RESCRIPTIEN VAN ALLE DE STEDEN VAN VLAENDREN NOPENDE HUERLIEDER USANTIEN IN DE PROCEDUREN VAN CRIMINELE ZAECKEN IN DEN JAERE 1569 ( )

Antwoord van de wetten in Vlaanderen over hun gewoonterecht in strafzaken (1569)

Uitgave door J. Monballyu opgesteld 08/2000

RESCRIPTIEN VAN ALLE DE STEDEN VAN VLAENDREN NOPENDE HUERLIEDER USANTIEN IN DE PROCEDUREN VAN CRIMINELE ZAECKEN IN DEN JAERE 1569

I. ANTWOORD VAN DE STAD GENT VAN 6 MAART 1570

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°2r-8v]

Omme te vuldoene van weghen bailliu, scepenen ende raedt der stede van Ghendt, den bescryvene ende beslotene briefven van mynen heeren van den Raede in Vlaendren, achtervolghende den laste van zyne Excellencie van daten den XVen octobris XVc LXIX, by den welcken zylieden ghelast waeren over te sendene copie van zulcke costumen ende previlegien als binnen den limiten van huerlieder jurisdictie gheuseert ende gheobserveert wierdt nopende de criminele procedueren, zo verre dezelve costumen ofte previlegien in ghescrifte gheredigiert ofte gheprent waeren, ende van den ghone nyet ghescreven ofte gheprent, danof zyne Excellencie te adverterene by goede declaracie, so eyst dat zy exhiberen tghuent naervolghende :

[1] In den eersten nopende de usance van den procedueren hebben scepenen van der Kuere gheuseert te houdene dinformatien ende inquisitien int faict van crime ghesaemderhandt metten hoochbailliu, onderbailliu ofte dienaers in de absencie van den zelven bailliuus, ende ten laste van den criminele te procederen conforme der dispositie van den costumen by der Conincklijcke Majesteit den XXIIJen decembris 1563 ghedecreteert onder de XJe rubricque begrepen, daertoe hier een volume van den zelven costumen mede ghevoucht es.

[2] Item zo volghen hiernaer zekere articlen gheextrahiert uuter concessie Caroline ghestatueert ende gheordonneert up de conduicte, regle ende administracie der voorseiden stede by wylent hoochlooflicker memorien den keyser Carolus de vyfste, grave van Vlaendren, den lesten dach van april mentionerende van criminele zaeken oft tghone dat daeraf mach dependeren.

Volgt een kopie van de artikels 14, 29 tot en met 44, 48 tot en met 52, 60 tot en met 61 van de Carolijnse concessie voor Gent van 30 april 1540, uitgegeven in A. Du Bois en L. De Hondt, Coutume de la ville de Gand, 2 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Gand, 2), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1887, p.146-149, 154-165.

[3] Ten anderen, zo up de supplicacie van scepenen van beede den bancken int jaer XVc XL den XVen decembris by den voornomden keyser Carele die van Ghendt gheoctroyeert es gheweest zekere moderatie van den confiscacie van goede, haer refererende up tXXXVJe article van den voorseiden concessie Caroline, zo werdt hier ooc ghestelt copie van der zelver moderacie ende previlegie.

Copie van der voorseiden moderatie.

Charles, par la divine clemence ...

Volgt een kopie van de moderatie van de Carolijnse concessie van 15 december 1540 uitgegeven in A. Du Bois en L. De Hondt, Coutume de la ville de Gand, 2 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Gand, 2), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1887, p.187-188.

[4] Item nopende den ghedespereerde persoonen ende hemlieden tleven ghenomen hebbende, poorters ofte poorterssen der voorseider stede wesende, zo werdt naer costume den dooden licchame () met bailliu ende scepenen anschauwt, ende nae kennesse van den zelven faicte ende de qualiteyt van den sinnen, crancheyt ende frenesie van den overledene, wordt by vonnesse van scepenen ter maninghe van den voornomden bailliu ghecondempneert tvoornomden lichame ter justicie ghevoert te zyne of ter ghewyder eerde. Ende in allen ghevalle zo en verbueren den voornomden poortere ende poortersse huerlieden goet nyet, so tzelve ghewyst es by wylent der Keyserlicke Majesteit in zekere proces, twelck zynen ontfanghere van den extraordinairen in Vlaendren sustineerde jeghens den wethouders ende scepenen der voorseider stede, zo blycken mach by copie van dezelve sentencie hiernaer volghende van woorde te woorde.

Copie van den voornomden sentencie.

Ghesien in den secreten raedt ...

· Volgt een kopie van een arrest van de Geheime Raad van 4 maart 1549, uitgegeven in A. Du Bois en L. De Hondt, Coutume de la ville de Gand, 2 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Gand, 2), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1887, p.284-286.

Aldus overghegheven by bailliu ende scepenen van der Kuere den VJen martij XVc LXIX.

(Getekend) Hembyze.

II. ANTWOORD VAN de STAD BRUGGE VAN 11 MAART 1570

[Gent, Rijksarchief, Oudburg, 6, stuk 44, f°1r-5v]

[1] Hooghe, edele ende moghende heeren, wy ghebieden ons bedienstelick in ulieder goede gratie.

[2] Hooghe, edele ende moghende heeren, omme te vuldoene ten inhouden van ulieder brieven van den XXIIIJen dach van der maent van octobre laetstleden, ende dienvolghende te zendene de copien van onsen scriftelicke costumen ende privilegien nopende de criminele proceduren, ende van de ghone in gheschrifte niet ghestelt zynde, ulieder heeren daeraf by goede declaratie te adverterene, omme daermede voorts by ulieden voldaen te wordene ter ordonnantie van zyne Excellencie, ulieder heeren zal alvooren believen te wetene dat wy achtervolghende den ouden rechten, costumen ende wettelicheden deser stede, eensdeels begrepen by den previlegie van coninck Philips van Vranckerycke, ghezeyt de Schone, van den jaere XIJc IIIJxx XVJ, hierby ghevoucht ghecoteert A, articulo J°, ende voorts by discourse van den anderen naervolghende sticx, vermueghen uuter naeme van onsen gheduchten heere als grave van Vlaenderen te kennen ende wysene van alle faicten, crimen ende delicten hoedanich die zyn, gheprivilegierde of ongheprivilegierde generalick, sonder eenighe exceptie, zoo wy ooc dies zyn in goede ende paisible possessie sonder eenighe inbrake ter contrarien.

[3] Voorts aengaende tvanghen ofte capture van onsen poorters, men heeft hier achtervolghende de zelve rechten ende costumen van allen ouden tyden gheuseert ende useert noch daghelicx gheene poorters omme eenighe faicten ofte misdaden te vanghene, niet meer by den bailliu of schoutetin dan by den burchmeester van der Courpse, ooc capture vermueghende, dan by laste, wete ende ordonnantie van den college ende van zeven schepenen sulcx eendrachtelick resolverende, naerdat van hueren misdade ghebleken es by voorgaende informatie, ten ware dat zy bevonden hadden gheweest metten sticke ende in jeghenwoordeghen delicte, volghende den expresse privilegie van grave Lodewyck van Nivers van den jaere XIIJc XXXVIJ, articulo IJ°, daeraf hier ooc copie byghevoucht es, ghecotteert in de marge B.

[4] Ende als by den bailliu, schouteetin of burchmeestere van der Courpse deser stede ghedaen ofte gheattenteert es gheweest ter contrarie, es tzelve tot clachte ende verzoucke van den ghevanghenen ofte hueren vrienden ende maghen terstont gherepareert ende ghebetert gheweest by slakynghe van vanghenesse, in zulcker voughen dat wy daeraf ooc zijn ghebleven in goede ende vredelicke possessie, blyckende by de copien van twee acten hier ooc byghevoucht, deene van den XVIIJen dach van sporcle int tjaer XVc XVIJ, ende dander van den VIIJen dach van hoymaent in tjaer XVIIJ, beede in de marge ghecotteert C J et C IJ, boven diveerssche andere ghelycke restitutien ende restablissementen zydert tot diveerssche stonden gheschiet.

[5] De voornoemde criminele ghevanghen ten steene bevolen zynde, zoo wort jeghens hemlieden terstont gheprocedeert by inquisitie ende examinatie successivelick ten zelven steene, ter presentie van schoutet, burchmeestere van der Courpse ende twee schepenen daertoe specialick ghecommitteert, ofte ooc ter presentie van den vullen college naer dexigentie van den sticke, sonder de zelve ter vierschaere ordinairlick te moeten bedynghene, ten ware dat den poorters sulcx verzouckende omme de importantie van den sticke, tzelve by scepenen toeghelaten wierde, in welcken ghevalle worden de zelve poorters tot clachte van den voornoemden schoutet ende burchmeestere ordinairlick bedijnghet in ghebannen vierschare van derden daghe ten derden daghe, volghende de maniere van doene hier van oudts altyts gheobserveert, conforme den privilege van vrauwe Marie van den jaere XIIIJc LXXVIJ ende de scriftelicke costumen deser stede hier ooc mede gaende, ghecoteert D.

[6] Maer de zelve criminele binnen deser stede of scependomme ghedelinqueert hebbende, niet achterhaelt zynde ende hemlieden absenterende ofte de capture metter vlucht ontdreghen hebbende, zoo wort jeghens hemlieden tot clachte van den heere ende van den burgmeestere van der Courpse gheprocedeert by daghinghe. Ende indien zy niet en compareren, worden hendelinghe by vier vuersten, zoo men die hier naempt, dilayen ofte daghynghen, versteken ende ghecontumaceert, ende voorts by scepenen, by banne of anderssins recht ghedaen ende ghewesen up de informatien thuerlieder laste ghehoort naer dexigentie van de sticken hemlieden aenghezeyt, volghende de voorscreven scriftelicke costumen ghetrocken uuyter wettelickede van der stede hiernaer ghementioneert dies breeder ghewaghende ende een ander privilege van den voornoemden Lodewyck ten dien conforme in date XIX lauwe XXXVIIJ hier ooc mede gaende ghecoteert in de marge E.

[7] Sonder eenighe poorters te mueghen bannen metter clocke ofte by stille ofte duergaende waerhede onghehoort ende onbewettich, blyckende by de voornoemde privilegien van conynck Philips van Vranckerycke, hier vooren ghecoteert A, metgaders een ander privilege van den goeden hertoghe Philips van den jaere XIIIJc XXXVJ, ghecoteirt F, uuteghesteken van zeker hooftsticken als vrauwecracht, brantsticht, reeuroof ende andere dierghelycke by de voorscreven wettelichede uuijtghesteken.

[8] Ende naer condemnatie, daertoe alsvooren gherequireert es de eendrachtighe resolutie van zeven scepenen, soo ooc schepenen in ghelycken ghetale staen moeten over alle torturen ende scherpe examinatien, de malfacteurs ghevanghen zynde, zoo worden onse sententien by den voornoemden schoutet, of in zyn absentie by myn heere den bailliu tonsen neerstighen verzoucke midts dat de schouteetin niet en vermach te dienen by stedehouder, terstont ende emmers binnen den zelven daghe ghestelt tot behoirlicke executie, nietjeghenstaende tappel, betreck ofte wedersech van de patienten, ten welcken wy niet ghehouden noch ghecostumeert en zijn te defererene, niet meer in capitale executien dan in scherpe examinatie by pijne ofte torture, zoo ten diveersschen stonden hier gheobserveert ende ghepracticquiert es gheweest.

[9] Te meer dat wy achtervolghende de generale costume van den lande van Vlaendren, noynt gheuseert en hebben, noch en vermueghen yemant ter doot te wysene ende condemnenere, hy en waere alvooren, duer zyn eyghen kennesse verwonnen ende achterhaelt van den sticke hem aengheseyt.

[10] Ende alzoo ulieder heeren kennelick ende ghenouch over al notoir es, de poorters deser stede te zyne vry van alle confiscatie van goede by privilegie van den voornoemden grave Lodewyck van den jaere XIIJc XXXVIJ, hier vooren ghecoteert B, articulo J°, van hertoghe Philips van Bourgongne ende vrauwe Margriete van Male, van den jaere XIIJc IIIJxx IIIJ, hier ghecoteirt G, ende hendelick generalick van alle sticken, faicten ende misdaden, hoedanich die zouden mueghen wesen, ende namelick ooc van meute ende conspiratie, daerof ons God verhoede, by privilegie ten lasteghen title van coope voor alle poorters, by wat maniere dat zy poorters gheworden zyn, vercregen van salegher ghedachten hertoghe Jan van Bourgongne in tjaer XIIIJc XIIIJ, hier ghecoteert H. Zoo en vermach de voorscreven schoutet niet te heesschene, noch wij te wysene eenighe confiscatie van goeden tot laste van den selve poorters.

[11] Ulieder heeren voorts wel hebbende willen adverteren, alzoo wy hier ghecostumeert zyn, tweemael tsiaers te houdene duergaende waerhede, ende daernaer te onderhoudene twee wettelicke bandaghen, tot suuveringhe van der stede ende bewarenesse van der pollicie van diere, dat de burchmeestere van der Courpse deser stede van allen tyden vermueghen heeft een persoone tzynder cuere ende optie uuijten ban te doene ende daeraf te bevrydene alst hem goet dynct, zoo wanneer scepenen uuyter voorscreven waerhede materie ghevonden hebben omme yemant up de voorscreven wettelicke bandaghen te bannen, welck recht hem jaerlicx ooc nijemant ghebannen zynde by expressen verclaersen ende protestatie bewaert ende gheconserveert wordt.

[12] Dat voorts achtervolghende tprivilegie deser stede ghegheven by hertoghen Philips ende Charles van Bourgongne, lovelicker ghedachten, van den jaere XIIIJc LXXV, ghecotteert J, de ballinghen by der wet alhier ghebannen zijnde buuten den lande van Vlaendren, niet en vermueghen uuyt crachte van eenich rappel van banne te commen binnen der myle in tronde van der stede, uuyteghesteken de vrylaten ende appendantlaten van den Vryen die commen mueghen totter pale ende niet voordere, volghende den tractate ghenaemt de zeventhien poincten, tzelve privilege anderwarf vernieut by de voornoemde vrauwe Marie in tvoornoemde jaer XIIIJc LXXVIJ, blyckende by der copie hiervooren ghecoteert D, articulo IJ°, ende by diveerssche sententien van den hove aldaer gheconfirmeert, zoo wel jeghens de voornoemde van den Vryen als jeghens den souverain bailliu van Vlaendren, hier ooc byghevoucht ghecoteirt K, boven diveerssche andere onder ons rustende.

[13] Nemaer in contrarie de poorters van der voornoemde stede ghebannen zynde buuten den lande van Vlaendren by eenighe andere wetten, vermueghen dies nietjeghenstaende vrijelick blyven hantieren ende converseren binnen der zelver stede ende scependomme van dien, by expressen privilegie van keyser Maximiliaen hoogher ghedynckenesse van den jaere IIIJxx VIJ hier ooc mede gaende, ghecoteirt L.

[14] By declaratie van den zelven keyser Maximiliaen van den laetsten daghe van decembre in tjaer XIIIJc IIIJxx XIIIJ, hier ooc byghevoucht onder de cotatie van den lettere M, blyct dat de poorters der voorseider stede niet en zyn om eenich crym, misuz ofte delict elders betreckelick of daghelick. Nemaer moeten alhier voor de wet deser stede te rechte ghestelt worden sonder voor andere wetten of ooc thove ghevoert, ontboden of ghedaecht te wordene, conforme ooc diveerssche renvoyen tonsen proufyte in materie criminele by den hove aldaer ghewesen.

[15] Voorts zoo en zyn gheene poorters vanghelick omme eenighe penningen, boeten onbewetticht blyckende claerlick by der voorscreven wettelickede () hier achter ghementioneert. Ende als de contrarie ghedaen es gheweest, zyn de zelve poorters thuerlieder clachte by der wet ontsleghen gheweest van vanghenesse blyckende by der acte hierby ghevoucht ghecoteirt N, boven diveerssche andere ghelycke exploicten naer doccurrentie van de zake daghelicx ghebuerende.

[16] Voorts, wy hebben ulieder heeren ooc wel willen zenden de copie van zekeren criminelen statute ende ordonnancie voortyts by onsen voorsaten in wette gheconcipiert tot repressie van de fortsen, rudessen ende uploopen binnen desen stede ghebuert ende by den voornoemden keyser Maximiliaen ende aertshertoghe () Philips, daernaer cuenynck van Castille, saligher memorie, gheconfirmeert ghecoteirt O J° et O IJ°, te meer dat tzelve statuut hier alle jaere ghepubliceert wort ende tot nochtoe in vigeure es ghebleven.

[17] Hendelick wy zenden ulieder ooc de copie van de principalen wettelickede deser stede ghegheven by Philips, grave van Thietten ende Loretten, van den jaere XIIJc ende viere als in dien tyden houdende dadministratie van den lande van Vlaendren, mencionerende van diveerssche criminele sticken ende proceduren, metgaders extraict van de tweede wettelickede by den zelven grave Philips de stede ten zelven daghe verleent mencionerende van de peynen ende verbuerten van den guenen die heurlieden vervoorderen eenighe vrauwen haer ondancx te ontvoerene ofte ontleedene ende andere zaken de zelve materie aenclevende ghecoteirt beede P J et P IJ.

[18] Twelcke es al tghuene dat wy ulieder heeren in vuldoeninghe van uwe voorscreven brieven ende ordonnancie zonder up dit pas weten te scryvene ende zendene, sonder prejuditie nochtans van tghuene ons niet te vooren commende, de zelve oetmoedelick biddende ende supplierende tzelve favorabelick te handelene, ende zyn Excellentie daerof goet ende jonstich rapport te doene, ten hende wy voor ons ende onsen naercommers de voorscreven costumen, rechten ende privilegien met groote moyte ende costen, metgaders diveerssche goede ghetrauwe diensten van zyne Majesteyts voorsaten vercreghen, ende by de welcke de stede tot nochtoe, Gode lof, in redelicke goede ruste ende pollicie ghehouden ende gheregiert es gheweest, mueghen behouden, ende daerof blyven userende, soo wy ende onsen voorsaten tot de laetste troublen altyts vredelick ghedaen hebben, emmers dat tot veranderynghe ofte verminderinghe van dien niet en worde gheordonneert ons onghehoort, daermede uwe heeren ons zal doene sonderlinghe eere ende vrienschap, die wy met allen dienst ons muegelick zynde zullen gheerne pynen te verdienen, ulieder voorts supplierende het uuytstel by ons tot desen furnissemente gheoirboort in tgoede te keerene, zoo wel ten regarde van der difficulteyt van de zake, als dat wy niet ghedocht en hadden daertoe zulcke haeste gherequireert te zyne, als wy zydert duer ulieder heeren vermaen verstaen hebben.

[19] Hooghe, edele ende moghende heeren, God almachtich behoude ulieder in zyne goddelicke gratie.

Uuyt Brugghe, den XJen dach van maerte 1569.

Ulieder heeren, goetwilleghe ende onderdaneghe dienaers, burchmeesters, schepenen ende raedt van der stede van Brugghe.

(Getekend) F. De Groote.

(Op de rug)

Brugghe. B. B. Hooghe, edele ende moghende heeren. Mynen heeren den president ende andere lieden van den rade sconincx ons gheduchts heeren, gheordonneert in Vlaendren.

Recepta XVIIJen in maerte LXIX.

BIJLAGEN BIJ HET ANTWOORD VAN BRUGGE

1. Privilege van Filips de Schone van januari 1297

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°9r-11v]

Copie van eene lettre beseghelt metten grooten zeghele van den coninck Philipse van Vrankerike bi der welcker hi restitueerde de stede van Brugghe tote allen haren vryheden, wetten ende costumen die zoe hadde eer hare privilegien verberrent worden int oude belfroot, ende gaf der voorseiden stede voort in vryheden dat van scepenenvonnesse men niet zoude moghen appelleren noch datte te nieute doen noch veranderen.

Philippus, Dei gracia Francorum rex ...

· Volgt een kopie van dit privilege, uitgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Coutume de la ville de Bruges, 1 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Bruges), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1874, p.270-273.

Sic est in registro civitatis Brugensis quod a colore rubrum dicitur ().

(Getekend) F. de Groote.

2. Privilege van Lodewijk van Nevers van 6 januari 1338

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°13r-13v]

Loys, contes de Flandre, de Nevers ...

Ainsy tiré hors du nouveau rouge registre () de la ville de Bruges reposant a la greffe civile d'icelle ville f° LJ° facie prima, et avecq icelluy registre trouvé accorder.

(Getekend) F. de Groote

3. Privilege van Lodewijk van Nevers van 19 januari 1338

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°13v-15r]

Copie.

Nous Loys, contes de Flandres, de Nevers ...

Volgt een kopie van dit privilege, uitgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Coutume de la ville de Bruges, 1 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Bruges), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1874, p.406-407.

Ainsy tiré hors du viel rouge registre de la ville de Bruges reposant a ladicte greffe civile fo. VJ° facie secunda (), et avecq icelluy registre trouvé accorder.

4. Vonnis van de Brugse stadsschepenbank van 18 februari 1518

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°15r-15v]

Up de questie ende ghescil gheresen voor tghemeene college van scepenen der stede van Brugghe tusschen dheer Jooris van de Velde, burchmeester van der Courpse der voorseyde stede, ende mer joncvrauwe de wedewe van wijlen Jacop van der Honne, heesschers ende verzouckende de reparatie ende reintegracie van den exploicte, extracte ende spoliacie dat zy zeyden ghedaen gheweest hebbende by mynen heere den schouthetten ter presentie alleenlic van den burgmeestere ende voorscepene zonder tconsent of adveu ende by weten van zeven scepenen der voorseyde stede, van den persoon van Lammyncken de dochtere van Eloy van der Strate, uuyten huyse van der voorseyde joncvrauwe, contrarie den privilegien, rechten, vryheden ende usancien van der voornoomde stede, ghehoirt mynen voorseyden heere den schouteetin, dewelcke schiet van der declinatoire tanderen tyden by hem voortghestelt, ende oock mynen voorseyden heere den burchmeestere van den Courpse, es als hedent by den voorseyden ghemeenen college van scepenen om zeker regard ende redene hemlieden daertoe porrende, verclaert gheweest tvoorseyde exploict ende extractie van onwerde als ghedaen zijnde contrarie den privilegien, vryheden ende usancien deser stede. Ende uuyt causen als vooren gheordonnert trestablissement ende restitucie reele van der voorseyde dochtere ghedaen te werdene in de camere van den zelven college over alle andere plaetsen contencieux. Twelcke myn voorseyde heere den schouteeten terstont vulquam ter presencie van den voornomden Eloy van der Straeten die daermede tevreden was. Ende dat al zonder preiudicie van den voorseyden privilegien, vryheden, costumen ende usancien van ouden tyden gheobservert ende zonder tzelve te treckene in consequentien. Actum den XVIIJen dach van sporcle int jaer duust vyfhondert ende zeventiene ().

5. Vonnis van de Brugse stadsschepenbank van 8 juli 1518

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°16r-16v]

Also tcollege van scepenen der stede van Brugghe gheadverteert zynde dat Ferry Bertram, bailliu van den Proosschen, of zijn dienaers als ghisteren ghevanghen hadden Anthuenis Inffroot, poortere der voorseyde stede, ende hem ghehaelt uuyt zynen huuse staende up tProossche zonder tconsent ende adveu of bywesen van zeven scepenen der voorseyde stede van Brugghe, contrarie den privilegien, rechten, vryheden ende usancien van diere, tzelve den voorseyden bailliu van den Proosschen vertoocht hadden ende verzocht de restitutie ende reintegracie van den voorseyden exploicte ghedaen thebbene, soo heeft de voorseyde bailliu naerdien dat hy met Gillis de Tempelare, dienaere van den voorseyden Proosschen die tvoorseyde exploit ghedaen hadde ghesproken hadde, volghende den voorseyden verzoucke, onderhoudende de voorseyde privilegien, rechten, vryheden ende usancien van der voorseyde stede, by den voorseyden Gilles de Tempelare den voorseyden Anthuenis Inffroot, poortere, ghedaen ontslaen van der voorseyde vanghenesse ende hem wederstellen in zyn voorseyde huus daeruuyt hy ghehaelt was staende up tProossche binnen der voorseyde stede, hem gheheel blivende om den voorseyden Anthuenis anders an te sprekene in tyden ende wylen daer ende alzoo hy te rade vinden zal. Actum den achtsten dach van hoymaent int jaer duust vyfhondert ende achthiene.

De voorgaende twee acten zyn aldus gheextrahiert uuyt zeker registre rustende ter voornoomde greffie civile ghenaempt den groenenbouck folio IIJc XJ° facie prima (), ende daermede bevonden taccorderen.

(Getekend) F. de Groote.

6. Uittreksel uit de ontwerpcostumen van Brugge van 1546

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°16v-17v]

Hoe men procedeert in criminele zaeken.

Als te Brugge ...

Volgt een kopie van de artikels 71 tot en met 75 van de ontwerpcostumen van Brugge van 1546, uitgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Coutume de la ville de Bruges, 1 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Bruges), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1874, p.182-185.

Gheextrahiert uuyt de costumen der voorseyde stede van Brugghe gheredigeirt in ghescrifte by burchmeesters, scepenen en raden der voorseyde stede by laste van wylen saligher memorie Charles den vyfsten, onsen gheduchten heere, staende gheregistreirt in zeker registre genaempt den ruwenbouck (), rustende ter voornomder greffie ende daermede bevonden accorderen.

(Getekend) F. de Groote.

7. Uittreksel uit een privilege van Maria van Boergondië van 21 april 1477

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°18r]

Extraict ghetrocken uut zekere lettre van privilegien vercreghen by die van Brugghe, van mervrauwe Marie hertoghinne van Bourgoingnen, etc., graefnede van Vlaendren, etc., in date van den XXJe dach van april in tjaer duust vierehondert zeven ende tzeventich naer paesschen, staende gheregistreert in zeker registre rustende ter greffie civile der voorseyde stede folijs XXIIIJ tot ende met XL beede incluz (), in dewelcke onder andere staen de twee naervolghende articlen.

Item dat men de heerlicke dinghedaghen houden zal naer de oude costume ter discretie van scepenen, dies zo zullen scepenen ghehouden zyn daerof wet te doene van dardendaghe te dardendaghe.

Item dat gheen ballync inland en zal moghen hebben naerder onser voorseyden stede van Brugghe dan eene myle buuten den palen van der zelver stede rondsomme ().

Aldus gheextrahieert ende bevonden taccorderen.

(Getekend) F. de Groote.

8. Privilege van Filips de Goede van 25 mei 1436

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°19r-21v]

Den lettre van confirmatie ghegheven by hertoch Philips int jaer XIIIJc XXXVJ van dat men gheen poorters by den clocke uuytzegghen mach, maer dat men de poorters moet beleeden by wette ende by vonnesse, ende van noch andere poincten daerinne verclaerst.

Phelippe, par la grace de Dieu, duc de Bourgoingne, de Lothringe, de Brabant et de Lembourg, conte de Flandres, d'Artois, de Bourgoingne Palatin, de Haynnau, de Hollande, de Zeelande et de Namur, marquis du Sainct Empire, seigneur de Frize, de Salins et de Malines, a tous ceulx qui ces presentes lettres verront, salut. De la partie de plusieurs des doyens et autres des mestiers de notre ville de Bruges nous a nouvellement esté exposé en complaignant que jasoit ce que le VIIJe jour de decembre lan mil quatrecens et onze, au retour du voyaige de Han en Vermendois, eussent par commun accort des bourgmaistres, eschevins et conseil des hooftmans des bourgois, doyens des mestiers et toute la communaulté en ce temps de notredicte ville esté ordonnéz trois poins pour les entretenir et observer en icelle notre ville delorsenavant contenuz et expriméz en certaines lettres patentes sur ce faictes soubz le grant seel de notredicte ville, dont la teneur sensuyt. Wy burchmeesters, scepenen, raet ende al tghemeene van der stede van Brugghe, doen te wetene allen lieden dat by overeendraghene van den hoofdmans van den poorters, dekenen van den ambochte ende neeringhen ende van al den ghemeenen buke van der voorseyde stede, gheordeneirt zyn dese poincten naervolghende. Eerst dat men gheenen poorter noch poortighe van Brugghe voortan utezecghen zal te Brueghe metter clocke omme eenighen zaeken wille die ghevallen zyn of ghevallen zullen moghen naerdat men elken poorter of poortighen voorseyt beleeden zal by wetten ende bi vonnessen, bi maninghen van den heere ende bi wijsdomme van scepenen. Voort dat men binnen der voorseyde stede van Brugghe gheene cullote van grane of van andere goede upzetten zal, noch assisen vermeersten, zonder consent van al den ghemeene buke van der stede voorseyt. Voort dat de goede lieden van der poortryen ende de goede lieden van den ambochten ende neeringhen van der voorseyde stede van Brugghe hebben zullen voortan van der voorseyde stede van Brugghe goede haerlieder maendghelt, te wetene achtehondert ponden grooten tornois siaers ende daeraf heffen haerlieder avenant telcker maent also men wilen plach te doene, ingaende den eersten dach in maerte eerstcommende. In oorcondscepen van welcken dinghen hebben wy dese lettren ghedaen zeghelen metten grooten zeghele van der voorseyde stede van Brugghe. Ghemaect ende ghegheven int jaer dusentich vierhondert ende ellevene up den achtsten dach van decembre. Neantmoins au regard de la seconde partie du premier poinct desdictes lettres contenant que l'en devroit faire aux bourgois et bourgoises de notredicte ville droict et loy a la coniure du seigneur et jugement des eschevins, il ne leur a point esté entretenu, mais ont les bourgmaistres d'icelle notre ville souventesfois faict et font journelement prendre et mectre prisonniers contre eulx aucuns desdictes bourgois ou bourgoises en les detenant jusques a ce qu'ilz se submectent en l'ordonnance d'eulx ou de la loy ou d'aucuns particuliers d'icelle loy du cas par lequel ilz sont prins et par autres voyes les induisent et contraignent a la dicte submission et a mectre la main a la clef en les composant a leur voulenté au dessceu de nous et de notre officier a qui ce touche, qui est contre notre haulteur et seignourie et le contenu es lettres cy dessus transcriptes. Aussi quant au derrenier point d'icelles lettres, lesdits exposans et autres de notredicte ville a qui ce regarde, n'ont receu le maentghelt dont y est touchié que de deux mois, mais leur doibt l'en icellui depuis le mois de may lan mil quatre cens et douze, et n'en ont peu avoir sollucion ne paiement combien qu'il leur seroit de present bien prouffytable et neccessaire pour eulx en aider ou voyaige que prouchainement leur conviendra faire avec nous au siege que sommes concluz de mectre bien brief devant Calais au plaisir de notre seigneur, en leur grant preiudice et dommaige, comme ilz dient. Et pour sur ce estre pourveus tants lesdits exposans comme les hooftmans des bourgois et doyens de tous les autres mestiers de notredicte ville, pour eulx et toutte la communaulté d'icelle, sont aujourduy venus devers nous, supplians tres humblement de sur ce oyr notre appointement et ordonnance. Scavoir faisons que nous, qui sur les choses dessus dictes noz sommes faict infourmer bien et deuement, veuillans ausdits supplians entretenir les dictes lettres cy dessus transcriptes que avons veues et visitees tant au long et sur icelles eu avis et deliberacion par notre conseil, avons dit, ordonné et declairé, disons, ordonnons et declairons par ces presentes, que doresenavant tous bourgois et bourgoises de notredicte ville seront traictiéz a loy de quelque mesfaict que ce soit, a la coniure de nous et de notre officier a qui ce touche, et jugement des eschevins de notredicte ville, sans par detencion de prison ne autrement estre contrains ne reduiz a eulx submectre en l'ordonnance desdits bourgmaistres ou de la loy de notredicte ville avantdicte ou d'aucuns particuliers d'icelle, ne mettre la main a la clef, ne estre composéz au dessceu de nous ou de notredit officier a qui ce touche, et que les bourgmaistres, eschevins et conseil qui doresenavant seront ordonnéz de par nous ou loy illecq, seront tenus de faire serment solemnel a leur creacion de le ainsi faire et acomplir, et l'avons des maintenant ainsi ordonné et commandé faire aux bourgmaistres, eschevins et conseil d'icelle notre ville sur le serement qu'ilz nous fierent a leurs institucions esdiz offices. Et ou cas que cy aprés aucuns bourgmaistres ou autre de la loy de notre ville dessusdicte feront le contraire, ilz en seront corrigiéz et pugniz par nous tellement que ce sera exemple a tous autres. Et au regard dudit maentghelt montant a huict cens livres de groz par an, nous avons ordonné et ordonnons par ces dictes presentes, que lesdits supplians seront payéz et contentéz d'icellui par ceulx de la loy de notredicte ville qui sont a present des biens et revenues d'icelle du mois davril derrenier passé, de ce present moys de may et des mois de juing, juillet et aoust prouchain venans, a portion et quantité de ladicte somme et de huit cens livres de groz par an qui monte pour lesdits cincq mois a la somme de trois cens trente et trois livres six solz huit deniers de groz. Laquelle leur sera delivree comptant cincq ou six jours avant leur yssue pour aler audit siege de Calais. Et pareillement du mois de septembre prouchain venans en avant de mois en mois par ceulx qui doresenavant seront ordonnéz en loy selon la teneur desdictes lettres cy dessus transcriptes. Lequel argent ilz seront tenus de mectre en tresor affin de l'emploier au bien de nous, de notre pays de Flandres et d'eulx meismes quant besoing sera et comme accoustumé a esté en temps passé. Mais consideré que depuis leur retour dudit voyaige de Han plusieurs dons et subvencions ont esté faiz et accordéz par notre commun pays de Flandres tout a feu notre tres chier seigneur et pere, cui Dieu pardoint, comme a nous, dont lesdits supplians n'ont quelque chose payee de leurs bourses, esquelz dons et subvencions les arrierages dudit maendghelt ont esté employéz et plus, nous disons et ordonnons aussi que lesdits supplians n'auront quelque chose des arrieraiges d'icellui maendghelt du temps passé jusques audit mois d'avril. Et quant aux autres poins contenus esdits lettres dont lesdiz exposans ne se complaignent aucunement, il nous plaist et voulons qu'ilz soient entretenuz comme ilz ont esté jusques a ores. Si donnons en mandement a ceulx qui doreseavant () seront ordonnéz de par nous a renouveller la loy de notre ville avantdicte que a la creacion de ceulx qui par eulx seront instituéz en icelle loy, ilz leur facent faire le serement dont cy dessus est faicte mention. Et en outre a eulx, a noz bailli, escoutete, bourgmaistres, eschevins, conseil, hooftmans des bourgois, doyens des mestiers et toute la communaulté de notre ville dessusdicte, presens et avenir, que notredicte ordonnance, voulenté et declaracion dont tant lesdiz bourgmaistres, eschevins et conseil comme lesdiz supplians a la pronunciacion d'iceulx ont esté contens, ilz tiengnent et gardent doresenavant et facent tenir et garder sans faire ou aller ne souffrir estre faict ou alé a l'encontre en aucune maniere. Car ainsy nous plaist il estre faict. En tesmoing de ce nous avons faict mectre notre seel a ces presentes. Donné en notredicte ville de Bruges le XXVe jour dudit mois de may l'an de grace mil quatrecens trente et six. Ainsy est escript sur le remply. Par monseigneur le duc. Et signé Wielant ().

Ainsy tiré hors certain registre de la ville de Bruges, appellé le rouge livre () et trouvé accorder.

(Getekend) F. de Groote.

9. Privilege van Filips de Stoute en Margareta van Male van 26 april 1384

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°22r-23r]

Copie van eene lettre van confirmacien van den privilegen, goeden, costumen ende usaigen ghegheven by den hertoghe van Bourgoingnen, grave van Vlaendren, ende bi mierevrouwe der hertoghinnen van Bourgoingnen, ervachtighe vrouwe van den lande ende graefscepe van Vlaendren, inhoudende dat de stede gheregiert zal zyn by zesse hooftmans ende dat poorters van Brugghe haer goet niet verbueren moghen anders dan by meuten.

Phelippe, filz de roy de France, duc de Bourgoingne ...

Collationé a certain registre de la ville de Bruges, nommé le rouge libvre () et trouvé accorder par moy.

(Getekend) F. de Groote.

10. Privilege van Jan zonder Vrees van 30 september 1414

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°24r-25v]

Jehan, duc de Bourgoingne ...

· Volgt een kopie van dit privilege, uitgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Coutume de la ville de Bruges, 1 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Bruges), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1874, p.475-478.

Ainsy trouvé au registre reposant a la greffe de la ville de Bruges, nommé le rouge libvre () par moy.

(Getekend) F. de Groote.

11. Privilege van Karel de Stoute van 2 september 1475 waarin opgenomen een privilege van Filips de Goede van 24 februari 1466

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°26r-30r]

Coppie.

Een confirmatie van der ordonnancie ende provisie vercreghen by die van Brugghe jeghens den souverain bailliu van Vlaendren nopende de ballinghen ghebannen by der wet van Brugghe, de selve confirmacie in daten van den tweetsten dach van septembre int jaer XIIIJc LXXV.

Charles, par la grace de Dieu, duc de Bourgoingne, de Lothier, de Brabant, de Lembourg, de Lucembourg et de Gelres, conte de Flandres, d'Artois, de Bourgoingne Palatin, de Haynnau, de Hollande, de Zeelande, de Namur et de Zutphen, marcquis du Sainct Empire, seigneur de Frize, de Salins et de Malines, a notre bailli de Bruges et du Franc, present et avenir, ou a son lieutenant et a tous noz autres justiciers et officiers qui sur ce seront requis, salut. Comme par certaines noz autres lettres patentes, et pour les causes et raisons y contenues, nous en ensuyvant et aggreant certaine ordonnance japieca faicte par feu notre tres chier seigneur et pere, que Dieu absoille, a la poursuite et doleance des bourgmaistres, eschevins, hooftmans, conseil et bourgois de notredicte ville de Bruges, avons ordonné que notre souverain bailli de Flandres present et avenir, ou son lieutenant, mectera ou fera mectre es lettres de rappeaulx de bans que il baillera doresenavant de par nous aux banniz par la loy de notredicte ville de Bruges de notre pays et conté de Flandres, que ilz ne pourront aprouchier icelle notre ville durant le terme de leur ban que jusques a une lieue pres des mectes de l'eschevinaige de ladicte ville sur paine de enfraindre le benefice dudit rappel de ban et d'estre pugniz et corrigiéz comme banniz dudit pays, en interdisant a notredit souverain bailli soy depporter de accorder ledit rappel jusques es mectes dudit eschevinaige d'icelle notre ville ainsy que paravant ladicte ordonnance l'on avoit accoustumé de faire, comme ces choses et autres peuent plus applain apparoir par nosdictes lettres patentes, desquelles la teneur sensuyt. Charles par la grace de Dieu, duc de Bourgoingne, de Lothier, de Brabant, de Lembourg, de Lucembourg et de Gelres, conte de Flandres, d'Arthois, de Bourgoingne, de Haynnau, de Hollande, de Zeelande, de Namur et de Zutphen, marquis du Sainct Empire, seigneur de Frize, de Salins et de Malines, a notre souverain bailli de Flandres, present et avenir, ou a son lieutenant, salut. Comme japiecha a la poursuite et doleance de noz bien améz bourgmaistres, eschevins, hooftmans, conseil et bourgois de notredicte ville de Bruges et aprés informacion sur ce deuement faicte, feu notre tres chier seigneur et pere, que Dieu absoille, eust par certaines ses lettres patentes et pour les causes y contenues, ordonné que son souverain bailli de Flandres, present et avenir, ne pourront deslorsenavant baillier de par notredit feu seigneur et pere, aucuns rappeaulx de bans aux banniz par la loy de notredicte ville de Bruges, qu'il ne feust expressement declaré es lettres qu'il expedieroit sur ce, qu'ilz ne pourroient approuchier notre avantdicte ville ne les mectes de l'eschevinaige d'icelle durant le terme de leur ban plus pres d'une lieue, sur paine de enfraindre le benefice dudit rappel de ban et d'estre pugniz et corrigiéz comme banniz dudit pays, en interdisant audit souverain bailli de accorder ledit rappel jusques es mectes dudit eschevinaige d'icelle notre ville, ainsi que paravant l'on avoit accoustumé de faire comme ces choses et autres peuent plusaplain apparoir par lesdictes lettres d'icelluy notre feu seigneur et pere, desquelles la teneur sensuyt. Phelippe par la grace de Dieu duc de Bourgoingne ...

Volgt een kopie van een privilege van Filips de Goede van 24 februari 1466, uitgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Coutume de la ville de Bruges, 1 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Bruges), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1874, p.58-59.

Ainsy signé par monseigneur le duc. Vous le sire de Montigny, Pietre Bladelin et pluisieurs presens. Ghautain. Or est il que de par desdits de la loy de notredicte ville de Bruges nous a esté remonstré que jasoit ce que l'ordonnance de notre avantdict seigneur et pere, dont cy dessus est faicte mention, ait esté de son vivant bien gardee et entretenue, toutesvoies pour ce que depuis son trespas ilz n'en ont obtenu de nous aulcunes noz lettres patentes, ceulx qui de par nous ont esté commis oudict office de souverain ont delaissié et obmis de garder en l'expedicion desdiz rappeaulx de ban ladicte ordonnance dont sont ensuy pluisieurs maulx et inconveniens au grand esclande du justice et du bien publicque de notredicte ville, en nous suppliant pour ce tres humblement par lesdiz remonstrans que en ayant regard et consideracion aux causes qui meurent notredit feu seigneur et pere, a leur accorder lesdiz lettres patentes cy dessus transcriptes, qui sont fondees en toute raison et equité, et afin que l'ordonnance y contenue soit observee et entretenue pour le temps avenir, il nous plaist leur accorder et faire expedier semblables noz lettres en substance et sur ce les pourveoir de notre grace. Pour ce est il que nous, ces choses considerees et sur icelles eu bonne et meure deliberacion de conseil, voulans de notre part l'ordonnance faicte en ceste partie par notredit feu seigneur et pere et contenue en sesdictes lettres cy devant inserees estre entretenue au bien de justice et a la sceurté de noz subgectz, vous mandons et enjongnons expressement par ces presentes, que doresenavant et jusques a notre rappel, vous en ensuivant icelle ordonnance, laquelle nous avons eue et avons pour aggreable, mectes ou () faictes mectre les lettres de rappeaulx de bans que bailleres doresenavant de par nous aux banniz par la loy de notredicte ville de Bruges dudit pays de Flandres, qu'ilz ne pourront approchier icelle notre ville durant le terme de leur ban que jusques a une lieue pres des mectes de l'eschevinaige d'icelle notre ville de Bruges sur paine de enfraindre le benefice dudit rappel de ban et d'estre pugniz et corrigiéz comme banniz d'icelluy pays, en vous deportant de accorder ledict rappel jusques es mectes de l'eschevinaige de notredicte ville ainsy que paravant la dessusdit ordonnance l'on avoit accoustumé de faire, laquelle ordonnance voulons par vous et voz successeurs en office estre gardee, observee et entretenue jusques a notredicte rappel ou que autrement en aions ordonné, sans l'enfraindre ne faire le contraire en aucune maniere. Car ainsi nous plaist il estre faict, non obstans quelzconcques autres ordonnances, mandemens ou deffences a ce contraires. Donné en notre ville de Namur le second jour de septembre l'an de grace mil quattre cens soixante quinze. Ainsi signé S. de le Kerrest. Pour ce est il que nous ce consideré, voulans notredicte ordonnance estre entretenue et sortir effect, vous mandons et commectons par ces presentes, que du jour en avant qu'il vous sera apparu que nosdictes lettres dessus transciptes auront esté deuement insinuees a notredit souverain bailli de Flandres, vous prenez et apprehendez au corps indifferamment tous les bannys par la loy de notredicte ville de Bruges qui aprés ladicte insinuacion obtiendront rappel de ban d'icelluy notre souvrain et durant le temps et terme de leur ban seront trouvé dedens les limites d'une lieue pres des mectes de l'eschevinaige de notredicte ville de Bruges hors lieu sainct, supposé ores que par lesdictes lettres de rappel de ban de notredit souverain bailli lesdiz banniz soient restituéz a notredit pays de Flandres jusques aux mectes de l'eschevinaige de Bruges, et les menez et constituez prisonniers de par nous es prisons de notre avantdicte ville de Bruges pour illecq justice en estre faicte comme de banniz et ainsi qu'il appertiendra par raison, le tout durant jusques a notre rappel. Car ainsi nous plaist il et voulons estre faict. De ce faire vous donnons povoir, auctorité et mandement especial. Mandons et commandons a tous noz justiciers, officiers et subgectz que a vous en ce faisant et les deppendences, ilz obeissent et entendent diligemment et vous prestent, donnent et baillent conseil, confort, faveur, ayde, assistence et prisons se mestier en avez et par vous requis en sont. Donné en notre ville de Namur le second jour de septembre l'an de grace mil quatrecens soixante quinze. Ainsi soubzescript par monseigneur le duc et signé S. de le Kerrest.

Collationé a certain registre de la ville de Bruges, nommé le nouveau rouge libvre () et trouvé accorder par moy.

(Getekend) F. de Groote.

12. Vonnis van de Raad van Vlaanderen van 29 januari 1484

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°32r-34v]

Copie.

Sentencie van myn heeren van den rade in Vlaendren, tusschen deser stede ende de souverain van Vlaendren, daerby gewesen staet dat in alle gheleeden ende inlanden die de voorseyde souverain geven zal de ballinghen van Brugghe, hy stellen zal dat deselve ballinghen niet gaen noch verkeeren en zullen binnen der mile van der pale of scependomme van Brugghe, utegenomen de vrylaeten den welcken wel geoorloven zal te commene tooter pale, etc., gelyc de sentencie breedere verclaerst.

De raedslieden myns heeren sgraven van Vlaendren gheordeneirt in Vlaendren, doen te wetene allen lieden dat ghezien tghedinghe hanghende in de camere van den rade ons voorseyts heeren in Vlaendren tusschen burchmeesters ende scepenen van der stede van Brugghe, heesschers over een zyde, ende mer Jacop van Ghistele, ruddere, souverain bailluy van Vlaendren, verweerere over andere, sprutende ter cause van dat de voornoomde heesschers hebben doen zegghen dat de stede van Brugghe eene notable stede was, de tweetsten van desen lande, wel ende notabele gheprevilegiert van schonen rechten, privilegien ende vryheden, ende onder dandere by van zalegher memorien wylen onzer ghenadigher vrauwe lest overleden, dat de ballinghen te Brugghe ghebannen wesende niet naerdere der stede commen en mogen by gheleede rappeele van banne noch anderssins, dan up een mile van den palen ende scependomme van der selver stede, welck previlege ghegheven was by grooter deliberacie van rade in voorderynghe van den ghemeenen oorboire, ruste ende paix van den insetenen van der stede, van den gonen die daeromtrent ghezeten waren ende oock van den coopman daer arriverende, ende hoewel de heesschers den verweerere te diveerschen stonden ghesommeert ende verzocht hadden zyne lettren van gheleede oft inlande die hy voortan den baillinghen van der voorseyde stede gheven zoude, te expedierene naer tverclaers van der voorseyde previlege ende anders niet, nietmin hy hadder of gheweest in ghebreke, daeromme de heesschers commen waren clachtich hier int hof, daer zy vercreghen hadden eerst besloten lettren ende daernaer opene lettren van commissien by crachte van den welcken hem bevolen hadde gheweest in zyne lettren van gheleede ende van rappeele angaende den ballinghen van der voorseyde stede te stellene ende doen stellene de voorseyde clause van niet naerder der selver stede te mueghen commen dan up een mile van der pale ende scependomme naer tuytwysen () van den privilegie boven verclaerst. Ende midts dat hy ten voorseyden bevelen gedelayert hadde, zoo hadde hem dach beteekendt ghezyn hier int hof. Ten welcken of teenen anderen van dien duechdelick onderhouden zy hueren heesch hadden ghedaen maken ende jeghen hem doen nemen den fin conforme den voorseyden bevelen. Den welcken hemlieden schuldich es anghewyst te zyne alzo zy mainteneren. Den voornoomden verweerere sustineerde ter contrarien, dat tsouverain bailluyscip van der lande van Vlaendren eene officie was ende es by den prince uuyt zynder hoocheyt gheintroduceert ende gheinstitueert in voordernessen van justicien. Dat ooc mede de souverain bailluy van Vlaendren uuyt crachte van zynder officie ende commissie die hy daerof hadde, vermochte uuyter name van onsen voorseyden heere te gevene gheleeden ende inlanden alle maniere van ballinghen ende zonderlic den ghonen die ghebannen waren by der stede van Brugghe, dewelcke up dezelve gheleeden ende inlanden vermochten te gaene al Vlaendren duere uteghedaen binder stede ende scependomme van Brugghe. Dezen nietjeghenstaende ende dat de commissie van den verweerere generaelicke spreect ende zonder eenighe exceptie of besnidenesse, de heeschers waren commen claghen hier int hof ende hadden jeghens hem ghenomen zekere conclusien van den welcker hy by den redenen boven verclaert behoorde gheabsolveirt ende ghewyst te zyne los, ledich ende quicte, ende hem geconsenteert inlanden ende gheleeden te ghevene den ballinghen van Brugghe in der vorme ende maniere ende ghelyck hy ende zyne voorzaten in officien van ouden tyden ende toot nu toe ghedaen hebben, alzoo de voornoomde verweerere zeyght. Elcke van de voorseyde partyen by den redenen begrepen in huere scriftueren blivende by huere fynen ende conclusien boven verclaert ende makende heesch van costen, metgaders de lettren overgheleyt van der zyde van den heesschers, ghecontradiceert by den procureur van den verweerere metten inhoudene van zyne scriftueren, de acte van den hove by den welcken bleken es dat de procureur van den heesschers ghesustineert heeft dese saeke up huere scriftueren ende lettren wel decideerlick zynde, ende de procureur van der verweerere de voorseyde scriftueren in faite contrarie zynde, begheerende ter verifficacie van dien gheadmitteirt te zyne, ende al dat behoort overghezien ende ghemerct te zyne in dese zake met ryphede van rade, wy, uuytende ons advys, hebben verclaert ende verclaren by desen onzen lettren, dat haer deze zake wel uuten mach zonder breedere verificacie van faicten voortghestelt by de voorseyde partyen ende ten principale recht doende, condempnerende den voornoomden verweerere van nu voortan in alle de gheleeden ende inlanden die hy als souverain bailliu van Vlaendren gheven ende expedieren zal of doen expedieren den persoon ghebannen by der wet van der voorseyde stede van Brugghe, te stellene dat de ghone van den selven persoonen ghebannen by der voorseyde wet gheduerende den tyt van hueren gheleede ende inlanden niet en zullen gaen noch verkeeren binder mile van den palen ende scependomme van der stede van Brugghe naer tverclaers ende onderhoudende tvoorseyde previlege, uuytghedaen de vrylaeten ghebannen by der voorseyde wet van Brugghe by duergaende waerhede, dewelcke gheleede oft inland hebbende van den souverain bailliu van Vlaendren zullen mueghen gaen ende keeren totten palen van der scependomme van Brugghe naer tverclaers van den vonnesse van desen hove in daten van den anderen daghe van octobre int jaer viertien hondert twee ende tachtentich ende van zekeren appointemente daer tevooren gemaect tusschen den voorseyden van Brugghe ende die van den Vryen ghenaempt de zeventien pointen. Compenserende de costen van desen ghedinghe deen jeghens dandere. In kennessen van dezen hebben wy den zeghele van der voorseyder camere hieran doen hanghen. Ghegheven te Gend den neghenentwintichsten dach van lauwe int jaer duust vierhondert drie ende tachtentich. Aldus ghescreven up den ploy van de voorseyde lettren. By mynen heeren van den rade gheordeneirt in Vlaendren. Ende gheteekent Y. Vaernewyc.

Ghecollationeirt jeghens den registre van der stede van Brugghe, ghenaemt de roodebouck (), bevonden daermede accorderende by my.

(Getekend) F. de Groote.

13. Privilege van Maximiliaan van Oostenrijk en Filips de Schone van mei 1487

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°36r-37v]

Copie eender lettre gheaccordeirt by den prince dat de poorters van Brugghe ghebannen by eenighe andere wetten van Vlaendren, paisivelic bliven moghen binnen Brugghe nietjeghenstaende den selven ban.

Maximilian par la grace de Dieu roy des Romains, tousiours auguste, et Phelippe, par la mesme grace archeducz d'Austrice, ducz de Bourgoingne, de Lothier, de Brabant, de Lembourg, de Lucembourg et de Ghelres, contes de Flandres, de Thirol, d'Artois, de Bourgoigne Palatins, de Haynnau, de Hollande, de Zeelande, de Namur et de Zuitphen, marquis du Sainct Empire, seigneurs de Frize, de Salins et de Malines, savoir faisons a tous presens et avenir, nous avoir receu l'umble supplicacion de noz bien améz les bourgmaistres, escevins et conseil de notre ville de Bruges pour eulx et tous les bourgois et bourgoises d'icelle notre ville, contenant comme ceulx des loix des autres villes de notre pays et conté de Flandres aient souventes fois usé parcidevant bannir lesdits bourgois et bourgoises hors de notre pays et conté de Flandres et maintenir que lesdits bourgois ou bourgoises ainsy banniz y devoient obtemperer et en y obtemperant partir de notredit ville de Bruges. Ce qui n'est aucunement raisonnable, consideré que lesdiz autres loix n'ont aucune jurisdiction sur lesdiz bourgois ou bourgoises de Bruges. Et se pourroient a ceste cause engendrer pluisieurs haynes, malvueillances et discors entre ceulx desdits villes et ceulx de notredicte ville de Bruges, mesmement des parens et amis desdits banniz et a leur grand regret desplaisir et dommaige et plus pourra estre ou temps avenir, se par nous n'y est pourveu, et qu'il nous plaise octroyer et accorder ausdits supplians que non obstant les bans qui pourront de cy enavant estre prononciéz par les loix des autres villes de notredit pays de Flandres a l'encontre d'aucuns bourgois et bourgoises de notredicte ville de Bruges, ilz puissent durant le temps desdits bans estre et demeurer en notredicte ville de Bruges et en l'eschevinage d'icelle francement et sans mesprende, si comme dient lesdits supplians. Dont actendu ce que dit est, ilz nous ont tres humblement supplié et requis. Pour ce est il que nous, les choses dessusdiz considerees, ausdits supplians inclinans a leurdicte supplicacion et requeste, avons de notre certaine science et grace especial, octroyé, consenty et accordé, octroyons, consentons et accordons par ces presentes, que tous les bourgois ou bourgoises de notredicte ville de Bruges qui de cy enavant sont banniz par aucunes des loix de noz aultres villes de Flandres, qui que ce soit, pourront non obstant iceulx bans et durant le temps et terme qu'ilz seront banniz, estre, demeurer et converser en notredicte ville de Bruges et partout en l'eschevinaige d'icelle francement, seurement et paisiblement sans pour ce aucunement mesprendre, et que a cause et soubz umbre ou a l'occasion desdiz bans ou ban leur soit ou puist estre faict, mis ou donné aucun arrest, destourbier ou empeschement en corps ne en biens en aucune maniere. Sy donnons en mandement a notre tres chier et feal chevalier et chancellier, le seigneur de Champnans et de Solre sur Sambre, et aux autres gens de notre grand conseil, aux president et gens de notre chambre de conseil en Flandres, a noz souverain bailly de Flandres, bailliz de Gand, de Bruges et du Francq, et a tous noz autres bailliz, justiciers et officiers presens et avenir, leurs lieuxtenans () et a chacun d'eulx en droict soy et si comme a ly appertiendra, que de notre presente grace, octroy, consentement et de tout le contenu en cestes selon et par la maniere que dit est, ilz facent, seuffrent et laissent lesdiz bourgmaistres, eschevins, conseil, bourgois et bourgoises de notre avant dicte ville de Bruges plainement, paisiblement et perpetuelement joyr et user, sans leur faire, mectre ou donner ne souffrir estre faict, mis ou donné ores ne ou temps avenir, aucun arrest, destourbier ou empeschement au contraire. Car ainsy nous plaist il estre fait. Et afin que ce soit chose ferme et estable a tousiours, nous avons faict mectre notre seel a ces presentes, saulf en aultres choses notre droict et l'autrui en toutes. Donné au Rougecloistre lez notre ville de Bruxelles, ou mois de may l'an de grace mil quattre cens quatrevingtz et sept. Et du regne de nous roy le second. Ainsy soubzescript. Par le roy et signé Numan.

Collationé a certain registre de la ville de Bruges, nommé le verd libvre (), et trouvé accorder par moy.

(Getekend) F. de Groote.

14. Brief van Maximiliaan van Oostenrijk van 31 december 1494

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°38r-38v]

Copie van een lectre van den conync van den Romeynen, etc., dienende ter executie van Janne de Deckere up tstic ende uuytvoeren van Jeronimus Friscobaldi, coopman.

Nous Maximilian, par la grace de Dieu roy des Romains, tousiours auguste, de Dalmacie, de Croachie, etc., archiduc d'Austrice, duc de Bourgoingne, etc., savoir faisons a tous, que combien que puis naguerres sur certain rapport que nous a esté faict, avons par notre amé et feal, cher conseillir, chambillan et mareschal de notre ostel, messire Wolfgang seigneur de Polhain, envoié querre en notre ville de Bruges, Jerome Friscobaldi marchant de Florence et Robert de Mailly marchant dEngleterre, ce n'a point esté par maniere d'emprisonnement, mais seulement pour parler a eulx communicquer et enquerir apart de la verité de la charge qu'on leur avoit mise sus, et non pour les mectre ne attraire en justice hors de notredite ville de Bruges. Mais ou cas que les eussions trouvéz aucunement coulpables de ladicte charge, notre intencion estoit de les renvoier pardevant ceulx de la loy dudit Bruges pour en ensuyant les privileges d'icelle ville en cognoistre criminellement ou civillement ainsy que la matiere eubt esté trouvés disposee et non autrement. Et affin que cy aprés l'on ne puist prenre la chose a autre fin et entendement, ne a consequent au preiudice des privileges de notredicte ville de Bruges, nous avons declairé et declarons par cestes, notre intencion estre telle que dit est. Et ce que notre bien amé Jehan de Deckere, a present bourgmaistre dudit Bruges, a faict en ceste partye a esté de notre sceu et par notre expres commandement et ordonnance. En tesmoing de ce, nous avons ceste signee de notre nom le derrain jour de decembre l'an de grace mil quattre cens quatrevingts et quatorze, et de noz regnes assavoir de celly des Romains le IXe et desdit de Hungrie, etc., le Ve. Ainsy signé Maximilianus et du secretaire de Watripont.

Collationé a certain registre de la ville de Bruges nommé le verd libvre () et trouvé accorder par moy.

(Getekend) F. de Groote.

15. Vonnis van de Brugse stadschepenbank van 27 mei 1445

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°39r]

Copie.

Utedien dat clachte quam in den ghemeenen hoop van scepenen van Brugghe als dat de bailliu van den Siesseele hadde ghedaen vanghen ende in den steen bevolen Fransen Pardieu ende Gillis de Roode, poorters ende wonende te Brugghe, onbewetticht ende omme boeten die hy hemlieden eesschende was, zonder die te willene ontslaen up eenighe borchtocht, so was by den ghemeenen hoop van scepenen van Brugghe, naerdat de bailliu van den Ziesseele ghebeden was te commene by scepenen van Brugghe ende niet commen en wilde, ende naerdat scepenen van Brugghe by den verclaerse van Janne de Zuttere, Janne van den Houte ende Lievin Heerenbout, scepenen van Siesseele, ghecertifieert waeren dat de voorseide twee poorters by den voorseiden bailliu hemlieden noch niet te wette ghestelt en waren, noch van gheene boete verwonnen, omme de behoudenesse van den rechten, previlegien, vryheden, costumen ende usagen van der stede van Brugghe, de voorseide twee poorters uter vanghenesse gheslaect ende ontsleghen. Actum den XXVIJen dach van meye in tjaer M IIIJc XLV. Present scabinis omnibus praeter Eye, Adorne, Brune.

Aldus gheextrahiert uut zeker registre der stede van Brugghe ghenaemt de groenebouck () ende daermede bevonden taccorderen.

(Getekend) F. de Groote.

16. Privilege van Maximiliaan van Oostenrijk en Filips de Schone van 20 mei 1487

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°40r-42v]

Confirmacie van den prince van zekeren statute ende ordonnance ghemaect by den wet omme te remedierene up alle fortsen ende rudicheden die ghebueren zouden moghen by nachte ofte by daghe binnen der stede van Brugghe.

Maxilian, par la grace de Dieu roy des Romains, tousiours auguste, et Phelippe, par la mesme grace archiducz d'Austrice, ducz de Bourgoigne, de Lothringe, de Brabant, de Lembourg, de Lucembourg et de Gheldres, contes de Flandres, de Thirol, d'Artois, de Bourgoingne Palatins, de Haynnau, de Hollande, de Zeelande, de Namur et de Zuitphen, marquis du Saint Empire, seigneurs de Frize, de Salins et de Malines, a tous ceulx qui ces presentes lettres verrons, salut. De la partie de noz bien améz les bourgmaistres, eschevins et conseil de notre ville de Bruges nous a esté exposé et remonstré, que pour eviter et remedier a pluisieurs forces, violences, tansemens, romptures et enforcemens d'huys et fenestres et aultres exactions et desrois qui se faisoient, advenoient et continnuerent en notredicte ville de Bruges, tant de jour comme de nuyt, en pluiseurs et diverses manieres, iceulx exposans aient puis aucun jours en ca faict et ordonné certain statut et edict, dont la teneur sensuyt. Comme pluiseurs grans forces, oultrages, tansemens, rudesses, romptures et enforcemens d'huys et fenestres, ruz et gettemens de pieres sur les maisons des bonnes gens et autres grans exactions et violences adviennent journellement et souventesfois en ceste ville de Bruges, tant de jour comme de nuyt, et autrement en pluisieurs et diverses manieres en tout que ung home avecq son espeuse ou oultre femme allant paisiblement ou homme ou femme seul ont esté et sont rencontréz envahiz et rudement traictiéz contre leur gré et voulenté, lesquelles choses ne doibvent estre tollerees en telle notable ville de justice et de marchandise comme est ceste ville de Bruges, ains provision et remede de justice y estre mise a toute diligence. Aprés grande et meure deliberacion sur ce eue, consideré mesmement que les personnes aians commis lesdiz rudesses et delictz n'ont tenu conte ne creint la pugnicion que l'on est accoustumé de faire par bannissemens, pour ce est il que par le seigneur et par la loy de ceste ville ensemble les notables d'icelle, a esté ordonné, statué, conclu et accordé, pour par plus estroicte pugnicion baillier provision et remede aux choses dessusdictes, a la preservacion et deffence des bourgois, marchands et aultres bonnes gens frequentans et demourans en ceste dicte ville, que doresenavant ne soit licite a personne de ruer de pieres ou aultrement de jour ou de nuyct sur aucunes maisons, ne de frapper ou lanchier sur icelles a tout javelines, halbardes, espees, daggues, bastons ou autres armures, arcz ou autres engiens quelz qu'ilz soient pour efforchier les huys ou fenestres et par force ou violence les vouloir rompre et ouvrir et ainsy entrer es maisons ou maison contre le gré ou vouloir de ceulx estans ou demeurans en icelles. En oultre qu'il ne soit licite a nul de faire ou baillier de jour ne de nuyt aulcun cry de bourgoisie ou aultre mouvais cry dont commocion se pourroit ensuyr, et dont aucunes personnes pourroient estre molestees ou troublees en leurs voisinaiges et empeschiéz en leur repoz et somme de nuyt, assavoir telz ou semblables cryz dont commocion et esmeute ont accoustumé et pourroient ensuyr. Item qu'il ne soit aussy permis ny licite a nul de desaffranchir les rues du seigneur de nuyt, asscavoir de faire aucun envahissement sur aucun, soit femme ou homme, allant paisiblement par les rues, ne de les injurier de pareilles ou de les prendre, amener ou aultrement troveillier contre leur gré et voulenté en aucune maniere, le tout sur et a payne celly ou ceulx qui feroient les choses dessusdiz ou aulcune d'icelles d'en estre prins, apprehendez et criminellement executéz par l'espee comme enforcheurs, violeurs et desfrancheurs les rues du prince et esmouveurs de peuple, bien entendu que s'aucun estoit seulement iniurié de pareilles et que aulcune force ou voye de fait ne feust sur ly commise, que le facteur et delinquant ne perdra pour ce la vie mais en sera aultrement pugny et corrigié a la discrecion des eschevins. Ce que l'on donne a cognoistre affin que chascun se garde de mesfait advertissant ung chacun que l'en procedera aux pugnicions et corrections dessusdiz sans aucun pert ou dissimulacion. En nous requerant les dessusdiz exposans que pour plus grant sceurté et l'entretenement des poins, statuits et edictz dessuz declairéz, il nous plaise iceulx confirmer ratiffier et approuver et sur ce leur faire depeschier noz lettres patentes en tel cas pertinens. Scavoir faisons que nous, les choses dessusdiz considerees, desirans de notre part noz bons subgetz de notredicte ville de Bruges et autres y hantans et frequentans estre preservéz et gardéz des foulles, oppressions et exactions qui y sont advenuz en la maniere dessusdicte, avons de notre certaine science, confirmé, ratiffié et approuvé, confirmons, ratiffions et approuvons de grace especial par ces presentes, les poins, statutz, ordonnances et edictz fais et concluz par lesdiz supplians et chascun d'iceulx, en la forme et maniere que est contenu et declairé ou transcript cy dessus inseré, veullans que d'iceulx lesdiz supplians et leurs successeurs en loy usent et joyssent doresenavant soubz les paines, condicions et declaracions dessus specifiees et declarees. Sy donnons en mandement a notre tres chier et feal chevalier et chancellier, le seigneur de Champnaus et de Solre sur Sambre, et a noz améz et feaulx les gens de notre grant conseil, aux president et gens de notre chambre de conseil en Flandres, a noz souverain bailli de Flandres, bailliz de Gand, de Bruges et du Francq, d'Ypre et a tous noz aultres bailliz, justiciers, officiers et subgetz cui ce peut ou pourra toucher et regarder, leurs lieuxtenans et a chacun d'eulx en droict soy et si comme a lui appartiendra, que de noz presente grace, confirmacion, ratiffication, approbacion et de tout le contenu de cestes selon et par la maniere que dict est, ilz facent, seuffrent et laissent les dessusdiz supplians plainement et paisiblement joyr et user, sans leur faire mectre ou donner, ne souffrir estre faict, mis ou donné aucun destourbier ou empeschement au contraire. Car ainsy nous plaist il estre faict. En tesmoing de ce nous avons faict mectre notre seel a ces presentes. Donné en notre ville de Middelbourg en Zeelande, le vingtiesme jour de may l'an de grace mil quattrecens quatrevingtz et sept, et de regne de nous roy le second. Ainsy signé par le roy, et du secretaire Numan.

Collationé au registre de la ville de Bruges nommé le verd libvre () et trouvé accorder par moy.

(Getekend) F. de Groote.

17. Brugs hallegebod van 13 september 1520

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°44r-45r]

Up den derthiensten dach van septembre anno XVc twijntich, so was by voorghebode ter halle van der stede van Brugghe openbaer metter clocke onder andere zaecken uutegheroupen tnaervolghende.

Uute dien dat vele groote fortsen ende overdaden, tassementen, ruutheden, tassenten ende violensien ghetydelick ghebueren binnen deser stede van Brugghe, so wel by daghe als by nachte, by den quaden respeelen ende andere jonghe ghezellen van wilden levene die niet en ontsien cleene correctien ende pungnitien maer van daeghe te daghe blyven perseverende by upbrekynghe van dueren of veynsteren, worpynghe met steenen up der lieder huusen anneveerdynghe ende uploop te doene up persoonen paisivelic achter straete gaende ende anderssins in diveerssche manieren, twelcke niet en behoort ghedoocht te zynne in zulcke eene notable stede van justitien ende coopmanscepe als dese es, ende omme daerinne neerstelicke by justitie te remedierene ende voorziene ten bescudde ende bewarenesse van den cooplieden, poorters ende allen anderen goede ende paisivele persoonen binnen deser stede wuenende ende frequenterende, so eijst achtervolghende zekeren voorgheboden hier voortijts ten diveerssche stonden alhier ter halle ghedaen, men elcken wie hy zy houdt ofte jonck, scerpelick ghebiet ende beveelt dat van nu voortan niemende gheoorloft en zij te werpene met steenen ofte anderssins by daghe ofte by nachte up eeneghe huusen, noch daerup te smytene of steeckene met javelynghen, halebarden, zweerden, stocken of andere wapenen, boghen ofte andere engienen hoedanich die zyn, omme te vercrachtene de dueren ofte veinsteren ende by crachte ofte vyolensien die te willen breken ende openen ende alzo binnen den huuse ofte huusen te commene jeghens de danck ofte wille van den ghuenen die zijn of wuenen binnen den zelven huuse.

(In de marge) Nota dat al eyst zo dat de publicacie van desen article ghedaen es zulcx als den text luut, so es nochtans tverstant ende meenijnghe van die van den wet nu zijnde gheen capitale punitie hierof te wijsene noch laten gheschiene ten waere dat den aectien ende fortsen int zelve article verclaert ghebeurden up eerbaren plaetsen ende huusen van lieden van heeren.

Item dat oock niemande ghedoocht nochte gheoorloft en zij te ontvrijdene sheeren straete by nachte, te wetene eeneghen uploop te doene up yemende tzy man ofte vrauwe, gaende paisivelick achter strate, nochte hemlieden te injurierene met woorden ofte nemene ledene ofte anderssins te traveilleren jeghens huerlieden danck ende wille in eenegher manieren.

(In de marge) Ooc mede dat de fortse ende rudesse in dit IJe article begrepen ghedaen ende gheschiet waeren up eerbare persoonen ende zonder reele cause. Ende indien de voorseyde fortsen ende rudesse ghebuerde up oneerbare ende vyle plaetsen of huusen, ofte ooc up oneerbare ende vyle persoonen, tzy man ofe vrauwe, zo reserveren de voornomden van der wet de pugnitie van dien thuerlieden discretie ende arbitraige naer de gheleghenthede van den sticke. Twelke ghelast ende gheordonneert was alhier te noterene up de marge zonder nochtans publecacie daerof te doene. Actum XIIJ septembris XVc twijntich, my present, onderteeckent Ghyselin.

Al up de peynne die de zaeken voorscreven ofte eeneghe van dien doen houden daerof ghevanghen, gheapprehendeert ende criminelic gheexecuteert te zynne metten zweerde als vercrachters ende ontvryders van sheerestraete ende beroerders van den volcke. Wel verstaende dat indien yemende alleenlic gheinjurijeert ware bij woorden ende datter gheenerande cracht ofte wech van faicte up hem ghedaen en wierde, dat de mesdoendere daerinne tlijf niet verliesen en zal. Maer zal daerof anderssins ghepugniert ende ghecorrigiert worden ter discretie van scepenen. Twelcke men te kennen gheift ten hende dat hem elc wachte van mesdoene, adverterende eenenijeghelicken dat men procederen zal ten voorseyden pungnitien ende correctien zonder eenich port, faveur of dissimulatie.

Ghecollationeert dese jeghenwoordeghen copie jeghens tregistre van de voorgheboden rustende ter greffie van der vierschaere der stede van Brugghe (), ende bevonden daermede te accorderene van woorden te woorden by my.

(Getekend) F. de Groote.

18. Privilege van Filips, graaf van Thiette, van 4 november 1304

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°47r-52v]

In die name svader ende soens ende sheleghes gheest ...

Volgt een kopie van dit privilege, uitgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Coutume de la ville de Bruges, 1 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Bruges), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1874, p.286-307.

Aldus bevonden in tregistre van der stede van Brugghe ghenaemt de roodenbouck (), by my.

(Getekend) F. de Groote.

19. Uittreksel uit een privilege van Filips, graaf van Thiette, van 4 november 1304

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°54r-57r]

Extraict ghetrocken uuyt eene andere lettre inhoudende diveerssche wettelicheden die van Brugghe gheoctroyeirt by Philips sgraven zone van Vlaendren, grave van Thietten ende van Lauretten, houdende die administratie van Vlaendren, staende gheregistreirt in zeker registre der stede van Brugghe, ghenaempt den roodenbouck (), in de welcke onder andere staet tnaervolghende.

Volgt een kopie van de artikels 68 tot en met 70 van dit privilege, uitgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Coutume de la ville de Bruges, 1 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Bruges), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1874, p.316-323.

Aldus ghetrocken uuyt tvoornoomde registre () ende daermede bevonden accorderende.

(Getekend) F. de Groote.

III. ANTWOORD VAN IEPER VAN 27 FEBRUARI 1570

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°58r-60v]

Hooghe, edele ende moghende heeren, wy ghebieden ons in ulieder goede gratie.

Hooghe ende moghende heeren, uute dien volghende dordonnancie van zyne Excellencie ons by ulieder edelen ghelast is gheweest over te zenden by gheschrifte in ulieder handen, de copie van den costumen ende privilegien binnen de limiten van onze jurisdictie gheobserveert nopende de criminele proceduren, wy hebben omme ter zelver ordonnancie te vuldoene, ghedaen extrahieren uut den registren van onsen statuuten eenighe articlen daerof disponnerende, ende voorts ghedaen stellen een cort verhael van eenighe usancien alhier dienangaende gheobserveert ende in onse statuuten niet begrepen, met copie van den privilegien die wy hebben daertoe dienende.

Hooghe, edele ende moghende heeren, God verleene ulieder edelen zyne gracie.

tYpre den XXVIJen in sporcle XVc neghenentzestich.

Voocht, scepenen ende raedt van der stede van Ypre tulieder heeren dienste bereet.

(Getekend) de Corte.

Cort verhael van der privilegien ende usancien gheobserveert binnen der stede van Ypre nopende de criminele proceduren, twelcke vooghdt ende schepenen der zelver stede overgheven in gheschrifte, hooghe, edele ende moghende heeren, myne heeren van den Rade in Vlaenderen, achtervolghende huerlieder last ende bevel tot vuldoeninghe van der ordonnancie van zyne Excellencie.

[1] Alvooren dat men gheene poorters ende inwoonende der stede van Ypre en mach vanghen dan alvooren daertoe gheabandonneert zynde by de wethouders der voornomden stede naer behoirlicke informatie van den delicte, ten waere dat men die bevonden delinquierende met verscher daet ende in flagranti crimine. Ooc mede datter maer drie vanghers en zyn tYpre, te wetene de hoochbailliu, de poortbailliu ende den schoutheeten volghende tinhouden van den extraicte van zekere privilegie van den grave van Vlaenderen Guy ende van zeker articlen gheregistreert in den bouck van den privilegien der stede van Ypre, beede ghecotteert A.

[2] Item dat schepenen der stede van Ypre competeert de kennesse, berecht ende iudicature van allerande delicten gheperpetreert binnen de limiten van huerlieden jurisdictie naer tuutwysen van den privilegie van den grave Phelips van Thiette, zoone van den grave van Vlaendren, alsdan tgouvernement hebbende van den zelven lande, hier gheexhibeert onder de cottatie B.

[3] Item dat men de criminele procedure ten laste van den ghevanghenen doet naer tgoetdyncken van den wethouders, tzy by ordinaire processe in gheschrifte ofte sommierlic by exame van den delinquant up de voorgaende informatien preparatoire ende precedente indicien tzynen laste wesende, daerup diffinitivelick recht ghedaen word zonder breeder preuve iudiciair te doene zo verre de confessie voluntaire van den ghevanghene, ofte ooc by exame rigoreus gheextorquiert ende daernaer behoirlic gheratifiert, wordt bevonden accorderende metter voorseide informatie preparatoire ende voorgaende indicien.

[4] Dat men gheene ghetuughenessen in criminele zaken en publiceert niet meer dan in civile, nemaer de namen ende toenamen van den oorconden worden den delinquant verclaert voor torture indien hy zulcx begheert ten fyne van die te moghen reprochieren, zonder nochtans expressie te doene van den poincten daerup elck oorconde preciselic beleet is gheweest indien den ghevanghene diversche delicten te laste gheleyt wierden.

[5] De wethouders van Ypre sustineren datter gheen appel en valt van huerlieder criminele sentencien ende emmers dat van dexecutie van dien niet en wordt belet noch ghesuspendeert by appel.

[6] De voorseide wethouders pronuncierende eeneghe sententie van den doot ofte van eeuweghen ban ten laste van huerlieden poorters ofte poortessen omme hoedanich delict dat zy, en verclaren noch en wysen gheene confiscatie van goede, ten waere dat dezelve poorters ofte poorteressen waeren gheconvincieert van conspiracie jeghens den grave van Vlaenderen, zyne huusvrauwe, huerlieden ghetrauwede kynderen ofte jeghens den cancelier, ende dat achtervolghende den privilegie van vryhede van confiscatie verleent de stede van Ypre ende de poorters ende poorteressen van diere by wylent hertoghe Jan van Bourgognen ghecotteert C.

[7] Exhiberen bet voorts den volume in papier ghescreven, inhoudende diverschen extraicten uut den bouck van den statuuten der voornomden stede, concernerende de maniere van den proceduren in criminele zaken ende de punitien up eenighe delicten ghestatueert, tzelve volume ghecoteert D.

Aldus overghezonden den XXVIJen in sporcle XVc LXIX ende ghelast te teeckenen by my.

(Getekend) De Corte.

(Op de rug)

Recepta den eersten in merte LXIX.

An hooghe, edele ende moghende heeren, myne heeren van den rade gheordonneert in Vlaenderen te Ghendt.

BIJLAGEN BIJ HET ANTWOORD VAN IEPER

1. Privilege van Gwijde van Dampierre van 28 oktober 1277

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°62r-62v]

Extraict d'ung livre escript en parchemyn et couvert de cuyr rouge, reposant au greffe de la ville d'Ypre, auquel sont enregistréz et contenuz les privileges, appoinctemens et sentences confirmatoires d'iceulx concernans les franchises et libertez d'icelle ville, et entre aultres certain privilege dont la teneur sensuyt de mot a aultre.

Nous Guis, cuens de Flandres et marchis de Namur ...

Volgt een kopie van dit privilege, uitgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Sources et développement de la coutume d'Ypres (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier d'Ypres), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1908, p.33-34.

Collation a esté faicte audit livre et accordé avecq icelluy par moy.

(Getekend) de Corte.

2. Uittreksel uit een onbekend privilege voor de stad Ieper

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°63r-63v]

Extraict d'ung livre escript en parchemin et couvert de cuyr blanck, reposant au greffe de la ville d'Ypre, auquel sont enregistréz et contenus les previleges, appoinctemens et sentences confirmatoires d'iceulx concernans les franchises et libertez d'icelle ville, et entre aultres certain previlege dont la teneur sensuit de mot a aultre.

Dit zyn de vryheden ende costumen die men sculdich es te houdene up poorters van Ypre.

[1] Alvooren al eist dat de heere de heerlicheit heift elcken te hechtene, te vanghene ende te arresterene, zone es de heere gheenen poortre sculdich ghevanghen thoudene noch saisine in zyn goedt te doene voor dat het bewyst es zonder in certainen pointen hier naervolghende. Ende daer de bailliu de contrarie dade, zo ware hy den voorseiden poortre sculdich uuter vanghenesse te doene ende tgoedt vry te telivrerene.

[2] Item waert zo dat de bailliu eenighen poortre ghevanghen hadde omme betielicke () zaken daer lyf of let anghaen mochte, daer partie niet ne volghet, ende daerof dat van den faite ghevallen gheene wettelicke kennesse es van scepenen noch oock scepenen ghedaen eenighe informatie van rechter presumptie die up den voorseiden poortre ghevanghen wesen zoude aleer hy den voorseiden poortre vinc, so waere de voorseide bailliu ten verzoucke van scepenen sculdich te telivrerene scadeloos uuter vanghenesse. Dewelcke voorseide costume wel accordeirt ten previlegie van den grave Guy daer hy zecht dat van faite ghevallen ende ghedaen up zynen bailliu dewelcke hy te berechtene heift in syne seigneurie, men mach dien poortre die dat fait ghedaen mochte hebben niet vanghen noch arresteren in live noch in goede voor den tydt dat de prince zyne enqueste gheoppenbaert zoude hebben voor zyne scepenen van Ypre.

[3] Item waert zo dat den bailliu eenighen poortre vinghe met der versscher daet commende daer hy eenen van den live ter doot brocht zoude hebben, dien zoude hy moghen houden om wet daerof thebbene naer costume ende usaige. Ende diere ghelycke, ware eenich poortre ghetruct in kercken van dustanen faite ende de bailliu dien vanghen mochte buuten ghewieden, zo zoude de baillu dien moghen houden ghevanghen omme te wetten te stelne.

[4] Item waert zo dat de bailliu ter clachte van partien eenighen poortre ghevanghen hadde van faite daer lyf of let anghaen mochte, van den welcken faite gheene wettelicke kennesse scepenen ontfanghen hebben, zo waere de heere sculdich verzekert te zyne van wederpartie omme wet te verbeidene naer costumen ende usaigen van der stede.

Collacion a esté faicte dudit livre et accordé avecq icellui par moy.

(Getekend) de Corte.

3. Privilege van Filips, graaf van Thiettte, van 18 oktober 1304

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°64r]

Extraict d'ung livre escript en parchemyn et couvert de cuyr rouge, reposant au greffe de la ville d'Ypre, auquel sont enregistreez et contenus les previleges, appoinctemens et sentences confirmatoires d'iceulx, concernans les franchises et libertez d'icelle ville, et entre aultres certain previlege dont la teneur sensuit de mot a aultre.

Nous Philippes filz au conte de Flandres, cuens de Thiette et de Laureth, faisons savoir a tous, que pour le deffaulte que nous enterdiesmes en lequelle certaines personnes de cheaus d'Ypre furent de nous, noz freres et noz neveus servir en l'ost en le deffence du pays encontre notre seigneur le roy de Franche, nous y envoiames noz foyables Jehan de Huutkercke, chevallier, et Wauter le Foulon, bourgois de ladicte ville d'Ypre, et leur donames certain commandement par nos lettres ouvertes que tous les bourgois de ledite ville qu'il trouveroient par leur enqueste defaillant en l'ost en le deffense du pays dessusdict enssi comme deseure est dyt, de no auctorité pleniere de par nous le punissent et corrigassent, et li eschevin pour eauez et pour le communaulté de ledite vile nous aient monstré que tout tel cas et mesfaict qui eskoient dedens le banlieuwe de l'eschevinaige d'Ypre appertient a le cognoissance et au jugement des eschevins, et nous qui de riens ne voulons ameurne ne empeschier leurs bons usaiges et droictures, ledict mand et commission faict as devans diz chevalier et bourgois, rappellons et a che nous assentons a leur tesmognaige qu'il en congnoissent sauvant no droicture et le leur. En tesmoingnaige de che, nous avons ces lettres scellees de no saiel faictes a Bruges le jour saint Luc en l'an de grace mil trois cens et quatre.

Collation a esté faicte audit livre et accordé avecq icceluy par moy.

(Getekend) de Corte.

4. Privilege van Jan zonder Vrees van 3 april 1411, bevestigd door Filips de Goede op 27 juli 1414

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°65r-67r]

Extraict d'ung livre escript en parchemyn et couvert de cuyr noir, reposant au greffe de la ville d'Ypre, auquel sont enregistréz et contenus les privileges, appoinctements et sentences confirmatoires d'iceulx, consernans les franchises et libertez d'icelle ville, et entre aultres certain privileges dont la teneur sensuyt de mot a aultre.

Jehan, duc de Bourgogne ...

Collation a esté faicte audict livre et accordé avecq icelluy par moy.

(Getekend) Zooms.

5. Uittreksel uit de ontwerpcostumen van Ieper van 5 juni 1535

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°72r-92r]

Extrayt uut de statuuten, wetten, costumen ende usancien van der stede van Ypre, ghemaect ende ghepublieert den vyfsten in wedemaent XVc vivendertich, ende eerst uut den tytle van den wonsdagh dynghedaghe onder tcapitel van vermoghen van schepenen.

Tvermoghen van scepenen.

Dat van alle delicten ...

Volgt een kopie van titel 21 artikel 24, titel 21 artikel 32 tot 38, titel 79 tot en met titel 80 (integraal), titel 83 tot en met titel 85 (integraal), titel 64 tot en met 65 (integraal), titel 67 tot en met 68 (integraal), titel 86 (integraal) uit de ontwerpcostumen van 1535, uitgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Sources et développement de la coutume d'Ypres (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier d'Ypres), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1908, p.294-301, 488-493, 508-533, 540-551.

Ghecollationneert jeghens den bouck ende statuten rustende int comptoir ende greffie der stede van Ypre ende bevonden dermede accorderene by my.

(Getekend) de Corte.

IV. ANTWOORD VAN HET BRUGSE VRIJE VAN 4 MAART 1570

[Gent, Rijksarchief, Oudburg, 6, stuk 45, f°1r-5v ()]

[1] Hooghe, edele ende moghende heeren, wy ghebieden ons in ulieder goede gratie.

[2] Myne heeren, wij hebben gheleden zekeren tijt ontfaen lettren van ulieder heeren daerby wij ghelast zijn de zelve ulieder heeren over te zendene copie van alsulcke costumen ende previlegien als binnen de limiten van onser jurisdictie, zowel bij particuliere als andere, gheuseert ende gheobserveert worden nopende de criminele proceduren buuten den termen van rechte, zo verre dezelve costumen ofte previlegien in ghescrifte gheredigiert ofte gheprent zijn, ende nopende deghuene niet ghescreven noch gheprent ulieder heeren danof te adverterene bij goede declaratie, omme voorts an zine Excellencie van als advertentie ghedaen te wordene zoot behoirt.

[3] Omme tot welcke bevelen te furnierne, zo hebben wij alvoren ulieder Hoochede wel willen adverteren dat binnen den platten lande van den Vryen, daer wij uuter name van zyne Majesteit jurisdictie hebben, gheene particuliere heeren en zijn die van eeneghe bijzondere costumen ofte previlegien useren int faict van proceduren criminele. Ende nopende dappendant wetten die huerlieden heerlicheden ende jurisdictien hebben appart ende verscheeden van den lande van den Vryen, wij hebben altijts verstaen ende gheweten dat zij hemlieden zonderlinghe int faict van justicien ghereguleert hebben naer de previlegien van den lande van den Vryen also de previlegien van den zelven lande, danof hiernaer breeder gheroert zal worden, ghegheven ende vercreghen zijn zo wel voor die van den appendantsche als voor die van den platten lande van den Vryen.

[4] Ten anderen also wij gheene kueren noch costumen en hebben gheprent wesende ende dat wij zelfs uuyt crachte van princelicke concessie vermueghen ende oynt gheuseert hebben de kueren ende statuuten zo wel angaende de proceduren in materie criminele als anderssins te makene ende veranderene naer dexigentie ende gheleghenthede van den tijt, in welc vermueghen wij hopen ende instantelic verzoucken omme de welvaert van den ghemeente ghehouden ende ghemaintineert te mueghen zine, zo hebben wij in den eersten ghedaen extrahieren uuten previlegien van den voornomden lande zekere article uuyt eene lettre van hertoghe Jan van Bourgoingnen in daten van den jare XIIIJc vyfve daerbij claerlic gheseyt word dat den bailliu, burchmeesters ende scepenen slants van den Vryen zo zy ghecostumeert waren van ouden tijd, te makene kueren naer dexigentie van den tijt ende exigentie van den sticke. Ten welcken oic conforme es zeker extraict uuter confirmacie ghedaen bij den ertshertoghe Phelips in daten van den jare XVc een, beede deselve extraicten ghecotteert numero J°.

[5] Ten derden hebben de laten ende latessen van den voornoomden lande ende oic van den appendantsche van den Vryen uuyt crachte van expressen previlegie titulo oneroso vercreghen ende hemlieden verleent bij den voorseiden hertoghe Jan int jaer XIIIJc XIIIJ oynt gheuseert van den vryheyt ende exemptie van vanghinghe ende arreste als dat zy ghecommitteert hebben eenich faict, mesuz ofte delict criminel ofte civil in de stede van Brugghe ofte in eeneghe steden onder de selve stede van Brugghe resorterende ofte aldaer ten wettelicken hoofde commende. Ende uuter zelver stede vertrocken zynde zonder aldaer ghevanghen gheweest thebbene, vermueghen aldaer ende binnen den lande van den Vryen paisivelic ende vryelic te hantierne, gane, keerne ende converserene zonder belet, ghevanghen ofte ghearresteert te mueghen wordene ter cause van den zelven delicte tot anderstont dat zij danof achterhaelt ende te vullen by wette verwonnen zijn.

[6] Insghelycx ne zijn de voornomde laten ende latessen van den lande ende van den appendantsche van den Vryen uuyt crachte van den selven privilegie ter cause van eenich faict criminel ofte civil bij hemlieden ghecommitteert binnen den lande van den Vryen ofte elders buuten der voornomde stede van Brugghe ende andere daerondere sorterende zo voorseyt es, niet vanghelic noch arresteerlic in tvoornomde lant noch in eeneghe van de voornomde steden ofte platsen, noch van ghelijcken in eeneghe platsen resorterende ten wettelicken hoofde voor ons tot anderstont dat zij danof achterhaelt ende verwonnen zijn by wette. Ende indien zij ter contrarien de facto ghevanghen waren, men es schuldich de zelve te slakene terstont als tzelve bij ons verzocht wort bij beslotene brieven of anderssins, al achtervolghende den privilegie danof de copie auctenticque hiermede ghesonden wordt, ghecotteert numero IJ°.

[7] Hoewel dat tvoornomde previlegie bij den goeden hertoghe Phelips ende volghende zine lettren in daten van den jare XIIIJc LXJ ghemodereert es in der manieren dat zo wanneer eenich suppoost van den voornomden lande van den Vryen zoude ghecommitteert hebben eenich zonderlinghe groot ende enorme delict ende mesuz zulx dat omme de enormiteyt van dien zoude bij vichtien scepenen van den wet van den Vryen expedient ende proffijtelic bevonden wesen corporele detentie ende dat justicie zulx verheesschen zoude, dat zij alsdanne zouden mueghen doen vanghen ende arresteren alsulcken delincquant, doende hem zijn proces maken pede ligato ende ten surpluse jeghens hem procederen tot punitie ende correctie naer de meriten van der zake conforme de lettren van der selver moderatie hierbij ghevoucht, ghecotteert numero IIJ°.

[8] Tzydert welcken tijt es tselve anderwarf ghemodereert gheweest bij Phelips, ertshertoghe van Oostenrijcke, int jaer XVc, zodat de voornomde supposten van den lande ende appendantsche van den Vryen omme ende ter cause van den groote ende enorme delicten mueghen up de resolutie van zeven scepenen omme huerlieden delicten gheabandonneert ende in vanghenesse gheleyt worden omme also van huerlieden sticken ghekent ende tot condigne punitie van huerlieder mesdaden ghebrocht te zine conforme de lettren danof wesende, hier ghecotteert numero IIIJ°.

[9] In confortante van welcken voorseyden previlegie van vrydomme van arreste, zo es by lettren van hoogher memorien den keysere Chaerles den vyfsten in daten van den jare XVc XVIJ gheordonneert gheweest dat van dien tijt voorts, zo wanneer de officiers van der stede van Brugghe ende van den anderen steden ende plaetsen hieronder tvoornomde previlegie bestreckende es, zullen in vanghenesse gheconstitueert hebben eeneghe suppoosten van den voornomden lande ofte appendantsche van den Vryen, ende dat zij behoirlic ghesommeert ende verzocht gheweest hebben van weghen der wet van den zelven lande totter requisitie van dien, dat zij in zulcken ghevalle schuldich zullen wesen de selve verzochte restitutie te doene achtervolghende tinhouden van den voornoomden previlegie met expresser interdictie dat naer de selve restitutie ende sommatie van den ghuene die by der wet van den Vryen gherekent zijn voor vrylaten ofte appendantlaten ende datter in ghevalle van weygheringhe ofte refuus jeghens tselve refuus appel gheinteriecteert ende gheinsinueert ware van alle voordere proceduren die men ten laste van den selve ghevanghene zoude willen doen, de selve officiers niet en attempteren noch en procederen jeghens de voorseyde suppoosten van den lande ende appendantsche van den Vryen tot anderstont dat van de questie die ter causen van den voornomden exploicte ende requisitie ghemoveirt zoude worden ghedecideert zij bij ulieder heeren als jugen provinciael. Ende dat up peine van te incurrerene de indignatie van zine Majesteit ende van te verbuerne ipso facto jeghens de selve zine Majesteit bij elcken van den voornomden justiciers ende officiers de somme van duusent gouden philipsguldenen te verhaelne up huerlieden eyghen goet boven arbitraire criminele punitie, al naer tuuytwysen van den zelven lettren bij copie auctenticque hiermede ghevoucht, ghecotteert numero V°.

[10] Welcke ordonnantie ten hende dat in toecommende tijden niement danof ingnorantie en zoude mueghen pretenderen zijn uuyt crachte van commissie daerup verleent bij ulieder heeren, ghepubliert gheweest volghende de copie auctenticque van de lettren van commissie in daten den XXen octobre XVc XVIJ ghecottert numero VJ°. Ende de relatie van den duerwaerdere de publicatie ghedaen hebbende in daten den XXIIIJ octobre XVc XVIJ, ghecotteert numero VIJ°.

[11] Ten vierden hebben oic van allen tijden gheuseert van den inhoudene ende effecte van zeker ordonnancie daerup namaels gheemaneert daerbij verboden es allen officiers dat zij ten verzoucke van den officiael promoteur ende andere officiers van den gheestelicken jugen, niet en procederen bij executie ofte vanghinghen van vrylaten ofte appendantlaten omme wat zaken dat het ware zonder consente van den bailliu van Brugghe ende van den lande van den Vryen conforme de ordonnantie danof wesende in daten van den jare XVc XXJ danof de copie auctenticque hier ghecotteert es numero VIIJ°.

[12] Welcke ordonnantie es int jaer XVc XXIJ bij duerwaerdere an diversche baillius, schouteetens ende andere officiers van diversche steden ende plaetsen gheinclaveirt binnen den lande ende appendantsche van den Vryen gheinsinueert gheweest volghende de copien auctenticque van twee lettren van relatien tsamen ghevoucht, hier ghecotteert numero IX°.

[13] Ten vijfsten hebben de voornomde supposten van den lande ende appendantsche van den Vryen oijnt gheuseert, emmers tzydert den jare XIIIJc XIIIJ van den effecte van den previlegie hemlieden in dien tijden verleent by hertoghe Jan, ten tytle onereux ende mits zeker groote somme van penninghen aldoe ghereet ghegheven boven eene goede jaerlixsche prestatie die wij oynt tzydert betaelt hebben ende noch betalen, bij ende uuyt crachte van welcken previlegie de voornoomde supposten van den landen ende appendantsche van den Vryen die bij der wet van den zelven lande zulx bekent ende ghehouden zijn, nietjeghenstaende wat ende hoedanich faict ende mesuz criminel zij ghecommitteert hebben, weder dat zij danof achterhaelt ende bij wette verwonnen zijn ofte niet, zijn ende blijfven vrij, vranck ende quyte van den verbuerte ende van confiscatie van alle huerlieden goedinghen, tzij leenen, erfve ofte cateyl ende alle andere hoedanich die zijn, waer ende onder wien de selve sorterende ende gheleghen zijn, uuytghedaen alleenlic van handadichede, dat zoude mueghen ghedaen ende ghecommitteert worden up ende in de persone van den Grave van Vlaenderen, van zijnen huusvrauwe ofte van zinre wetteghe kinderen, volghende de lettren van previlegie ende der ampliatie van dien danof copie auctenticque hierbij ghevoucht wordt, ghecotteert numero X°.

[14] Ten zesten wij zenden hiermede copie autenticque van zommeghe articlen van den kueren ende costumen van den lande van den Vryen disponerende up eeneghe proceduren die men alhier observeert in materie criminele, de selve copie ghecotteert numero XJ°.

[15] Ende ten laetsten omme eensdeels te verclarene van wat styl ofte maniere van proceduren wij gheuseert hebben in zaken criminele boven den inhoudene van den voorscreven previlegien, kueren ende costumen buten den termen van ghescreven rechten, so es warachtich dat wy van allen ouden ende immemorialen tijden gheuseert hebben van vele ende diversche zaken die ons onmueghelic waren alle singullatim te verhaelne als onder andere.

[16] Dat men in materie criminele noynt gheuseert en heeft van formele acccusatie van delicten van inscriptie ad penam talionis noch anderssins, nemaer men heift oynt gheprocedeert bij inquisitie upt anbringhen ende denunciatie van den heere ofte van zine officiers ten laste van den laten ende supposten hoorende informacie precedente ende daerup bij tvulle collegie, emmers met zeven scepenen delibererende ende resolverende, offer redene es van alsulcken ghedefereerden te vanghene ofte alleenlic te dachvaerdene in persone oft simpliciter. Nemaer ten laste van de vremde ende ghediede bij apprehentie van huerlieden personen zonder precedent abandonnement van der wet.

[17] Den delincquant ghevanghen wesende, men es ghewuene hem ter presentie van twee scepenen ende clerc criminel, oic present den bailliu ofte zinen clerc, ter vanghenesse te hoirne ende examineerne up de belastinghen jeghens hem overghegheven van weghen den bailliu. Ende daernaer wort den selven delincquant noch ondervraecht ter presentie van den collegie. Ende weder dat hij ghevanghene tfaict hem angheseyt kennende of lochenende es, zo doet men daernaer informacie horen up de becompste ende ghesciedenesse van den delicte.

[18] Welcke informatie ghehoirt wesende, in ghevalle de verweerere persisteert in locheninghe ende dat uuter voorseyde informacie resulteren ghenouchsame indicien, zo wort den zelven ghevanghene bij scerper examinatie ende torture bedwonghen tot kennesse.

[19] Up welcke kennesse in de torture ghedaen ende naer torture gherepeteert, de sentencie ghegheven wort. Ende indien de verwerere persisteert in locheninghe ende verwint de torture zo dicwils als die naer de gheleghenthede van der zake ghereitereert mach wesen, zo word den verwerere gheabsolveert, al waert oic zo dat tdelict gheprobeert hadde gheweest met ghetughen.

[20] Zodat men in criminele zaken, criminel gheintenteert, niement met sententie criminele ghewone en es te condempnerene danne duer zijn eyghen kennesse.

[21] Daeruute apparantelic ghecommen es dat men van alsulcken criminele sentencie niet en heift gheuseert noch vermocht te appellerene noch ten appellatien jeghens alsulcke sentencie de facto gheinterjectert te defererene.

[22] Men heift oic noynt gheuseert den ghevanghen verweerers te inthimeren tbeleet van den ghetuughen die men thuerlieden laste es examinerende nochte hemlieden copie van den namen ende toenamen van de selve ghetuughen te ghevene.

[23] Wij ende onse voorsaten hebben oic van allen ouden ende immemorialen tijden gheuseert van hooftlastinghen te ghevene oic in materie criminele den meerderen deel van den appendantwetten van den selven lande van den Vryen ende andere alhier te wettelicken hoofde commende, zo wel als de selve wetten uuyt huerlieden eyghen mouvemente de processen criminele in huerlieden vierscaren beleet overbringhen bij beleede, als oic zo wanneer de zelve wetten bij deene ofte bij dandere van den partien contendanten naer conclusie van der zake int advijs oft in rechte thuerlieden wettelicken hoofde beroupen worden. Welc beroup also ghedaen wesende, zijn de selve beropene wethouders schuldich te supersederene van alle voirdere proceduren tproces voor hemlieden bedinghet gheweest hebbende met vijf scepenenzeghels ghesloten zijnde, over te bringhene ende daerup onse hooftlastinghe te verwachtene ende conforme de zelve hooftlastinghe huerlieder sententie te pronuncierne.

[24] Boven alle welcken hebben gheuseert te wysene sentencie van bannissemente uuyten lande ende graefscepe van Vlaendren, ende insghelycx oic te confineren eeneghe delincquanten binnen den limiten ende jurisdictien van andere steden, casselrien ofte prochien van den gheboorte ofte residentie van den delincquanten ofte andere nietjeghenstaende dat de selve steden, casselrien ofte andere platsen gheleghen zijn buuten der jurisdictie van den voornomden lande van den Vryen.

[25] Biddende dat ulieder heeren beliefve up al dies voorseyt es goet regard te nemene ende int rescriberen an zine Excellentie in goede recommandatie thebbene tbewaren van den previlegien, kueren, costumen ende usantien voorseyt.

Hooghe, edele ende moghende heeren, believes ulieder heeren ons eeneghe andere zaken te lastene, zullen ons met alder neernsticheyt ons daertoe employeren, dat kenne den almueghenden heere die wij bidden ulieder heeren te verleenen zijn gratie.

Te Brugghe desen IIIJen in maerte XVc LXIX.

By de al uwe onderdaneghe heeren dienaers, burchmeesters ende scepenen slants van den Vryen.

(Op de rug)

Hooghe, edele ende moghende heeren, mynen heeren van den rade in Vlaendren.

Recepta den VJen in maerte LXIX.

BIJLAGEN BIJ HET ANTWOORD VAN HET BRUGSE VRIJE

1. Uittreksel uit een bevestiging door Filips de Schone in 1501 van een privilege van Jan zonder Vrees

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°94r]

Extraict van der confirmatie ende ratificatie ghedaen by hertoghe Phelips van diversche previlegien ghegheven ende gheoctroyert die van den lande van den Vryen by wylen zalegher memorie hertoghe Jan, de zelve confirmatie in date van den jare duust vyfhondert ende een, onderteeckent Haneton.

Et parmi ce iceulx du Franc nous ont promis et seront tenus de faire keures avecq notredit bailly comme il la esté accoustumé du tamps passé selon l'exigence du temps des choses, lieu et qualité des cas, et icelles keures pourront muer selon l'exigence devant dite.

Ghecollationeert ende bevonden accorderende by my.

(Getekend) J. Damme.

2. Uittreksel uit een privilege van Jan zonder Vrees van 1405

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°95r]

Extraict uuyten lettren van hertoghe Jan, mentie makende van der submissie daerinne die van den Vryen hemlieden ghesubmitteert hadden jeghens hertoghe Phelips, ende hoe zy onbegrepen cesseren mueghen van wette, in date van den jaere duust IIIJc V, metgaders van verjaerde sticken ende kueren te mueghen maken, onderteeckent Keythulle.

Et parmi ce iceulx du Franc nous ont promis et seront tenus de faire keures avec notredit bailli comme il a esté accoustumé du tamps passé selon l'exigence du temps et des choses, lieu et qualité des cas, et icelles keures pourront muer selon l'exigence devantdite.

Ghecollationeert ende bevonden accorderende by my.

(Getekend) J. Damme.

3. Privilege van Jan zonder Vrees van 1/11 oktober 1414

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°96r-101r]

Copie.

Jehan, duc de Bourgogne ...

Volgt een kopie van dit privilege, uitgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Coutume du Franc de Bruges, 2 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Bruges), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1879, p.188-195.

Collation est faicte au privilege registré au jeaulne livre reposant en la chambre eschevinale du pays du Francq () et concordé par moy.

(Getekend) J. Damme.

4. Privilege van Filips de Goede van 18 december 1461

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°102r-103v]

Copie.

Philippe, par la grace de Dieu duc de Bourgoingne ...

Volgt een kopie van dit privilege, uitgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Coutume du Franc de Bruges, 2 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Bruges), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1879, p.364-366.

Collation est faicte et concordé par moy.

(Getekend) J. Damme.

5. Privilege van Filips de Schone van 25 oktober 1500

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°104r-107r]

Copie.

Phelippe, par la grace de Dieu archiduc d'Austrice ...

Collation est faicte aux lettres registrés au jeaulne livre reposant en la chambre de ceulx du Francq et concordé par moy.

(Getekend) J. Damme.

6. Ordonnantie van Karel V van 4 juni 1517

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°109r-113r]

Copie.

Chaerles, par la grace de Dieu roy de Castile ...

· Volgt een kopie van dit privilege, uitgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Coutume du Franc de Bruges, 2 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Bruges), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1879, p.518-522.

Collation est faicte aux lettres registrees au jeaulne livre reposant en la chambre eschevinale du pays du Francq et concordé par moy.

(Getekend) J. Damme.

7. Vonnis van de Raad van Vlaanderen van 20 oktober 1517

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°114r-114v]

Copie.

De raedslieden sconincx van Castillien, van Leon, van Grenade, van Arragon, van Navarre, van beede Cecillien, van Jherusalem, van Valence, ertshertoghe van Oostenrycke, hertoghe van Bourgoingnen, van Lothringe, van Brabant, van Stiere, van Carinte, etc., grave van Vlaendren, gheordonneert in Vlaendren, den eersten duerwaerdere van den camere van rade ons voorseyt heeren in Vlaendren hierup versocht, saluut. Uute dien dat burchmeesters ende scepenen van den lande van den Vryen over hemlieden ende alle huere vrylaeten, vrylatessen ende wonende int appendance van den zelven lande, onlancx van onsen voorseyden haerden gheduchten heere den conijnck vercreghen hebben zekere zyne opene lettren an de marge van den welcken dese onse lettren ghehecht zijn onder den contrezeghel van de voorseyde camere, bij den welcken ons onder anderen bevoelen es de zelve lettren te publieerne of doen publieerne allomme daer men ghecostumeert heeft publicatien ende uutroupinghe te doene binnen Vlaendren ende emmere daert van noode wert, so eist dat wy ten versoucke van de voorseyden van den Vryen u ontbieden ende bevelen van ons voorseyts heeren weghe, daertoe committerende by desen onsen lettren eist noot, dat ghy de voorseyde opene lettren ons voorseyt heeren sconincx die wy hedent date van desen hebben ghedaen publieren in consistorie van desen hove, oick publieert, condicht ende uutroupt tallen plecken binnen Vlaendren daer men ghecostumeirt heeft publicatien ende uutroupinghe te doene daer de voorseyden van den Vryen die ghepublieert zullen willen hebben, ten hende dat eenyeghelyck daerof veradverteert worde ende niemant cause en mach pretenderen van ignorantie. Van welcken dinghen te doene wy hu gheven vulle macht ende speciael bevel. Ontbieden ende bevelen van ons voorseyt heeren weghe alle zyne officiers ende ondersaten, versouckende allen anderen wient angaen mach, dat zy te u dit doende nerstelic verstaen ende obedieren. Ghegheven te Ghend onder den zeghele van de voorseyde camere den XXen in octobre int jaer duust vyfhondert zeventhienne. Ende ondere staet ghescreven, by myne heeren van den rade gheordeneirt in Vlaendren, ende gheteeckent Boullin.

Ghecollationeert jeghens de lettren gheregistreert in de gheluwebouck rustende ter camere des voorseyts lants van den Vryen ende bevonden accorderen by my.

(Getekend) J. Damme.

8. Procesverbaal van de publicatie op 24 oktober 1517 door een deurwaarder van de Raad van Vlaanderen van een ordonnantie van Karel V van 4 juni 1517 en het protest hiertegen door de stad Brugge

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°116r-118v]

Copie.

Ic, Arent Bekaert, duerwaerdere van de camere van den rade in Vlaendren, certifiere by desen eenenyeghelick dient behoort ende van noode zij, dat ic by virtute van den openen lettren van commissien gheexpediert by mijne heeren van de voorseyde rade in Vlaendren an de marge van den welcken dese myne relatie ghehecht es onder mijn hanteecken vercreghen ende my ghepresenteert by burchmeesters ende scepenen van den lande van den Vryen over hemlieden ende alle huere vrylaeten ende vrylatessen ende wonende int appendantsche van den zelven lande ende thueren versoucke, den XXIIIJen in octobre XVc XVIJ bem ghetrocken binden landhuuse van den Vryen in de vierschaere vooren ter veynstere daer men ghewone es van myns gheduchts heeren weghe de publicatien ende uuytroupinghe te doene, ende aldaer ter jeghewoordicheit van den crichoudere van den zelven lande ontrent ten thien hueren voor de noene, present vele ende diversche bystaenders, naer lecture ghedaen van den voorseyden lettren van commissie, openbaerlic begonnen publieren, condeghen ende uutroupen thinhouden van den openen lettren van gratien, ordonnancien ende declaratien verleent den voorseyden van den Vryen by den coninck van Castillien, onsen harden gheduchten heere, oick hieran ghehecht, ende die ghelesen hebbende ontrent thalfve, zo es aldaer ghecompareert Cornelis van den Leene, greffier, gheselscipt met Clais Colaert ende andere ghedeputeerde van der wet van Brugghe, dewelcke Cornelis uuter name ende by laste van der college van der voorseyde wet verclaersden dat zy appelleerden van impetratie, concessie ende publicatie van den zelven openen lettren aldaer ofte elders begonnen ende noch te doene, protesterende van attemptatie. Midswelcken in reverentie van den zelven appeele ic differeerde van voordere te procederene ter publicatie van den voorseyden lettren. Ende daernaer zo heeft de zelve Cornelis, greffier, in de name alsboven in mijnen handen gheexhibeert zekere ghescrifte onder zijn hanteecken, mentioen makende onder ander van de voorseyde hueren appeele om dat tinsererene in dese mijne relatie, van den welcken tinhouden hiernaer volcht van woorde te woorde. Omme dieswille dat burchmeesters ende scepenen slants van den Vryen te meere stonden ghemaintineert hebben dat zy previlegen hebben daerby dat elc officier ofte wethoudere die eenighe vrylaeten ghevanghen hadden, indien dat dat waere omme civile zaken onbewetticht by zynen jugen, dat men hem behooren zoude voetstaens tontslaene, ende waert omme criminele zaken, dat men hemlieden die thuere versoucke behoorde te restituerene in hueren handen omme by hemlieden van zyne delicte ghekent te zyne, daeruute dat vele ende diversche appellatien ende procedueren ghesproten zyn tusschen den zelven heeren van den Vryen an deen zyde ende burchmeesters, scepenen ende raed van der stede van Brugghe an dandere, daerof de zelve zaken alsnoch hanghen voor onsen gheduchten heere den conynck ende zynen raed, daerby dat tzelve ghepretendeerde previlege met den voorseyde questien litigieulx es ende alsnoch hanghende indecis ende al en behoorden die van den Vryen voor de decisie van dien ende in bejeghenthede van den zelven litispendentie yet te doene ofte impetrerene ter contrarien, nochtans zo was ter kennesse van die van Brugghe ghecommen dat de zelve van den Vryen up huerlieder te kennen gheven ende die van Brugghe ongheroupen ende onghehoort, ontlancx vercreghen hadden van onsen gheduchten heere den conynck, zekere lettren inhoudende confirmatien van den zelven hueren ghepretendeirde ende litigieuse previlegien met zekere ende vele nieuwe adionsten ende clausulen deroguerende tselve previlegie ende den previlegen ende poortelicke rechten der stede van Brugghe ende oick eensdeels thuere cleenichede ende achterdeele. Uuten welcken de zelve van Brugghe alsnu huere ghedeputeerde ghesonden hebben by der college van scepenen van den Vryen in huerlieder camere te Brugghe. Ende naer dies voorseyt es hemlieden vertoocht wesende, versochten an den zelven van den Vryen dat zy hemlieden wilden doen hebben de copie van der zelver nieuwer impetratie. Ende overmits dat die inhielt onder andere een clausule dat zy zouden willen differeren eenighe publicatien van dien te doene emmers tot dat zy de zelve copie ghesien breeder met hemlieden int vriendelyck ghecommunicquiert zouden hebben omme te eviterene jeghens elcanderen in breedere processen te commene updat doenlic waere. Daerop dezelve van den Vryen de voorseyde van Brugghe deden vertrecken omme daerup tsamen te spreken ende andwoorde te ghevene. Nochtans latende de zelve van Brugghe in eene huerlieder vertreckcamere die achterwaerts staet daer zy hemlieden deden leeden, dezelve van den Vryen voor eenighe andwoorde te ghevene, deden de voorseyde nieuwe impetratie openbaerlick publieren in huerlieder vierschaere vooren ter veynstere uute in den Burch van Brugghe. Waeromme de zelve ghedeputeerden in de name ende by laste van den voorseiden burchmeesters, scepenen ende raed van der stede van Brugghe voor huerlieder interest terstont appelleerden van de impetratie, concessie ende publicatien van den zelven mandementen aldaer of elders begonnen ende noch te doene, ende protesteerden van attemptatien, ende tselve huerlieder appeel te verheffene voor den persone van onsen voorseyde gheduchten heere den coninck ende zynen raed daert behooren zal, omme hemlieden bet ende breedere tadverterene ende informerene van der obreptie ende subreptie van dien ende andere ende grieven in tyden ende wylen breedere te verclaersene daert behooren zal. Ondergheteeckent dese appellatie was ghedaen by Jooris van den Velde als burchmeester van der Courpse, Claes Colaert stedehoudere van den burchmeestre van scepenenen, Joos de Roode, Jacop Veese, scepenen, my oick present by laste alsboven den XXIIIJen in octobre XVc XVIJ. C. Leene. Toirconde myns hanteeckens hier onder ghestelt ten daghe ende jaere alsboven. Ende zyn dese lettren van relatie gheteeckent Bekaert.

Collation est faicte au relas registré au livre jeaulne reposant en la chambre du pays du Francq et concordé par moy.

(Getekend) J. Damme.

9. Ordonnantie van Karel V van 24 juli 1521

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°120r-121r]

Copie.

Charles par la divine clemence esleu empereur des Romains ...

Volgt een kopie van deze ordonnantie, uitgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Coutume du Franc de Bruges, 2 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Bruges), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1879, p.544-547.

Collation est faicte et concordé par moy.

(Getekend) J. Damme.

10. Proces-verbaal van de publicatie op 9 oktober 1521 door een deurwaarder van de Grote Raad van Mechelen van een ordonnantie van Karel V van 24 juli 1521

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°122r-122v]

Copie.

Je, Pierre de Zanghere, huissier darmes de l'empereur notre sire, certifie a tous que par vertu de certaines ses lettres patentes a la marge desquelles ceste ma relation est annexee, a moy presentees de la part des bourgmaistres et eschevins du terroir du Francq, tant pour eulx que de tous les franchostes et franchostesses d'icelluy et des deppendences impetrans d'icelles, et a leur requeste me suis transporté asscavoir les septieme, neufieme et dixiesme jours de septembre l'an XVc et vingt et ung aux personnes de Jacques de Halewyn, seigneur de Maldeghem escoutete de Bruges, Simon van der Helle, Pieter van Belle, Joos Hoolman, Guillebin Liebaert, Rogier Denis, Matheus van Houtte, Pieter de Hane, Raesin Yweins, Clais de Lenare, Joos Arents, sergans de la ville, Ferry Bertram, bailly de la prevosté de Saint Donaes en icelle ville, Pieter van den Berghe, bailly de Ziesseele, Robrecht de Rokeghem, bailly de l'Houdsche, et les huictiesme et neufiesme jours d'octobre oudit an en la ville de Roullers () aux personnes de Jacques Breidele, bailly d'Oostambocht de la chastellenie d'Ypre dudit Rouilliers et de la chastellenie, Olivier de Brievere, lieutenant du souverain bailly de Flandres, et au chasteau de Rumbeke par l'absence dudit souverain parlant a Cornille Danckaert son clercq, ausquelz et a chacun d'eulx aprés ostencion et lecture desdits lettres et que apparu m'estoit des premisses en icelles tant que pour souffrir fetz expres commandement, inhibition et deffence de par l'empereur notredit seigneur qu'ilz ne aucun d'eulx sur paine de privation de leurs offices et aultrement estre arbitrairement pugniz ne s'avancent prendre ne souffrir prendre au corps, ne delivrer prisonniers en la court spirituelle aucuns franchostes ou des deppendences pour quelque cas que ce soit ou puist estre, sans premiers en advertir le bailly de Bruges et du Francq et en avoir son consentement. Sur quoy lesdits officiers ont declairé d'obeir ausdits commandemens et qu'ilz se garderont de meffaire, et ledit Cornille Danckaert, clerc d'icelluy souverain, print charge de faire scavoir mondit exploict a sondit maistre et a ses lieutenans. Tesmoing mon saing manuel cy mis les jours et an dessusdit. Soubzsingné Zangher.

Collation est faicte et concordé par moy.

(Getekend) J. Damme.

11. Proces-verbaal van de publicatie op 8 juli 1522 door een deurwaarder van de Grote Raad van Mechelen van een ordonnantie van Karel V van 24 juli 1521

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°123r-123v]

Copie.

Je, Pierre de Zangher, huissier darmes de lempereur notre sire, certiffie a tous que par vertu de ces lettres patentes a la marge desquelles ceste ma relacion est annexee, a moy presentee de la part des bourgmaistres et eschevins du terroir du Francq, tant pour eulx que de tous les franchostes et franchostesses d'icelles et des deppendences impetrans d'icelles et a leur requeste, les troisiesme et dernier jour de juing et le huictiesme jour de juillet tous en l'an mil cincq cens vingt et deux, me suis transporte es villes dOosbourg, Ardemburch et Oosthende aux personnes de Jehan van Maldeghem, bailly dudit Oostburch, Fransois dArdemburch, bailly dudit Ardemburch, et a Nicolas Forlengiet, bailly dudit Oosthende, ausquelz et a chacun deux aprés ostention et lecture desdicts lettres et que mapparu estoit de premisses en icelles, tant que pour souffire feiz expres commandement, inhibition et deffence de par lempereur notredit seigneur, qu'ilz ne aucun deux, sur paine de privation de leurs offices et aultrement estre arbitrairement pugniz, ne savancent prendre ne souffrir prendre au corps ne delivrer prisonniers en la court spirituelle aucuns franchostes ou des deppendences pour quelque cas que ce soit ou puist estre sans premiers en advertir le bailly de Bruges et du Francq et avoir son consentement. Sur quoy lesdis officiers ont declaire dobeyr ausdits commandemens. Tesmoing mon saing manuel cy mis les jour et an dessusdit. Soubzsigné Zangher.

Collation est faicte et concordé par moy.

(Getekend) J. Damme.

12. Ordonnantie van Karel V van 20 november 1533

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°125r-130v]

Copie.

Charles, par la divine clemence empereur des Romains ...

Collation est faicte avecques lettres originales et concordé par moy.

(Getekend) J. Damme.

13. Uittreksels uit de keuren en statuten van het Brugse Vrije van 10/11 november 1542

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°132r-134v]

Extraict uute cueren ende statuuten slants ende appendantsche van den Vryen, ghemaect, gheordeneirt ende ghestatueert by bailliu, burchmeesters ende scepenen des voorseyts lants ende ghepublieert ter vierschaere van den zelven lande up de Xen ende XJen daeghen van novembre int jaer duust vyfhondert twee ende veertich.

Volgt een kopie van de artikels 4, 5, 7, 9, 169 en 170 van de keure van het Brugse Vrije van 1542, uitgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Coutume du Franc de Bruges, 2 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Bruges), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1879, p.614-621 en 722-725.

Ghecollationeert ieghens de cueren rustende ter camere deser voorseyts lants ende bevonden accorderende by my.

(Getekend) J. Damme.

V. ANTWOORD VAN KORTRIJK VAN 15 JANUARI 1570

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°136r-137r]

[1] Edele, weerde ende voorsieneghe heeren, wy recommanderen ons met herten in ulieder goede gratie.

[2] Edele, weerde ende voorzieneghe heeren. Alzoo wy over zekeren tyt ontfaen hebben zeker ulieder missive, ons daerby lastende conforme tbevel van zynen Excellencie ulieder edelen over te zendene zulcke costumen ende previlegen als alhier nopende de criminele procedueren gheuseert ende gheobserveert werden zo verre de zelve costumen ofte previlegen in ghescrifte gheredigiert ofte gheprent zyn, ende van den ghene niet ghescreven noch gheprent ulieder edelen danof tadverterene by goede declaratie, so eyst dat wy ten zelven bevele obtempererende ulieden mynen heeren adverteren dat wy gheen speciale previlegen en hebben in tfaict van procederen criminele zaecken niet meer ter causen van den poorterye dan anderssins.

[3] Nemaer es men dien aengaende alhier userende zo wanneer yemandt alhier gheapprehendert ende ghevanghen es om crim, ende men aldaereerst den zelven ghevanghenen wel ende nerstelic examineert ende ondervraecht up de poincten, articlen ende circumstantien daerup den bailliu zelve informatie preparatoire tzynen laste hebbende.

[4] Dat ghedaen, es den bailliu ghecostumeert criminelen heesch te maeckene in ghebannen vierschare, nemende daerby conclusie naer de qualiteyt van den sticke, tenderende in cas van loogheninghe ten fyne van torture.

[5] Omme waerup tandwordene de ghevanghene verleent worden zeker corte dilaeyen. Ende werdt alzoo hinc inde voorts gheprocedert tot de zaecke gheconcludeert wordt in rechte.

[6] Nemaer in detestable faicten ende enorme delicten en es men hier niet gheuseert daerup proces forme te maeckene. Maer den bailliu, uuter exame ende informacie ghenomen hebbende conclusie naer den heesch van den sticke ende partye daerup in persoone zonder figuere van processe ghehoort, zo doen schepenen recht tzy by interlocutoire ter torture ofte anderssins ofte ten princepaele indien zy de zaecke daertoe ghedisponeert vinden.

[7] Voorts hebben bailliu ende schepenen alhier van allen ouden tyden ghehadt zo zy noch hebben ende ghebruucken, dautoriteyt van coniunctelic te consenteren rapel ende incommen van huerlieden uutzech uuter stede ende casselrye midts den zelven uutzech veranderende in zeker civile honorable ofte proffitaeble amende naer dexigentie van den sticke. Van al den welcken wy ulieder edelen adverteren omme voorts ghedaen te wordene, zo zynen Excellencie bevinden zal behoirende.

[8] Edele, weerde ende voorzieneghe heeren, believe ulieder eeneghe andere zaecken in onzen vermoghene wezende, zult ons ter vulcomminghe van dien goetwillich ende bereet vinden, Gode te hulpe, die ulieden myne heeren verleene zyn milde gratie. Curtrycke den XXVen in lauwe XVc LXIXtich.

De al uwe goetwilleghen dienaers, bailliu ende schepenen van der stede van Curtrycke.

(Op de rug)

Edele, weerde ende voorzieneghe heeren. Myne heeren van den provinciaelen raede der Conincklycken Majesteit gheordonneert in Vlaendren.

VI. ANTWOORD VAN OUDENAARDE VAN 16 NOVEMBER 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°138r-139r]

[1] Hoghe ende moghende heeren. Voor andtwoorde up ulieder heeren brief roerende van den privilegien ofte costumen by ons in criminele zaken jeghens den rechte gheobserveert, bevinden dat wy dienangaende ons reghelen naer de manieren van doene in ghelyke zaken ghemeenelick in Vlaendren onderhouden, zonder van eeneghe speciale costumen of privilegien daerinne tuseren.

[2] Want angaende de proceduren omme tot punicie van den delicten te gherakene eis () men ghewoone te useren van apprehensie van den delinquant ofte ooc van daghynghe naer de qualiteit van den sticke.

[3] Nopende het beleedt, procederen wy of by onderzouckynghe van den delicte ende examinacie van den ghevanghene ofte bij ordinaire proceduren naer den heesch van den mesuse.

[4] Ende zoo wanneer in de vorseyde extraordinaire inquisitien het delict by oorconden ghebleken es, en es men niet ghewone den ghevanghene te nomen de personen jeghens hem beleedt omme te wetene of hy daerjeghens yet zoude weten te zegghene.

[5] Van ghelyken eis () men ghewone terstont naer torture den ghevanghene te brijnghen in schepenencamere omme van den kennessen in de torture ghedaen ghevraeght te zyne. Ende de kennessen alzoo ghereitereert, zyn ghehouden voor confessien ende confirmacien buuten pijne of vreese van pyne ghedaen.

[6] Jeghens de absenten of latitanten procederen wy by drie distincte daghynghen ende eene superabundant, doende telker daghynghe insinuatie met vier schepenen ende den amman ter lester woonste van den upgheroupene, ende naer contumacie by pronunciacie van banne zo verre de betughenisse zulcx heesschende es.

[7] Vorts angaende de punicie van den delicten reguleren wij ons of naer de placaten van den Majesteit of naer tghonne dat wy uut de gheleghenthede van den sticke bevinden of dat men ons bij advise van gheleerde zeght naer rechte te behoorene, zonder daerinne ooc van eeneghe specialer privilegien of costumen te userene.

[8] Uutghedaen dat de poorters dezer stede, wezende capitalick ghepuniert ter cause van ghemeene ende ongheprivilegierde delicten, vrij ende exempt zyn van confiscatie van goede.

[9] Ende zo verre zy ter cause van zulke delicten deur vlucht ofte absentie niet en connen ghepuniert wesen, verliesen heurlieden goed alzo langhe als zij leven twelke naer heurlieden doot wederomme keerd up heurlieden warachteghe erfghenamen, blijkende by de lettren ons danof by der Majesteit verleent int jaer XVc XL, wanof wy hiermede copie zenden omme daerup ende tgheunt voorscreven by myne heeren zulk regard ghenomen ende ghedaen te wesene zoot behoort.

[19] Hooghe ende moghende heeren, den uppersten Heere zy met ulieden, ons met eenen jonstelic recommanderende in de gracie van myne vornomden heeren.

tAudenarde den XVJden novembris XVc LXIX.

Den hoochbailliu, burgmeester ende schepenen der stede van Audenarde, tulieden heeren dienste bereedt.

(Getekend) Vulder.

(Op de rug)

Criminele procedueren. Audenaerde.

Hoghe ende moghenden heeren. Mijne heeren van den edelen rade gheordonneert in Vlaendren.

BIJLAGE BIJ HET ANTWOORD VAN OUDENAARDE

Carolijnse concessie voor Oudenaarde van 15 december 1540

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°140r-141r]

Copie.

Charles, par la divine clemence empereur des Romains ...

Volgt een kopie van deze concessie, uitgegeven in T. De Limburg-Stirum, Coutumes de la ville d'Audenarde, 2 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Gand, 5), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1886, p.225-226.

Collacion faicte aux lettres originales signees et seellees comme dessus et accordé.

(Getekend) Vulder.

VII. ANTWOORD VAN DENDERMONDE VAN 10 DECEMBER 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°142r-143r]

Hooghe, edele ende moghende heeren. Wy ghebieden ons zeer oitmoedelick in ulieder heeren goede gracie.

Beliefve te wetene dat wy ontfanghen hebben ulieder heeren beslotene briefven by den welcken ons last ende beveelt van zyne Majesteits weghen, achtervolghende dordonnancie van zyn Excelentie over te senden alzulcke costumen ende previlegien als binnen den limiten van onse jurisdictie gheobserveert wordden nopende de criminele procedueren.

Ten welcken obtempererende de zelve beslotene briefven in ons collegie vergaedert wesende overlesen hebbende, senden wy ulieder edeler over copie autenticque van der ordonnancie ghegeven ende ghemaect by den hertoghe Phelips, den VJen novembris int jaer XIIIJc LXIJ annopende de maniere van procederen in de voorseyde criminele zaecken daernaer wy ons reguleren, staende de zelve gheregistreert in eenen parchemynen bouck rustende in secrete camere upt stadthuys binnen der stede van Dendremonde, omme de zelve zyne Excelentie over te senden oft van den inhouden van dien te veradverterene.

Hooghe, edele ende moghende heeren, Godt almachtich zy met ulieden heeren edeler. Uuyt Dendremonde den Xen decembris 1569.

Ulieder heeren, oitmoedighe dienaers burchmeestre ende scepenen van Dendremonde.

(Getekend) G. Vanderbeke.

(Op de rug)

Dendermonde.

Hooghe, edele ende moghende heeren. Den president ende andere heeren sconincx gheordonneert in Vlaendren tot Ghendt.

BIJLAGE BIJ HET ANTWOORD VAN DENDERMONDE

Privilege van Filips de Goede van 6 november 1462

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°144r-144v]

Copie van den previlegie hoe men de criminele persoone bedinghen zal, ec.

Phelippe, par la grace de Dieu duc de Bourgoingne ...

Volgt een kopie van dit privilege, uitgegeven in T. De Limburg-Stirum, Coutumes de la ville de Termonde (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Gand, 6), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1896, p.300-302.

La collation est faicte et accordé avecq le livre ou que sont enregistré les previlegies de la ville de Ternemonde, par moy.

(Getekend) G. Vanderbeke.

VIII. ANTWOORD VAN GERAARDSBERGEN VAN 2 APRIL 1570

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°145r]

Hooghe, edele ende moghende heeren. Wy hebben ontfanghen twee distincte messiven, deene in date XXIIIJ octobris concernerende de coustumen ende previlegien van den proceduren buyten termynen van rechte in criminele zaken, ende dandere in date den XXen january lestleden annopende de patronaetscappen, beneficien ende officien gevallen ten prouffite van zyne Majesteit, breeder in de voorseyde missiven verhaelt.

Ende achtervolgende ulieder mogende heeren ordonnancie ende om te vulcommen den last van zynre Excellencie, senden hier neffens alsulcke responsiven als wy dien angaende uut crachte onse bescryvinge hebben mogen recouvreren van de officiers van onser jurisdictie dies int langhe bescreven geweest hebbende, om daermede voorts gedaen te wordene naer ulieder heeren discretie.

Hooghe, edele ende mogende heeren, naer presentatie van onsen dienst tulieden hoocheyt ende eerweerdicheyt, bidden God almachtich de selve te willen maintineren in sijn goddelicke protectie.

Desen IJ aprilis 1570 naer paesschen.

Van ulieder hoocheyt onderdanighe dienaere, burgmeestre ende scepenen der stede ende poirt van Geroutsberge.

(Getekend) G. De Pape.

BIJLAGEN BIJ HET ANTWOORD VAN GERAARDSBERGEN ()

1. Antwoord van het leenhof van Zandbergen van 6 maart 1570

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°156]

Wij Pieter de Meyere als bailliu, Adriaen Zaeghman ende Pieter Boyaert als leenmannen van den leenhove van Zantberghe, omme te vuldoene ten bescryvene van burchmeestre ende scepenen van Gheeroudsberghe van weghen zyne Excellencie ghedaen, soe certiffieren wy by desen dat wy niet en weten noch oock ghezien en hebben dat men binnen tvoornomde Zantberghe in criminale procedueren gheuseert heeft van eenighe costumen oft previlegien. Nemaer hebben ghesien dat binnen tvoornomde Zantberghe de criminele procedueren gheachtervolght zyn gheweest uuyte dispositien van den ghescreven rechten ende de ordonnancen ende placcaten van den Majesteit onsen gheduchten heere. Ende daer de ghescreven rechten ende de voorseyde ordonnancen cesseerden heeft men hem gherelveert naer de delicten ende by advyse van gheleerde in rechte. Des torconden hebben wy bailliu ende leenmannen bovenghenoempt deze gheexpediert ende ghedaen subsigneren by onsen ghesworene clerck op den zesten in meerte XVc ende neghenentzestich.

(Getekend) Spitaels.

2. Antwoord van de luitenant-baljuw van de heerlijkheden Viane en Moerbeke van 20 november 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°158r-158v]

Ghesien by my Hermes van Aultre, lieutenant bailly der heerlicheden van Viane ende Mourbeke, de besloten lettren my by burchmeestre ende scepenen van Gheeroudsberghe ghesonden van den lesten octobre LXIX, onderteeckent bi den greffier de Pape ende dinhouden van dien vulcommende, verclare dat men binnen der selver heerlicheden niet en useert oft gheuseert en heeft zoe verre ic gheweten hebbe, van eenighe zekere scriftelicke costuymen angaende criminele zaecken. Maer hebbe my, zo oocq myne voorsaten, in tofficien altyts ghereguleert naer dispositie van rechte ende dordonnancien van den Majesteit. Ende daer gheene dispositie van rechte noch precise ordonnancie eenighe zekere peine tot zaken criminele ghestelt en es, hebbe my in zulcken ghevalle ghereghelt naer advys van gheleerde, nemende regart up de qualiteit ende delicten by de perpetrant ghedaen. Des toirconden heb ic myn hanteecken hieronder ghestelt den XX novembris XVc LXIX voorscreven.

(Getekend) Hermes van Aultre.

(Op rug)

Eerweerden, wijsen ende discreten heeren mijn heeren burchmeestere ende scepenen der stede van Gheroutsberghe.

3. Antwoord van de hoogbaljuw van de heerlijkheden Sint-Maria-Lierde en Hemelveerdegem van 20 november 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°160r-160v]

Ghesien by my Pierre de Chasteler, hoochbailly der heerlicheden van Sinte Maria Lierde ende Emelverdighem, de beslotene lettren my by burchmeestre ende scepenen van Gheeroudsberghe ghesonden van den lesten october LXIX, onderteeckent by den greffier de Pape, ende ten inhouden van dien vuldoende.

Verclare dat men binnen der selver heerlicheden niet en useert oft gheuseert en heeft, zoe verre ic gheweten hebbe, van eenighe zekere scriftelicke costuymen angaende criminele zaecken. Maer hebbe my, zo ooc myne voorsaten, in toficie altyts ghereguleert in de dispositie van rechte ende dordonnancien van den Majesteit. Ende daer gheene dispositie van rechte noch precise ordonnancie eenighe zekere peyne tot zaken criminele ghestelt en es, hebbe my in zulcken gevalle ghereghelt naer advys van gheleerde, nemende regart up de qualiteit ende delicten by de perpetranten ghedaen. Des torconden hebbe ic myn ghewoenelyc hanteecken hieronder ghestelt den XX novembris XVc LXIX.

(Getekend) Pierre Chasteller.

4. Antwoord van de hoogbaljuw van het Land van Boelare van 20 november 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°162r]

Ghesien by my Phelips Rousseau, hoochbailliu van den lande van Boellaer, de besloten lettren my by burchmeester ende scepenen van der poort ende stede van Gheerousberge gesonden van den lesten octobris XVc LXIX, onderteeckent Pape, ende dinhouden van dien vuldoende. Verclare dat men int selve lant niet en useert of geuseert en heeft, zoe verre ick geweten hebbe, van eenighe zekere scriftelicke costumen aengaende criminele zaken. Maer hebbe my, zoe oic gedaen hebben myne voorsaten in tofficie, altyts geregelt naer dispositie van rechte ende dordonnancien van den Majesteit. Ende daer gheene dispositie van rechte noch precise ordonnancien eenighe zekere peyne tot zaken criminele gestelt en es, hebbe my in zulcken gevalle geregelt naer advijs van geleerden, nemende regardt up de qualiteyt ende delicten by den perpetranten gedaen. Des toirconden heb ick myn gewoonlick hantteecken hieronder gestelt den XXen novembris XVc negen ende tsestich voorscreven.

(Getekend) Rousseau.

IX. ANTWOORD VAN RONSE VAN 28 NOVEMBER 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°165r-166r]

[1] Hooghe, edele ende moeghende heeren. Wy ghebieden ons ghedienstelick tuwaerts.

[2] Edele heeren, wy hebben onlancx ontfanghen zekere missive van bailliu, burchmeestere ende schepenen der stede van Aelst ghedateert van den vierden dezer maendt van novembre, inhoudende dat wy aen hemlieden zenden zouden copie ofte anderen goeden verclaersse van de costuymen ofte previlegien die men alhier useert ende observeert in de criminele procedueren buyten terme van rechte. Ende ghemeerct dat wy int faict van iurisdictie nyet en verstaen subiect te zyne, noch te dependeren van der voorseyde stede van Aelst, en hebben wy hemlieden danof gheene rescriptie noch advertencie ghedaen updat tzelve naemaels nyet en zoude commen ter prejudicie van mynen heere van Champaigney, heere van Ronsse, ende zyne onderzaeten. Ende dienvolghende hebben wy annoepende tghoene voorseyt ende omme den voorseyden last, zoe verre alst ons raect, te vulcommen, ghescreven aen ulieden edelen, tghoene naervolghende.

[3] Ten eersten, dat wy annoepende de voorseyde procedueren criminele gheene particuliere costumen noch previlegien en hebben, nyet meer ghescreven dan gheprint, anders dan dat men bevindt by zeker quoyer van den generaele costume locaele van Ronsse, dat schepenen hebben kennesse ende wysdom van alle zaeken van criesme zoe verre alst hemlieden blyct, ende doen danof huer rappoort den mannen van leene van de hove van Ronsse. Dewelcke mannen van leene metten schepenen hebben kennesse van alle zaeken van criesme, behoudelick dat als de zaeke zulcke es dat recht begheert datter executie gheschie capitaele, de zelve schepenen voor het prononchieren van der sentencie staen up van der banck ende verdraeghen hemlieden van te nemen wysdom ofte judicatuere, stellende de zaeke in handen van den mannen van leene, welcke mannen ter maeninghe van den bailliu ofte zynen stedehoudere in absencie van den bailliu, gheven huere vonnesse achtervolghende de ghelegentheyt van der zaeke, aenghemeerct dat in materie criminele capitaele de zelve schepenen gheen recours en hebben dan totten voorseiden mannen van leene van der voorseider heerlicheyt ende leenhove van Ronsse.

[4] Ten anderen dat men van allen ouden immemoriallen tyden gheuseert heeft, alzoe men oock noch daeghelicx useert, de vierschaere te bannene met veele ende diveersche solempniteyten ende verbieden eenenyeghelicken te spreken dan by consente van den hove. Ende danof eenen ordinairen dinghedach thoudene swoensdaechs van XIIIJ daeghe te XIIIJ daeghe, ten waere emmers dat de bailliu de mannen ende schepenen te beseghen hadde ofte anderssins by consente van partie. Ende de zelve procedueren te doene tzy sommierlick et de plano ofte by ghescrifte ordinairlick met heesch, andwoorde ende andere gherequireerde scriftueren naerdat de zaeke ghedisponeert es, ende by tbevindt van der informatie precedente ofte confessie van partie.

[5] Ten derden dat in de descisie ofte judicatuere van criminele zaeken men nyet ghecostumeert es te ghebruycken van eeneghe previlegien ofte byzondere costumen, nemaer naer de ghescreven rechten ende gheleghentheyt van den delicte ende alzoe mannen ende schepenen int termineren van huerlieder vonnesse bevinden ter materie dienende.

[6] Hooghe, edele ende moeghende heeren, dit es dat wy dezen aengaende weten ulieden edelen tadverteren als gheen breeder noch openlicker bescheet danof hebbende. Biddende den almoeghenden heere dat hy ulieden edelen spaere in duechden.

Te Ronsse den XXVIIJe novembris XVc LXIX.

Bailliu, meyere, mannen ende schepenen van Ronsse, onderdaeneghe dienaers ende subiecten van ulieden edelen.

(Getekend) Maze.

(Op de rug)

Ronsse.

Hooghe, edele ende moghende heeren, myne heeren den president ende andere heeren van den raede in Vlaendren te Ghendt.

X. ANTWOORD VAN HULST VAN 31 DECEMBER 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°167r-172r]

[1] Omme by bailliu, burchmeester ende scepenen van der stede van Hulst tobtempereren ende te vulcommen tinhouden van den lettren van hooghe, edele ende moghende heeren, mynen heeren de raetslieden sconincx, etc., van zynen raede in Vlaendren, daerby ghelast ende bevolen es over te zendene copie van zulcke costumen ende privilegien als binnen de limiten van huerlieden jurisdictie gheuseert ende gheobserveert werden nopende de criminele procedueren buuten de termen van rechte, zo verre de selve costumen ofte privilegien in ghescrifte gheredigiert ofte gheprent zyn ende van den ghuenen niet ghescreven noch gheprent den hove tadverterene by goede declaracie omme voorts an zynen Excellencie van als advertissement ghedaen te werden, so eyst dat de selve bailliu, burchmeester ende scepenen te kennen gheven by desen dat zy gheene speciale privilegien noch costumen in ghescrifte ofte prente hebben ter causen van den voorseyden procedueren ende dat tghuent dies men binnen der selver stede daerinne observeert es meestdeels conforme den rechte ende costumen van anderen steden van Vlaendren zoo men alligieren mach uuten beleede twelck es zulcx hiernaer volght.

[2] Eerst zo doet hem de bailliu informeren van den cryme, tzy met productie van oirconden of anderssins, ende bevindende tselven crym capitael, procedeert tot apprehensie van den persoon, ende indien niet, doet hem dach maeken ende citeren om heesch te anhooren ende daernaer ordinairlic procederen als in zaeken civile.

[3] Item hoewel dat de selve bailliu wel useert ooc den persoonen tapprehenderen ende in vanghenesse te constitueren zonder informacie precedente alleenlic up de fame ende presumptien, zonderlinghe alst vagabunde zyn of andere uutlandsche. Maer poorters en werden niet gheapprehendeert dan naer informacie precedente. Ende indien daer gheen informatie souffyssante en es, ende tcrym niet capitael en es, werdt de poortere gheslaect up cautie juratoire ende pecuniaire zulcx als men bevint ter materie dienende ende dat uut crachte van den poincte van den privilegie deser stede luudende aldus.

Wy willen ooc dat onse bailliu noch zijnen ghezwooren knape gheenen poorteren vanghen moghen in onse voorseyde poort die zekere wille doen ende doet te wette te staen alzo daertoe sal behoiren naer de quantiteyt van den faicte, hy en zy eerst van scepenen verwonnen wettelick. Ende doet hijt, denghuenen die hy ghevaen sal hebben, sal hy telivereren schaedeloos met zynen propren goede ().

[4] Item daer de bailliu gheen apprehensie en doet midts fuge ofte latitatie van den delinquant, zo procedeert hy ooc by citatie ende indaghinghe die gheinsinueert werdt ter domicilie ofte plaetse van zynen laetste residencie. Ende zo verre hy te drye ghenachten ofte up ghenachte van gracien niet en compareert ter vierscaere noch hem te rechte stelt, werdt ghecontumaceert ende daernaer ghebannen uuter stede ofte lande van Vlaendren naer tbevint van den informacien. Maer zo verre alsser niet en blyct van eeneghen faicte meriterende corporele punitie, en werdt den bailliu gheen prouffyct van contumacie anghewesen, zonderlinghe alsser ooc gheen apparencie en es dat de inghedaechde uut cause van crimen vluchtich es ofte by procureur of vrienden andere cause van absencie gheprobeert wordt.

[5] Item daer apprehensie es van persoone, werdt de ghevanghene terstont naer dapprehensie by den bailliu present de wet gheexamineert ende daernaer heesch ghemaect ende ordinairlic gheprocedeert, tenzy dat tfaict by den delinquant openlic ghekent es ende de materie eeneghe acceleracie requireert. In welcken ghevalle men sommierlic procedeert ende doet den bailliu in vierschaere verhalen zyn vertooch ende heesch in presentie van partye. Ende daernaer werdt zonder breedere solemniteyt gheprocedeert tot pronunciacie van der sentencie.

[6] Item den heesch by den bailliu ghemaect zynde, werdt partye dach beteeckent omme tantwoordene tzy in persoone ofte by procureur. Ende agieren meesdeels by procureur etiam in capitalibus. Ende zo verre de conclusien van den selven bailliu niet capitael en zyn, werdt partye gheslaect up cautie iuratoire ende pecuniaire, zonderlinghe alst poorters zyn. Maer vremde werden ghedetineert, ten waere in levioribus criminibus die alsdan ooc gheslaect werden up cautie ende zekere als boven.

[7] Item de vremdelinghen ende passanten werden ooc zomwylen zonder figuere van processe losghelaten ende gheslaect zo verre men gheen informatie en heeft thuerlieden laste ende men by examinacie niet bevinden en can dat zy vagabunde zyn culpable van eeneghe delicten.

[8] Item zo verre als de bailliu, naar heesch, ten laste van de ghevanghene ofte anghesprokene verwerere eeneghe faicten vernomen heeft ende tzynen kennessen commen zyn, danof hy tevooren ignorant was, es ghecostumeert tfaict sindert vernomen by den andere faicten te voughene ende den verwerere te beswaerene, veranderende ende augmenterende zyne conclusien by nieus ghescrifte ofte verbalic apud acta.

[9] Item waer antwoorde, replique ende duplique partyen gheadmitteert te faicte, zo doet de bailliu zyn beleet ordinaire up den faicten by hem gheposeert, recollerende ooc doirconden by informatie precedente ghehoirt ofte amployeert ooc zomwylen de selve informacien voor preuve daeruppe by consente van partye recht ghedaen werdt zonder recollement, ten waere men bevonde tselve recollement van noode zynde. Ende werdt de heesschere eerst bedwonghen zyn verifficacie te doene ende daernaer de verweerere.

[10] Item de preuve ende verifficacie ghedaen zynde, werdt zo wel den ghevanghenen als den heesschere gheconsenteert thaelen namen ende toenamen van den oirconden metgaders copie van den bewysen omme daerjeghens te moghen dienen van reprochen ende contradictien. Maer tselve en ghebuert niet voor litiscontestacie van den oirconden by informacie preparatoire ex officio ghehoirt.

[11] Item ende daernaer indien men bevint souffissante preuve ofte indicien van den faicten den ghevanghenen angheseyt, ende dies nietjeghenstaende de selve ghevanghene die niet en wilt confesseren, zo werdt de selve ghevanghene gheadjugiert ter torture ende banck. Want men alhier useert gheene criminele capitalic texecuteren tenzy dat zy tfaict kennen sponte ofte by torture, ende daernaer buuten banden huerlieden confessie in tormenten ghedaen reitereren nietjeghenstaende ooc datter es vulle verifficacie, ten waere by advyse van juristen ende gheleerde practisynen van den provincialen raedt die zylieden overghevers om meerdere gherusticheyt daertoe costumierlic nemen.

[12] Item in welcke torture men procedert in zulcker manieren by zulcke middelen ende instrumenten als men ghemeenelic useert al Vlaendren duere zonder te commen tot repetitie van dien ofte tot iterative questien, tenzy dat den juge by raedt ende advyse van den selve gheleerde bevint de materie naer staet van den zaeke zulcx requirerende zo dat doverghevers van desen danof alhier gheen particuliere declaracie en stellen.

[13] Item zo verre de delinquant in torture tfaict ghekent heeft, zo werdt hy gherelaxeeert. Ende van der banck afghelaeten zynde, ten selven daghe ende ooc tsanderdaechs ofte in corte daghen daernaer wederomme voor de wet in cameren ghebracht ende aldaer anderwarf ondervraecht omme te wetene of hy den voorgaende kennesse itereert ofte wederroupt.

[14] Item angaende van hem te legghen ter purge met presentatie van torture te angaene jeghens zyne partye, en hebben tselve niet weten useren, maer wel dat partye haer vindende ghediffameert, gheaccuseert haer presenteert in vanghenessen ende doen uproupen dofficiers naer daccusateers ende haer al zo doen purgieren van den cryme danof zo berucht ofte betuucht es.

[15] Item naer reprochen ende salvacien hinc inde ghedient werdt de zaeke gheconcludeert in rechte by consente van beede partyen, uutghesteken in zaeken daer men sommierlic procedeert ende zonder solemniteyt zo voorseyt en es.

[16] Item naer welcke conclusien in rechte de juge den ghevanghenen noch admitteren zoude tot exhibitie van lettraigen of productie van ghetuughen die hy naerderhant bevonden hadde tzynder intentie ende excuse dienende, ende ooc den bailliu tot aggravacie van den malfacteur, hoewel gheen memorie en es zulcx alhier gheschiet zynde.

[17] Item tproces gheinstrueert zynde, werdt by den wet in cameren ghevisiteert ende daernaer met gheleerde gheconfereert ende gheconsulteert zonderlinghe in zaeken daer lyf, let, ghaleye of ban annecleeft. Volghende tadvis van welcke gheleerde advocaeten ende practizynen zylieden scepenen formeren huerlieder sentencie, ende doen die by den secretaris pronunchieren present bailliu ende scepenen ende ooc in presentie van den delinquant publycquelic ter vierschaere ende ooc ter bretecque daer bannissement es ten fyne tselve te bet eenenyeghelic kennelic zy.

[18] Item angaende de specien van supplitien ende executien die by den voornomden wet ghewyst werden, tselve werdt ooc ghedaen eensdeels naer de ghescreven rechten ende eensdeels naer de ghemeene usantie binnen Vlaendren, te wetene diefven ende dierghelicke metter galghe, obstinate heretycque, straetschenders ende moordenaers metten viere, homicide metten zweerde ende zo van allen anderen, danof de voorseyde wethouders ooc gheenen vasten regle en houden maer naer de qualiteyt van den mesdaet ende zo hemlieden in raede ghegheven wordt by den gheleerde consultanten die zy altyts in alle criminele zaeken daerover nemen tot huerlieden gherusticheyt zo voorseyt es.

[19] Dient ooc gheweten dat men alhier niet en useert van upscryvinghe van den goede van den mesdadeghe, niet meer voor dinstellinghe van huerlieden processe ter apprehensie van huerlieden persoon dan daernaer, tenwaere in sex casibus of in heresie daer confiscacie vallen zoude tot prouffyte van zyne Majesteit, ghemerct dat alle poorters deser stede vry zyn van confiscatie ende redimeren huerlieden goet metter boete van LX ponden, uutghesteken in de voorseyde zes zaeken, ende dat uut crachte van den poincten van privilegie luudende aldus.

Hierboven weten alle lieden dat elck man die poorter es in die poort van Hulst, van wat mesdaden hij eenich dinck ghedaen sal hebben, ne sal verbueren ne meer dan tzestich ponden sheeren behouf van zynen goede, het en waere dat hij wettelick wordt verwonnen by scepenen van verdebraken (), van zoendinckbraken, van vrauwen te vercrachtene, van moorde ofte moortbrande ende handt an den heere ghedaen, dan zal zijn lyf ende goed zyn in de macht des graven.

So wye een man verslaet sal gheven hooft over hooft ende den grave tsestich pont up dat hy van manslachte by waerhede van scepenen die ziere of hooren zullen verwonnen wort ().

[20] In welck privilegie onder andere poincten noch staet een article luudende aldus.

Wy hebben ooc gheottroyeert onse voorseyde poorters van der poort van Hulst dan gheen van hemlieden sal zijn ghehouden in eeneghe mesdaet, hy ne doet met zyne proper handt ().

[21] Item de sentencie ghepronunchiert zynde, wordt by den officier crimineel gheeffectueert present ende ter kennesse van bailliu ende scepenen naer huere vorme ende inhoudene. Dan es wel zomwylen ghebuert dat de poorters gheexecuteert metten zweerde, ghehadt hebben huerlieden sepulture upt kerckhof.

Aldus by ghescrifte gheredigiert by den voornomden bailliu, burchmeestre ende scepenen, daerover ooc gheropen eeneghe van den notable van der selver stede den laetsten decembris XVc neghenentzestich.

(Getekend) Boodt.

(Op de rug)

Hulst.

Edele ende moghende heeren, myne heeren de president, raetslieden sconincx, etc. ordonneert in Vlaendren.

Recepta den VIJen januarij LXIX.

XI. ANTWOORD VAN OOSTBURG VAN 14 NOVEMBER 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°173r-174r]

Hooghe, weerde ende discrete heeren, wy ghebieden ons in ulieder dienst ende gratie.

Mynen edelen heeren, alzo wy ghelast zyn by ulieder heeren missive by laste van zyne Excellencie dat wy overzenden zouden de costumen ende privilegien als wy binnen der () stede ende limiten van onser residentie gheuseert hebben annopende de criminele procedueren buuten den termen van rechte, so eyst dat wy volghende tzelve last ulieder mynen edelen heeren adverteren dat wy annopende de zelve procedueren gheen costumen ofte privilegien daerof en hebben zo wel in prente als in ghescrifte, maer hebben ons altyts ghereguleert ende gheuseert naer de costumen ende privilegien der stede van Brugghe daerondere wy resorteren.

Edele heeren blyft hiermede den almoghenden Heere bevolen. tOostburch desen XIIIJen dach van novembre XVc LXIX.

De al uwe onderdanighe dienaers, burchmeesters ende scepenen der stede van Oostburch.

(Op de rug)

Eerweerde, wyse ende discrete heeren, mynen heeren van den hooghen raedt in Vlaendren tot Ghendt.

XII. ANTWOORD VAN SLUIS VAN 14 NOVEMBER 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°175r-176r]

Hooghe, edele ende weerde heeren, wy ghebieden ons dienstelicke in ulieder goede gratie.

Hooghe, edele ende weerde heeren, uute dien wy by ulieder briefven van den XXIIIJen octobris laedsleden ghelast zyn over te zendene copie van zulcke costumen ende privilegien alsser int faict van de criminele proceduren binnen der jurisdictie deser stede gheobserveert worden, zal ulieden edelheyt believen te wetene als dat wy altyts in alle proceduren zo wel criminele als civile ons gheregleert hebben naer de statuuten, kueren ende ordonnantien der stede van Brugghe, ende veel te meer nu tzijdert tjaer XVc LXV laedtsleden dat het de Coninclijcke Majesteit belieft heeft de stadt van der Sluus in coope over te latene de voornoomde stede van Brugghe, lastende by de lettren van den zelven coop de wethouders van der Sluus gheene criminele zaken te wysene zonder daerup alvooren te halene tadvis ende arrest van myns heeren burchmeesters ende scepenen der voornoomder stede van Brugghe. Welck advis wylieden noodzakelick uuten moeten voor sententie.

Ende nopende de privilegien, wy hebben onder onse munimenten eene oude ordonnantie bij hooghe memorie grave Jan van Namen up tfaict van de criminele proceduren ghemact ende ghegheven int jaer XIIJc XXX daerof wy ulieden edelheyt de copie autentycq hiermede oock overzenden, wesende ghenouch conforme de costumen ende usantien by ons daerof gheobserveert. Ende want niemandt van ons indachtich es datter binnen deser stede eeneghe ander particuliere ordonnantien up tfaict van de criminele procedueren oynt ghestelt ofte gheobserveert zyn gheweest dan naervolghende de costumen ende ordonnantien van Brugghe, zo en connen wy ulieden edelheyt anders niet overzenden.

Hooghe, edele ende weerde heeren den almoghenden Godt beware ulieden edelheyt in alle voorspoet. Uut Sluus desen XIIIJen van novembre XVc LXIX.

Ulieden onderdaneghe dienaers, Burchmesters ende scepenen der stede van Sluus.

(Getekend) Woutere.

(Op de rug)

Heeren. Myne heeren den president ende lyeden van den rade sconinx ons gheduchs heeren gheordonneert in Vlaendren tot Ghendt.

BIJLAGE BIJ HET ANTWOORD VAN SLUIS

Privilege van Jan van Namen van 1 juli 1330

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°177r-183r]

Nous Jehans, cuens de Namur ...

Volgt een kopie van dit privilege, uItgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Coutumes des petites villes et seigneuries enclavées, 4 : Ostende. Oudenbourg. Sluis, (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Bruges), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1892, p.510-520.

Collation est faict avecq son original et accordé par moy.

(Getekend) Woutere.

XIII. ANTWOORD VAN WERVIK VAN 26 NOVEMBER 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°188r-188v]

Hooghe, edele ende moghende heeren, wy ghebieden ons met alder onderdanicheyt in ulieder goede gratie.

Hooghe, edele ende moghende heeren, wy hebben ontfaen ulieder besloten briefven van den XXIIIJen in octobre XVc neghenentzestich laetstleden, daerby wy ghelast zyn volghende dordonnantie van zynder Excellencie ulieden over te zendene copie van zulcke costumen ende previlegien als onder onse jurisdictien gheobserveirt zouden wesen nopende de criminele proceduren.

Omme up welcke tandwoordene hebben wel willen ulieder heeren in alder reverentie adverteren dat wy gheene particulire costumen noch privilegien dienangaende hebben, nemaer useren in materie criminele de ghemeene proceduren die men van allen tyden in Vlaendre gheuseirt heift.

Te wetene zoo wanneer enich persoon personnelick ghevanghen ende ghedetineirt es, dat men in donckere zaeken zomtyts ordonneirt den zelven te hoorene oock in ghescrifte ende somtyts procedeirt sommierlick ende extraordinairlick by torture ende scherpe exame naer de exigentie ende bevindt van den stucke.

Ende zoo wanneer den delinquant absent es, men es ghewoonen hem inne te daeghene, ende nyet comparerende, naer behoorlic terminen, hem te bannen. Ghevende voorts in de voornomde criminele zaecken voor ons by partien beleet sententie tot condempnatie ofte absolutie naer dat tstuck exigiert.

Myne heeren, indien ulieder heeren belieft ons eneghe zaecken te bevelene, zullen ons debvoir doen de zelve te vulcommene naer ons vermoghen, Gode thulpe die ulieder voornomde heeren spare in zalicheden.

Uut Wervycke desen XXVJen van novembre XVc LXIX.

Baillius ende scepenen der stede van Wervycke metgaders bailliu, mannen ende scepenen van der heerlichede van den Oosthove bereyt te ulieder heeren dienste.

(Op de rug)

Hooghe, edele ende moghende heeren. Myne heeren den president ende raetsheeren sconincx ons gheduchs heeren van zynen rade in Vlaendren te Ghendt.

Wervik.

XIV. ANTWOORD VAN MENEN VAN 29 NOVEMBER 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°189r-190v]

Edele, hooghe ende moghende heeren. Ontfaen hebbende uwe edelen beslotene lettren in daten XXIIIJen octobris laestleden daerby ghelast ende van halven zyne Majesteit gheordonneert es zo verre wy eeneghe previlegien ofte costumen hadden danof wy useerden in crimynele proceduren buuten de termen van ghescreven rechten uwe edelen zouden overzenden, etc.

Hooghe ende moghende heeren, ondere correctie wy en verstaen gheene particuliere costumen noch previllegien thebbene buuten der disposicie van ghescreven rechten danof onse voorsaten ofte wy zonderlinghe useren zouden.

Nemaer ghebueren eeneghe sticken, delicten ofte mesusen requirerende punnitie criminele capitale ofte andere, danof werdt by ghemeene voysen ende resolutie sententie ghegheven ende dien volghende dexecucie ghedaen naer de gheleghenthede van den mesdaet, qualiteyten ende circumstancien van den persoonen ende mesusen. In welcke zaken, vindende by ons zwarichede ofte discord van opinien, zomwylen ghewone zyn ons te beraden, advys te halene ende nemen an den raedt van der stede, practysienen ende gheleerde tonser instructie ende bewarenesse. Biddende uwe edelen hiermede ons te houddene overe gheexcuseert by zynder Excellentie als gheene andere declaratie wetende.

Edele, hooghe ende moghende heeren, ghelieft uwe edelen iet anders in ons vermueghen, dat bevelende zult ons ghereet vinden dat kendt God die ulieden verleene vulcomminghe van ulieder duechdelicke begheerten.

Te Meenene den naerstlaetsten dach van novembre XVc ende neghenensestich.

Ulieder onderdaneghe dienaers, burchmeestre ende scepenen van der stede van Meenene.

(Op de rug)

Meenene.

An edele, hooghe ende moghende heeren, myn heeren den president ende lieden van den rade gheordonneert in Vlaendren.

XV. ANTWOORD VAN NIEUWPOORT VAN 15 NOVEMBER 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°191r-191v]

Hooghe ende moghende heeren, alzoe wy ghelast zyn by ulieden edelen besloten lettren ulieden te informeren van de privilegien ofte costumen die wy zouden moghen hebben ten upziene van den criminele procedueren buuten den train ofte termen van rechte, ende ulieden daerof by goede declaratie te adverterene.

Ten welcken obtempererende, ulieden believe te wetene dat wy hier binnen de limiten ende judicatuere van der stede van der Nyeupoort niet en weten van eenighe previlegien ofte particuliere costumen die wy uzeren zouden in de voorseyde criminele procedueren jeghens ofte buuten den ghemeenen train van rechte in ghescrifte ofte in prente by ofte onder ons daerof zynde. Ende indien wy eenighe hadde, zoude de zelve ulieden overghesonden hebben omme ten dien fyne te vulcommene de intentie ende goede gheliefte van zyne Excellencie.

Hooghe ende moghende heeren, indien ulieden believe ons yet anders te bevelen, zullen daertoe bereet zyn naer ons vermoghen dat kenne God die Heere, die ulieden verleene zyne gracie. Ter Nyeupoort den XVen van novembre XVc neghenentzestich.

Burchmeesters ende scepenen van der stede van Nyeupoort, uwe goedwillighe dienaers.

(Op de rug)

Nieupoort.

Hooghe ende moghende heeren, myne heeren van den raede gheordonneert te Ghendt.

Ghendt.

XVI. ANTWOORD VAN HET LEENHOF VAN KASSEL VAN 12 JUNI 1570

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°192r-192v]

Hoghe, edele ende moghende heeren, wy ghebieden ons dienstelic an ulieden edelen.

Hoghe, edele ende moghende heeren, alzo wy over zekeren tyt by briefven van ulieden edelen ghelast zyn over te zendene den styl van den criminele proceduren die onder deze casselrie gheobserveert es niet corresponderende metten ghescreven rechten, hebben uuyt de privilegien ende costuymen ons gheaccordeert ende ghedecreteert by hoochloflycker gheduchten Caerle de vyfste, keyser van dien naeme ende grave van Vlaendren, etc., wiens ziele God ghenadich zy, ghedaen extrahieren darticlen mentionerende van den zelve criminele proceduren dwelcke wy hiermede zenden omme daermede ghedaen te zyne ulieden heeren gheliefte, hoopende midts desen ten zelven laste volcommen thebbene, biddende den almoghende heere dat hem believe ulieden edelen, hooghe, edele ende moghende heeren te behoedene onder zyne protectie.

Ghescreven te Cassele dezen XIJen dach junij XVc tseventich.

Ulieden edele heeren alderghereeste dienaers, bailliu, vasallen ende mannen van leene van den hove ende casteele van Cassele.

(Getekend) Daems.

(Op de rug)

Hoghe, edele ende moghende heeren, myne heeren de president ende ander lieden van den raede in Vlaendren.

Recepta den XXIJen junij LXX.

BIJLAGE BIJ HET ANTWOORD VAN HET LEENHOF VAN KASSEL

Uittreksel uit de gehomologeerde costumen van Kassel van 1534

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°194r-199v]

Extraict uuyter costuymen van den steden ende casselrie van Casselle ghedecreteert by hoochlooflycker gheduchten Caerle de vyfste, keysere van diere naeme, wiens ziele God ghenadich zy, volghende de lettren danof weesende ghedateert van den XXVen maij XVc viere ende dertich, tzelve extraict ghenomen uuyt de gheprente boucken van den articlen mentionerende van criminele proceduren.

Title van leenen ende devoir van leenen, articulo XIIIJe ...

Volgt een kopie van de artikels 14, 91 tot en met 94, 112, 142 tot en met 156, 159 tot 162, 164, 168 tot en met 170, 176, 178 tot en met 180, 183, 185 tot en met 199 van de gehomologeerde costumen van Kassel, uitgegeven in Gent door Pieter de Keysere in 1534, in Ieper door Joos Destree in 1556 en in Antwerpen door Guillaem van Parijs in 1576 ().

Ghecollationeert jeghens de voornoemde articlen mentionerende van criminele proceduren ende accordeert by my als greffier van den hove ende casteele van Cassele.

(Getekend) Dams.

XVII. ANTWOORD VAN BOEKHOUTE VAN 28 NOVEMBER 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°201r-201v]

Hooghe, edele ende moghende heeren, wy ghebieden ons zeer hertelick ende jonstighelick in ulieder goede gracie.

Hooghe, edele ende moghende heeren, wy hebben ontfaen ulieder heeren missive in daten den XXIIIJen der voorleden maent van octobre, beroerende toversenden van den costumen ofte previlegien die wy zouden moghen hebben ten upziene van der criminele procedueren, etc.

Zo eyst dat wy ulieder edeler wel hebben willen adverteren als dat wy negheene zulcke previlegien noch costumen en hebben nietmeer in ghescrifte dan anderssins.

Nemaer zo wanneer binnen desen ambachte eenighe criminele ghevanghenen zyn ende by den bailliu thaeren laste heesch ghemaeckt zynde, wert in zaeken recht ghedaen den meerderen deel by advyse van gheleerde, ende oock somtyden daerzonder naer den heesch qualiteyt ende gheleghentheyt van den sticken hemlieden te laste gheleyt.

Hooghe, edele ende moghende heeren, hiermede blyft den Heere bevolen wien wy bidden ulieder eer te verleenen dat salich es, met haesten uut Bochaute desen XXen novembre XVc neghen ende tzestich.

De aluwe onderdanighe dienaers, bailliu, burgmeestre ende scepenen van Bochouterambacht, my present.

(Getekend) Zoeteblaere.

(Op de rug)

Bochoute ambacht.

Hooghe, edele ende moghende heeren, myne heeren van den rade sconincx gheordonneert in Vlaendren residerende.

XVIII. ANTWOORD VAN OOSTENDE VAN 12 NOVEMBER 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°202r-202v]

Hoghe, edele ende moghende heeren, wy ghebieden ons met goeder herten in alder onderdanicheden in ulieder edelen goede gratie.

Edele heeren, wy hebben ontfaen ulieder heeren besloten lettren van den XXIIIJen octobre laetsleden, ons lastende ulieden edelen over te zendene copie van zulcke costumen ende previlegien als binnen den limiten van onslieder jurisdictie gheuseert ende gheobserveert werden nopende de criminele procedueren.

So eyst dat wy ten dien obtempereerende ulieden edelen hiermede overzenden de copie auctentycque van der costume ende observantie alhier van ouden tyden onderhouden in criminele procedueren gheextrayeert uuten bouc van costumen ende ordonnancien die wy danof tonswaerts hebben staende gheredigiert by ghescriften, daernaer wy ons in tfait van justicie daghelicx reguleeren zonder dat wy eeneghe andere costumen dienannegaende by ghescrifte ofte gheprent hebben ofte ooc breeder declaratie zouden connen doen.

Biddende ulieder edelen dese onse recriptie thebbene in ulieden recommandatie.

Hoghe, edele ende moghende heeren, wy bidden Gode almachtich ulieden te verleenen dies ghylieden van hem zyt begheerende.

tOosthende desen XIJen novembre 1569.

Ulieden edelen onderdaneghe dienaers, bailliu, burchmeesters ende scepenen der stede van Oosthende.

(Getekend) N. Le Roy.

(Op de rug)

Nopende de criminele proceduren. Oosthende.

Hoghe, edele ende moghende heeren, mynen heeren den president ende raedslieden van der camere van den rade sconincx in Vlaendren.

BIJLAGE BIJ HET ANTWOORD VAN OOSTENDE

Uittreksel uit een onbekend keurboek van Oostende

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°203r]

Extraict uuten bouc daerinne dat staen gheregistreert de kueren, costumen ende ordonnancien van der stede van Oosthende, onder andere rubricquen hoe men procedeert in materie criminele folio IJc XXXVIJ.

[1] Eerst als binnen deser stede eenen dootslach ghebuert, so ghaet den heere, twee scepenen ende greffier tdoode lichame anschauwen ende doen alle diligentie by ondervraghynghe van oorconden wye facteur es. Ende dat ghedaen, doet men diligencie omme den zelven facteur te vanghene ende apprehenderen. Ende indien hy ghevanghen wert, zo procedeert men up hem by examinatie indien de informatie souffissant es, ende daernaer by torture.

[2] Item, naer de examinatie ghedaen, gheeft men vonnesse up zyne kennesse ende informatie, zulc als burchmeesters ende scepenen dynct naer rechte daertoe dienende.

[3] Item, indien zulcken facteur niet ghevanghen werdt, zo staet den heere ende partye gheheel ende onverlet omme up den delinquant te procedeeren by banne ofte anderssins sulck alst hemlieden belieft.

[4] Item angaende ander delicten de delinquanten ghevanghen zynde, procedeert men up hemlieden by examinatie eerst simpelic, ende daernaer indien de informatie souffissant es by torture ende doet men hemlieden recht up de zelve informatie ofte kennesse ().

Taccordeert metten originalen ceurbouck daeruut dit extraict ghemaect es, by my als greffier der stede van Oosthende.

(Getekend) N. Le Roy.

XIX. ANTWOORD VAN SINT-WINOKSBERGEN VAN 14 NOVEMBER 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°204r-205v]

[1] Hooghe, eedele ende moghende heeren, dese jeghenwoordighe zyn om achtervolghende ulieder heeren besloten briefven van den XXIIIJen van october laestleden tadverteren ende informeren van der costumen, cueren ofte privilegien die wy hebben by ghescrifte ende onghescreven, raeckende den criminele procedueren buuten den termen van rechte.

[2] Omme twelcke te doenen believe ulieder heeren te weten dat wy aenghaende den privilegien raeckende de selve procedueren gheen ander en hebben noch up den tyd van nu en weten dan tghonne danof wy de selve ulieder heeren de copie auctentycque met desen overzenden, by crachte van den welcken onse voorsaeten in wetten ende wy gheuseert hebben ende vermoghen van alle delicten ende mesusen te kennen by heerlicken dynghedaeghe tallen tyden ende zo dicwyle als den nood requirerende es, mids den zelven dynghedach tsavonts tevooren doende becondighen met cloppen van der clocke.

[3] Ende noopende den cueren ofte costumen die wy dien aenghaende by ghescrifte zouden moghen hebben, wy verclaeren ende gheven ulieder hoocheit te kennen dat wy ghene andere en hebben in tparticuliere noch anders dan dese onderghescreven.

[4] Van crismen, delicten ende injurien. Als van publijcque, privee ofte extraordinaire delicten ofte injurien, zijn die van der stede ghecostumeert de punitie ende correctie te doenen naer de grootte ende qualiteit van den delicte ofte injurie ende exigencie van den sticke ende ooc daerup cueren ende statuten te maecken ten oirboire van der ghemeente ende naer den heesch van den tyde.

[5] Ende aenghaende de costumen ende maniere van procederen in zaecken criminele nyet ghestelt by ghescrifte, dat wy gheen ander en weten noch ons tevooren en kennen up den tyd van nu dan dese naervolghende.

[6] Te weten dat dofficiers deser stede nyet en vermueghen te procederen by apprehensie van eenighe onse poorters, tenzy dat dezelve eerst ende alvooren by der wet der selver stede ghehabandonneert zyn.

[7] Welcke habandonnatie men nyet ghewoone es te consenteeren, tenzy dat de delicten ende mesusen daermede dofficieren den poorter belasten willen by informacie preparatoire behoorlic ende legitimelic van tevooren ghebleicken zyn.

[8] Nemaer es men binnen der stede van Berghen wel ghewoone te procederen by apprehensie ten laste van andere persoonen gheen poorters ofte poorterssen zynde sonder ghelycke informatie ende habandonnatie eerst ende alvooren te doenen.

[9] Dat men ooc ghecostumeert es te procederen ten laste van eenighe delinquanten ende malfacteurs latiterende ofte vluchtich uuter stede ofte lande by uproupynghe ende daghynghe van huerlieden persoon, dewelcke men ghewoone es te doenen by drie kerckgheboden, latende tusschen elcken kerckghebode een ghenachte van veerthien daeghen, ende een vierde superabondant, doende ooc boven de voorseider kerckgheboden ghelycke daghynghe ter bretesque deser stede met tcloppen van der clocke ende ten ommecommen van elcken ghenachte de zaecke by heerlicken dynghedaeghe dienende ghelycke uproupynghe by vorme van voortheessche te doenen ten poorten ofte dueren van den huuse van justicie.

[10] Ende alle de voorscreven uproupynghen, daghynghen ende voortheesschen ghedaen zynde, ende de voorscreven ghedaechde nyet comparerende, es men ghewoone zo verre van den delicte souffissantelic ghebleecken es, recht te doenen by bansuere (), confiscatie van ghoede ofte anders naer de qualiteit van den delicte.

[11] Twelcke es hooghe ende moghende heeren alle tghonne dat wy nopende de procedueren criminele binnen deser stede gheuseert ende nyet by ghescrifte ghestelt, ulieder heeren zouden konnen te kennen gheven ende overscryven.

Biddende mids desen den almoghenden heere ulieder te verleenen zyne gratie ende ons de ulieder, desen XIIIJen in november XVc neghenendetzestich.

Poortmeesters ende scepenen der stede van Berghe Sinte Winnocx tot ulieden dienste bereet.

(Getekend) Demynebrugghe 1569.

(Op de rug)

Berghen Sinte Winnocx.

An hooghe, eedele ende moghende heeren, myn heeren van den eedelen ende provincialen raede gheordonneert in Vlaenderen ende huerlieden residentie houdende binnen der stede van Ghend.

BIJLAGE BIJ HET ANTWOORD VAN SINT-WINOKSBERGEN

Privilege van Filips de Goede van 24 februari 1458

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°206r-207r]

Extraict uut een registre rustende ten comptoire der stede van Berghe Sinte Winnocx, in de welcken onder andere privilegien, sententien, octroyen ende andere littraigen der voorscreven stede competerende ghescreven es het naervolghende.

Phelips, par la grace de Dieu duc de Bourgoingne ...

Volgt een kopie van dit privilege, uitgegeven in G. Espinas, C. Verlinden en J. Buntinx, Privilèges et chartes de franchises de la Flandre, 1 : Actes généraux et Flandre française (Coutumes des pays et comté de Flandre), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1959, p.109-111.

Par collation est trouvé accorder audit registre.

(Getekend) Demynebrugghe 1569.

XX. ANTWOORD VAN VEURNE-AMBACHT VAN 24 NOVEMBER 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°208r]

Harde, hooghe ende eedele heeren, wy ghebieden ons met alder reverentie in de goede gratie van ulieder edelen.

Edele heeren, wy hebben ontfaen zeker besloten brieven van ulieder edelen, daerby ons lastende over te zenden alzulcke usantien, styl ende maniere van procederen als wy hebben tzy by ghescrifte ofte andere concernerende tfaict van crym.

Ten welcken obtemperen, zenden mits desen an ulieden edelen extraict autentycq uut zeker bouck rustende in tsecreet van den lande annopende de criminele procedueren danof wy ende onse voorzaten in wetten van allen ouden tyden gheuseert hebben, daertoe adjousterende dat in alle criminele pugnitie metten zweerde, volghende zeker oude restrictien ende ordonnantien van u edelen voorsaten van der Majesteit, toenemen twee sgraven mannen van den burch van Veurne, dewelcke kennesse nemen ende met ons oppinieren in tpronunchieren van dierghelycke sententien.

Ende nietmin zo verre als deur de diversiteyt van de delicten gheschil ofte zwaricheidt waere uutsprutende niet gheleghen in de ghemeene resolutien van den rechten, zyn ghecostumeert ter ontlastinghe van onser conscientie de zelve te doen consulteren zonder dat wy breedere ofte ampelder bewys zouden connen overzenden angaende de premissen dan zulck als hiervooren ghespeciffiert es.

Biddende dese onse rescriptie te houden over danckelick.

Edele ende moghende heeren, Godt zy met ulieder edelen. Uut Veurne desen XXIIIJen novembris 1569.

De al uwe onderdaneghe dienaers, landthouders, schepenen ende cuerheeren van den lande van Veurnambacht.

(Getekend) N. Spierinck.

(Op de rug)

Veurnambacht.

Harde, hooghe ende eedele heeren, myn heeren van den raede sconincx ons gheduchts heeren gheordonneert in Vlaenderen.

BIJLAGEN BIJ HET ANTWOORD VAN VEURNE-AMBACHT

1. Uittreksel uit het keurboek van Veurne-Ambacht van 1565

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°209r-210v]

Extraict uut den bouck van de cueren ende costumen van den lande ende casselrie van Veurnambacht rustende int secreet van den zelven lande, f° 23.

Van crime ende hoe dat men in materie van cryme ofte criminele zaken procedeert.

Naer de costume van den lande van Veurnambacht in materie van crime ...

Volgt een kopie van deze titel uit het keurboek van 1565, uitgegeven in L. Gilliodts-Van Severen, Coutumes de la ville et châtellenie de Furnes, 2 (Coutumes des pays et comté de Flandre. Quartier de Furnes), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1896, p.418-421.

Ghecollationneert ende bevonden accorderende by my (.

(Getekend) N. Spierinck.

2. Uittreksel uit de ontwerpcostumen van Veurne van 1546

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°212r-213v]

Extraict.

Dit naervolghende zyn de jurisdictien, costumen, ordonnantien, kueren, statuten ende usantien ghehouden ende gheuseert binnen der stede van Veurne, gheredigiert ende ghestelt by gheschriften by laste ende ordonnantie van bailliu, burgmeesters ende scepenen van der stede van Veurne voornomt, volghende zekere lettren van bevelen van mynen heere die president ende lieden van den raede in Vlaendren by laste ende ordonnantie van den Coninklycken Majesteit onsen souveraynen ende gheduchten heere.

Eerst nopende de jurisdictie.

Binnen de voornomde stede van Veurne zijn ...

Volgt een kopie van titel 1, artikel 1 tot en met 13 van de ontwerpcostumen van Veurne van 1546, uitgegeven in J. Van Rompaey, Rechtsteksten van de stad Veurne : de keure van 1332, het rechtsboek uit de XIVe eeuw en de costume van 1546, Handelingen van de koninklijke commissie voor de uitgave der oude wetten en verordeningen van België, 23 (1968), p.111-114.

Ghecollationneert jeghens den registre ghezeyt den roodenbouck () ende bevonden accorderende by my als greffier der voorseide stede.

(Getekend) de Meestere.

XXI. ANTWOORD VAN DE KASSELRIJ BROEKBURG VAN 3 MAART 1570

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°214r-214v]

Edele, hoghe ende moghende heeren, wy ghebieden ons dienstelic in de goede gracie van ulieder heeren edelen.

Edele heeren, voor andtwoorde up ulieder briefven daerby wy ghelast zyn ulieder edelen tinformeeren van de ordene van den procedeeren die men binnen deser casselrie onderhoudt in criminele zaecken, believe ulieder edelen te wetene dat men in de criminele zaecken by den bailliu ende burchgrave als officieren deser casselrie ten laste van eeneghe ghevanghen gheintenteert van allen ouden tyden ghecostumeert es te procedeeren van derdaghe te derdaghe totter conclusie in rechte.

Ende daernaer wert in de zelven zaecken ter manynghe van den voorseyden officieren by onsen gheheelen college van wetten recht gheadministreert naer de gheleghentheit ende de demeriten van dien naer tbeste verstandt dat ons de almoghende heere heeft verleendt, oock conforme de dispositie van den ghescreven rechte.

Ende zo wanneer wy in de zelve criminele zaecken eeneghe zwaricheit vynden, nemen daeruppe goeden raedt ende advys met gheleerde in rechte, zonder up tfaict van den zelve criminele procedueren eeneghe particulieren costume by ghescrifte thebbene anders dan den voorscreven ouden gheobserveerden styl ende usantien.

Edele, hoghe ende moghende heeren, wy bidden den almoghenden Heere ulieden edelen te sparen in ghesonde. Te Broucburch desen IIJen martij 1569.

Van ulieder edele ende onderdaneghe dienaeren, bailliu, scepenen ende casselrie der casselrie van Broucburch.

(Getekend) de Cupere.

(Op de rug)

Casselrie Broucburch.

Edele, hoghe ende moghende heeren, mynen heeren die president ende raden sconincx ons gheduchs heeren van zynen provincialen raedt van Vlaendren.

Recepta den XIIJen in maerte LXIX te Ghendt.

XXII. ANTWOORD VAN GREVELINGEN VAN 30 DECEMBER 1569

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°218r]

Edele, hoghe ende moghende heeren.

Achtervolghende ulieder heeren beslotene briefven ghedateert van october laestleden ende tbevel van zynder Majesteits weghe an ons ghedaen daerinne begrepen, zoo overzenden wy an ulieder eerweerdecheit met deze copie van zulcke oude costumen ende privilegien als me () van alle ouden tyde binnen desen stede ende jurisdictie van Grevelinghe ghepleecht heeft te useeren ende observeeren zoo me () noch doet nopende de criminele procedueren ende andere zaeken van ghelycker substantie.

Biddende dat de zelve ulieder edelen ons over gheexcuseert houden wille van dat wy de voorzeyde copie ende declaratie nyet eerder ghezonden en hebben obsteerende diverssche zeer zwaere ende urgente zaeken extraordinaerlic ons overghecomme zoo int tauxeeren van den C pennynghe als anderssins, dat kendt Godt die ulieder, edele, hoghe ende moghende heeren zyn goddelicke gratie verleenen wille, ons recommandeerende zeer oodmoedelic an uliede heeren goeder gratie.

Te Grevelinghe penultimo decembris XVc LXIX.

Bailliu, mayers ende scepenen dezer voorzeyde stede van Grevelinghe te dienste van myne voornomden heeren altyts ghereet.

BIJLAGEN BIJ HET ANTWOORD VAN GREVELINGEN

1. Uittreksel uit een onbekend keurboek van Grevelingen

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°219r-221r]

Copie van zulcke previlegien ende costumen als me () binnen der stede ende scependomme van Grevelinghe van alle ouden tyde gheuseert ende onderhouden heeft in iustitie ten upziene van den criminele zaeken ende proceduren, ghetrocke uuten bouck van de statuten ende oude costumen der voorzeyde stede.

[1] Eerst een poorter van Grevelinghe es zoo vry te Grevelinghe dat hy mach gaen achter straete alle de heerlicheyt duere zonder dat hem den officier mach vanghen van wat articlen hy up hem presumeren wille, eyst niet metten faite doende.

[2] Item eenen officier en mach gheenen poorter ter examen legghen, ten waere hem eerst ghewyst by vonnesse van eenen vullen banc van scepenen, emmers van vyfve ten minsten.

[3] Item een poorter fait doende in de presentie van den officier, hy zoude hem dan moghen vanghen metten faite doende omme meerder inconveniente te schuwene of te beletten.

[4] Maer nochtans zal den officier dien ghevanghen niet terstont leeden in de vanghenesse. Maer zal hem ghehoude zyn te bringhene voor ghetal van wetten omme aldaer te doene dies men met eenen poorter schuldich es van doene naer costume.

[5] Item eenen poorter alzoo ghevanghe zynde staende in de handen van den heere in presentie van der wet, den ghevanghen mach zegghen ick verzoucke myn persoon te verborghen uut der vanghenesse. Ende den officier moet hem daertoe ontfanghen jeghens hem te rechte te staene up peine van bannen ende zyn borghen in de boete van vierwarf tzestich pond updat waere van criesme ende dat hy fugitif wierde.

[6] Item als een ghevanghen poorter wesende hem alzoo beschudden wille uut der vanghenesse, zoo behoort hy daer al ghestoffeert te zyne van borghen omme aldaer dies hy schuldich es van doene. Maer es hy niet ghestoffeert of dat de borghen niet solvent ghenouch waeren of onghereet of onvindelic, zoo mach by dien ghebreke den poorter gheleet zyn by den colvedraeghere in de vanghenesse tot an der stondt dat hy ghestoffeert zy.

[7] Item ghebuerdet dan den bailliu der contrarie deede ende hem yemend vriend of maech van den poorter daerof ter wetwaert keerde of hem te rechte stelde, hy zoude up dat point vercrighen orlof uut der vierschaere by tqualic procedeeren van den bailliu ende de vanghinghe van onwerden.

[8] Item ghevielt zoo dat den bailliu up eenen poorter presumeerde of betuuchde dat hy mesdaedich waere in eenich faict van criesme, zoo en mach den officier nochtans dien poorter niet vanghen. Maer zal eerst ghehouden zyn tfaict den wet te kennen te gheven ende te informeren van den mesdaet met lieden werdich van trouwen ende poorters wesende niet suspect in de zaeke.

[9] Item de wet gheinformeert zynde van den sticke by informatie precedente, nochtans dit nietjeghenstaende den mayer van den commune by ingheven van eeneghen goetwilleghen van den mesdadeghen mach commen an den heere in kennesse van wetten ende verzoucken zynen poorter te verborghen uut sheeren handen van wat sticke den heere up hem presumeeren wille met goeden souffisanten zekere van IIIJLX pond jeghens den heere te rechte te staene.

[10] Ende indien den poorter daernaer in ghebreke waere te compareeren te wette te zynen wettelicke daghe, hy zoude by vonnesse van scepenen ghebannen zyn van den faiten dies hem den bailliu anlegghen zoude ende zyne borghe ghewyst in de boete van IIIJLX pond jeghens den heere.

[11] Item oft zoo ghebuerde dat den officier by overwillen ofte by simpelheide eenen poorter vinghe ende in de vanghenesse leede daerup hy presumeerde eenich fait van criesmen of van den grooten ende den officier ignoreerde de vryheyt van den poorterie by ingheven van eenighen onbekenden der wet daerof gheen kennesse ghevende noch informeerende, den mayer van den commune mach commen verzoucken zynen poorter ontsleghen te hebben. Ende indien den bailliu daerof refusant waere of dilayerde den poorter tontslane uut der vanghenesse ende den mayer van den commune dat der wet kennelic maecte, den bailliu zoude hem in dat stick mesuseeren ende hy ghinghe jeghens zynen eedt ende scepenen zouden mueghen ontzegghen met hem te useeren of maninghe van hem tontfanghen tot hy vulcommen zoude hebben tverzouck van den mayer van den commune ende dan den poorter ghedelivreert up straete costeloos ende schaedeloos.

[12] Item als waert dat den bailliu van Grevelinghe eenen poorter ghevanghen hadde metten faite doende van manslachte ofte yement ter doot te bringhene ofte andere groote faiten, nochtans even verre dat noopt den heere hy zal ghehouden zyn terstont den poortere te stellen ter bortuchte van IIIJLX pond indien den poorter of mayer van den commune dat begherre. Maer den bortuchte en mach in dit stick gheenssins vervanghen trecht van partie.

[13] Item ende waert zoo dat partie binnen dezen clachtich quame up den ghevanghene, den heere en mach den poorter dan te gheen bortucht stellen of ontfanghen. Maer zal in dat stick overgheven den colvedraeghere up wederleveren.

[14] Item waert zoo dat den bailliu wilde doen gaen ter waerhede vremde persoonen up eenen poorter, den mayer van den commune mach zonder begryp ten dinghedaeghe die wederzegghen, want zy werden by der wet bevonden reprochierlic ende de waerheide niet vulcommen up datter anders niet poorters ghenouch en zyn die van den zaeke weten tot vyfve toe waerof de twee zyn vulle ghetughe. Ende indien den bailliu der contrarie deede, scepenen mochten upstaen en wechgaen zonder voorts te dinghen ende zonder begryp.

[15] Item een persoon ghevanghen zynde van den grooten ende dien ghevanghen wet beghert, den bailliu es hem schuldich daertoe tontfanghen ende dach te bescheeden binden derden daghe ende alzoo procedeeren int ghedinghe van den derdendaghe totter sententie diffinitive up zynen persoon.

[15] Een vrempt man uploop doende eenen poorter met verboode wapene ende den poorter riepe poorterie, elck poorter diet hoore es hem schuldich te helpe te commen omme tbeschudden van zynen lyfve. Ende die daerof in ghebreke waere, dat waere de boete van thien pond jeghens den heere.

[16] Item eenen poorter omme tbescudden en hy messchievelic of onvoorzienelic faict deede, dat werdt gherekent voor messchief ende quicte van den mesdaet jeghens den heere ende partie, ten waere dat partie conste inwaerts doen dat ghedaen waere in evelen wille ende grammen moede ende niet beschuddende.

[17] Item indien een poorter helperoup maecte an de poorterie zonder noot of met quaeder cause, dat waere up den zegh van scepenen omme tdangier datter uut zoude moghen spruuten.

[18] Item zoo wie eenich faict doet daer men tlyf mede verbuert en hy up tkerckhof trect, hy bevryt zyn lyf. Maer compt hy weder of eer hy paix heeft jeghens den heere ende anderwarf fait doet, hy verbuert zyn vryheyt van den ghewichde plecke ende den bailliu mach hem vanghen in kercken ende up tghewichde indien dat tfait blycke ende anders niet.

[19] Item zoo wie kerckroof doet, verbuert lyf ende goet. Ende de vrycheyt van allen ghewichden plecken es hem ontzeyt.

[20] Item zoo wie een bloot mes treckt omme yemand te griefven binder stede of vrydomme in grammen moede zonder fait te doene, verbuert jeghens den heere X pond.

[21] Item zoo wie manslacht doet, verbuert lyf ende goet. Nochtans zoo en es de confiscatie niet executeerlic voor hy verwonnen es te wetten, dats als hy ghewyst es te bannen ende tgoet verbuert. Met dien vonnesse zal men zyn lyf ende goet ter executie legghen elck binden limite van zynder officie ende aldaer zal den heere deelen jeghens de weduwe te helften of emmers naer costume daer tgoet gheleghen es of daer de kennesse behoort.

[22] Item zoo wie zeerof of straetrof doet, verbuert lyf ende goet updat tfait blycke.

[23] Item zoo wie reerof doet, dat es dooden te beroven, pelders, crucen van den lycke stelen, de kersen of kandelaeren derby staende, die verbuert lyf ende goet. Ende alle vrycheyden van ghewichden plecken zyn hem ontzeyt als vooren.

[24] Item zoo wie up anderen schiet met eenighe gheschutte in evelen moede ende grammen wille binder stede ende vrydomme, den bailliu mach hem bedinghen van moorde.

[25] Item zoo wie desobeissant es den heere of jeghens hem rebelleert of overhoorich der wet es in bevelen of verzoucken, verbuert LX pond.

[26] Item zoo wie sheerens hand breeckt of den heere zyn prinse ontjaecht of ontholpe die den heere in handen heeft of den heere eenich belet deede yement te vanghen, verbuert LX pond.

[27] Item zoo wie fugitif es ende bedectelic treckt uut der stede metter woonste zonder consent van der wet, dats up drie jaeren den ban uut der stede ende vrydomme van Grevelinghe.

[28] Item zoo wie ghebannen es een termin van jaeren en hy incompt metten prince van den lande of heere van der stede, hy zal bliven wetteloos tot zyn jaeren van banne gheexpireert werden.

[29] Item zoo wie bedecte laghe doet binnen der stede of heerlichede van Grevelinghe by daghe of by nachte, verbuert LX pond.

[30] Item zoo wie marctstorin doet, dats eenich fait doen up den marckedach of in de vrye jaermaerct, den principaelen doender ende meidepleghere boeten elck LX pond. Ende die hem verwert ooc LX pond. Maer den beghinder of beghinders zullen alle de boeten betalen.

[31] Item zoo wie huuszouc doet, dats thuus breken, ontdecken of dueren of veinsters in te slaene in evelen wille, verbuert LX pond.

[32] Item zoo wie yement iniurie criminele anzeght, eyst poorter jeghens poorter of poorter jeghens vremde, ende den verwerdere daerof recht beghert, den bailliu zal hem dach bescheeden in den derden dach up goeden souffisanten zekere. Ende indien hy dies tevalt, zal ghepuniert zyn. Ende indien den eersten moveerdere dies tevalt by goeder informatie, hy zal staen ter beteringhe ende punitie corporelic of civilic ten zegghene van scepenen. Ende waert zoo dat hy niet en compareerde, hy zal ten vervolghen van den verwere ghebannen zyn ten goetdincken van scepenen.

[33] Item waert zoo dat eenen ghevanghen den colvedraeghere ontvremde uut der vanghenesse, het zye by breken of anderssins ofte by subtilheiden, dat zoude den colvedraeghere moeten andwoorden jeghens den bailliu of partie in zulckerwys dat den ghevanghe hadde moeten doen.

[34] Item zoo wie andere grieft ende gheeft opene wonden ende lopende bloet in evelen wille ende grammen moede met verboode wapenen verbuert jeghens den heere LX pond.

2. Uittreksel uit een privilege van Filips de Goede van 8 juli 1441

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°222r-222v]

Copie hors des lettres de privilege accordé par feu de bonne memoire que Dieu absoulde Phelippe, duc de Bourgoingne, etc., le VIIJe de juillet l'an de grace mil quactre centz quarante ung.

Premierement que doresenavans les maieurs et echevins ...

Volgt een kopie van de artikels 1, 3 en 8 van dit privilege, uitgegeven in G. Espinas, C. Verlinden en J. Buntinx, Privilèges et chartes de franchises de la Flandre, 1 : Actes généraux et Flandre française (Coutumes des pays et comté de Flandre), (Recueil des anciennes coutumes de la Belgique), Brussel, 1959, p.363-364.

Ainsy est porté par les lettres dudit privilege et suivant la teneur d'icelles comme aussy des statutz et coustumes cy devant declaréz procede es causes et faictz criminels de cestedit ville de Gravelinghes. Tesmoing a l'ordonnance des bailly, maieurs et eschevins susditz, moy greffier soubzscript ce XXIIJe de decembre anno XVc soixantenoeuf.

(Getekend) Desquennes.

(Op de rug)

Edele, hoghe ende moghende heren, myn heeren den president ende raedslieden van sconincx raede in Vlaendren gheordonneert te Ghendt.

Grevelinghe nopende costumen criminele ende civile.

XXIII. ANTWOORD VAN DE HEERLIJKHEID VINDERHOUTE EN MERENDREE VAN 6 JULI 1570

[Brussel, Algemeen Rijksarchief, Mercy-Argenteau, 22, f°223r-224r]

Bailliu ende scepenen van der heerlichede van Vinderhoute ende Meerendre metten toebehoorten, ghesien ende ghevisiteert hebbende de besloten briefven an hemlieden ghesonden van weghen bailliu ende mannen van leene sconyncx ons gheduchs heeren van zynen casteele van den Ouderburch van Ghendt in daten den XXVJen in octobre XVc LXIX, adverterende hoe dat mynder heeren van den raede in Vlaendren hadden ontfaen briefven van zynder Excellencie dat zylieden hemlieden zouden informeren up de costumen ende previlegien ende procedueren in criminele zaeken gheuusueert (), ende midts dat de voorseyde heerlichede van Vinderhoute ghehouden es van den leenhove ende huuse van Denremonde ende daerondere resorterende es, ende niet te leenhove van der Ouderburch van Ghendt, hebben nochtans sonder preiudicie wel willen informeren myne heeren van den raede omme te vuldoene de bevelen van zyne Excellencie, dat zy volghende den vermoghen van der zelver heerlichede nopende tbeleet van de criminele zaeken gheuseert, hebben van oudts tyden ter manynghe van huerlieder bailliu te procederene metten leenmannen ende scepenen van diversche vierscaren van der zelver heerlichede by indaginghe van den delincquanten up ende binnen der zelver heerlichede te rechte ghestelt, ende dat zy int pugnieren van dien hemlieden reguleeren int gheven van huerlieder sentencien ende vonnessen naer dexigentie ende meriten van den mesdaden ende sticken, zo van der zelver voor hemlieden ghecommen ende ghebleken es by behoorlicke informatien ende ondersoucke by mannen ende scepenen ghedaen, uutende by de zelve huerlieden sentencien ende vonnessen de qualiteyt van de supplicie die de zelve delinquant naer rechte ofte costume moeten lyden ende onderstaen, tzy met fustigatien, bannissementen, lyfvelicke executie ofte anderseins met confiscatie van goedinghen tzy leene, erfve ofte catheyl, ten proffycte van den heere in wiens wille ende ghenade men den delinquant ofte malfacteur wyst.

Daertoe zy ooc ghecostumeert zyn hemlieden te beraedene met gheleerde in rechte ten coste van den ghecondempneerde. Twelcke es tghuene dat de scepenen van der voornomde heerlichede desen angaende zouden connen ghespecieren.

Biddende ulieder edelen de zelve hiermede over gheexcuseert thoudene.

Actum desen VJen van julet XVc LXX.

De aluwe welwilleghe dienaeren, bailliu ende scepenen van der voornomde heerlichede van Vinderhoute ende Meerendre.

(Op de rug)

Vinderhaute.

Hooghe ende moghende u edelen, myne heeren van den raede gheordonneert in Vlaendren te Ghendt.