboden daer men van kerckgheboden useert, den coop
calengieren, zo es hij noch daertoe ontfanghelic totter ervenesse exclusive
naer dervenesse ghedaen, hij comt te spade. // Ende zijnder gheene
keerckgheboden ghedaen, zo comt hij in tijts binnen jaere ende binnen daghe
ende werdt daertoe ontfanghelic, nietjeghenstaende ervenesse, ontervenesse,
noch al datter solempnelic ende wettelic overleden mach wesen.
[3] Uutlandsche ende onbejaerde moghen commen calengieren
binnen jaere ende binnen daghe naerdat zij te lande commen zijn oft uut
voochdijen ghedaen hebben gheweest.
[4] De calengierere bij naerderhede moet ter stont
overlegghen in den handen van den hove in ghereeden ghetelden penninghen also
vele als de coopere ende vercoopere affirmeeren bij eede den coop draghende
zonder fraude, metgaders den lijfcoop ende godspenninck. Ende hij mach updat
hem goet dijnct, bedwinghen den coopere ende vercoopere eedt danof te doene.
Ende de calengierere sal ghestaen metten coope zulc als hij ghemaect es, al
waert dat de coopere zeijde dat hij er noch meer af gheven wilde.
[5] Waere tleen vercocht met langhen paijmenten, de
calengierere sal ghebruucken van den selven paijmenten mids doende zulken
goeden ende souffissanten zekere als de coopere ghedaen hadde. Ende de redene
es, want hij comt int ghesach van den coopere in voordeele, bate ende laste.
[6] Waert dat de coopere ende vercoopere ghecondicioneert
hadden dat indien dat men tleen calengierde // de coopere hebben zoude voor
zijn moeijte XL groten oft andere somme, oft dat men vele ghelaghen up den coop
ghedroncken hadde, de calengierere en waere daerinne niet ghehouden. Nemaer sal
ghestaen metten principalen coope ende metten godspenninck ende redeliken
lijfcoop, ter discretie van den mannen.
[7] An huusen, boomen, noch an de catteillen die een
grondeneere vercoopt up hem selven, en heeft niement naerderhede. Maer waeren
zij vercocht metten gronde al in eenen coop, de calengierere zoude danof de
naerderhede behouden.
[8] Een grondeneer omme den nalijnc tontstekene zijn naerderhede,
vercoopt eerst alle de huusen staende up tleen, daernaer alle de boomen ende
daernaer de leeninghe ende latinghe van den pachtere, ende dat ghedaen vercoopt
voort den grond den zelven die de voorseiden huusen, boomen, leeninghen ende
latinghen ghecocht heeft, te wetene of den, coop in deser mannieren ghedaen
stede houden sal in prejudicie van den calengierere. Seecht dat zijn of staen
de huusen oft boomen oft andere catteillen noch up den grond ten daghe van den
calaenge, zo sal de calengierere ooc hebben de naerderhede van den eersten
coope, mids dat men wel verstaet de fraude. Nemaer zijn de boomen, huusen ende
andere catteillen van den gronde gheweert, zo en esser gheene questie. //
[9] An leenen die de vassael gheeft bij consente van den
oudsten hoijre en hebben dander aeldinghers gheene naerderhede, want
naerderhede heeft alleenlic stede daer coop es.
[10] In manghelinghe en heeft ooc naerderhede gheen stede
naer leenrechte, al waert dat de aeldijnc recompenseren zoude moghen den
grondeneere van der weerdde oft estimacie van den leene. Nochtan hij en zoude
hem niet connen gheven de commodite die hij bij der manghelinghe zoude moghen
hebben.
[11] Waere tleen ([69])
vercocht met condicien van retoure, de calengierere zoudt moeten anneveerden
met diere condicie, ende en zoude daerinne niet vrijer moghen zijn dan de
coopere, noch niet met zijnder calaenge veranderen de natuere van den
contracte.
[12] Een goet man wilde huwen zijn dochtere an eenen
vassael, ende omme te besorghene dat de penninghen die huer gaf thuwelike oft
de estimacie van dien wederkeeren mochten up huer hoijrs in ghebreecke van
lichameliken hoijre, cochte jeghen den vassael een leen in meeninghen daerinne
te doen ervene de zelve zijne dochtere ende huer datte te huwelike te ghevene.
Nemaer toudst hoijr omme dat huwelic te belettene calengierde den coop bij
naerderheden, twelk ziende de voorseiden goede man ende de vassael adviseerden
te renunchierene van dien coope ende een nieuwe // voorwaerde te makene in
deser mannieren. Ic vercoope hu dit leen ten profite van Florentinen uwer
dochtere omme ter stont daer innegheheerft te zijne, nemaer zo noch haer hoijrs
en zullen niet ghebruucken noch hand slaen an tblad noch upheve hebben dan naer
toverlijden van mij vercoopere ende niet eer. Welcken coop de voorseiden
calengierere ooc calengierde. Nemaer corts daernaer bat beraden zijnde, schiet
van der calaenge ende betaelde de boete ende met goeder cause, want tmeesste
profijt van den vassael es te prefererene der calaenge. Ende elc mach stellen
in zijnen coop zulcke condicien als hem goet dijnct, evenverre dat de heere
ende doudste hoijr daerin consenteren oft dat de vassael vercoopere betoocht
dat hem noot es oft betere also ghedaen omme zijn messte profijt oft omme
meerder scade te scuwene, alle frauden ghesteken.
[13] De calengierere die zijn calaenge niet en
achervolcht, boet jeghens den heere X ponden parisis ende betaelt de costen die
tzijnder cause ghedaen zijn.
Cap.
XXXII Van ontervene
[1] Aleer de coopere int leen bi hem ghecocht gheheerft
mach zijn, zo moet de vercoopere eerst ontstruuct ende ontheerft wesen. //
[2] Ontervenesse es eene contrarie actie van ervenesse
bij den welcken de vassael onctcleet werdt ende ontstruuct in ghemaecten hove,
metten wechwerpene van eenen struc oft anderen halme ende metten worden daertoe
dienende, stellende tleen puer ende absolutelic in den handen van den heere,
omme dat voort bi hem ghegheven te zijne den coopere, den calengierere oft
anderen diet behoort.
[3] Ende dese ontervinghe moet ghescien in allen zaken
daer tleen verandert anders dan bij successien, te wetene bij coope, bi
manghelinghe, bij ghiften, want anderssins de vercoopere zoude altijts bliven
hebbende actie ten leene, ende de coopere en zoude nemmermeer van zijnen coope
verzekert zijn voor an der stont dat hij hadde vulle prescriptie van XXX
jaeren.
[4] Wilde een vader gheven leen zijnen IJen of
IIJen zone oft andere van zijnen kinderen, hij moet hem onterven,
want bleve hij eerfachtich totter doot, de oudste zoude tleen wechdraghen mids
dat de doode de levende eerft.
Cap.
XXXIII Van tiendepenninck te betalene
[1] In Vlaendren useert men generalic te ghevene den
heere voor zijn consent den Xen pennijnc van dat leen // vercocht
es. Oft eist vermanghelt oft ghegheven den Xen penninck van der
estimacie. Ende daermede es de heere ghehouden de veranderinghe voort te laten
gaene, evenverre datter consent zij van den oudsten hoijre, oft noot betoocht,
oft dat tleen niet brocht en zij in zulcker handt dat de heere daerbij groote
scade oft interrest nemen moghe, ghelijc als in dooder hand, in de handt van
zijnen vianden, oft diere ghelijke. Want in zulck sticken de heere zoude moghen
weijgheren de veranderinghe, al waert dat men hem zijn heerlike rechten presenteerde.
[2] Desen tiendepenninck betaelt altijts de vercoopere
ende niet de coopere, ten waere dat hijt cocht vrijs ghelts oft dat in den coop
anderssins besproken waere.
[3] Als een leen ghehouden van den grave vercocht es
vrijs ghelts, de coopere betaelt den Xen penninck van dat ghelt zo
voorseit es. Ende bovendien moet hij noch gheven den Xen penninck
van tiendepenninck. Verbi gratia. Tleen es vercocht C ponden groten
zuvers ghelts, de coopere betaelt X ponden groten van tiendepenninck ende
bovendien noch een pond groten van den tienen. Nemaer alst gheseijt es elc
draghe zijn last, zo en betaelt men niet meer dan den tiendepenninck van den
rechten coope. Ende dien betaelt de vercoopere zo voorseit es. //
[4] Van achterleenen en betaelt men niet meer dan den
rechten tiendepenninck, al waere ooc tleen vercocht vrijs ghelts. Nemaer dit
recht van den grave es inbrocht bij ordonnancien van zijnder camere van der
rekeninghe.
[5] Hadde een leenman voortijts beswaert zijn leen met
eenigher sourrenten ende danof den heere ghedient van tiendepenninck ende dat
hij daernaer vercochte tprincipael leen, tghuene dat hij vooren betaelt hadde
van der sourrente zoude hem afslach zijn in den gheheelen coop.
[6] Als een leenman voor ontervenesse renunchiert van
zijnen coope, boetende X ponden parisis zo hier boven gheseit es, de heere en
sal gheenen tiendepenninck hebben van den selven coope, al waert ooc commen in
keercgheboden, mids dat tleen blijft in zijnen struuck ende niet en verandert
van vassale.
[7] Als de vassael overgheeft zijn leen zijnen oudsten
zone of den IJen oft den IIJen bij consente van den
eersten, hetzij in voerderinghe van huwelijke oft anderssins ongheestimeert, zo
en betaelt hij gheenen Xen penninck, mids dat hij omme dat te doene
niet en behouft tconsent van den heere. Want men verstaet dat tleen continuert
van den vadere up den zone ende niet en verandert, zo hier vooren gheseijt es.
Ende al ghelijc zuldij segghen van den leene dat de vassael gheeft zijnen
broedere oft anderen // zijnen oudsten hoijre van der zijde danof dat tleen
commen es. Nemaer waert dat de vassael tleen eenichsins ontstruucte, het waere
bij ghijften, bi manghelinghen, bij testamente oft anderssins, oft dat hijt
gave gheestimeert ende in assignacien oft bewijse van penninghen, de heere
zoude moeten ghedient zijn.
[8] Van catteillen die den leene niet en volghen en
betaelt men den heere gheenen tiendepenninck, ten waere dat zij metten goede in
eenen coop vercocht waeren. Ende daeromme maken eenighe twee coopen, te wetene
eenen van den gronde van den leene ende den anderen van den catteillen.
[9] Van ticheleerden, poteerden, zavele, margle, steenen
ende diere ghelijcke die de vassael doet delven uut zijnen gronde omme voort te
vercoopene neemt de heere den tiendepenninck van dat ghelt, ten waere dat de
proprieteijt oft de bodem van den leene ticheleerde oft poteerde waere ende dat
tprincipael profijt van den leene daerinne laghe, ghelijc als doen turven in
den moeren.
Cap.
XXXIV Van leen te verpachtene
[1] De vassael mach zijn leen verpachten zijn leven lanc
updat hij wille ende drie jaer naer zijn doot, // oft hij macht verpachten drie
waerf drie jaeren met drie godspenninghen. Ende die pachten houden stede als
storve hij ooc int eerst jaer, ende sal de pachtere dien termijn ghebruucken,
nietjeghenstaende den belette dat thoijr hem daerinne zoude willen doen.
[2] So wanneer de leenman hem ontheerft van zijnen
gronde, den pach tes uute. Ende de nieu grondeneere mach zijn profit doen met
zijnen goede, ten waere dat anders in den coop besproken waere. Dies heeft de
pachtere zijne actie van interresten up den ghonen diet hem verpachte, ende
mach commen binnen den kerckgheboden calengieren zijnen pacht, ende beletten
den vercoopere van der wettelijchede tot hij danof ghecontenteert ende
vernoucht es, oft ten minsten dat men hem danof contenteeren ende vernoughen
sal, oft den pacht laten.
[3] In Vlaendren useeren zij ghemeenlic te verpachtene
leen bi neghen jaeren. Ende zulcke pachten houden stede, ten waere dat men
meerckelic zaghe datter eenighe malicie scuulde in prejudicien van den hoijre.
Cap.
XXXV Van leenen te verbuerene int generale //
De vassael verbuert zijnen leen in vijf mannieren. eerst
als hij zijn debvoir niet en doet van verheffen. Ten tweessten als hij doet
contrarie den leenrechten. Ten derden als hij in ghebreecke es te doene den
dienst daertoe staende. Ten vierden als hij committeert ingratuite ende
ondancbaerheden jeghens zijnen heere. Ende ten Ven als hij
perpetreert eenich criem daeromme hij livelic executierlic waere oft te bannene
ende zijn goed ghewijst verbuert.
Cap.
XXXVI Eerste manniere van leen te verbuerene
[1] De vassael die bi rouckeloosheden, negligencien oft
anderssins verswijmt oft versmaet te doene tghuent dat de leenrechten
ordonneeren ghedaen te zijne omme ten leene te commene, verbuerde zijn leen.
[2] Ende daeromme de vassael die niet en verheft zijn
leen binnen XL daghen, verbuert of verliest de possessie, ende verheft hijt
niet binnen jaere ende daghe hij verliest ([70])
de proprieteijt van zijnen leene.
[3] Item de vassael die niet sweeren en wille noch
feauteijtscip doen, verbuert zijn leen, evenverre dat hij eedt doen mach ende
dat de heere hem gheheerft heeft ende bereet es te stellene in possessien daer
de possessie opene es. //
Cap.
XXXVII Andere manniere van leen te verbuerene
De vassael die uut zijns zelfs auctoriteijt comt jeghens
de ordonnancie ende verboden van den leenrechten verbuert zijn leen. Ende
daeromme de vassael die zijn leen overdraecht eenen anderen heere ende hem
manscap ende feauteijtscip doet, verbuert zijn leen. Zo doet ooc de vassael die
weijghert of versmaet te comparerene ofte te rechte te gaene omme zaken den
leene annegaende, voor den bailliu ende mannen van zijnen leenheere. Zo doet
ooc de vassael die zijn leen traictiert onredelic, verlastende oft
exactioneerende ([71])
zijn laten buuten redenen ende ordene van justicien. Insghelijcx verbuert zijn
leen de vassaele diet verandert zonder tconsent van den heere. Ende dit al naer
de leenrechten, ten waere costume locale ter contrarie.
Cap.
XXXVIII Derde manniere van leen te verbuerne
[1] De vassael die upgheroupen es zijn leen te commen
bedienene ende niet en comt, noch int cas van nootsinne niement en sendt in
zijne stede omme dien dienst te doene, verbuert zijn leen.
[2] Al heeft de vassael tleen niet verheven noch
feauteijtscip ghedaen, nochtanne es hij in de possessie van den leene, hij moet
doen den dienst daertoe staende, ghelijc of hij eedt ghedaen hadde. Insghelijcx
de vassael die eedt ghedaen heeft moet dienen naer zijnen faculteijt omme zijns
eeds wille, al en heeft hij de possessie van den leene niet, ten waere dat
tghebrec quame bij den heere. //
Cap.
XXXIX Van te moeten dienene onvermaent
[1] De vassael moet dienen onvermaent. Eerrst alst
besproken es dat hij sal commen dienen ongheroupen. Ten tweessten als den
dienst ghestelt es ghedaen te zijne teenen ghenomden daghe, quia tunc dies
interpelleret pro homine. Ten derden als de vassael weet dat zijn heere beleijt
oft in grooten dangiere es van zijnen persoone, want dan zoude hij ter stont
moeten trecken omme hem te secourerene zonder sommacie oft vermaen te
verbeijdene. Ende ten vierden als hij verzekert es dat zijn heere staende
strijt sal hebben jeghens zijne vianden.
[2] Een vassael die leen heeft daer officie toe dient
ghelijc hoofmeestere, boutillier, pennetier, scijnckere oft diere ghelike, en
sal hem niet vervoorderen zijn officie te hove gaen bedienen, hij en zij eerst
daertoe gheroupen van den heere. Want al heeft hij den name ende ooc de
faculteijt van dienene in der staet, nochtan en sal hij niet dienen de heere en
wille. Ende also waest gheandwoort bij mijnen heere den hertoghe Phelips laest
overleden eenen die hem zeijde zijnde eerfachtich hoofmeestere van zijnen
huuse, want het mach ghebueren dat zulcke leenen vallen bij coope in den handen
van cleenen lieden danof de prince niet ghedient en zoude willen wesen. Nemaer
ontfanghers, meijers, couriers, cippiers ende diere ghelike moghen ende moeten huere
officie doen ende tleen bedienen oft doen bedienen. //
Cap.
XL Van te dienene ([72])
bi stedehoudere
[1] De vassael die nootsinne heeft oft excusacie ligitime
zonder fraude, mach stellen oft senden eenen stedehoudere omme zijn leen te
bedienene. Ende ghij zult verstaen excusacie legitime es als de vassael belet
heeft ofte onabel es tleen te bedienene, hetzij bi ziecten, bij oudden, oft dat
hij in zulck digniteijt ghestelt es als dat zijn vacacie niet en waere dien
dienst te doene.
[2] Alsser ghescil es up de ijdoneteijt van den
stedehoudere omme te dienene in wapenen, de capitain van den heere sal danof
arbitreren, consideracie nemende up de grootte van den leene, up de qualiteijt
van den persoon van den vassael, ende up den dienst die de vassael hadde moghen
doen updat hij zelve in persoone commen waere. Ende maect de heere danof gheen
questie die reijse gheduerende, zo en es hij naermaels als de reise ghedaen es,
niet ontfanghelic questie danof te makene, noch ooc omme ghebrec van dienste up
tleen te procederene, al waert ooc dat de stedehoudere niet ijdone noch
souffissant gheweest en hadde, mids dat men verstaet dat de heere den dienst
gheaccepteert ende gheapprobeert heeft.
[3] Es de vassael zo machtich of zo wel ghesien als dat
zijnen persoon vele meerder ghetal van volcke van oorloghen oft mannen van
wapenen volghen souden dan zijnen stedehoudere, de heere en sal dien
stedehoudere niet accepteren hij en wille, want hij niet souffissant en es voor
hem te dienene. // Ende sal de vassael tghemoede van den heere danof moeten
hebben. Ende van ghelijken muechdij segghen als de vassael wijs es van rade in
faiten van oorloghen bi langher experiencien, want dien mach de heere segghen.
Ic wille uwen raed ende uwe industrie. Ende de vassael sal moeten obedieren
ende niet moghen ontstaen met stedehoudere.
[4] Als de grave van Vlaendren trect bij den conijnc van
Vranckerijck omme zijn leen te ontfaene, alle zijne vassalen onder de croone
zijn ghehouden te treckene met hem up hueren cost of ghelt te ghevene, oft
eenen stedehoudere te zendene. Ende dit staet ter kuere van den vassael. Ende
also muechdij segghen van den vassalen van den graefscepe van Aelst als de
grave trect bij den keijsere omme zijn leen te verheffene. Ende eist dat de
vassael kiest ghelt te ghevene, hij sal ontstaen naer leenrechte metter heelft
van den incommene van den leene van eenen jaere.
Cap.
XLI Van te dienene in wapenen
[1] De leenman en es niet ghehouden te dienene in
wapenen, het en zij dat tdenombrement van zijnen leene danof claerlic ghelast
zij, oft dat an tleen gheanexeert es eenich officie oft digniteijt den wapenen
annegaende ghelijc als zijne maerscalc, standaertdraghere, barroen, sciltcnape
oft diere ghelike. //
[2] Item hij moet daertoe ghesommeert, vermaent ende
upgheroupen zijn alsoot behoort, hetzij bij besloetene brieven, bi publicacien
van mandementen oft anderssins, ende hij moet dach ende tijt hebben omme hem te
ghereedene ende up te stellene.
[3] Alst claer ende openbaer es dat de heere
onrechtverdighe oorloghe doet, de vassael en es niet ghehouden te dienene omme
de wederpartie te grievene ([73]),
hij en wille. Want hij en staet niet verbonden quaet te doene, ende hij zoude
also vele of meer zondeghen als de principael heere. Nemaer hij moet wel in die
quade querelle zijnen heere dienen te zijnen bescudde, want zijnen heere
bescudden en es gheene malicie. Ende als men twijfelt oft de querelle van den
heere rechtveerdich es oft onrechtverdich, de vassael sal dienen also wel omme
de partie te offenderene als omme zijnen heere te bescuddene, want de
terminacie van ([74]) dien
twijfele hem niet toe en behoort. Maer hij moet obedieren zijnen heere ende
presumeeren al dat hij doet wel ghedaen es. Ende in zulcken twijfle al zondicht
de heere bevelende, de vassael en zondicht niet obedierende.
[4] Item de vassael en es niet ghehouden te dienene
zijnen leenheere in oorloghen die hij doet jeghen zijnen overheere dan
alleenlic ter deffence van den leenheere ende niet omme te offenderene den
overheere. Want het es claer dat de leenheere doende oorloghen den overheere,
committeert als ondersate crimen lese maiestatis, ten waere dat hij dede
// te zijnen bescudde oft als grootelicx gheinjuriert oft ghegreveert bij
ghebreecke oft ontsegghene van justicien.
[5] Item de cleen vassael en es niet ghehouden te dienene
den grooten vassael zijnen leenheere in de veete die hij jeghens ijemende
neemt, want de veeten zijn ongheoorlooft. Ende niement in Vlaendren en mach
oorloghe noch veete upstellen jeghens wien dat zij dan de grave alleene. Nemaer
behoort elc groot ende cleene die gheinjurieert es zijne reparacie te
vervolghene bi justicien.
[6] Waert nochtanne dat de vassaelheere bespronghen waere
ende dat de cleen vassael zijn leenhoudere ter aventueren quame ten annegaene,
hij zouden moeten helpen dies versocht zijnde, al waert ooc dat zijn leen niet
en stonde ten dienste van wapenen, niet omme den anderen te grievene nemaer
omme zijnen heere te bescuddene.
[7] Item de vassael en es niet ghehouden te dienene in
wat dienste dat zij, zijnen leenheere die ghebannen es bij den prince oft
verwaten van den paus maiori excommunicatione gheduerende den ban oft
excommunicatie.
[8] Wilt de heere trecken oorloghen over tzee jeghens de
Tuercken oft ongheloeveghen, de vassal en sallene niet volghen hij en wille,
oft het en // waere also ghecondicioneert int eerst uutgheven van den leene.
Insghelijcx en sal hij niet volghen in de oorloghe dat de heere doen wille
buuten den lande omme andere landen te conquesterene, ten waere dat die landen
zijne waeren ende dat hij se verlooren hadde ende weder recouvreren wilde. Want
in dat cas hij zoude moeten dienen sheere coste. Zo zoude hij ooc wilde de
heere zijn oorloghe beleeden buuten den palen van zijnen lande te zijnder
deffence ende omme bij dien middele zijne vianden te keerene uuten lande,
ghelijc als dede Cipio Affricus treckende in Affriken als Hanibal in Ytalien
quam.
[9] Item de leenman en es niet ghehouden te dienene
zijnen heere die oorloghe doet den broedere oft kinde van den vassael. Want dat
zoude zijn jeghens goede zeden ende jeghens natuerlijke rechten. Ende de heere
en behoores niet te begheerene quia naturalia sunt immutabilia. Ende
waert dat de heere oorloghe dede svassaels vadere, de vassael zoude helpen
zijnen vadere te zijnen bescudde, maer niet omme den heere te offenderene. Want
het es recht van natueren zijnen vadere te bescuddene. Het es ooc tghebot Gods
vadere ende moedere te eerene. Ende al swour men de contrarie, den eedt en
zoude gheen stede houden.
[10] Item de vassael en es niet ghehouden te dienene
zijnen heere jeghen hemselven, bij substitucien noch anderssins. Want in allen
eeden, de persoon die sweert es uutghesteken. Zo en es hij ooc jeghens // de
stede daer de vassael woent zonder fraude quia patria est omnia persona
maior. Ende in dat stic de vadere en mach de zone niet helpen, noch de zone
den vadere ergo a fortiori, de vassael en vermach daerin niet te helpene
ziinen heere. Want natuerlic verband dat es tusschen den vadere ende den zone,
es al te vele steerckere ende meerdere dan de obligacie die de vassael heeft te
zijnen heere.
[11] Waert dat de vassael man waere van tween heeren
ghebueren, ghelijc als de grave van Vlaendren ende de grave van Henegauwe, ende
dat de twee heeren oorloghe hadden jeghens mellincanderen, hij sal dienen in
zijnen persoon denghonen onder wien hij resideert ende subiects es bij
generaler jurisdictie, ende den anderen bi substituut omme zijn leen te
bescuddene. Ende es hij gheen subiect van den eenen noch van den anderen, zo
sal hij in zijnen persoon dienen den ghonen wien hij eerst eedt ghedaen heeft
ende den anderen bij stedehoudere naer de grootte ende weerdde van zijnen
leene. Ende alsser twijfel es wien hij eerst eedt ghedaen heeft, zo mach de
vassael gratificeren ende dienen in zijnen persoon dien hij wille, ende den
anderen bi substituut. Ende dienende den eenen in persoone hij werdt
gheexcuseert van den anderen in goeder equite. Ende eist dat dandere hem ondanc
danof weet oft zijn leen daeromme neemt oft confisquiert, hij doet hem
onghelijc naer leenrechte.
[12] Waert dat ([75])
de vassael bescreve zijnen leenman te commen // dienene ende de grave bescreve
den zelven leenman hem te commen dienene jeghen diversch zijne vianden, de
leenman sal obedieren den grave. Want de defencie van den lande es te
prefererene den particulieren dienst van den vassaelheere.
[13] Item de leenman staet alleenlic verbonden jeghens
den vassael bij speciaelder jurisdictien ende subiectien, ende jeghens den
grave bij generaler jurisdictien ende subiectien die van meerder auctoriteyt
es.
Cap.
XLII Te wiens coste de vassael dient
[1] De vassael moet dienen in wapenen up zijnen cost zo
wanneer dat also besproken es tusschen den heere ende hem ende zijn
denombrement danof ghelast staet oft dat tleen in hemselven zo eerlic ende zo
groot es dat men niet en twijfelt het en vermach wel den last te draghene. Maer
eist niet besproken int denombrement oft dat tleen zo goet niet en ([76])
dat men twijfelt oft den last draghen zoude moghen oft niet, so ontstaet de
vassael te dienene binnen den palen, buuten de bescudde van den lande XL daghen
up zijnen cost. Nemaer waere tleen niet souffissant ghenouch oft dat de heere
zijn oorloghe doen wilde ende leeden den vassael buten lande oft langhere
houden binnen den lande dan de voorseiden XL daghen, hij zoude hem wedden
moeten gheven.
[2] De vassael die upgheroupen es te commen dienene in
wapenen moet hem selven oft zijnen stedehoudere upsetten, het zij met eenen,
met IJ, // met IIJ, ofte met meer peerden naer zijnen staet, naer de grootte
van zijnen leene oft also hij ghewoenlic es te diene in wapenen.
[3] De vassael omme te hebbene de wedden bii hem
verdient, sal volghen den grave ende niet den leenheere, al waert dat hij al
doorloghe duere onder zijnen leenheere gheweest hadde. Want torloghe behoort
den grave ende hij moet tland bescudden te zijnen coste mids den tollen ende
anderen rechten die hij ([77])
up tland ontfaet.
Cap.
XLIII Van tghuent dat de vassael verliest in de oorloghe
[1] De vassael die bij fortunen van oorloghen verliest
zijne peerden, zijn harnasch oft zijnen baghen, en heeft gheene actie jeghen
zijnen leenheere noch ooc jeghen den grave oft anderen overheere, omme die
weder te recouvrerene. Want alle fortunen staen te zijnen laste ende aventuere.
Dies es ooc zijne al dat hij int oorloghe conquesteert ende ghecrijcht, hetzij
ghevanghene oft andere zaken, behouden den capitain ende anderen huerlieder
rechten.
[2] Waere de vassael ghevanghen in doorloghe, hij zoude
hem selven moeten lossen zonder tlast van zijnen leenheere oft overheere. Waere
hij ooc dootghesleghen, zijne weduwe noch hoyrs en zouden gheene actie hebben
omme bij justicien eenighe recompensacie te vercrighene van den interresten die
zij nemen bij der doot van den selven vassael. //
Cap.
XLIV Oft cleercken huere leenen selve bedienen moghen
[1] Cleercken oft priesters ([78])
moghen wel trecken in doorloghe omme huer leenen die ten dienste van wapenen
staen zelve te bedienene updat zij willen, niet omme de wederpartie te deffenderene
oft grievene, nemaer omme hueren leenheere te bescuddene. Ende zij moghen wel
roupen, "slaet, vanct", nemaer zij moghen niet roupen, "slaet
doot", want met dien roupe zouden zij werden irregulares also
eenighe segghen.
[2] Ende waert dat zij in de batailge van yemende
bespronghen waeren, zij zouden hem moghen weeren. Ende sloughen zij datte
doende yemende doot, zij en zouden daermede niet irregulares werden.
Nochtanne tscoonste ende tzekerste omme hemlieden ende omme de kercke waere dat
zij thuus bleven ende yemende in huere stede sonden omme tleen te bedienene.
Cap.
XLV Vierde manniere van leen te verbuerene, te wetene bij ingratuiteten jeghens
den heere oft commende jeghen zynen eedt
[1] De ingratuite ofte ondancbaerhede die een vassael doen
oft committeren mach jeghens zijnen heere mach zijn menegherande ende ghebueren
in zo vele mannieren dat men danof qualic stellen can zekere reghele. Ende mids
dien zo moet ment laten ter discretie van den mannen daer tcas ghebuert // omme
partien ghehoort daerinne ghedaen te zijne naer tbevindt van den sticke.
Nochtanne sal ic hier stellen VIJ of VIIJ mannieren van ondancbaerheden
daermede de leenhoudere zijn leen verliesen mach naer leenrechte.
[2] Deerste ondancbaerhede es de vassael die zijnen heere
abandonneert in den strijt, niet doot noch niet ghequest ter doot, verliest
zijn leen. Ende de redene es, want dat doende hij toocht hem onweerdich van der
eere ende vrientscepe die hem de heere ghedaen heeft. Ende hij comt jeghens
zijnen eedt bij den welken hij ghehouden es den persoon van zijnen heere te
helpen bescuddene ende besceermene naer zijne macht. Ende men verstaet dat de
heere ghehouden oft gherekent es over doot, ghequest zo wanneer hij de doot
niet ontgaen en mach oft dat hij niet helpelic en es bij reghelen van medecinen
oft emmers met groote difficilteyt ende bij langhen tijde.
[3] De vassael ziet zijnen heere in de betaille in
zulcker noot als dat helpt hijne niet, hij moet er bliven, ende helpt hij ne,
hij moet er selve bliven. Te wetene wat hij doen sal oft hij omme zijnen heere
te helpene stellen sal zijn zelf lijf in zulken dangiere. Zeecht dat de vassael
in zulc stick heerselen mach met eeren, want hij es hemselven naest ende
behoort te prefererene zijne salichede voor yemends anders salichede. Nemaer
stont de zake twijfelic ende datter eenighe hoope waere // omme den vassael van
te moghen ontcommene, hij behoort te aventuerene ende zijnen heere te helpene
naer zijne macht.
[4] Een vassael sceet uuter bataille zonder tconsent van
den heere, ende nochtan de heere vercriche achternaer victorie. Te wetene oft
hij mesdaen heeft ende oft hij priveerlic es van zijnen leene. Ende het schijnt
neen. Want metter victorie zo en heeft de heere gheen interrest. Nochtan ghij
zult segghen dat de vassael in dat cas verbuert zijn leen, want hij zijnen
heere niet laten noch abandonneeren en mach hij en waert doot oft over doot
ghequest zo voorseit es. Ende waere hij deerste die sceede oft die de vlucht
name, hij es priveerlic metten sweerde omme tquaet exemple dat hij den anderen
gheeft. Maer danof behoort dexecutie den prince oft zijnen ghecommitteerden,
ende niet den leenheere als leenheere.
[5] Waere de vassael in de betaille zo ghequest zelve oft
afghestelt van peerde ende ghebloodt van wapenen als dat hij zijnen heere niet
helpen noch sucoureren en mochte zonder fraude, hij zoude met eeren moghen
eersselen oft vleen. Nochtan willen eenighe segghen dat mochte hij zijnen heere
helpen met roupene oft met eenighen anderen leden dat hem ghesonden bleven waere,
hij behoort te doene.
[6] Een vassael die zonder consent van den heer vertrect
// uuten heere omme wat nootsinnen het zij, verbuert zijn leen, al waert ooc
dat hij daer liete zijnen stedehoudere. Want hij en mach uut zijns zelfs
auctoriteyt jeghen zijnen eedt niet doen, ende dit naer riguer van leenrechte.
Nochtan de mannen int gaderen van hueren vonnesse zouden moghen nemen
consideracie up de nootsinnen ende up de mannieren van doene, ende oft de
leenheere ten tijde van den vertrecke sprekelic was oft dat hij cause hadde
tconsent tontsegghene.
[7] Waere de grave oft de leenheere zelve in persoone in
de bataille met den leenman vleende, en zoude zijn leen niet verbueren. Maer
zoude van zijnder faute pugnierlic zijn van den maerscalcken oft prevoosten ghelijc
een ander man van wapenen. Ende de redene die es, want de leenman niet zo
stranghelic gheobligiert ende staet bij zijnen eede jeghens den capitain oft
stedehoudere van den grave oft leenheere als hij doet jeghens den persoon van
den leenheere.
Cap.
XLVI Dandere ondancbaerhede
[1] De vassael die in evelen moede uploep doet den
persoon van zijnen heere oft van zijnen huuse, oft up de plecke daer hij es,
verbuert zijn leen. Zo doet hij ooc als hij zijnen heere slaet oft doet slaen,
hetzij dat hij cause daertoe heeft oft niet, ten waere alleenlic up zijn
verweeren cum moderamine inculpate tutele. //
[2] De vassael die laghen leecht omme zijnen heere te
grievene van den live ende zo verre procedeert dat hem niet en houdt tfait en
zi vulcommen, verbuert zijn leen. Nemaer de vassael die alleenlic dreecht oft
handt heft, oft mes pallemt om slaen oft steken, ende niet en slaet oft en
steect, en verbuert zijn leen niet. Maer hij es anderssins pugnierlic ter
arbitraigen van den ordinaris, ende swaerliken dan oft hijt up anderen ghedaen
hadde. Ende al ghelijc muechdy segghen van den vassael die zijnen heere metter
vere of metten capproene trect.
[3] Al heeft de vassael gheswooren de doot van zijnen
heere ende hij anders niet en pocideert ten effecte, hij en sal daeromme zijn
leen niet verbueren. Want al es den eedt in hemselven quaet ende onaerdich,
nochtans hij es de leenheere van cleenen hindere alsser niet anders naer en
volcht. Maer hadde de vassael dat gheswooren met anderen ende convencie of
contract oft manopol danof ghemaect, hij zoude naer recht zijn leen verliesen.
[4] De vassael die secrete aliancie maect oft
intellegence metten vianden van zijnen heere, verbuert zijn leen evenverre dat
die aliancie oft intelligencie conspirert jeghens den heere ende hem ten
grooten achterdeele ende hindere commen mach. Ende waert jeghens den grave, hij
zoude verbueren niet alleenlic zijn leen, nemaer ooc lijf ende andere goet. //
Cap.
XLVII De derde ondancbaerhede
[1] De vassael die
zijnen heere groote blaemte upzeecht ofte met woorden grootelicx injurieert,
verbuert zijn leen. Ende ghij zult verstaen groote injurie zo wanneer de
vassael anzeecht zijnen heere in evelen moede eeneghe scandelicke zaken ghedaen
te hebbene jeghens zijnen heere, ghelijc als te zegghene, "ghij zijt een
verradere, een meutmakere, een wouckerare, een mordenaere", of
dierghelijcke. Nemaer omme cleene injurien verbuert de vassael zijn leen niet.
Ende daeromme al zeyde de vassael tot zijnen heere, "ghij liechter omme
behoudens uwer weerdichede", of "ghij zijt een hoerecoc" ofte
"een duvelaere", of dierghelijcke, al waert ooc in evelen moede, hij
en zoude niet verbueren dan pugnicie arbitrale.
[2] Waert dat de
([79])
zone of yemendt van ([80]) svassaels huusghezinne den heere grootelicx
injurierde, de vassael zoude zelve moeten den zelven zijnen zone of
huusghezinne exhiberen ende bringhen voor ooghen updat ([81])
in zijne macht waere, zonder fraude. Ende
dat hijt niet en dede, de heere mach procederen ter afwinninghe van zijnen
leene. Maer dit verstaet hem als ([82]) tdelict ghecommitteert bij den zone of
huusghesinne jeghen den heere zulc ende zo groot es dat waert dat de vassael
zelve ghedaen hadde dat hij zijn leen daeromme zoude moeten verliesen. En de
redene es, want anderssins de vassael zoude meer ghehouden zijn van eens anders
mesdaet dan van der zijnder, twelcke onredelic waere.
Cap.
XLVIII De vierde ondancbaerhede
[1] De vassael die
zijnen heere accuseert of wroucht in jugemente van eeneghen criesme ende hij
vervalt ([83]) van zijnder accusacie, verbuert zijn leen,
want dat doende calumpniert ([84]). Maer proufde hij tcriesme of waere de
accusacie van cleenen frivolen sticken, niet crimineel, hij en zoude niet
verbueren noch mesdoen. Ende al ghelijc zuldy verstaen van den vassael die
raedt gheeft zijnen heere onduechdelic te accuserene ofte quaet ende valsch
ghetuughe jeghens hem draecht, ofte ten orcondtscepe gaet onbedwonghen.
[2] Waert dat de
vassael zijnen heere gheaccuseert hadde van eenen enormen sticke ende proces
ghelitiscontesceert ende alzo verre beleedt zijnde, hem berieuwe, ende dat hij
achterwaert terden wilde ende renunchieren van den processe omme te ontgaene
van den verliese van zijnen leene, queritur oft hijt zoude moghen doen.
Zeecht dat blijft de vassael achter omme dat hij zijn voortstel niet gheprouven
en can, nochtanne dat hij zijn beste daeromme ghedaen heeft, zo verliest hij
zijn leen zonder difficulteit. Nemaer waert dat de zake gheheel zijnde of emmer
voor vonnesse achterterde ([85])
ende peniteerde, zegghende dat hijt
ghedaen hadde bij quader rade ofte bij quader informacie, de heere behoort hem
in gracien te ontfane. Ne in toto viderent *********.
Cap.
XLIX De vyfste ondancbaerhede
[1] De vassael die
onder tdexel van justicien zijnen heere greveert contrarie der voorme van
rechte, verliest zijn leen. Verbi gratia. De vassael es gouverneur van
Rijssele die een juge ordinaire es, ende zijn leenheere werdt voor hem
gheaccusert van crieme ende hij en doet hem gheen justicie, of doet hij se, hij
doet se onrechtveerdichelic want daer slakinghe dient hij houdtene ghevanghen,
dese gouverneur verbuert zijn leen. C. qui dicitur titulo, que fuit prima ([86]) causa beneficii
amittendi.
[2] De vassael die advocaet of taelman gheweest heeft
jeghens zijnen heere uut hemselven ende niet bij distribucien van den rade,
verliest zijn leen. Ende dit al in grooten criminelen zaken daer de accusateur
ghesuccumbeert heeft, maer in civilen niet.
Cap.
L Seste ondancbaerhede
[1] De vassael die oneere oft contumelie doet den huuse
van zijnen heere, verliest zijn leen. Ende daeromme de vassael die gheslapen
heeft of ghepijnt te slapene metten ghetrauden gheselscepe van zijnen leenheere
oft onheerlic ghetast oft ghehandelt, verbuert zijn leen, al waert ooc bi
hueren wille ende consente ende buuten sheeren huuse. Want de scande ende
vilonie es sheeren.
[2] Insghelijcx de vassael die gheslapen heeft metter
weduwe van zijnen heere haer noch wesende in huer wedewescip, verliest zijn
leen. Maer niet waer zo verhuwet met anderen, want dan en es zo niet meer van
zijnen huuse, ende dit naer leenrechte. //
[3] Item de vassael die gheslapen heeft metter dochtere
oft metten wijve, oft dochtere van zijns heeren zone, oft metter zustere van
den heere, noch wesende in zijnen ate ende dranck, verbuert zijn leen naer
leenrechte. Zo doet hij ooc die gheslapen heeft metter bruud van zijnen heere
oft bij zijnder concubine, specialic als hij kinderen daerbij heeft, want hij
daermede belet dat hij se niet en trauwet.
[4] De vaessael die makeleere gheweest heeft oft raed,
hulpe ghegheven of zijn huus of camere gheleent heeft omme zijns heeren wijf
toneerene, al waert ooc bij hueren consente, verliest zijn leen naer
leenrechte.
[5] Als de heere niet vul en prouft zijn voortstel van
den vulcommene van den contumelie, de vassael sal hem purgieren ende de zake
slijten ende termineeren bij zijnen eede. Want datte ghenouch es omme den heere
te reparerene ende in zijne eere te houdene.
[6] De vassael die slaept bij den dienstwijve oft
joncwijve van den heere, en verbuert zijn leen niet. Want dienstwijf ende
joncwijf en staen in de leenrechten int ghetal niet van den verbodenen
personen. Nochtan behoort hij wel ghepugniert te zijne dan oft hij elders zijne
oneerbaerhede ghedaen hadde.
Cap.
LI Zevenste ondancbaerhede
De vassael die zijnen heere niet en ontdect noch te
kennen en gheeft // tghuent dat hij weet angaende zijnder eere, live ende
welvaert, verbuert zijn leen, ende dit evenverre dat hijt doen conste, ende dat
de heere eenich groot hinder oft verlies daerbij ghehadt heeft, ende dat in den
vassael was dat te belettene updat hij ghewilt hadde.
Cap.
LII Achste ondancbaerhede
[1] De vassael die zijns heeren secreet ontdect uut
malicien omme hem groote scade, scande oft hinder daermede te doene, verbuert
zijn leen. Maer zo en doet hij niet als hijt ontdect uut simpelheden ende uut
lichticheden, want hij danne anderssins punierlic es arbitralic ende niet bij
privacien van zijnen leene.
[2] Ende alsser ghescil es tusschen hemlieden, de heere
segghende dat hijt dede uut malicien ende omme hem te grievene, ende de vassael
de contrarie dat hijt dede uut simpelheden, gheen quaet daerinne peinsende, de
vassael sal prouven nietjeghenstaende dat zijn voortstel negatijf es. Want de
presumptie es jeghen hem, mids dat hij eenichsins kent ghedaen hebbende jeghen
zijnen eede. Nemaer de mannen moghen uuter conjectueren reghele gheven hoe ende
wat de vassael prouven sal, ende vernemen oft de vassael van te vooren zijnen
heere haette oft worden oft ghescil jeghens hem hadde, ende diereghelijke.
[3] De vassael die ontdect tsecreet van den plaetsen oft
steercten van zijnen heere zodat de heere zijn // plaetse daerbij verliest oft
ander groet hinder daerbij nemt, verliest zijn leen, al waert ooc ghebuert uut
simpelheden oft lichticheden.
[4] De heere zeecht totten vassael in secrete, "ic
sal eer morghenavont dootslaen Pietren Claissone". De vraghe es wat de
vassael te doene heeft. Zeecht dat hij sal bidden ende persuadeeren den heere
dat hijt niet en doe. Ende ziet hij dat de heere emmer in dat propoost blijft,
hij sal gaen bij Pietren Claissone ende zegghene hem met generalen worden dat
hij hem wachte, want men uute es omme hem te grievene van den live, zonder
nochtan yement te nommene noch eenich teekin te makene, noch circumstancie te
segghene als waerbij Pieter verstaet oft presumeeren mochte dat de heere waere
diedt hem doen wilde.
Cap.
LIII Vijfste maniere van leen te verbuerene, te wetene bij delicte
[1] Een vassael verbuert zijn leen zo wanneer hij
committeert eenich delict oft crime daeromme hij criminelic gheexcuteert werdt
van den live oft verbannen uuten lande, ende al zijn goet es ghewijst verbuert.
So doet hij ooc als hij perpetreert eenich stick daeromme hij verclaerst werdt
wetteloes, eerloes ende infame, zodat hij hem niet vinden en mach in hove noch
in wette. Ende daeromme de vassael die verclaerst es een verradere verbuert
zijn leen, want hij niet weerdich en es // leen te houdene. Quia feudum
dicitur a fidelitate. Ende de verradere es zonder trauwe ende zonder eere.
Ende dit verbueren heet confiscacie, dewelke huer alleenlic wijst in twee
sticken. Te wetene als men den persoon criminelic bandt oft wetteloes maect bij
contumacien oft condempnacie. Van deser confiscacie zijn vrij de poorters van
Ghendt, Brugghe ende Ypre, Audenaerde ([87])
ende ooc de vrijlaten bij previlegien die de graven van Vlaendren hemlieden
voortijts ghegheven hebben. Nochtans en zijn zij daeromme niet vrij huer leen
te verliesene als zij huer debvoir niet en doen, oft als zij commen jeghens de
ordonnancien van den leenrechten, oft als zij doen onduechdelike sticken
jeghens hueren heere contrarie hueren eede. Want de zaken gaen an den
leenheere. Ooc behouden elcx weerdichede. Ten es in de macht noch ordonnancie
van den prince niet te nieuten te doene bij ghiften van previlegien, de
voorwaerden ende contracten die tusschen den heere ende den vassael zijn.
[2] Ende of ghij my vraecht oft in de macht van den
prince es te bevrijene de poorters van confiscacien in preiudicien van den
vassaelheeren hooghe justicie hebbende, ic andwoorde u, ja. Want hij vermach te
verghevene tcriem oft te rappelleerene den ban, quo a fortiori zo
vermach hij wel te quijtene de confiscacie van den goede die daer uute spruut.
Ooc mede zo es recht van confiscacien een recht zeere odieux ghecorigiert iure
novissimo auctenticorum in allen sticken, uutghedaen in crimine lese
mayestatis. Ende de redene die es, want confisquierende tgoet // van den
ghecondempneerden, men annulleert de hoyrs ende men neemt huerlieder successie,
hoewel dat zij niet mesdaen en hebben. Maer in crime lese maieste daer men
quetse doet den lichame van de prince oft de lichamen van zijnen steden oft
ghemeenen proffijt danof hij administracie heeft, pugnieren de rechten hoirs
metter voors. confiscacie omme de grootte van den delicte. Ende want datte
niemen anne en gaet dan den prince, zo mach hij remitteeren tprincipael ende
taccessoir tzijnder gheliefte.
[3] Sal confiscacie van goede stede houden, zo moet zo
expresselic ghewijst ende verclaerst zijn in de sentencie. Ende strect huer
alleenlic up de jeghewoordeghe goedinghen van den ghecondempneerden ende niet
up de toecommende, noch ooc up deghone die hem ghegheven zijn up condicie van
retoure of wederkerene.
[4] Waert dat een poortere van Ghendt oft andere die vrij
es van confiscacien, dootsloughe zijnen leenheere oft den zone van zijnen
leenheere, oft dat hij vercrachte twijf of de dochtere oft tzoons wijf oft de
zustere van den selven leenheere noch binnen zijnen ate ende drancke zijnde,
zodat hij daeromme livelic gheexecuteert woorde, tleen zoude keeren up zijnen
leenheere oft zijne cause hebbende, niet bij confiscacien, nemaer in premium
sue injurie, ende uut crachte van den contracte dat tuuschen hemlieden es,
ten waere costume bij langher usance ter contrarie. //
[5] De prince oft zijn justicie heeft ghebannen eenen
vassael niet vrij van confiscacien ende verclaerst verbuert al zijn goed en
hand ghesleghen an een zijn leen ende dat ([88])
voort wechghegheven eenen anderen. Daernaer hij heeft den ban wederroupen ende
de vassael ontfaen in gracien ende gherestitueert te zijnder fame ende name
ende tot al zijnen goede. Queritur oft bij virtute van diere restitucie de
vassael anneveerden mach zijn leen also wechghegheven. Zeecht dat es de vassael
ghebannen bij contumacien zonder meer ende niet ghecondempneert, zo comt hij
weder tot zijnen leene mids dat men tleen niet en verliest dan culpa probata
et convicta. Maer es hij ghebannen ende ooc ghecondempneert met kennessen
van zaken ende omme zaken daermede men tleen verbueren mach, zo en es gheenen
twijfele tleen en sal bliven wechghegheven.
[6] Item de prince oft zijne justicie heeft eenen
malfacteur ghewijsdt ter doet ende verclaerst zijn goet verbuert, nemaer als
men leedde ter justicie waert, de prince dede hem gracie. Te wetene oft met
diere gracie de ghecondempneerde weder comt te zijnen leene. Zeecht dat es bij
der condempnacie tleen opene omme den prince, zo sal de ghecondempneerde weder
commen te zijnen leene. Maer eist opene omme den leenheere bij dat tcriem
ghecommitteert was jeghens zijnen persoon oft andere ghenomde in de
leenrechten, zo sal hijt verliesen ende de leenheere sal anneveerdden, tenzij
costume ter contrarie. //
[7] Al eist dat de poortere van Ghendt, van Brugghe, van
Ypre oft de vrijlaet vrij es van confiscacien, nochtan en es hij daeromme niet
vrij van bastaerdengoede, van besten hooftden noch van anderen gheliken
servituden, tenzij dat hij danof ende van elken zonderlinghe hebbe speciael
privilege. Want het zijn alle rechten up hemselven die int bevrijen van
confiscacien niet begrepen en zijn. Nochtanne mach de prince updat hem
ghelieft, danof bevrijen zijnen ondersate, hetzij bij generalen edicte, bij
privilege oft bi singulieren gracien, niet omme de vassaelheeren te preiudicierne,
nemaer omme zijne ondersaten te solaceerne ende te stellene uut servituten die
in hemselven odieux zijn.
Cap.
LIV An wien tleen keert alst verbuert es
[1] Eist dat de vassael mesdaen heeft, tleen niet
verheffende, den dienst niet doende, de leenrechten niet onderhoudende
ignorantelic jeghens den heere committerende, tleen veranderende zonder
tconsent van den heere, ende diereghelijke, zo keert tleen up den heere. Eyst
ooc dat delinquerende committeert delict jeghens den heere, zo keert ooc zijn
leen up de selven heere oft zijne cause hebbende in premium sue injurie, zo hiervooren gheseyt es.
[2] Maer committeert hij tdelict jeghens anderen ende dat
confiscacie ghewijst es, zo keert ooc up den leenheere updat hij justicie heeft
ende confiscacie vermach. Nemaer heeft hij se niet, zo gaet an den overheere.
Ende esser gheene confiscacie expresselic ghewijst, zo succederet up de hoyrs
van den delinquant.
Cap.
LV Oft tleen keert van tzelfs oft dat noot heeft thebbene sentencie
[1] Tleen en keert niet van tzelfs, nemaer men moet den
vassael danof priveeren bij sentencien hoe notoire noch hoe openbaer dat
tdelict es, ende het moet blijcken bij vijf oorconden ten minsten, ende tproces
moet ordinaerlic ghemaect ende vulmaect zijn. Ende comt de vassael oft zendt
hem verweeren, men moetene hooren in zijne defence. Ende brinct hij van den
prince relievement van negligencie oft verswymeheden oft remissie van delicte,
men moet hem daerup recht doen. Ende beseft hem de vassael bij der sentencie
van den mannen ghegreveert, hij mach appelleeren ende de mannen betrecken int
cas van reformacien voor mijne heeren van den rade in Vlaendren. Oft dinct hem
dat de mannen niet wijs ghenouch en zijn omme zijne matterie te termijneerene,
hij mach voor vonnesse de mannen beroupen thueren wettelijken hooftde. Ende al
dit proces gheduerende, de vassael sal bliven in de possessie van den leene
updat hij in de possessie es.
[2] In materien van crime daer de vassael bij anderen
juge criminelic ghecondempneert es ende zijn ([89])
goet verbuert ghewijst en es gheenen nood meer // proces te makene voor de
mannen noch nieuwe sentencie bij hemlieden te doen pronunchierne. Nemaer de
heere die confiscacie heeft mach hand slaen an tleen uut crachte van den selven
wijsdomme zonder meer solempniteyten daertoe te oorbuerener. Nemaer waere de
confiscacie niet expresselic ghewijst, de heere en zoude an tleen gheen recht
hebben, al waert dat de vassael livelic gheexecuteert waere. Noch dat meer es,
hij en zoude naer svassaels doot gheen vervolch up tleen daeromme moghen doen,
mids datter gheen persoon delinquant in wesene en es jeghens wien men de
sentencie van privacien zoude moghen wijsen. Ende daeromme willen eenighe
segghen dat in matterien van desperacien daer de vassael hemselven tlijf neemt,
gheen verlies noch verbuerte en es van leene, quia non ([90])
superest persona delinquans que pati possit sentenciam. Ende dit naer
leenrechte.
[3] Eist dat de heere zijn actie niet en intenteert
binnen den levene van den vassael, hij en es naer de doot daertoe niet
ontfanghelic. Want tdelict oft injurie steerft metten vassael. Ende eist dat de
heere steerft eer hij zijn actie gheintenteert heeft, zijn naercommere en werdt
niet ontfanghelic daertoe, want metter doot van den heere de actie es uute, bij
dat den eedt van den vassael hem niet voordere en strect dan up den persoon van
den heere die doot es. Ende dat meer es, al waere tproces criminelic beghonnen
binden levene van den eenen oft van den anderen, // het zoude vallen interrupt,
tenwaere dadt al vulmaect ende ghesloten waere in rechte.
Cap.
LVI Wat den leene volcht alst verbuert es
[1] De heere trect an hem metten leene alle de
toebehoorten van den zelven leene die een oudste zone updat hij succedeerde an
hem trecken zoude, ende daertoe mede alle de huusen, boomen ende andere
catteillen eerdvast, wortelvast ende naghelvast wesende van ouds up tzelve
leen, metgaders den vruchten rijpe ende groene, ghesneden ende niet ghesneden,
ghehougst ende niet gheougstz.
[2] Ende als van den nieuwen edificien die de
ghecondempneerde vassael daerup ghemaect heeft in zijnen tijt, die zullen ooc
bliven den leenheere indien dat tleen wederkeert bij confiscacien of bij
delicte ghecommitteert jeghens den persoon van den leenheere, zonder den hoyrs
yet danof te recompenserene, quia hoc causa amissa principali amittitur et
accesorium.
[3] Nemaer waert dat tleen wederkeerde bij ghebreecke van
dienste oft bij niet onderhouden te hebbene zijnen eedt ofte de ordonnancien
van den leenrechten, zo staet in de kuere van den heere den hoyrs te // laten
afbrekene ende wechvoerne de voorseide nieuwe edificien evenverre dat zij
seperable zijn van den ouden, zonder die te quetsenr, oft hemlieden te
recompenserne van der weerdde van dien in penninghen. Ende in dat cas de hoyrs
moghen handslaen an tleen ende dat behouden iure reconventionis tot
anderstont dat hij van den nieuwen edificien oft refectien gherestitueert oft
tevreden ghestelt zij.
[4] Item ende de heere anveerdt tvoorseide verbuerde leen
zonder sculden te betalene, ten waere dat zij expresselic gheypotiquiert
stonden up tleen.
Fait a Gand ou moys de may
lan mil CCCC IIIJxx et XJ par manniere de passer temps soubz
correction de chescun.
[1] G, "licht" geschrapt.
[2] G, "van" geschrapt.
[3] G, "omme".
[4] G, ontbreekt.
[5] G, "gro" geschrapt.
[6] G, "ende tusschen Leye ende de Scelde"
bovengeschreven.
[7] G, "van Meenene upwaert"
bovengeschreven.
[8] G,
"Douuay".
[9] G,
"preect".
[10] G, "de stede van Nieneve ende tlant van
Rotselaere" bovengeschreven.
[11] G, "ende tlant van Dendremonde, de
stede" bovengeschreven.
[12] G, "thien" geschrapt, "XIJ"
bovengeschreven.
[13] G, "Baill" geschrapt,
"Beaulieu" bovengeschreven.
[14] G, "steene" geschrapt, "steenen
man" bovengeschreven.
[15] G, "thof ende steen van Berghen, thof"
bovengeschreven.
[16] G, "leenen" geschrapt.
[17] Deze splitsing komt niet voor in G, maar wel in M
en in de gedrukte versie van 1554.
[18] "ten waere dat yemendt ... te
vergaderene" komt in G en SAB, GIL 22 voor. M vermeldt "zonder voort
meer te betreckene, daer sorteert arrest". De gedrukte versie van 1554 en
de andere handschriften vermelden deze zin niet.
[19] G, "ter plecke daer zijne camere in Vlaendren
resideert" in marge toegevoegd.
[20] G, bovengeschreven.
[21] G, onleesbare schrapping, "gheleit"
bovengeschreven.
[22] G, "corrigieren".
[23] G, "gheinterduseert".
[24] G, "in" geschrapt.
[25] G, "baro" geschrapt,
"banieren" bovengeschreven.
[26] G, "mediocre" geschrapt,
"mediocriter" bovengeschreven.
[27] B, "mannen".
[28] B, "pbriestre".
[29] B, "ghe" geschrapt.
[30] B, "tevoucht".
[31] B, "the" geschrapt.
[32] Sic.
[33] B, "successien".
[34] B, "doen".
[35] B, "apenbaer".
[36] B, "leenlheere".
[37] Aangevuld via gedrukte tekst.
[38] B,
"fauteijtscip".
[39] Sic.
[40] B, "gh" geschrapt.
[41] B, "jae".
[42] B, "staturen".
[43] B, "onduechd".
[44] B, "tempore" ontbreekt.
[45] B, "vander".
[46] B, "alinepotes".
[47] B, "de" bovengeschreven.
[48] B, "ende" geschrapt, "of"
bovengeschreven.
[49] B, "ende" geschrapt, "of"
bovengeschreven.
[50] B, "zijn toecomenden hoyre"
bovengeschreven.
[51] Sic.
[52] B,
"pbriestres".
[53] B, "hij".
[54] B, "pbriestre".
[55] B, "de".
[56] B, "nach".
[57] B, "overgheve".
[58] B, "boet".
[59] B, "make".
[60] B, dittografie "dat // dat".
[61] B, "habet".
[62] B, dittografie "en en".
[63] B, "dat".
[64] B, "ande".
[65] B, "leeman".
[66] B, "vellexini".
[67] B, "de".
[68] B, "zoneeghe".
[69] B, "tlen".
[70] B, "possessie, ende verheft ... hij
verliest" ontbreekt.
[71] B, "exactioneerenerende".
[72] B, "dienenene".
[73] B, "ghevene" geschrapt,
"grievene" bovengeschreven.
[74] B, "als omme zijnen heere ... de terminacie
van", bovengeschreven.
[75] B, "dat" bovengeschreven.
[76] B, "niet en" bovengeschreven.
[77] B, "hij" bovengeschreven.
[78] B, "pbriesters".
[79] G, "vassael" geschrapt.
[80] G, bovengeschreven.
[81] G, "hij" geschrapt.
[82] G, "al".
[83] G, "valt".
[84] G, "calunseert" geschrapt,
"calumpniert" bovengeschreven.
[85] G, "achterde".
[86] B, "beneficii" geschrapt.
[87] B, "Audenaerde" bovengeschreven.
[88] B, "endat dat".
[89] B, "zij".
[90] "est" geschrapt.