LEENRECHTEN VAN VLAANDEREN (HS Leeuwarden)

De “Leenrechten van Vlaanderen”, een anoniem tractaat uit de eerste helft van de 14^de eeuw, is de oudst bekende Vlaamse leenrechtsbeschrijvende bron. Het hieronder uitgegeven handschrift wordt bewaard in de Provinciale Bibliotheek van Friesland in Leeuwarden (Handschrift 285). Nadere gegevens betreffende dit handschrift en betreffende dit tractaat vindt men in Opsommer, “Omme dat leengoed es thoochste dinc van der weerelt”. Het leenrecht in Vlaanderen in de 14^de en 15^de eeuw, dl. I, Brussel, 1995, p.148-156.

Omme dat leengoed es thoochste ende tsollempnelste dinc van der weerelt ende metten menighen de rechten derof lettel bekent zijn, so wil ic een deel verclaren van den rechten dewelke ic niet ne vinde in ghescriften onder de lieden. Ende nochtanne zijn de rechten nuttelijc ende noodzakelijc te wetene, want ne ware leengoed, de werelt ne mochte niet zijn gheregiert, eidelheide ne mochte niet ghedueren no regement in handen bliven, eerlichede zoude vergaen, de eidele ende de hooghe gheslachte zouden dalen, ende elc zoude in corten iaren willen zijn even goed. Dat mach men beseffen bi den poorterscepe van den steden die van hofrechte niet ne houden, ende bi dien zijn vele van den poorters even ghelijc in state. Nochtanne hadden zij niet eenen heere die bi leene haer heere ware, zi ne mochten niet ghedueren ([1]), want storve haer heere, viere of vive kindren zouden gaen deelen die stede. So zoude in corten daghen die stede hebben vele heeren, ende elc zoude zijn deel van der stede ende lieden draghen ieghen den andren, ende werden also in ghescille. Hieromme eist nuttelike dat doudste zone hebbe de heerlichede van der stede alleene, ende blive een heere zodat de stede eendrachtich blive ende hi se houde in rechte ende hebbe ghebod over al, ende goede zijne broeders ende zustren in andre wise, ende dat hi moghe zijn gheslachte beschermen, helpen ende voordren. Ende hi mach eidel leven leeden, hooft zijn van al ende de name houden staende ende van hemlieden ghedient zijn. Ende aldus eist ooc van landscepe, want bi dien zouden ooc alle landen in ghescille worden. In dese wise beghan eerst eidelheide ende aldus es zoe voort ghehouden, ende aldus es in elc land ende in elc hoghe gheslachte eempaerlike bleven J hooft dat tlant ende gheslachte uphoudt, regiert, de name draecht, staet leet ende den andren recht doet. Ende bi deser redenen eist bequamelic Gode ende nuttelic der weerelt, ende niet meer ne mach land no stede gheduren zonder hooft danne een meinsche zonder hooft leven of ghedueren mach. Ende eerst es behouvelic te wetene van den dienste van leene.

1. Eerst van den dienste van leene

Een dienst staet generalike up alle leengoeden, dats trauwe ende waerhede. Ende die es elc man sculdich zijnen heere. Ende die heere es se sculdich weder zijnen mannen ende subgiten, maer niet evenghelijc, want die heere stater in eerlike, dat es dat hi zinen mannen niet ne bedrieghe voorzienlike, no zende, no ne leede te verliese, ende hem ghetrauwelike bescherme na zijne macht. De man heif se onderdanichlike onder zijnen heere, ende dat es dat hi ghereet zij tsinen ghebode zonder loose excusantie omme hem te helpene in zijne nood, eist omme zijnen eerliken staet of rechten, om hofrechte of grond of omme zijne heere of ziere vrienden. Wart hijs vermaend, dat hi hem ghereede zij warachtich ende ghetrauwe in rade, ghestadich ende staerc in helpen ende secreyt na dat hi ghemoet ende vermach. Andre dienste zijn vele van leene, maer altoos moet men daerin zijn ghetrauwe. Ende daerof nes gheene noot van meer verclaers.

2. Van foyaulteitscepe of manscepe

Het ne zal niement maninghe ontfaen, kennesse draghen no derover staen, no vonnesse wisen, hi ne hebbe eerst manscepe ghedaen of foyaulteit ghezworen. Ende als een man leen ontfaen heift, eist verstorven of ghecocht, ende de heere daer niet ne zij omme de manscepe tontfane, zo sal men eenen man doen zweeren foyaulteit, dats den heere ghetrauwe te zine, te rade ende te hofrade te ghane, der mannen raed secreyt te houdene, rechte kennesse ende goede vonnessen te draghene ende te wisene, zijn leengoed te verdienne, ende al te doene dat goed man sculdich es te doene. Ende danne gaet hi te rade ende thofrade, ende kent ende wijst als man van leene, ende mach ziine manne ontfaen ende onder hemzlven wet doen.

3. Van den zelven

Niement ne mach van zinen mannen de manscepe ontfaen hi ne hebbe eerst manscepe ghedaen zijnen heere of foyaulteit ghezworen, no onder hem doen dinghen of het ne ware bi oorlove van zinen heere. Ende dien oorlof nes men niet sculdich te ghevene daer ne ware goede redene of noodzinne bij.

4. Van relieve

Comt een man een leengoed toe van dooden of bi coope, zo moet hijt verheffen, dat heet verlieven. Een vul relief es X lb., een half relief es V lb. Ende eenighe staen ter bester vrome, ende danne mach de heere kiesen welke vrome hi wille van den eersten drien jaren.

5. Van camerlincghelde

Camerlincgheld es hi sculdich die manscepe doet, dats bi rechte X s. par. Daer ne heift de heere gheen recht an. Dat heift hi om den dorelijt ter dore ende om de kennesse der hovelinghe. In ouden tiden hiet men hoveschede.

6. Hoe dat de heere sculdich es zine mannen tontfane

Daer een heere nieuwe comt an heerlichede, zijt bi coope of verstervenessen, es sculdich ziine manne tontfane zonder haren cost alle diere waren manscepe te doene. Die manscepe ghedaen heift es sculdich de groote van zinen leene up te bringhene in zijns heeren bouc van zinen mannen bin den XL-sten daghe up X lb. par. Ende die vuerst heift hi omme derbinnen wel te beziene de grote van zinen leene, dat hi niet bescimpt zij mijnder over te bringhene dan het es, want daeran verbuerdi ooc X lb. par.

7. Van manscepen te doene

So wie een leengoed ancomt, hi moet manscepe doen binden XL-sten daghe up X lb. par., of hi ne hebbe consent van uutsette of kenlike zinne. Ende een man zonder zinne, uutset of nood, die jaer ende dach of meer tijd liete liden sonder manscepe te doene ende hi storve, eenighe willen zecghen dat zijn hoir niet lichte ten leene gheraken zoude mids dat hi ziinen heere niet gheobedijert ne hadde.

8. Daer meer dan een comt an den heere omme relief te betaelne

Daer een leen versteerft ende twee of drie of viere of meer commen an den heere haer relief betalen ende manscepe doen willen, de heere es se sculdich alle tontfane ende weder te verghiftene, elken behoudende tsanders rechte. Ende comt er meer dan een binden XL-sten daghe na de dood des grondenaers, hi nes niement sculdich te zettene in possessien. Maer comt er een alleene binden XL-sten daghe, die es sculdich te stane in possessien, utegheleit oft ghedaen worde bi accoorde oft bi vonnessen van den mannen. Maer in vele hoven houd men de contrarie, want wie eerst verlieft ende manscepe doet staet in possessien, ende niement meer.

9. Van maechzibben te prouvene ende leengoed te bescuddene

Daer een man in paysivelre possessie staet van eenen gronde ende een ander comt ende verzouct dat leen met eenen verlieve ende manscepe ende begheerd derup wet, zo zal men maken hof, ende daer sal hi commen diet verzouct ende tooghen zijn rechte te wetten, ende begheeren an den heere dat hi met tween mannen of met meer trecke ten gronde ende make dach eenen persoon, hem ende allen denghenen diere recht an heesschen of hem rechts an vermeten willen, binnen XIIIJ-nachten sheeren aysemente van dien daghe dat hi up den grond es bin XIIIJ-nachten. Stater huus up den grond daer yement in woent, doen se te dien huus, stater negheen, laet te wetene ten naesten huus ende noome zeker hof ende stede.

10. Van den zelven

Comt wederpartie in, ende zij scillen wie de naeste es, daer zullen de mannen of hooren informatie van den ouderinghen, van der maechzibben ende van den ghonen die se kenneden.

11. Noch van den zelven

Schillen zij van wien ende ute wies buke tleen commen es, zo zullen partien dat prouven voor de mannen metten ouderinghen ende ommesaten van den leene ende die se kenden. Ende in dese twee articlen ne sal niement wesen verweers no voordeel hebben, maer men sal se hooren an beede ziden, ende zullen in beeden ziden wesen heesschers up den grond zittende. Want dat heet circominage, dat ziere toecommen van diere omtrent gheseten zijn.

12. Van die te vermete ghewijst werdt

Eist dat dieghone die de possessie helt, incomt omme dien gront te bescuddene dien hi bezit, ende hi tooghen can levende redene hoe hi gherechtelike an den grond commen es, daer staet hi verweere ende de naeste omme dat te tooghene. Can hi daerof vinden een wettelic vermet, ende de manne horen dat zijn vermet doodt des heesschers vermet, zo zal menne te vermete wisen, ende moet hem de heesschere kennen ende vinden een naere. Doet hi des niet, zo ghaet de verweere te vermete.

13. Van den zelven

Eene generale reghele es in allen hofrechte, zo wie te vermete ghewijst wert, blijft hem zijn vermet bi, hi wint zijn ghedinghe. Gaet hem zijn vermet of, zo winnet dandre zonder vermet.

14. Hoe men tghedinghe leeden zal

Daer men dus dinghet van erven ende van cateilen, zal men ghedinghe houden van XIIIJ-nachten te XIIIJ-nachten. Ende daer het bi contumatien verghaet ende niement incomt, daer sal men dinghen drie XIIIJ-nachten, elken dinghedach met drien voorteesschenen ende IIJ beidenen, ende tijdt ende wile verleden, dats tote naer complien dats nacht, ende kenlic maken dat de poorten open zijn ende valbrucghen neder, ende gheven wech ende gheleede van allen saken sonder van dien, ende presenteren hem van dien wet ende vonnesse te doene, ende daerna houden IIJ XL-daghen in diere wisen, ende daernaer jaer ende dach. In eenighen hoven houd men daernaer drie derdedaghen, ende danne wiist men dien in handen tote ander stont dat yement comt diere meer rechts an heift, dus valt hi in possessien. In eenighen hoven wijst men te zijnen vryen eghindomme.

15. Van erven, cateilen ende van gronde

Alle cateilen, baillen ende noten wint men hof bin drien XIIIJ-nachten in der manieren dat vors. es. Maer mannen ne zullen gheene daghinghe wisen, de heesschere ne can levende redene tooghen dat hiere recht an heift. Want metter daghinghe heift hi den voet up tleen.

16. Van den zelven

Ghi zult weten dat deerste drie XIIIJ-nachten zijn om de cateilen, noten, om de ghedinghen, wetten. Dandre IIJ XL-daghen om de possessie. Ende jaer ende dach omme wedewen, weesen ende lieden die buten lande zijn. Ende daer men drie derdedaghen daerna houdt, eist om belet of om nood die de lieden van buten slants hebben moghen in hare commen te hovewaert.

17. Daer een comt een leen versouken dat een ander versocht heift ende niet ontfaen es

Daer een comt an den heere ende begheert een leen te versoukene ende niet ontfanghen es, ende een ander comt eer die ontfanghen es ende begheeret ooc te verzoukene, al waren de XL daghen of tjaer of meer tijds leden, of daere de heere weet daert meer dan een verzouken wille, hi nes niet sculdich te stelne eenighen in possessien. Want possessie es groot voordeel in evengheliken rechte, bi dat metter possessie bi crachte van hofrechte J man wert verweerre. Maer zij zijn alle heesschers, of het ne came toe bi wantale. Ende omme dese redene vint men wel goede heeren als zij achter eenen dooden hooren van eenighen ghescille, zij stellen se al ute tote dat de XL daghen leden zijn om datter niement in possessien onredelike commen zoude.

18. Hoe men bladinghe halen zoude up eenen die den grond onrechtelike beseten heift

Die zijn principael wint ende wederpartie heift in hove, wint zine wettelike costen. Ende wien een leengoed ancomt ende ghewijst wort daer een ander in rechter possessie of ghestaen heift, die sal bi den vonnesse der mannen halen die note ende bladinghe van den jaren dat hijt beseten heift an den principael of an zijne boorghen daer hi hem hoveschwaerdich mede maecte. Maer die bi contumatien een leen ofwint, of ter purge stelt ende zuvert, moet zelve zijne wettelike costen betalen.

19. Hoe dat een man zinen grond verbueren mach bi IIJ manieren

Drie souvraine verbuerten zijn daer elc man jeghen zinen heere zonder ander fait zinen grond mede verbueren mach. Teerste es dat hi hem wapene ieghen zinen rechten heere ende comme ieghen hem up een veld daer zinen heere zij. Tander dat hi lichamelic gheselscap hadde met zijns heeren oudsten hoire of zinen wetteliken ende kerkeliken gheselscepe. Tderde datti manscepe dade of recht hiessche van zinen gronde in andren hove danne in zijns heeren hof daer hijt of houdende ware. In elc van desen verbuerde hi zinen gront.

20. Van den zelven

In andre wise, werde hi ghemaend zinen heere te dienste te commene ende te houdene, dat zoude hi moeten doen of men zoude hem zinen grond met daghinghen ofwisen met IIJ viertienachten, IIJ viertich daghen ende iaer ende dach, also in de contumatie vors. es. Maer als hi quame te dienste zo zoude hi met pennincboeten quite zijn eert ontwijst zij.

21. Noch van den zelven

Met valscher kennesse of met valschen vonnesse verbuerd J man zine trauwe ende LX lb. In eenighen hoven, zo zoude hi verbueren zinen grond, ende in eenighen hove lijf ende goed.

22. Dat een man zijn leen besate sonder manscepe te doene

Die zijn leen langhe besate sonder manscepe te doene ende zonder oorlof, de heere bi hofrechte zalt also langhe moghen houden zonder man als hijt ghehouden heift sonder heere. Ende hierbi mach men weten, die gheene manscepe ghedaen heift, dat hi gheene possessie heeft, al hadde hi ooc uutset van manscepen te doene ende hijt besit. Maer foyaulteit absolveerdt de manscepe tote sheeren vermaenne.

23. Hoe hem een heere ende zine manne mesuseren moghen

Mesusanche van wetten dat men ghaet buten rechte of costumen, daerin moghen heere ende mannen mesuseeren, dats den bailliu LX lb. ieghen den souvrain heere, ende elken man X lb. diere in hove was. Ende als de heere de wettelichede an hem draecht, zo moet hijs sbaillius boete ghelden. Doet hi se van hem, zo moet de bailliu zelve instaen.

24. Hoe een man zijn goed bescudden mach met zinen live

Als de souvrain heere een man ende zijn hof calengiert van mesusancen, so saysiert hi ziin hof ende heerlichede, so mach de man commen int souvraine hof ende begheeren ziin goed met zijnen live te bescuddene. So moet dan de heere zijn goed ontsaysieren ende lecghen hem ende zine mannen te wetten. Dats te wetene, hi moet heesch maken ende begheerne ghedaecht te hebbene. Ende danne wijstinenne ghedaecht te hebbene mondsprekende of up zinen grond. Ende als hi comt, moet men hem doen verclaers van heessche, ende updat hijs begheerd wisen dach van rade XIIIJ-nacht. Ende in eenighen hoven wijst men dach van rade XL daghe. Ende zonder wettelijc vermet can den heere van zulken dinghen zinen man niet ghenaken.

25. Die in hove verclaers van heessche heift

So wie in hove heift verclaers van heessche ende dach van rade, begheert hijt, hi moet hebben dach van rade van zo wat zaken dat het zij.

26. Hoe dat doudste zone tleen toecommen mach

Een man aldus leen houdende, het ghevalt dat hi heift vele kindren ende dochtren ende dochtren kinderen ende eenen jonghen sone, die zone sal hebben tleen. Ende eist ghecocht, zo moet hi in deele bringhen den coopscat bi hofrechte. Ende hi sal voort deelen int ander goed, erven ende cateilen. Ende dit leen heift hi omme dat hi es hoir marle eerst ghewonnen, werdich te draghene tzweert, vonnesse te wisene, justicie te doene boven der femmele.

27. Van den selven

Sijnre vele zonen, doudste sal hebben tleen omme dat hij es de vromste ende wijste ende deerste ghewonnen. Sijnre vele dochtren ende gheen zone, doudste zal hebben tleen omme dat zoe es deerste ghewonnene, de vromste ende wijste ende eerst ghereet omme scone zonen te winne.

28. Waren eenen kinde leen ghecocht, hoet vader ende moeder ontgaen soude

Waren daer vele dochtren kindren zonen ende al de moederen dood, der oudster dochter zone , al ware hi jonghest, zoude hebben tleen, daeromme zeit men tvoordeel es zijn omme dat hi es commen van der oudster dochter. Ende dat es als tleen comt van den scoonheere of sconevrauwe, ende anders nieuwer. Dit zijn doude rechte. Maer in vele hoven houd men dat toudste naeste hoir maerle sal hebben tleen van wien dat het comt updat daer gheene femmele naerder zij.

29. Van den zelven

Ware eenen kinde leen ghecocht, al levede vader ende moeder ende tbedde gheheel ware, storve tkint sonder hoir, zijn leen ne soude vader no moeder toecommen. Want het ne mach niet clemmen no wederkeeren, het moet emmer dalen up de naercommers.

30. Als een grondenere steerft, hoe ziin leen zinen oudsten broeder toecomt

Het ghevalt dat een grondenare heift vele broederen van vadre ende moedre of halve broeders van der zide daer tleen hem of comt, hi steerft sonder hoir, ziin leen sal toecommen zinen oudsten broeder van der zide daer hem tleen of commen es, of ziere zuster heifti gheenen broeder. Ende al hadde hi eenen broeder die drie daghen oud ware ende eens broeders kint dat XL jaer oud ware, ziin jonghe broeder sal hebben tleen omme dat hi de naest es 1/2 let. Of al hadde hi eene zustre die drie daghen oud ware ende eens broeders kint dat ([2]) XL jaer oud ware, ziin suster soude hebben tleen omme talf let dat zoe te baten heift. Dus es een half let groot ende goed ghenouch elken wive ieghen den man omme den gront van den leene mede te winnene.

31. Van den zelven

Een grondenare heift twee ooms of meer, of twee rechtzweers of meer, of twee anderzweers of meer, of twee derdzweers of meer, ende hi sterft zonder hoir van zinen lichame, altoos sal den oudsten hoire marle die even naer zijn siin leen toecommen. Ja, die es van den zelven vierendeele ende troncke daer hem tleengoed of commen es, of ziere suster heifti. Ende esser eene femmele 1/2 let naerder, het sal haer toecommen voor den man. Maer waert ghecocht zonder narede, of van eenen heere ghegheven sonder maechsibbe of hoire, zo soude den naesten oudsten hoire toecommen van welke zide dat het ware ([3]) in de gheheele maechsibbe, weder dat het zij van vader of van moederzide.

31bis. Van den zelven

Een grondenare heift een leen dat hem comt van zinen vader, hi heift eenen broeder van der moederzide, ende zijn naeste maech es een anderzweere of derdzweere van svaderszide, ende hi steerft sonder hoir, ziin leen sal toecommen zinen anderzweere of derdzweere diere naest zij, wijf of man, ende ontghaen den broeder. Want het ne mach niet uten gheslachte gaen no comen sonder vercopen of verbueren, bi die redene dat het daer ghetronct es. Want also sijn vader was up tleen J sprute, zo es de grondenare eene andere, als hi steerft comt het zinen derdzweere, dats eene derde sprute up tleen ghelike of tleen ware een wortel daerute spruten drie spruten. Men zoude niet zecghen, dats een boom maer een tronc, also es tleen in dat gheslachte ghetronct ende ne mach niet anders ontronken danne vors. es.

32. Van den zelven, hoe een man zijn oudste hoir erven mach

Elc grondenare mach zinen oudsten hoire zinen grond updraghen ende hem ontherven voor bailliu ende mannen, zonder ander hoir of nood of kercgheboden. Ende daer ne heift de heere nemmeer rechts an danne tnieuwe relief. Hieromme zeit men dat tnaeste hoir comt ten gronde omme eenen vullen coop.

33. Hoe dat men bi tween manieren te buten ghaen mach van zinen leene

Niement ne mach ziin leen vercopen no daerof te buten ghaen bi meer danne bi twee weghe. Teen es bi noode. Ende die nood moet hi kenlic maken metten mannen van den hove. Ende dickent pleghen de manne svercopers eed derof te nemene. Somwilen hooren si ([4]) informacie van zinen state of sculden of lasten daer hi in es. Ende twee manne es vulle kennesse van der nood. Tander es bi zinen oudsten hoire. Ende dat moet voor oghen wesen, zine jaeren hebben ende hand, mond ende consent daertoe doen, ende hem plocken ende halmen ghelijc den grondenare. Ende eist een wijf, zo moet men se vervoghden met eenen wetteliken leeken vooght.

34. Van leene te splitene

Daer men leen spliten sal, daer moet bi hoire of bi noode ende met kercgheboden omme de splete te doene, tleen gheheel brocht weder in sheeren hand ghelijc van eenen coope. Ende danne alst in sheeren hand es, so moet hi bi wetteliken vonnessen elken weder erven int deel dat van andren ghespleten wort, behouden sheeren rechte. Ende danne moet elc ghelden zijn relief ende doen manscepe.

35. Van erveliker rente of lijfrente te vercoopene up leene

Daer men aervelike rente of lijfrente vercoopt up een leen, so moeter kercgheboden of ghedaen zijn. Ende danne moet tleen bi hoire of bi noode commen in sheeren hand. Eist dat men die ervelike rente houden sal in leene, so moet hi den coopere erven ([5]) met der erveliker renten, ende danne moet hi trelief betalen ende manscepe doen. Ende salt erve wesen, so moet menne daermede erven ende verclaren hoe hi se innen sal. Eist lijfrente, zo verghift ende vercleet hine metter lijfrente. Ende danne zo erft hi weder den vercoopere int vors. leengoed, behouden der lijfrente of aervelike rente, also vors. es. Ende de vercoopere moet gheven X pennincghe ende doen weder manscepe, ende betalen zijn relief. Ende an dese vors. rente es naerhede ghelijc den gronde.

36. Van leene erve te makene

Daer men van leene aerve maken zal ende de erve zelve behouden, so moet men tleen bi hoire draghen in sheeren hand. Ende danne scheldet de heere quite van dienste, ende van hofrechte, ende draghet over te scepene kennesse, ende ghevet in kennessen van scepenen met halme ende met ghiften den selven man weder over, ende scheltene quite van der manscepe.

37. Van den zelven

Daer een man ziin leen vercoopt eenen anderen ende bi consente van den heere erve derof maken sal, so moet hi bi noode of bi hoire zijn leen draghen in tsheeren hand, ende danne ghevet den heere ute over erve den andren also vors. es.

38. Van erven leen te makene

Daer men van erven leen maken sal, daer moet de aervachtighe den heere gheven halm ende wettelike ghifte daert behoort. Ende scepenen moeten bi consente van den heere ende partien in ghebanre vierscaren die erve van hem doen. Ende danne ghevet hem den heere in leene. Ende danne moet hi manscepe doen.

39. Van nareide te nemene

So wie zijn leen vercoopt gheheel of bi spleten, of belast met erveliker renten of met lijfrenten, zijn maech die hem bestaet van der zelver zide daer tleengoed of commen es, es hi hem naerer maech van der zelver zide danne de coopere, hi mach zine narede hebben ende den coop an den grond ende an dat den gronde sculdich es te volghene, omme tselve gheld ende omme den liifcoop ende godspennincg. Ende hadder raucoop gheweist ende daer weder coop of ghemaect ware, hi moeste also wel den raucoop betalen als de lijfcoop.

40. Daer men leen vercoopt ter boortucht

So waer een leengoed wert vercocht ter boortucht ne mach hem een grondenare niet ontherven bi noode, het moet zijn ghedaen bi hoire.

41. Van den zelven

Hieromme doet men kercghebode ende maect dach, coopere, vercoopere ende naercoopere. Ende danne moet de naercoopere in hove commen eer ziin maech onthervet es. Ende al ware tleen vercocht ter boortucht, hi moeste daer tghelt al ghereet hebben ende drooghe betalen naer hofrechte. Ende als de coopere den naercoopere ziine narede kent, so moet hi den coopere al scadeloos quiten van al dat den coopere ancleven mach.

42. Van leengoede vercocht sonder kercgheboden

So waer een leen vercocht wert waer gheene kercgheboden of ghedaen, al waere donthervenesse, uutghanc ende wettelichede leden, bin jare ende bin daghe mochte de naercopere commen halen zine narede an den coop met al datter toebehoort. Ende dat zoude hi beghonnen met eere daghinghe up den grond. Ende mids desen mach ment wel doen, ende es in vele steden ghecostumeert te doene sonder kercghebode bi hofrechte. Maer daer kercgheboden ghedaen zijn, comt het onghecalengiert uter kerke ende lijde den derden dach, de nareede es dood.

43. Van eenen die zijn leen vercoopt ende hem beraut

Daer een man zijn leen vercocht heift ende hem berauwet, hi mach de naeste zijn zinen grond te behoudene, al hiessche zijn gheheele broeder of kint de narede. Want zoude hi hem ontherven bi noode ende hi niement bade ziine nood te kennene, zo ne soud se hem niement moghen kennen, zo moest hem bliven. Ende zoude hi hem ontherven bi hoire, ende zeide hi zinen hoire dat achterbleve, men mocht niet dwinghen hem tontervene, dus moesten zijn leen bliven, al waren alle de kercgheboden ghedaen. Maer hi soude verbueren X lb. van der brake van voorwoorden over den coop, ende hi moeste ghelden alle de costen.

44. Van leengoede dat bi nareden ghenomen es

So waer een leen ghenomen es bi nareden, daer neist niet ontronct, al eist vercocht. Maer de struuc es verandert. Want een man vercope ziin leen ende hi hebbe eenen broeder, ende zijn anderzweere neimt die nareide ende die hebbe twee broeders, tleen bestaet hem van svaderszide ende ziin oudste broeder zij van der moeder zide, de coopere als hi gheerft es sterft zonder hoir van zinen lichame, tleen sal toecommen zinen jonghesten broeder ende ontghaen zinen oudsten broeder. Ende ooc denghonen die tevooren hoir waren naere danne de coopere, dien eist al ontghaen metten coope, of het ne ware dat voort verstorve zo verre dat zij de naeste stonden.

45. Van die zijn leen vercoopt ende sterft eer hi onthervet es

Een man vercoopt zijn leen ende hi sterve eer hi ontherft es, thoir wien dat toecomt sal der voorwoorde ontgaen zonder boete bi hofrechte, ende sonder coste. Nochtanne hebbe ick er X lb. of zien wisen, zoude hijt behouden.

46. Van cateilen die den gronde volghen

An kateilen die den gronde niet ne volghen bi hofrechte, ne heift niement narede. Maer waren cateilen daermede ghecocht al in eenen coop, de naercopere zoude de narede moeten hebben ende den coop gheheel. Hieromme die leenen coopen pleghen dicwile te makene twee cope, eenen van den gronde ende eenen andren van den cateilen, ende stellen den grond zeere hooghe ende de cateilen zeere neder in den coop. Ende dat consenteert de heere wel omme dat hi heift te meer tiendepennincx. Want die heere heift van den coope van den gronde tiendepennincq, maer van den cateilen heift hijs niet, of zii ne waren metten gronde vercocht in eenen coop, so soude hijt hebben van al. Nochtanne eist onrecht.

47. Van renten die up leene staen daer die grondenare steerft

Het ghevalt dat up een leen ervelike rente of lijfrente staet, ende de dach es commen van payemente, de grondenare steerft, so eist sculd, dat zijn daeldinghe ghemeene sculdich, al staet up tleengoed beset. Want zij deelen de vroomen die van den leene voor zijne dood gheheven zijn. Maer came die dach achter zijne dood, zo ware tleengoed alleene de rente sculdich, ende daeldinghe dies onghehouden.

48. Van renten dat leen es ende de grondenare steerft

Het ghevalt dat een grondenare steerft ende tsinen leene behoort rente, ende de dach es commen van der rente bi zinen levene, maer de rente nes niet ontfaen. Eist dat toudste hoir deelen sal int ander goed, so es de rente scult ende deelsaem als oft in ghelde achter hem vonden ware. Maer wille hi niet deelen, hi sal de rente wel behouden, bi der redene dat se niement innen ne mach danne hi. Maer ware de dach niet commen bin zinen levene, so ne ware die scult niet deelsaem. Ende diere ghelike eist van cheinse. Maer cheins die tanderen wetten bekent es danne voor de manne of wet van dien leene, updat vierscare heift, die zullen daeldinghers wel innen sonder den grondenare, updat ghevallen es voor sdooden ende.

49. Van die een leen toecomt ende steerft binden XL-sten daghe sonder relief te betaelne

Een grondenare steerft ende dien tleen toecomt steerft binden XL-sten daghe sonder relief te betaelne of manscepe te doene, dien tleen ter derder hant toecomt moet derof gheven IJ dootcoope, maer hine gheeft maer eenwaerft camerlincghelt. Want die ghene manschepe doet ([6]) nes gheen camerlincghelt sculdich. Maer souden daeldinghe van dien dooden eenighe cateilen deelen die up tleen waren erdvast of naghelvast, zij moesten den eersten doodcoop ghelden alse rechte scult.

50. Van dat niemens in possessien es eer hi manscepe ghedaen heift

Daer yement leen besit sonder manscepe te doene, relief te betaelne of foyaulteit te doene, ende een ander derof comt doen manscepe, diet beseten heift nes gheen verweerre noch in gheene possessie of hine hadde manscepe of foyaulteit ghedaen. Want bezittinghe sonder dat nes gheene possessie. Ende daert dus gheviele, ne zoude men gheene daghinghe wisen, maer ruminghe ghebieden den ghuenen diet beseten hadde. Ende wilde hem die bezittre weeren, so moeste hi relief betalen ende manscepe doen. Ende danne hem weeren jeghen die ruminghe ende wet begheeren.

51. Van den zelven

Ende niement nes ghehouden manscepe tontfane of men hebbe hem ziin relief betaelt ende ziin rechte al tevooren. Men mach ooc gheen relief betalen met prise van goede, zonder alleene met droghen ghelde, of het ne zii dats hem de heere ghepayt houdt.

52. Van dat niement zijn leen mindren ne mach

Niement ne mach zinen grond no ziin leen no zine rente mijndren no smalen. Diet dade verbuerde LX lb. ieghen den heere, ende moet wederbringhen te siere groote. So wie zijn leen utedelleft an tegheleerde, an poteerden, an tuerve, an daringhe of an marlen te voerne up vremderlieder land. Maer zijns selves land mach hi wel marlen updat hi up zijn leen woend, zo datter de vrucht of weder up tleen comt. Die de contrarie doet zonder oorlof van zinen heere, verbuert X lb. Ende daer mens oorlof gheven sal, de heere es sculdich te hebbene den X-penninc van dat gheld.

53. Van die zijn leen heerlike houdt

Die zijn leen heerlike houdt met hove, vierscaren ende justicien van live, die mach al datter vors. es wel dien sonder oorlof van zinen heere.

54. Van den huusghenooten

So wie up zijn leen gheen huus ne heift, al es hi man, hi nes niemens huusghenoot naer hofrechte. Want hi nes gheen zo vry man zijns heeren als een ander. Want hi woend onder eenen andren heere. Ende staet tanders heeren hove ende juridictie. Dat ne doet hi niet die up zijn leen vry woend. Maer die gheene huuse ne hebben willen huusghenooten heeten, ende hebben zomwile dit point ontwijst. Ende daeromme neist niet meer hofrechts.

55. Van sprinchen heerlichede

Die prinche es ende ziin goed princhelike houdt, al doet hi manscepe zinen heere, naer den ouden hofrechte ne es hi sculdich gheen relief anders danne zinen dienst ende trauwe omme dat hi es prinche ende ghenoot zijns heeren, al es zijn heere boven hem mids dat altoos een hooft ende boven wesen moet. Hi es selve een heere ende niet seerf. Ende hi mach ooc ziin leen mindren ende meersen, belasten, verbijnden ende utegheven te dienste zonder oorlof van zinen heere, ende doen dat hi doen wille met zinen lande of lieden als een vry prinche. Maer zinen heere es hi trauwe sculdich ende zijnen ondersaten recht.

56. Van den zelven

Die prinche es, die es vry. Hi ne mach zijn goed niet verbueren, want zijn heere ne heift gheene iuridicte bin zinen lande over hem. Ende al came hi in ziins heeren hof buten lande daer hi zijn lijf verbuerde, omme de eidelhede ende princhelichede, so soude thoir hebben dat leen ende heerlichede. Want ne soude niet willen ontfaen eenen vreimden heere maer trechte hoir. Ende dat eidele bloet zijns gheslachten ne ware niet sculdich te blivene sonder hooft omme eene mesdaet omme zijne eidelheit te behoudene.

57. Hoe dat divers staen der mannen vonnessen

Die rechten van leene, manne, vonnessen ende hofrechten staen zeere divers in Vlaendren. Want in eenigher steden berecht men vele dinghes metten mannen, dat men in eene ander stede berecht met scepenen. Ende de diverse steden veranderen de mannen vonnessen.

58. Noch van sprinchen vryhede ende heerlichede

Eerst sprinchen camere, zine vrye vanghenesse ende sine tente als hi uteleight met heercrachte, zijn zo vry ende zo vreidsaem datter niement an andren commen ne mach in evelen wille, hi verbuert de vuust, niement andren wonden, hi ne verbuert zijn hooft. Wie daer andren tlijf nemt hoe simpel tfait zij, hets moordaet. Dits omme de sollempnitheit ende vredelicheit van der stede ende omme vele andre redene die ic wel zecghen soude, maer zij zijn mi te lanc.

59. Van sprinchen moghenthede

Die heere ende prinche es moghende in zijne camere heerlike vrede te bedinghene van allen twisters daer de twisters XL voeten of verscheeden zijn, ende die te doene ghebieden met wetteliken sondaghes kercgheboden in allen steden die ter contrarie van dien niet gheprevilegieert ne zijn. Ende zo wie ([7]) dat verbreict, dats moordaet ende dat bedinghet men metten mannen.

60. Van contumatie van live

In hofrechte es contumatie van den live daer tfait ter kennesse comt van den mannen.

61. Dat men gheenen man weeren ne mach uten hove

Daer de heere of partie dinghet up eenighen man van den live, al hadde diere beclaeght ware eenen broeder of maech in hove, men soudene niet moghen weeren te stane over tghedinghe ende vonnesse. Maer quite hi hem niet omme recht te helpen doene, sine huusghenooten ute haers selves trauwe waren ghehouden dien man over te ghevene zinen heere van te doene ieghen zine trauwe. Want dat hem oorlooft der over te stane nes maer alleene dat hi zien ende bescudden soude dat zijn broeder buten rechte of wette niet gheleedt worde. Maer wilne de bailliu over den raet niet hebben, hi machtene neme te sinen rade metgaders noch eenen man. Ende dat ne mach hi niet wedersecghen.

62. Van den zelven

Daer eene partie dinghet, al draghet eenich man diere partie cleedren, men salne niet moghen weeren uten rade. Want cleedren draghen ne maect gheene quade vonnessen. Nochtanne heift men de contrarie zien wisen. Ende daer men niet ne dinghet van live, daer mach men vader, broeder, stiefvader, zuster man ende rechtzwers ende alle die an de zake winnen of verliesen moghen, uten hove ende rade van den mannen in die sake bi hofrechte ute weeren.

63. Dan met niet cesseren mach metten mannen wet te doene

Generalike alle zaken die behooren sheeren heerlichede bedinghet men metten mannen. Ende daeromme duer oorlooghe of andre onruste ne sal men niet cesseren no laten wet te doene metten mannen, no omme natale, no hoocheit van eenighen daghe, al waert kersdach, goede vrydach of paesschedach. Want de heerlicheit ne mach niet cesseren, hi moet al berechten metten mannen bi der redene daedt de heere sonder vonnesse, men soude secghen hi daedt bi willen sonder recht. Ende dat soude smitten zine eidelhede ende hooghe name.

64. Wat dat men hofrechte heet

Hofrechte heet ment omme dat de heere es sculdich recht te doene in zijn hof. Ende daer een rechtere es van al dat onder hem behoort, soude men danne ziin hof vinden zonder recht, so ware trechte te verre van hem. Hieromme heift hi de manne van zinen hove ghelast up hare trauwe, rechte kennessen te draghene, rechte vonnessen te wisene ende rechte in thof thoudene. Ende dit was teerste rechte dat oyt in de weerelt was, want men vint wel dat hofrecht was bi den heeren eer tRoomssche Rike beghonste.

65. Van camprechte

Dat upperste rechte es camprecht. Ende dat bedinghet men metten mannen, ende wijst de justicie. Daerof ware zeere lanc te scrivene. Ende het comt in Vlaendren lettel te doene. Daeromme willict cort overliden. Doch moet er wat of ghenoopt wesen.

66. Van die eenen man begheert te campe

Die eenen man begheert te campe moet eerst causeren voor den prinche van den lande de sake. Ende behoort te wesene van trauweloosheden in faite van wapenen of van verraednessen of van donkeren saken ghedaen jeghen zinen heere ende prinche te contrarien, of omme vonnessen of omme kennessen ghewijst of ghekent in hove, daer deen soude secghen dat quaed ende valsch ware ende dandre soude secghen dat goed ende gherechtich ware, ende deen soude dat up den andren goed willen maken met zinen live ende zinen pand bieden, of van zo bedecten dinghen van archeden dat men se niet anders ter kennessen bringhen mochten.

67. Noch van campe

Wel mochte camp ghevallen in Vlaendren sonder consent of voorweten van den prinche, dats te wetene daer manne waren in hove ende eenighe kennessen of vonnessen mochten daer voor ooghen zijn contrarie doen den andren, ende dat den andren wilden doen lijen dat tsine best ware ende pant bieden, ende dattene dandre ontfinghe. Nochtanne soude de camp voortghaen het moeste zijn bi consente van den prinche of anders dat omme kennesse, vonnesse of oorcondscepe in hove yement came die zecghen wilde dat valsch ware, ende daerof ooc pand ghegheven ende ontfaen worde.

68. Noch van campe

Maer eenighe steden zijn boven desen gheprevilegiert bi den heere van den lande dat hare poorters niet zijn ghehouden de wedden of pand van campe tontfane, weder zij manne zijn of ne zijn. Ende ooc al verbueren zij haer lijf, zijne moghen hare leene niet verbueren. Ende bi dien vind men se dicwile slacker omme haren dienst te doene danne andre die van de steden niet bescheeremt ne zijn. Ende daeromme ziet men dickent den heere ontsecghen dat zij gheene leene bi coope ghecrighen connen van den ghuenen die gheene poorters ne zijn. Maer den eenen poorter laet men altoos erven den andren.

69. Noch van campe

Als danne de prinche hoort de zake ende zulc vind dat behoort te campe ende consenteert dat mens hem wet doen sal, so moet hof ghemaect worden. Ende de anlecghere moet commen in hove ende gheven heesch. Ende daer ne leight hi up tprincipael gheen ander vermet danne hijt presenteert met eenen zonneschijne, zonne ende wijnd ghedeelt in een crijt naer camprechte, met gheliker wapene naer costume ende usage van den hove up hem goed te makene of te doene lyene. Daerup wijst menne te daghene te XIIIJ-nachten mondsprekende of te zinen huus met mannen van sheeren weghe, ende met tween mannen van den hove of met meer, ende te nemene zeker hof ende stede in te commene te camprechte van zinen live. Ende came hi niet, men soude voort up hem dinghen van derdendaghe te derdendaghe. Ende zoudene verbannen met drien derdendaghen ten vierden daghe up de ghalghe uten lande van Vlaendren als van der aerchede die hem angheleit ware bi contumatien, ende zinen grond lecghen sheeren plouch ende zijne cateilen sheeren tafle.

70. Noch van campe

Comt hi in, de anlecghere moet hem gheven verclaers van heessche. Ende begheerd hijt, men moet hem wisen dach van rade. In sulker stede eist XL daghe, in sulker stede XIIIJ daghe. Maer zij moeten in beeden ziden seker doen of in sheeren handen bliven. Ende naer den daghe van rade mach hi dinghen omme tontghane van andwoorden. Ende wordt hi ghewijst tandwoordene, so moet hi secghen dat hijs onsculdich es, ende staen up ziin verweeren, ende omme hem te deckene. Maer dickent es de verweerre worden eesschere, bi dat hi den andren ontseide dat hiere valschelike an looch, ende wilde dat goed maken met sinen live. Maer verweerre te sine es vele tsienste, want can hi hem den dach ondecken, so verliest de anlecghere zinen heesche ende den camp, ende moet justicie ghenieten.

71. Noch van campe

Als zij campvast ziin, so wijst men hem vuerst XL daghen omme te leerne campspel. Ende ooc ware eenich ghewont of hadde ziechede of andre lette dat hi bin dien ghenese ende hem helpe, ende mede dat elc zine vrienden ombiede ende voorsie dat hem noodsakelic zij. Hadde ooc de anlecghere onrecht, dat hi bin dien sochte den omoet van den heere ende den verweerre ([8]). Ware ooc de anlecghere in gramscepen verhit dat hi bin diere wile becoele ende de waerheit kenne, ende noch bi meer redenen, maer dat zijn de meeste ende dander ziin mi te lanc te verhaelne.

72. Hoe dat eidelheit heift in campe voordeel

Ghi sult weten dat eidelheit heift in campe groot voordeel, want een vry eidelman van vier ziden sal niet ghewijst werden eenen halven eidele of ambochter of coopman of keerel of bastaerde te verandwoordene. Ende een half eidel sal niet andwoorden eenen onnedelen. Ende al ghevielt bi machten of bi aventueren of leelichede van den anlecghere, of bi wantalen dat hi andwoorden moeste, hi soude hebben als eidelman of half eidel of een vierendeel of een half vierendeel eideldoms, voordeel in de wapene. Want eidellieden vechten ([9]) in vulre wapenen ende te perde. Ende onnedele lieden vechten met clippele ende met scilden ende zijn vertrect met ledre. Ende hieromme vallen dickent groote ghedinghen voor den camp.

73. Noch van campe

Als zij in tcrijt commen, so vechten zij. Ende als den crijtwaerders bi rade van den mannen point dinct, houden si se up ende laten se rusten dat ten eersten deen niet scempelike tonder ne ghaet ende dandre te boven, ende stellen se weder in dat point ende heeten se doen haer zienste. Ende ter derder pose laet men ghaen alsoot mach, het ne ware dat de prinche selve mach eerlike alst hem ghelieft, doen houden point ende besien of hijt niet betren bescheede accorderen mochte ende doen betren daer tsienste ware also behoorde. Maer ic vreese dat in campe dickent deen meest ghedreghen es.

74. Noch van campe

Camp nes gheen recht al staet in hofrechte. Ende daerbi es dickent ghesien dat camp niet te recht beleet noch te rechte ghescheeden ne was. Nochtanne eist ghesien dat een dood man eenen levenden verwan, ende dat was miracle.

75. Wie in campe doodt blijft

So wie in den camp doodt blijft, men hanghtene an de ghalghe ende den scilt besiden hem. Ende die hem upgheft of verwonnen lijet of uten coorden gheworpen of gheiaeght werde, dien slaet men thooft of in tcrijt ende men hanghtene an de ghalghe ende den scilt beziden hem. Ende hi heift verbuerd zijn goed ieghen den heere.

76. Daer men heerlic besouc zit metten mannen

Daer men eerlijc besouc zit metten manne van faite dat gheschiet es, dat sal men stille hooren ende openbare utegheven. Ende danne sal men den claghere wisen te daghene des sondaghes in de kerke daer tfait gheviel, van dien daghe in XIIIJ-nachten. Comt de claghere in, so mach hi claghen up wien hi wille. Ende comt de claghere niet, so verliest hi zine claghe, ende die claghe valt in sheeren hand. Ende danne mach hi beclaghen wien hi wille, ende dien wijst men te daghene met mannen van sheeren weghe ende met tween mannen van den hove of meer up eenen sondach in zine prochiekerke in de hoofmesse van dien daghe in XIIIJ-nachten van zinen live. Ende dat men hem noome zeker hof ende stede, ende gheive wech ende gheleede van allen saken, sonder van diere, ende dat hi hem van diere doe rechte, wet ende vonnesse.

77. Van den zelven

Comt hi niet in diere beclaeght es, men salne voorteesschen up den sondach up zinen eersten voorteesch ende up zinen eersten wetteliken dinghedach, eenewaerf ende anderwaerf ende derdewaerf, ende wisen te beidene. Ende noch driewaerf voortheesschen up zinen andren voorteesch ende up zinen eersten wetteliken dinghedach, ende wisen te beidene. Ende noch driewaerf voortheesschen up zinen derden voorteesch ende up zinen eersten dinghedach, ende wisen te beidene tijd ende wile, dats mattine, prieme, tierchen, middach, noene, vespren ende complien ende alle de ghetiden van den daghe. Ende danne moet men den mannen kenlic maken of de poorten open zijn ende de valbrucghe neder. Ende als men dat weet, wijst menne achterhaelt van zinen eersten dinghedaghe ende zinen derden voortheessche, ende wijstene te verdaghene up zinen andren ([10]) dach als van zinen live.

78. Van den zelven

Ende sdisendaeghs verwind menne recht alsoot vorseit es met alle den maninghen ende vonnessen die voorseit zijn up den eersten dach als van zinen andren daghe, ende verdaeghtene up zinen derden dach van zinen live.

79. Van den zelven

Sdonredaeghs verwind menne noch als up zinen derden dach met alsulken maninghen, voorteesschenen ende vonnessen als up de voorseide twee daghe, tote dat men comt ten laetsten beidene. So wijst men ooc tijd ende wile. Ende danne beiden de manne so langhe dat de nacht den dach verwonnen heift. Ende danne zecghen de manne dat zij niet connen ghesien te wisene voor de dach den nacht verwonnen heift, dus blijft dat hof open tote smoorghens. Ende danne heescht menne noch voort. Ende es hi niet comen, so wijst menne achterhaelt van dusghedanen faite, ende men maend voort. So wisen de manne dat menne met manne van sheeren weghe, in kennessen van tween mannen van den hove of meer, sculdich es te banne des sondaghes in zine prochiekerke binder hoofmesse van moordaden eeuwelike uten lande van Vlaendren up zijn hooft.

80. Hoe dien beclaeght es zouken mach vermet in de mannen

Eist dat hi up eenich van den drien daghen incomt, so mach hi souken vermet in de manne, daer hi sheeren of partien vermet dood. Ende dies bi hofrechte es hi sculdich naerre te zine als verweerre omme zijn lijf te bescuddene danne de heere of partie met vermete zijn lijf of te winne. Dat vermet ware dat hi was terre ander stede doe tfait gheviel, of dat een ander dede, of andre ghelike. Willen hem de mannen dies niet kennen, so moet hi ghenieten der goeder waerheden, ende die sal men stille hooren, maer soe sal zweeren in zine presentie.

81. Hoe dat men eenen van live zinnen mach

Die dach heift van live of lede of anders hoe dat zij, men machene zinnen. Maer niet meer danne eene waerf in vele steden. Ende in vele steden van den live IIJ waerf. Ende der zinnen zijn zesse.

82. Van zes zinnen

Deerste es drefsnee zodat de persoon niet liden ne mach. Dander es vloet van watre ende de persoon ne heift gheen scepe. De derde es vanghenesse ende de persoon ne can niet ghecrighen delivranche. De vierde es openbare heercrachte van principaliker vianden ende de persoon ne mach niet liden. Dat vijfste es dat de straten ende wech niet ghevryet ware, ende elke van dese zinnen heift XIIIJ daghe vuerst. Dat zeste zij dat hi zij over zee of in een ander conincrike, ende dese sal hebben vuerst XL daghe.

83. Wat zinnebode doen sal

Sinnebode ne sal heesschen no raed no taelman no oorlof te sprekene, maer zecghen "Rechtre, ic bem een zinnebode, wildi mi hooren ende doet mi hooren." Ende danner sal hi zecghen in zine zinne up eenich van den zes manieren vorseit. Ende daer een man in hove es commen ende up boortucht uteghijnc, hi moet wedercommen tsinen daghe, hi ne mach hebben gheene zinne. Want came hi niet, hi ware ofvluchtich ende verlore zine sake.

84. Die claeght ende ziin stic verliest

Daer een man claghere es up eenen andren van live of van lede, ghehaelt hine niet, hi verbuert LX lb. Die erve heescht ende dies tevalt, verbuerd X lb. Die cateile of sculd of eenighe dinc andren heescht over recht of ontseght ende dies tevalt verbuerd X s. In eenighe steden sijn meerre boeten of mijndre naer den kueren ende ordinanchen van den lande.

85. Van hove te verroupene of te verhukene

Die thof verhuuct of verroupt of verstorbeert of sprake sonder oorlof of taelman ware sonder oorlof, verbuerdt X s.

86. Daer partien haren taelman niet volghen

Daer een taelman de tale van partien spreict ende de bailliu vraeght "Eist over u", ende de partie seight "nient", de partie ne verbuerd niet. Maer de taelman verbuerde also vele als hi bi wetten van dier tale hebben mochte, ende niet meer. Ende de partie mach weder heesschen raed ende taelman, den zelven of eenen andren, ende gaen te rade ende comen weder spreken te wette ende tooghen sijn rechte.

87. Van mannen te wedersecghene

Die de manne in hove wederseide in kennessen of in vonnessen of openbare leelijchede sprake ten heere of ten mannen waert in vullen hove in hare presentie, verbuerd LX lb. jeghen den heere ende X lb. ieghen elken man dien hi wederseight of blame spreict.

88. Daer een man zine tale ontseide

Daer men eenen taelman vind in hove ende partie hem heescht te harer tale, al ware hi metter wederpartie onthouden, hi moeste spreken sghuens tale diene heescht, of men sal hem wisen bin jare ende bin daghe in dat hof niet te sprekene om gheld.

89. Wat men den taelman sal gheven van den live

Man van den live sal ghdven den taelman van elker tale XX s., ende diereghelike van erven, ende van schulden of cateilen X s. Ende dat zijn wettelike costen.

90. Van dat man van vooghdien niet staen ne mach over lijf no over erve

Man van vooghdien moet doen den dienst van den leene. Hi mach ghaen te rade ende te hofrade, maer hi ne sal staen over lijf, no over erve, no van desen voys hebben in kennessen, no in vonnessen. Maer over sculd, over cateile, over daghinghe, over hof te makene ende daerof kennesse te draghene. Ende daer vive aervachteghe manne of meer zijn die hem volghen, mach hi van allen saken vonnessen wisen.

91. Wie tbaille van den leene hebben sal

De naeste uter zelver zide daer tleen of comt, es sculdich te hebbene tbaille van den leene als de grondenare es ondre zine jare. Maer hi moet boortucht doen den ervachteghen te bringhene te zinen jaren sonder band van huwelike, het ne ware bi ghemeenen consente ende weitene van den heere ende vrienden ende maghen, ende sine herscepie, rente ende erve niet te minderne no te belastene, noch tontervene, maer na sinen state wel te houdene up de vrome zijns goeds ende de cateilen niet te aerghene.

92. Wie de wettelike costen ghelden moet

Die zine sake verliest moet ghelden de wettelike costen over hem ende zinen weder man, dats V s. elken man van elken daghe dat hire over stont, den clerc als eenen man, den bailliu dobbel gheld. Ende daer men se leet uten hove omme kennessen of omme daghinghe of omme andre sake, den heere ende den mannen dobbel gheld, ende der oorconden recht dats waerhede gheld elken V s. sdaechs.

93. Teerste plocken

Nu zullen wij verclaeren hoe men in VIJ manieren den grondenare plocken mach. Eerst als een grondenare steerft ende heift twee sonen of drie, den oudsten sone compt dat leen. Dandre sone mach commen heesschen ziin derde in dat leen, ende dat moet hi houden van zinen broedere. Maer zo ne mach hi nemmeer goeds deelen, no aerve, no cateile van diere dood. Ende dat derde sal doudste broeder oflecghen den joncsten ten mijnsten grieve van den grooten leene. Ende die jonghe sal behouden de cateile die den gronde sculdich zijn te volghene also verre als zij up zinen grond vallen. Maer an tbeste huus of an den wal of an de poorte, noch an de wapene, noch an tbeste pert, ne mach hi niet hebben. Ende esser eene wedue die bileven sculdich es te hebbene, die sal de helt van dien derden in bilevene houden. Ende es ([11]) ooc tleen gheheel verbonden in sculden, hi moet tderdendeel van der scult betalen, maer van andren sculden es hi quite. Eist leen tiende of rente, hi sal zijn derde hebben. Eist heerlichede ende eene vierscare ende justicie, hi sal hebben zijn derdde in de voorfaiten ende revenuen, ende dat sal hi houden in leene. Maer de heerlichede blijft den oudere hoire. Esser eene muelne, hi ne heift niet in de molage, maer hi mach up zijn derde eene muelne maken. Tderde kint van den drien mach van den derden zijn derde hebben, ende also voort alle dandre kindre.

94. Tander plocken

Als een grondenare steerft ende achter hem laet eene wedewe die bileven in ziin leen sculdich es te houdene, so sal soe hare bilevinghe houden in de heltscheede van den gheheelen leene te haren live, ende in alle de revenuen, forfaituren, baten, heerlicheden ende proffiten. Ende alsoe steerft, so slaet de grondenare hand an zinen grond. Heift zoe huuse derup, hi mach haer ruminghe ghebieden bin XL daghen. Ende wille thoir de huuse vercoopen, hi es de naeste omme dat zij ghelden moghen. Stater busch up hoe oud hi zij of es ghehauwen, thout es zijn dat hi up den grond vint, ende de visch in twater. Esser vrucht up tlant, zoe es ziin, al ware soe in den ougst gheladen up den waghen ware de achterste wielen up de stoppele als zoe storve ende zij derup bleven tote dat se de grondenare calengierde de vruchte ware zijn. So wie bileven houdt in leene die ne mach den grond niet dieper oorbaren danne zaet vallet ende plouch gaet, ende twater niet dieper danne net zinct ende cloet steict. An marlen, an turven, an daringhe, an teghelerden, an poterden of an houte dat men ute den gronde delleft, ne heift soe niet. Maer daet de grondenare delven ende hare breede van der bilevinghe niet of ware ghepaelt, soe souder an deelen, dats te wetene tvierendeel ende niet meer, also zoe in den coop deelen soude ware tleen vercocht. Maer zoe ne macht niet delven no den grondenare dwinghen te delvene of hine wille.

95. Tderde plocken

Als een man een wijf heift ende een leengoed coopt, zo eerft men hem in den grond ende bi consente van den heere, men vercleedt ziin wijf metten blade gheheel. Ende dat doet men bi wetten, bi maninghen ende bi vonnessen. Ende danne moet soet behouden. Ende ne waert also niet ghedaen, zoe ne mochter niet an hebben bi hofrechte. Maer omdat met ghemeenen goede ghecocht was, so moet dat oudste hoir den coopscat dat leengoed coste in deele bringhen van dien dooden. Ende wille hijt ooc niet inbringhen, de wedewe ende daeldinghe, ende ooc al ne ware gheene wedewe, daeldinghe, souden den coopscat halen an de bladinghe van dien leene bi hofrechte. Wel es te wetene, zal eene wedewe dus hare bladinghe behouden, de grondenare sal hare heltscheede van den coopscatte behouden. Maer wil soet quite schelden, hi moet den coopscat gheheel inbringhen. Ende negheen man ne mach bilevinghe houden an sijns wijfs leen, eist ghecocht of behouwet, of het ne ware dat bi composicien van huwelike ghemaect ware voer belofte van trauwen.

96. Tvierde plocken

Als een grondenare zinen grond ende leen verbijndt in sculden of in ander laste of verset eene sekere termine, ende ontfaet de renten ende revenuen, al of som, al ghereet, als de grondenare steerft al waerdt dat ziin oudste hoir gheen ander goed van hem ne deelde, hi bleve ghehouden in de verbondene scult, of waerdt verset also vorseit es, hi moeste den besetten laten ghebruken van sinen besetenen termijn gheduerende. Maer wel es te wetene dat niemene zinen grond van leene verbijnden, versetten no belasten mach sonder consent van zinen heere, ende bi hoire of bi nooden, no verhueren, no vercheinsen, weder hi tghelt tevooren name of ne dade, meer dan drie jaer lanc. Maer IIJ jaer macht elc man versetten of vercheinsen sonder consent. Ende up dit vind men vele grondenaers ende es costume in diversen steden, dat een man ziin leen vercheinst drie jaer ende drie jaer ende drie jaer. Ende in eeneghen steden noch een jaer, dat zijn X jaer. Ende doet dit al up eenen dach. Maer hets ghenomen up een nauwe rechte. Nochtanne eist dickent van werden ghewijst.

97. Tvijfste plocken

Als een grondenare steerft, tleen dat achter hem blijft es onghehouden van den sculden, up datter ander goed, erve of cateile es daer men de sculden mede betalen mach. Maer ware gheen ander goed of ghebraker vele boven den andren goede, so souden de ghesculders bi hofrechte an den baten, noten, revenuen, renten ende proffiten van dien leene hare schulden moghen halen, te weitene an deerste jaerscare. Ende waren zij niet betaelt an dandre. Ende waren zij niet betaelt an de derde. Maer niet voorder, bi hofrechte, of de schult ne ware bi consente van den heere up den grond of note van den leene verbonden. Ende waes zoe verbonden, zo zoude de sculd voor alle andre sculden inninghe hebben. Testament ende restoor in testamente mach men ooc an de drie jaer halen, ghebreicter ander goed. De traille up tgraf es de grondenare alleene sculdich, deelt hi of ne doet.

98. Tseste plocken

Als een man huwet ende hem bin dien huwelike een leengoed versteerft, eist dat zijn wijf daerna draeght een kint ende dat kint in des vaders dood es zijn oudste hoir, so sal de wedewe hebben bileven an dat leengoed, updat niemant bileven deranne hilt doet haren man an cam. Ende dat bileven heift soe bi rechte over haren aerbeit. Ende ooc moeste soe wesen maecht ende ongheblameert doe soene trauwede. Ende het moeste wesen een vry leengoed sonder servitute, want alle leengoeden die staen te servitute als ontfangherscip, cricwaerderscip, backerscip, duerwaerderscip, secrete message of bode ende ander ghelike die men beaerbiden ende bepinen moet, daer niet sekers over ne schiet of groote rijchede, ne mach niet eene wedewe bi hofrechte bileven an houden omme dat daermede de heere ware ghequetst van zinen dienste, ende de grondenare vercranct omme sinen dienst up te doene. Want alle wedewen houden haer bileven sonder dienst, ende de grondenare moet up de helt den vullen dienst doen.

99. Tsevenste plocken

Daer een grondenare steerft ende sinen hoire comt dat leen, esser een wal ende eene valbrucghe, so trect hi de valbrucghe up. Ende alle de onmueble katele, husen, boomen ende andere dat hi daerbinnen besluut, dat volghet zinen gronde. =nesser gheen wal, so behoudt hi tbeste huus dat up zinen grond staet, updat sgrondenaers was in zine doodt. Item de poorte van der zale nederwaerd. Item eenen scadeweboom, dien kiest hi daer hi wille up tvoorhof. Item al dat binder eerden besloten leight, het en ware vrucht die wast maer de wertele ziin sgrondenaers. Hieromme zeight men dat meede den gronde volghet, want an de wertele es de vrome. Item alle de boome die vrucht draghen van der knyen nederwaerdt. Item alle eenscoelde eeken die hemselven gheplant hebben, daer no haex no haumes noyt ancam om snouken, hauwen of tronken. Item alle de eeken ende wulghen met hoofden, thooft ende datter onder es. Item alle de scoten die onder IIJ jaer oud zijn. Item binder windmolen al datter niet ne drayt. Item duvehuus ende alle de duven diere in ziin. Item alle de vissche in twater na deerste twee trecken.

100. Van dat gheene wedewe bilevinghe houden ne mach

Dat hier niet ghenoomt es plocken daeldinghe ende de wedewe van den leene. Ende daer een leen versteerft, houdt yement bilevinghe deran ende hi daerna huwet ende steerft, zine wedewe ne ([12]) sal daer gheene bilevinghe in houden. Daer ooc een grondenare huwet ende zijn wijf steerft ende hi verhuwet ende danne hi steerft, zine wedewe ne sal daerin gheene bilevinghe houden, want dat heet men verhuwet leen. Nochtanne hebbic de contrarie ghesien.

101. Hoe een wijf bilevinghe houdt an een leen ende niet an J ander

Hets wel ghevallen dat een grondenare huwede ende zijn wijf staerf ende doe hem cam toe een leen, ende daernaer hi huwede ende doe hi staerf, zine wedewe hilt bileven in tlaetste leen ende niet in teerste, omme dat eerste es verhuwet leen ende tlaetste niet verhuwet daer zoe haren lichame up ghaf. Dat ne sloughen zij niet ten gronde die seiden dat eene wedewe jeghen haren stiefzone gheen bileven houden ne mach. Men heift ooc de contrarie ghesien. Hier enden de VIJ plockinghen.

102. Van dat een heere zine manne verroukeloost

Het ghevalt dat een man die leen houdt ziin heere steerft ende dien de heerlichede toecomt verroukeloost zine mannen te vermane, want hire niet vele in te winne ziet, ende hi steerft, ende gheschil comt van zinen hoire van eenen van der eenre zide ende van eenen van eere ander zide, ende die vorseide onderman wert vermaent van hem beeden manscepe te doene, ende hi ne weet van den welken dat hijt houden soude, hi ne darf ([13]) no den eenen no den andren manscepe doen, zij willen beede dinghen up den grond, wat sal hi doen omme niet te verbuerne.

103. Als een man ne weet wien manscepe doen

Hi sal ghaen toten souvrain heere daer men die grote leen of houdt ende gheven in hove dit te kenne ende wettelike presenteeren al dat rechte daer hi in ghehouden mach wesen jeghen zinen heere, ende begheeren se ghedaecht te hebbene allen up den grond naer costumen, omme te wetene ende een verclaers te hoorne wie zijn rechte heere ware. Ende dat gheweten, presenteeren dien te doene al dat man van leene sculdich es te doene. Ende begheeren tote danne onverlet ende onbegrepen te stane. Hets recht dat hi ombegrepen staet tote ander stont dat het verclaerdt wordt wien hi manscepe doen sal ende obedijeren. Ende zij zullen danne hieromme moeten dinghen onderlinghe zonder bewijnden van den subgijt.

104. Hoe men manne leenen zal

Het ghevalt dat een subgijt of vassal manne niet ghenouch ne heift ende mannen leenen moet, so comt zijn bailliu tote zijns heeren bailliu ende zeight "ic bidde u te leene mannen" eenen of twee of drie of viere of vive of also vele als hem noodt zij. Ende danne des souvrain bailliu consenteert hem, so moet men de manne ombieden. Ende danne hi maend se dat zij den subgijt goede kennessen draghen ende goede vonnessen te wisene ende trauwe doen in de zake als haren rechten heere. Ende hi neimt zeker belofte van dien onderbailliu dat hi hem die manne weder leveren sal onghecalengiert. Hieromme secghen die wisen dat zoorghelic es dinghen voor gheleende manne, want zine moghen int vassale hof niet lichte so mesdoen dat men se calengieren sal.

105. Van die gheen vul hof ne heift

Een man houdt leen ende hi heift onder hem eene manscepe of twee of drie of viere, bi rechte ne heift dese gheen hof of hi ne hadde V mannen. Nochtanne houd men in vele steden so wie drie manne heift dat hi hof heift, ende niet min. Ende die V manne heift onder hem, wert er eenen vercocht men mach er niet erven no ontherven. Men moet er eenen leenen, dus schinen V manne uterlike gheen hof. Maer zeven mannen es een vul hof.

106. Waer de souverain heere X penninghe heift

Die gheen hof ne heift ende manscepen onder hem, als eenighe onder hem wert vercocht, so moet hi an sinen heere mannen leenen omme erven ende ontherven. Daer comt of X penninc. Die souvrain heere sal van dien X penninghe hebben X penninc bi rechte ommedat vercocht es also hi hebben soude van den principalen leengoede ommedat die vassal gheen hof ne heift. Want niet vryer no zuver ne can hi ([14]) ontfaen dien X pennijnc danne hi tghelt van den principalen leengoede ontfaen soude hadde hijt vercocht. Doch zie ic in vele hoven dat mens niet ne heescht. Maer ant relief heift de souvrain heere niet.

107. Daer partien dinghen ende deene steerft

Daer partien in wetten hanghen deen jeghen den anderen ende deene partie steerft, dat ghedinghe valt buten wetten. Maer de boorghe ([15]) van der dooder partien moeten alle de costen ghelden. Dinghet eene partie ende hare boorghen sterven, si moeten nieuwe boortucht doen. Dinghen partien in een hof ende de heere steerft, die sake valt ooc buten wetten ende partien moeten de costen ghelden half ende half, behouden elx rechte ten ende. Maer laghe een heere ziec, bi consente van partien mochte men wel de sake utezetten waert XL daghen of eene sekere tijde. Ende bin desen mochte hi ghenesen of daer mochte een nieuwe heere commen die de sake voort soude doen berechten bi wetten.

108. Van den zelven

Daer partien dinghen ende de heere of deene partie steerft ende daerbi buten wetten valt of datter eenighe kennesse ghedraghen of oorcondscepe ghehoort es, dat den principalen andient, als ment weder te wetten leight sal die partie daer dat mede ghaet verclaren ende daerup haer vermeten hulpe in de manne, het sal moeten van werden zijn in dat ghedinghe alsoot gheweist soude hebben int eerste oft buten wette niet ghevallen ware.

109. Daer een man zijn kint goeden wille

Daer een grondenare eene dochter of een kint dat zijn oudste hoir niet es goeden wille, hi mach bi consente van zinen oudsten hoire voor de manne dit gheven in huwelike zinen kinde. Daer ne heift de heere niet meer rechts an danne tverlief van hem diet ontfaet ende de wettelike costen van den bailliu ende mannen. Maer ommedat men dit niet doen ne mach sonder consent van den heere, so wille hi daerof ghedient wesen. Maer hets onrecht. Zinen oudsten hoire mach hi ziin leen gheven sonder yemens consent danne zijns selves. Maer voor de manne moet al dit ghedaen zijn ende relief ghedaen of manscepe van hem diet ontfaet, of het ne ware van werden.

110. Omme mannen te ghecrighene

Het ghevalt dat een bailliu dinghen sal ende hi siet dieghene die hi waent dat manne zijn daer te hove, hi roupse ende maense te ghaen stane bi den mannen. Zij zecghen "wij ne zijn negheene mannen hier te hove, dats ons leet". Ende al zijn zij mannen, zij ne mesdoen niet in dat te zecghene. De bailliu mach zecghen "ic vraghe u in kennessen van den mannen of ghi eenich leen houde van desen hove". Zeiden zii "neen" ende zij leen helden, hi soudt hem ofwinnen over verloochent leen. Dus moeten zijs lien ende ghaen staen in hove, ende dus eist ghecort sonder andre daghinghe van die voor ooghen zijn. Die niet voor oghen zijn moet men ghecrighen bi hofsterkinghen ende daghinghen.

Hier beghinnen de ghedinghen hoe een heere doen sal, ende een bailliu manen, ende de manne wisen, ende van tiden hoe ment beleeden sal.

111. Eerst hoe een bailliu zweeren zal

Een bailliu moet zweeren voor vijf manne ten mijnsten, de helighe kerke in rechte ende in wette te houdene, sheeren rechten te bewaerne, wedewen ende weesen in rechte ende in wette te houdene, elken meinsche recht ende wet te doene die in hove wettelike ontfaen wert of diet heescht, der mannen goede vonnessen te vulcommene, ende al te doene dat goed bailliu sculdich es te doene naer hofrechte, also moeten God helpen ende alle Gods helighen. Ende het moet den mannen kenlic zijn dattene de heere soffissantelike ghestelt heift omme bailliu te zine ende wet ende vonnesse te doene met zinen openen lettren of bi monde. Ende danne sal hi zecghen "secht ghi heeren die manne zijt of ghi kent dat ic zo wel ghestelt bem ende zo vele dertoe ghedaen hebbe met handen ende met monde dat ghi mi kent uwen wetteliken maenre". De manne zullen wisen "bailliu dat dinct ons wel".

112. Hoe men manscepe doen sal

Die manscepe doen sal, die sal hem ontghorden ende zijn caproen wechdoen ende terven zine mauwen up sodat hij zii bloot van wapenen, bloots hoofts, kele ende handen, ende zine handen teghader lecghen, sonder knielen, ende commen tote hem omoedelike. Ende danne sal zijn heere nemen zine handen tusschen zijns selves handen aldus. Ende de bailliu sal hem doen secghen "hier bringhedi up u leengoed also groot alst gheleghen es met al datter toebehoort in dese mans handen als in den handen van uwen gherechten heere ende ghelooft hem goede kennessen te draghene, goede vonnessen te wisene, u leen te verdienen, te hove ende te hofhove te ghane, ghetrauwe te zine ende al te doene dat goed man van leene sculdich es te doene bi uwe trauwe ende manwaerhede". Ende danne cussene an zine cake. Ende daerna slaet de heere zijn handt an zijn selves cleet ende slaet den andren in zijn hand ende zeight "hier verghift ic u mettesen vorseiden leengoede ende met al datter toebehoort, ende consentere u te ghane te rade ende te hofrade ende dit leen te houdene met zinen rechten dienste also langhe als ghi doet dat goed man zinen rechten heere sculdich es te doene, behouden minen rechte ende elx anders".

113. Waer een bailliu roede draghen sal

Daer een heere justicie heift van live ende vierscare ende late ende juridictie van schulden ende van erven, daer sal een bailliu roede draghen in hove. Ende daer een heere dit niet ne heift ne sal zijn bailliu gheene roede draghe, want hi ne heift gheene juridictie voorder danne van den gronde van leene.

114. Hoe de bailliu IJ mannen houden mach tsinen rade

Als een heere dinghen wille so moet hi eerst hof maken. Ende eer hi hof maect so mach hi houden twee mannen uten hove te sinen rade, ende die kiesen daer hi wille. Ende die moeten bi hem ghaen staen ende niet commen over de mannen raed, ende die moeten hem ghetrauwelike raden te wetten. Ende de bailliu ne mach hebben gheenen taelman die voor hem spreict, hi moet zine zake zelve tooghen. Diet ooc dade verbuerde LX lb. jeghen zinen souvrain heere. Ende hi ne mach hebben gheenen raed, maer de vors. twee manne staen bi hem ende helpen hem wachten thofrechte. Ende alle calaingnen moet hi doen sonder raed of verterden of verbeiden up eenen voet staende.

115. Waer men hof maken sal

Die hof maken wille moet maken up zijns selves heerscepie of leen of up leen dat men van hem houdt, of hi moet leenen de stede jeghen den heere diet toebehoort daer hi dinghen wille, of hi macht maken up een kerchof of in eene kerke, ende danne al verbuerde yement boete, hi ne mochtene niet vanghen up tkerchof. Ende eenighe maken hof met drien mannen, maer bi rechte mach men niet min danne met vieren of met viif mannen doet men wel wet. Maer VIJ mannen es een vul hof. Het moet wesen primetijt eer men hof maken sal ende voor de noene ludens moet hof ghemaect wesen. Diet daer achter dade, het ware abuus van wetten, de bailliu verbuerde LX lb. ende elc man diere in hove ware X lb. Men mach wel thof in eene stede maken ende verdraghen up den selven dach in eene ander stede daer partie zekere stede ghenoomt es. Maer int Cuetrijc ambocht, Oudenaerde ambocht ende tLand van Aelst, daer zo maect men hof achternoens voor der sonnenonderghanc altoos.

116. Hoe men hof maken sal

De bailliu "seight oft zo verre an den dach gheghaen es dat ic hof maken mach van den heere weghe T. ([16]) omme elken man recht ende wet te doene die hem hoveschwaerdich maect ende dies an mi begheeren sal up den dach van heden, dies manic u Jan, of bi der trauwe die ghi sculdich zijt desen heere T". Sal secghen de man "bailliu maendijs mi, so secghic bi der trauwe die ic sculdich bem minen heere int verbetren van den mannen wies huusghenoot ic bem, zecghen zij een beter ic late tmine ende volghen den haren, dat mi wel dinct so verre an den dach gheghaen dat ghi wel hof maken moghet van T. heeren weghe, omme elken man recht ende wet te doene dies an u begheeren zal ende diere wettelike dach heift ende daertoe doet dat hi sculdich es te doene up den dach van heden". So sal hi elken voort manen bi namen ende bi toenamen. Ende elc sal secghen "bailliu ic volghs desen bi der trauwe die ic sculdich bem minen heere".

117. Dat men thof niet verroupe ne verstorbere

De bailliu "hier makic hof van T. weghe also de manne ghewijst hebben in kenlicheden van den mannen, ende verbiede dat niement thof ne verhuke no verstorbere no spreke sonder raed ende taelman, ende dat niement taelman ne zij zonder oorlof, no den heere no den mannen blame ne spreke no wedersecghe no in kennessen no in vonnessen in kenlicheden van den mannen. Secht of ic thof zo wel ende zo wettelike ghemaect hebbe dat schuldich es stede te houdene ende van werden te sine, dies manic u Jan, etc.". "Bailliu dat dinct mi wel updats mi de manne volghen". Danne maend men al duere.

118. Hoe men thof open hout

"Siet ghi heeren die mannen zijt, dit hof houdic hopen al desen dach duere". Of anders mach hi secghen "dit hof verstellic tote na der noene of tote na der vespertijdt" welc hi wille. Ende hi macht versetten teere ander stede ende nomen waer, ende kennen den heere ende partien onverlet elken te hebbene al dat hi sculdich es te hebbene in tiden ende in wilen. "Seght of ic thof zo wel ende zo wettelike open ghehouden hebbe of verdraghen of verzet ende den heere endfe partien onverlet ghekent, dat sculdich es stede te houdene ende van werden te sine, dies manic u T. ende T." "Bailliu dat dinct mi wel updats mi de manne volghen".

119. Hoe men thof kenlic maect

Als men achternoens dinghen wille, so moghen twee ervachteghe manne of meer thof verkennen, ende dits de maniere. "Seght wat u kenlic es dat ic heden wel in tiden ende in wilen hof maecte in behouveliker stede ende voor de noene van T. heeren weghe, ende of ic dat hof wettelike verleide hier ter stede ende verstelde toter vespertijt ende kenden den heere ende partien onverlet omme al te hebbene dat si sculdich zijn te hebbene in tiden ende in wilen, ende oft noch tijdt es ende wile, dies manic u T. ende T. ende T." "Bailliu maendijs mi, so secghic bi der trauwe etc., dat mi wel kenlic es dat ic heden was met meerder mannen minen huusghenooten, daer ghi hof maket van T. weghe in behouveliker stede ende voor de noene, ende stellet den heere ende partijen onverlet toter na der vespertijdt omme elken te hebbene dat hi sculdich es te hebbene hier ter stede, ende dat noch wel es in tiden ende in wilen, updats mi de manne volghen". "Wat zech dijs". "Ic zecghe also etc."

120. Van dat men thof kenlic ghemect heift

Tote eenen andren sal hi secghen, "seght of ic thof zo wel ende zo wettelike kenlic ghemaect hebbe dat sculdich es stede te houdene ende van werden te sine, dies manic u T. etc." "Bailliu, naerdat u twee mannen thof verkent hebben te wetten dat mi dinct dat ghi thof wel kenlic ghemaect hebt, updats mi de manne volghen".

121. Hoe de bailliu elken presenteert wet te doene

So zal danne de bailliu secghen overluudt "es hier yement die wet begheert, ic presentere elken recht ende wet te doene diere toe doet datter toebehoort, in kennessen van den mannen".

122. Van sheeren ende partien rechte

Danne zal men dinghen van sheeren ende partien rechte also behoort. Ende alst ghedinghet es, zo zal de bailliu noch vraghen "es hier yement die wet begheert, ic presentere elken wet te doene, in kennessen van den mannen". Eist datter niement wet ne heescht, so sal hi secghen "ic slake thof in kennessen van den mannen up den dach van heden". Danne mach elc spreken sonder bevanc ende secghen dat hi wille also hi dede eer men thof makede.

123. Van vulle kennesse van erven ende van live

Van erven ende van live, bi ouden tiden moeste men vijf manne kennessen ende hulpe hebben zoude de hulpe vul zijn. Nu hebbent die heeren bi moghentheden van den live daertoe brocht dat twee manne hulpe es in vele hoven vulle kennesse van live. Ende dats yammer, want tlijf es emmer meere danne erve. Nochtanne moet er ter erve vive. Ende man van vooghdien ende bastaerdt ne zal wesen ghelooft no van live no van erven.

124. Wie men sculdich es te vervooghdene

Wille vrauwe of priester of religieus of cleerck of kindren onder hare jaren of meinsche so oudt dat hi zine zinne niet voor hem heift of een dien niet wel vroet bekent es, te wetten spreken of dinghen of kennesse doen of hem verbijnden of ontherven, hi moet vervooght zijn met eenen leeken vooght. Ende danne sal die vooght also wel hand ende mond dertoe doen moeten als de principal. Maer als thof ghescheeden es, so es die vooght onghelast van diere zaken. Maer in hove staende mach die vooght wel in boeten ende mesdaden vallen. Ende daeromme pleghen zij te zecghene "ic consentere te zine scadeloos vooght ende anders niet".

125. Als men eenen vervooghden sal

Als men eenen vervooghden sal, sal hem de bailliu vraghen wien hi kiest teenen vooght. Hi sal secghen "T." De bailliu sal hem vraghen of hijt wesen wille. Seight hi "ja ic", so sal de bailliu secghen "ende ic consentere derin als heere, naer den consente van mi als heere ende van hem beeden, seght er recht af, ic maens u T." "Bailliu, naer den consente van u als heere ende van hem beeden, so secghic bi der trauwe, etc., dat ghine wel dermede vervooghden moghet ende sculdich zijt te vervoochdene". Danne doen hem beeden die hand slaen an de roede ende zecghen "also de mannen ghewijst hebben doe ic u ter vooghdien, in kennessen van den mannen, seght of hi zo wettelike vervooght es dat sculdich es stede te houdene ende van werden te zine, dies manic u, etc." "Bailliu so seghic bi der trauwe, etc., dat hi mi dinct zo wel ende zo wettelike vervooght dat sculdich es stede te houdene ende van werden te sine, vraecht wies mi volghet".

126. Hoe men boortucht doen sal

Die te wetten spreken wille moet boortucht doen met ervachteghe mannen van den hove of anders also den heere ghenought, of wilde de bailliu boven redenen, zo moeste hiere de manne of manen ende doene hem wet. Ende als de manne de boortucht goed wijsden, so moeste zoe den bailliu ghenoughen, dats te wetene van boeten, van sheeren ende der mannen costen, ende andren rechte datter ancleven mach. Ende dats de maniere.

127. Van den zelven

Es hi vervooght die dinghen wille, de vooght ende de vervooghde elc sal secghen, of eist een ander die niet vervooght sal zijn, "ic heessche raed ende taelman T. te miere talen". Sal secghen de taelman "bailliu hier staet T. ende zijn leeke vooght of T., ende heescht raed ende taelman mi tsiere tale. Es u wille dat ic ben tsiere talen". "Jaet" sal zecghen de bailliu "updat ic zeker ware". "Bailliu es u wille dat ic spreke ten sekere". "Jaet, spreict ghi redelike". De taelman sal secghen toten eersten man in hove "heere dese knape bidt u zijn boorghe te sine". Die sal andwoorden "ic ne cammer hier niet omme". Ende toten andren also, ende also duere. Ende daernaer toten bijstaers. Ende als hi gheene boortucht vindt, so mach hi secghen ([17]).

128. Van den zelven

"Siet bailliu, hi heift boortucht ghesocht ende ne can gheene vinden. Hi presenteert hem thuwaert ende niet van u te scheedene, het ne ware bi uwen wille ende oorlove, ende versouct over recht dat ghi hem wet ende vonnesse doet up zinen lichame". Ende dat moet hi doen. Maer zochte hi boortucht ende hi se vonde, de bailliu ware onghehouden hem wet te doene sonder boortucht.

129. Van den zelven

Als hi boortucht vindt, so sal de boorghe secghen "wildi mi scadeloos quiten". Hi sal secghen "ja ic". Danne sal de bailliu den boorghen doen slaen de hand an de roede. Es hi man, zecghen "hier verboorchdi desen man van al datter ancleven mach naer hofrechte ende daerin verbijndi den grond van uwen leene, in kennessen van den mannen". "Ja ic, dat draghic an de manne ende ic maense dat zijt onthouden". Es hi gheen man, secghen "hier verboocht di desen van al datter ancleven mach naer hofrechte, ende verbijndt u daerof in te stane als goed boorghe ten vonnesse van den mannen, ende gheen bescudt derieghen te doene van gheesteliker wet noch van weerliker vryheden". "Ja ic, dat draghic an de mannen ende ic maense dat zijt onthouden. Bailliu, es u wille dat ic up den zeker dien ghi hebt, bem tsire tale". "Hets wel mijn wille". "Bailliu, wildi hooren omme hem". "Omme wet willic hooren". "Bailliu, het wert al werde wet of God wille, hi ne heift mi anders niet gheladen". Danne mach hij toghen te wette ([18]).

130. Van die verwonnen wort van live of lede

Die incomt van live of van lede, hem ne sal men gheene boortucht heesschen, no hi nes gheene sculdich te doene bi tween redenen. Deene dat hi in handen bliven moet ende ghenieten wet. Ende worde hem tlijf ontwijst, men mochte hem nemmeer nemen. Maer zijn goed ware verbuerdt bi hofrechte. De costen ghinghen up den claghere. Ende ware gheen claghere de costen van der justicien ghinghen up den heere. Ende de mannen ne souden gheene dachvaerden hebben, want zij moeten hare leen verdienen. Maer zoud se de heere leeden uuten hove, hi moeste hem gheven hare costen. Dandre redene waert dattene eenighe previleghen bescheermden of bevryeden so dat hi commen mochte andwoorden te wetten ende onghelet wechghaen, so moeste men hem mids dien previlegen wet doen sonder boortucht. Ende previlegen mochtene ooc bescheremen al worde hi bi den vonnesse der mannen gheiusticijert of ghebannen, dat hi no leen no ander goed verbueren ne zoude. Maer bi hofrechte zoude hijt verbueren, het ne ware dat hi ware heere of prince van den lande.

131. Van bastaerde die leen houden

Het es te wetene dat bastaerd die man es, nes sculdich ghelooft te wesene no van live no van erven, in kennessen no in vonnessen, naer hofrechte, of hi ne ware vry eidel van der moeder of tsvaders zide, ende danne des vaders name droughe. Ende al ware hi vry eidel van svaders zide, droughe hi des vaders name niet in binamen, hi ne ware daer niet ghelooft. Ende daer een bastaert es gheelegitimeert bi den gheesteliken rechte ende den weerliken heere, daer es hi ghelooft als van ghetrauweden bedde. Dus moet eideldom zijn voordeel hebben. Maer hoe een bastaerd niet anders ghelooft es in de zaken vors., hi mach wel leen houden.

132. Van leene dat J heere bi verbuerten ancomt

Steerft een man bastaerd sonder wettelic hoir van zinen lichame blivende, so comt zijn leen den heere daer hijt of hilt. Maer al steerft een wijf bastaerde ende zoe heift een kint in ([19]) bastaerden of fornicatien, haer leen blijft haren kinde. Want daer nes gheen twifel wie de moeder was. Previlegen beletten dese verbuerten van bastaerden ghelijc dat van andren dinghen vors. es.

133. Van den selven

Eist dat eenighen heere eenich leen dat men van hem hilt ancomt bi verbuerten, dat wert bi diere verbuerten gheapplikiert an zinen principalen grond, ende danne of hi ne ware prinche, ne mach hi dat no utegheven no vercoopen sonder consent van zinen heere.

134. Van die in hove claeght van live

Comt een claghere in hove die claeght van live of lede, die moet zeker doen. dats te wetene van des heeren boete van der onrechter claghe van live of lede, dats LX lb. par., ende ooc van des heeren ende mannen costen. Ende al wint hi zine claghe, hi moet de costen ghelden. Maer van der boete es hi quite bi hofrechte. Die ooc andren doet bannen moet als ghelike de costen ghelden.

135. Dat de heere elken wet doen sal up goeden zeker

So waer partie of partien dinghen willen, de heere es hem sculdich wet te doene up goeden zeker tote dat ghedinghe ghehend zij. Ende danne es hi de costen sculdich diet verliest also verre als de costen wettelic zijn, utegheleit van live of lede, also vorseit es. Ende man van hove die dinghen wille moet ontfaen wesen hoveschwerdich up tverbijndt van ziinder leene int hof daer hi man es.

135bis. Dat omme orloghe men niet sesseren zal wet te doene metten mannen ([20])

Ghi sult weten dat omme orloghe of omme andere onruste ne sal men niet sesseren no laten wet te doene met den mannen. Want daermede so berecht den heere alle saken die siere eerlijcheden toebehoren. Ende die eerlijchede mach niet sesseren. Ende sonder vonnesse mach hij niet berechten, want partien ieghen wien dat trechte ghinghe souden segghen datter de heere wille in dade ende dat ghinghe der eere siinre edelijcre name te naer.

136. Van dat de heere elken die dinghet vry gheleede sculdich es

Daer partien dach hebben ende dinghen moeten, die heere es hem sculdich wech ende vry gheleede van allen andren saken. Ende hierbi sal men verstaen als partien te lidene hebben of daer partien hare hulpe van oorconden of van mannen niet bi sheeren gheleede vry bringhen connen daer de heere de passe niet ghevryen can, daer behooren zinne toe also die bouc boven verclaerst daer men van den zinnen spreict. Maer de heere es moghende als de sake nood zij maer niet sonder noot of redene, alle dinc heerlike te versettene XIIIJ-nacht of XL daghe of jaer ende dach of ten derdendaghe omme dat binnen desen onruste of ander nood ghebluscht ende leden wesen soude.

137. Van den zelven

Daer eene partie ghetaelmant es ende een daghinghe heift up een leen, sos sal die partie tooghen dat de daghinghe ghedaen es, ende vermeten hem dies hulpe in de manne, ende begheeren dat men mane van den rechte. Ghemaent de manne sullen wisen dat hi de daghinghe kenlic doe. De heesschere sal secghen "bailliu, eist u wille dat ic mine hulpe nome". Hi sal secghen "noomt te wetten". "Bailliu, ic noome T. ende T." De bailliu zeight "wats u kenlic es". "Bailliu, maendijs mi. So seghic bi etc., dat ic was als man up dit leengoed daer T. dach ghemaect was hier ter stede up heden, des es heden XIIIJ-nacht, hem ende allen denghonen dien hem rechts an vermeten willen, ende die daghinghe kenlic ghemaect ten naesten huus". De bailliu "wat zechdijs, T." "Bailliu, so sechic bi, etc., dat mi diere ghelike kenlic es, ende ic daer was met T." Partie "wij tooghen dat wij tooghen dat wij vulle hulpe hebben als van desen. Maend of onse hulpe vul es". De bailliu "seght of hi vulle hulpe heift". De manne "bailliu, dat dinct ons wel". Partie "wij begheeren dat menne voortheessche". De bailliu "seghter recht of". "Bailliu, so dinke mi recht dat ghi T. ende alle dieghone die hem rechts vermeten willen an dit voors. leengoed voortheescht up haren eersten dinghedach ende eersten voorteesch". "Also de manne ghewijst hebben T. ende alle dieghone die hem rechts vermeten willen an dit vors. leengoed heessche ic voort eenewaerf, anderwaerf ende derdewaerf up haren eersten voorteesch ende eersten wetteliken dinghedach. Seght of ic tvonnesse vulcommen hebbe". "Bailliu, dat dinct ons wel". "Seghter voort recht of". "Bailliu, dat ghi beit". Stappans sal hi secghen "ic hebbe ghebeit, ic ne wille niet langher beiden. Seghter voort recht of". Ende ghelijc sal men doen van den andren voortheesschene ende van den derden. Ende ten derdden sal men wisen te beidene tijdt ende wile sodat avend zij of daer harde bi, ende alle de ghetiden leden. In vele hoven moet men beiden tote de nacht den dach verwonnen heift, ende eist claer, dat men de sterren sien mach. Ende dat es tmeeste rechte. Ende danne maend men de manne of tijdt ende wile leden es. Ende zi wisen "jaet". Danne maend hi voort. So wisene de manne achterhaelt van zinen derdden voortheessche ende eersten wetteliken dinghedach, "Seghter voort recht of". "Bailliu, mi dinct recht omme dat wij niet weten wat hem letten mochte, dat ghine verdaeght hier ter stede van heden in XIIIJ-nachten, hem ende alle dieghuene diere recht an heesschen willen". "Also de manne ghewijst hebben, make ic hem heden dach van heden desen daghe in XIIIJ-nachten hier ter stede. Seght of ic tvonnesse vulcommen hebbe." "Bailliu, dat dinct ons wel". "Seght hoe tprincipal stic staen sal". "Bailliu, int selve point dat nu staet, behouden elken zinen rechte". "Seght hoe ic u ghecrighen sal danne die manne zijt". "Bailliu, maect elken dach in kennessen van den andren". Ende also sal hi doen.

137bis. Van den zelven

Van dien daghe in XIIIJ-nachten sal hi noch zulke kennesse doen luden, zulke maninghen doen ende zulke vonnesse wisene, ende also voortheesschen ende beiden up zinen andren dinghedach ende eersten ende andren ende derden voortheesch, ende tijd ende wile verbeiden, ende verdaghen van dien daghe in XIIIJ-nachten up zinen derden dinghedach.

138. Van den zelven

Ende van dien daghe in XIIIJ-nachten sal men noch also doen als van den derden wetteliken dinghedaghe. Ende als men verbeit tijdt ende wile, sal ment laten worden so spade dat de manne niet connen ghezien te wisene. Danne sal men thof open houden tote smoorghens. Ende danne es hi niet commen, men salne wisen achterhaelt van zinen derden voortheessche ende derden wetteliken dinghedaghe. Ende danne wisen weder te daghene up den XL-sten dach, hem ende allen denghonen diere hem rechts an vermeten willen.

139. Van den zelven

Ende te dien daghe sal men noch doen met sulken kennessen, maninghen, vonnessen, voortheeschenen ende beidenen als up zinen eersten XL-sten dach, ende beiden tijdt ende wile, ende verdaghen, ende daernaer houden noch twee XL-daghen, ende den achtersten beiden tote sanderdaghes, ende daernaer houden in der selver manieren eenen dach over jaer ende dach. Ende daer sal de heesschere tooghen dat hi ghehouden heift IIJ viertienachten ende drie XL-daghen ende eenen dinghedach daernaer over jaer ende dach, met alle den maninghen, kennessen, voortheesschenen, vonnessen, beiden ende met al den wettelicheden diere toebehooren ende niet min, naer costumen ende usagen van den vors. hove, ende telken verbeit tijdt ende wile, ende die kenlic ghemaect, ende naer datter niement commen es, no bode, no zinnebode, dat hi se alle achterhaelt heift diere recht an heesschen moghen, ende zijn leen wel ghezuvert, ende begheeren dies wet. "Naer der begherten van partien seghter recht of, ic maens u". "Bailliu, maendijs mi, so seghic bi etc., dat mi recht dinct dat T. ende alle dieghone die hem rechts vermeten willen an dit leengoed, achterhaelt zijn ende verwonnen van haren drien XIIIJ-nachten, drien viertichdaghen ende van den utersten daghe over jaer ende dach verleden, ende dat ghi den heesschere sculdich zijt ten gronde te doene ende in possessien stelt, behouden sheeren rechte, met sulken dienste als dertoe staet". Bailliu "ende ghi heeren die manne zijt, partie begheert eenen chaertre van uwen goeden vonnesse tharen costen".

140. Hoe men leen ofwint of zuvert bi contumatien

Als men dus dinghet up leen ende een man incommen wille ende heesschen recht an dat leen, so mach hi commen up deerste drie dinghedaghe als hi wille, of comt hi danne niet hi verlore de katele. Ende omme den grond mach hi daernaer commen metten costen, of hi ne ware butenslands of weese. Ende als hi hoort dat men ghebeit heift ende weder voortheescht, so moet hi heesschen raed ende taelman. Ende als hi hoveschwerdich es ende ghetaelmant, sal hi begheeren verclaers van heessche. Ende dats meest ghesien dat hi verclaers hebben zoude. Ende zomwile eist ontseit ende ontwijst, ende dat dieghone diere in cam zelve heesschen moeste, doch comt dat den rechte bi naer eens. Maer wel es ghesien dat diere staet in possessien, hem was ghewijst te toghene hoe hi an de possessie commen es.

141. Van den zelven

Hieromme houd men in vele hove dat men te niemens begherte daghinghe wisen ne sal an eenen grond, hi ne hebbe goede kennesse dat hi uten tronke commen es daer tleengoed ute ghedescendeert es, ende dat wel blijct dat hire recht an hebben mach.

142. Van die incomt ende verclaers van heessche ontfaet

So wie in hove comt ende heesch of verclaers van heessche ontfaet, hets hofrecht dat hi hebbe dach van rade XIIIJ-nacht ende in sulker stede XL daghen. Nochtanne twifelen eenighe of dit recht es, al eist costume. Want twee partien staen elc ieghen andren even vry te rechte, ende waeromme ne soude danne de heesschere als hem gheandwoort ware up die andwoorde ooc niet hebben XIIIJ-nacht dach van rade. Dit hoorde men zelden wel andwoorden. Maer doch mach hi hem up dandwoorde beraden met vrienden ende maghen up de stede. Eist dat partien in beeden ziden of in deene, dinghen met wetteliker hulpe in de manne, "naer tale ende wedertale, ende naer al dats voor u commen es, seghter rechte of, ic maens u". "Bailliu, zo zecghic, etc., dat partien in beeden ziden zullen al wettelike doen staen haer vermet". Dat ghehoort, werden de manne daernaer ghemaend, zij zullen u goede vonnesse wisen.

143. Van dat maer deene partie te vermete commen sal

Eist dat maer deene partie te vermete commen sal, so es dit vonnesse "bailliu, so secghic, etc., dat dese partie wettelike met den mannen van den hove zal doen staen zijn vermet". Ende dat ghehoort werden de manne voortghemaent, zij zullen u goede vonnesse wisen.

144. Dat partie nomen moet up wien zoe haer vermeten heift

Stappans sal partie nomen up wien soe haer vermeten heift. Ende zijn zij daer, men sal se manen wats hemlieden kenlic es. Zijn zij daer niet, men sal se wisen te daghene in hove te commene van dien daghe in XIIIJ-nachten mondsprekende of te haren huus of up haren grond, die daghinghe te doene binnen VIIJ daghen naestcommende.

145. Van dat partien recoort doen van haren vermete

Als men se heift in hove, hoorden zijt niet dinghen, zo sal partie recoort doen van haren vermete. Danne sal de bailliu manen "seght Wouter bi der trauwe, etc., wat u kenlic es van zinen vermete, dies manic u". "Bailliu, so secghic datter mi niet kenlic of es". Ende eist hem kenlic, so sal hi secghen, "bailliu, ic kenne hem zijn vermet also hi hem te wetten vermeten heift ([21]) bi der trauwe etc." Ende specialike van kennessen, so moet men bescheedelike manen, want daerup loopt die zake.

146. Van die zijn vermet biblijft

Ende aensien also vorseit es vooren, so wien ziin vermet biblijft, dat hi zine zake wind. Ende zo wien het ofghaet, dat hi se verliest ende zijn wederman zal se winnen al hadde hi gheen vermet. So eist zoorghelic hem vermeten. Nochtanne, die zo bloot ware van vermete dat men hem bi ghebreke van vermete zine zake ontdinghede of van andwoorden ontghinghe, die bewaerde hemselven qualike. Hieromme behoort groote wijshede omme wel te dinghene.

147. Daer partien dinghen deene met vermete ende dander met oorconscepen

So waer partien dinghen met wetteliker hulpe, de verweere es sculdich vooren te vermete te ghane ende daerof naest zijn. Ende daer partien dinghen, deene met vermete ende dandre met oorcondscepen, die beede even verre tstic nopen, de kennesse van den mannen sal doorcondscepe beletten. Want wettelike kennesse ghaet voor gheghaderde hulpe.

148. Van beseghelden chaerters daer men up dinghet

Daer men dinghet met kennessen van beseghelden chaerters, men sal wisen de chaerters te lesene int openbare in hove. Sijn alle de manne dood diene bezeghelden, zo zullen de manne de chaertre ende de zeghelinghe besien. Ende de manne manen "seght van den chartre ende der zeghelinghe wats u kenlic es". "Bailliu, so seghic na den chartre ende der zeghelinghe die ick erof ghezien hebbe, dat mi wel kenlic es also die chaertre verclaerst, ende dat T. ende T. derover gheroupen waren".

149. Van den zelven

Leven zom de manne of alle, men sal se manen ende wisen te daghene up haren grond of tharen huus of mondsprekende binnen VIIJ daghen, omme van desen daghe in XIIIJ-nachten daer te zine in hove. Als zij daer alle zijn, "seght wat u kenlic es van desen chaertre, dies mane ic u". "Bailliu, zo zecghic bi etc., dat ic daerover gheroupen was ende stont als man daer de zake ghedaen was, also de chartre verclaert ende inhoudt". Danne sal men dandre manen. Eist dat zij zome of alle doed zijn tote eenen, so sal hi manen ende dits tvonnesse. "Bailliu, so secghic bi etc., dat ic derover gheroupen was ende stont als man daer de sake ghedaen was, also de chartre verclaert ende inhoudt. Ende waert dat dese ende dese levende waren, zij souden al tselve kennen waren zijs ghemaend, zouden zij recht ende waer kennen bi der trauwe, etc." Ende dits also vele kennessen van eenen man als van zevenen levende als de zesse dood zijn ende men hare zeghelen vindt an den chaertre.

150. Daer kennesse gheluudt es

Eene generale reghele es in allen hofrechte, dat zo waer kennesse gheluudt es, dat men maend of partie vulle hulpe heift. Ende daeromme zijn dickent grote ghedinghen ghevallen dat partien seiden dat de hulpe niet vul ne was van tween mannen, daer behoorder vive.

151. Daer men de zake ter informatie wijst

Sal de zake commen te prouvene ende informatie ende daerup ghedinghet es, "seghter recht of, ic maens u". "Bailliu, zo zecghic bi der trauwe, etc., dat beede partien of deene naerdat ghetermineert es, sculdich zijn te prouvene ende de manne tinformeerne van dies vermeten es te prouvene. Ende die ghehoort werdens de manne voort ghemaend, zij zullen u goede vonnesse wisen".

152. Hoe men warede hooren sal

Alle wareden die manne hooren van live of lede, hoort men stille daeromtrent daer tfait gheviel. Ende circominage hoort men stille up den grond daer men omme dinghet. Prouven ende informatien van erven hoort men in eenighen hoven overluud ende in eenighen stille. Maer stille es tmeeste rechte ommedat hem de oorconden omme den ondanc van partien niet verdraghen zouden van der waerhede, al es overluudt topenbaerste den partien. In eenighen hoven hoort men also vele oorconden als partien brincghen willen, wijf ende man. Ende in eenighen hoven ne wille men niement hooren sonder mans. Ende in eenighen hove ne wille men niement hooren meer dan VIJ mans in elke zide of VIJ mans in de zide diere toorconden ghewijst es. Maer dat zekerste es dat men hooren sal wiif ende man also vele als er partien willen doen hooren alst niet te live of lede ghaet. Ende eist van erven, dat men zitten sal up den grond ende vraghen van den gronde daer zij up zitten ende van andren diere toebehoort, ende dat heet circominage ommedat zij daer commen diere omtrent ghezeten zijn.

153. Van oorcondscepen

Als de oorconden voor ooghen commen zal men manen wat ziere toe sculdich zijn te doene. "Bailliu, so secghic dat zij sculdich zijn up te heffene hare hand ende zweeren ten helighen recht ende waer te zecghene dies men hem vraghen sal". Den eed ghedaen ende verclaers ghehoort werden de manne voort ghemaend. "Zij zullen u goede vonnesse wisen". Ende danne sal elc zinen eed doen, ende men sal elken alleene vraghen, ende hi sal alleene verclaersen lude of also costume es in dat hof.

154. Daer partien secghen willen jeghen eenighe oorconde

Wille eenighe partie secghen jeghen eenighe oorconde, dat moet men doen eer hi zinen eed doet, ende tooghen de wetten de redene waeromme, ende nomen dies wet. Ende diere redene zijn vive.

154bis. Teerste

Teerste dat hi an de sake daer men omme dinghede winnen of verliesen mochten, of dat hi ware hoir of huerlinc of zijn knape of zijn broodate of ten rade van partien, so datter hem eenighe heere of scande anclave.

154ter. Tander

Tander dat hi ware maech der partien, rechtzweere of naere. Diene sal niet ghelooft zijn, het ne ware van maechzibben. Die es men sculdich te prouvene metten sibbe, ende anders niet.

154quater. Tderde

Tderde, dat die oorconde laghe in openbare veechte jeghen die partie ende ieghen zinen maech, rechtzweere of naerre.

154quinquies. Tvierde ([22])

Dat vierde, dat hi ware man die bi wetten niet sculdich ware ghelooft te zine als valsch, meeneedich of onder zine jaer, of zod, of verchuft, of diereghelike.

154sexties. Tvijfste

Dat vijfste, dat die zake ware zo oud ende de man zo jonc die ter oorcondscepe ghinghe, dat hire niet of weten mochte.

155. Van dat gheene vrauwe sal ghaen ter oorconde van live

Van live of lede ne sal gheene vrauwe ter oorconde ghaen, ommedat vrauwen ziin te ontfaeremhertich ende gheduerich van den live, ende ooc omme minne. Van andren saken zal een vry edel wijf also vele draghen in oorcondscepe als een onnedel man. Twee onnedele vrauwen ziin werdt eenen man ende eenen voys. Maer zoe moet zijn ongheblameert van kenesdomme ende huwelike.

156. Dat een edel rudder van IIIJ ziden twee voyse sal hebben in oorcondscepen

Een eidel rudder van vier ziden sal in oorcondscepen maer niet in vonnessen hebben twee voyse. Maer hi moet zijn ongheblameert in trauwen ende in wapenen.

157. Dat men gheene oorconde sal laten te hoorne

Al werdt eene oorconde wederseit of het ne worde ontwijst, men sal se niet laten te hoorne. Maer vind men dat wedersecghen redenlic, zo ne sal de oorconde niet gherekent zijn over eenen voys.

158. Dat men vraghen sal omme zine name die ter oorcondscepe gaet

Als men oorcondscepe hoort, sal men eerst vraghen omme zine name, ende waen hi es, ende hoe oud, ende of hire yet an winnen of verliesen mach, of dats hem yet aneghanc.

159. Hoe men vonnesse wijst na der oorcondscepe

Daer vermet of oorcondscepe gheluudt es, dats de maniere. "Naer tale ende wedertale, ende na der oorcondscepen of vermeten diere of leden zijn, ende naer al dats voor u commen es, seghter recht of. Dies manic u bi, etc." "Bailliu, so secghic bi, etc., int verbetren van den mannen wies huusghenoot ic bem. Secghen zij een beter, ic late tmine ende volghe den haren. Naerdat hem zijn vermet bibleven es of naerdat dese aldus gheprouft heift, dat mi dat recht dinct dat hi sculdich es zinen heesch ghewonnen te hebbene. Vraeght wies mi volghet".

160. Daer vonnesse ende vuerst es

Het ghevalt datter es vonnesse ende vuerst, want zulc neimt zine vuerst ende zulc wijst vonnesse. In eenighen hoven die de vuerst nemen, moeten den vonnesse volghen of een beter wisen, ende dats tmeeste rechte. Ende in eenighen hoven moet men tvonnesse der vuerst ombeiden XIIIJ-nacht. Daer de vuerst es, so maend men te wat daghe. De manne wisen van dien daghe in XIIIJ-nachten. Men maend hoe tprincipael staen zal. "Bailliu, in tselve point dat nu staet, behouden elken zinen goeden rechte". "Seght wat ic partien sculdich bem te doene". "Bailliu, dat ghi hem dach maect te dien daghe hier ter stede of elre daer hi wille thof verlecghen." "Also make ic u dach in kennessen van den mannen". "Seght of zii wettelike verdaeght zijn." "Bailliu, dat dinct ons wel." "Seght hoe icker de manne ghecrighen sal." "Bailliu, dat ghi hem dach doet elken in kennessen van den andren." "Also makic u dach die manne zijt. Kendi u ghedaecht, Jan." "Bailliu, yaic." "Ende ghi Wouter." "Bailliu, jaic." Ende also al duere.

161. Daer diverse vonnessen ziin

Het ghevalt datter ziin twee vonnesse elc andren contrarie, daer de meeste menichte biblijft dat vonnesser sal men houden, of het ne ware ghewiist over een recht ende sonder vermenighen of verbetren van den mannen. Ende zij danne diet wijsden elc zijn vonnesse metten live in campe goedmaken wilden, so ghinghe tvonnesse te campe. Maer partie ne souder niet toe spreken eer dat de camp ghescheeden ware. Dit latic datter meer of wesen soude omme dat so selden gheschiet eist gheene nood te scrivene.

162. Hoe men bi tween manieren vonnesse mach wisen

Bi tween manieren mach men vonnesse wisen. Dat een es werdix vermenicht, so latic tmine ende volghs den haren ende den rechte. Daer men dus vonnesse wijst ne wert een man niet lichte begrepen. Tander es daer men wijst over een recht. Ende daer mach lichts een man alleene begrepen zijn. Nochtanne met zinen goeddinkene vermach recht dat hi quite ware, al ware hem de menichte contrarie.

163. Hoe men vuerst ende hofsterkinghe nemen zal

De manne moghen van eere maninghen niet meer nemen danne IIJ vuersten. Ende ten vierden dinghedagh moeten zi vonnesse gheven. Ende deerste vuerste ghaet ten costen van partien. Ende dandre twee staen up de manne. Ende daer zullen partien niet of ghelden bi hofrechte, want zij zijn hem sculdich te bevroedene binnen den eersten XIIIJ-nachten. Naer eene vuerst zo moghen de manne wel hofsterkinghe nemen up also vele mannen als zij willen hare huusghenooten. Ende als die manne van der hofsterkinghe in hove commen, moghen zii nemen twee vuersten ende niet meer. Dese manne van der hofsterkinghe moghen thenden harer eerster vuerst nemen eene hofsterkinghe. Ende als de manne danne incommen, zo moghen zij nemen eene vuerst, ende niet meer. Dus zijnre drie vuersten ende drie hofsterkinghen. Langher danne aldus no anders ne mach ment niet leeden bi hofrechte. Alle vuersten ende alle hofsterkinghe zonder deerste vuerst ende deerste hofsterkinghe, ghaen de costen up de mannen ende niet up partien.

164. Van den zelven

Als de manne hofsterkinghe nemen, dits tvonnesse. "Bailliu, sone bennix niet zo vroet ende ooc ne kennen de mannen thof niet zo sterc no zo wel ghestoffeert van mannen up den tijdt van nu. Ic en neims mine vuerst ende begheere thof ghestaerct te hebbene met T. ende T. ende T., mine huusghenooten." "Seght te wat daghe." "Bailliu van heden desen daghe in XIIIJ-nachten." "Secht hoe ic de manne in thof ghecrighen sal." "Bailliu, dat ghi se binden naesten daghe daeght tharen huus of mondsprekende met mannen van sheeren weghe ende met twee mannen van den hove of meer, omme ten vorseiden daghe hier te zine, ende danne voort manen also men doet van eere vuerst.

165. Van den zelven

Sijn de manne ofzittende onder eenen andren heere, zo zal men de daghinghe wisen te doene ten gronde ende te wetene te latene ten naesten huus.

166. Van den zelven

Ghi zult weten, zo waer hofsterkinghe ghenoomen es, alst comt ten daghe, so sal de bailliu manen of zij thof zo ghestaerct hebben kennen, dat zij vermoghen wet te doene van der zake daer zij ofsterkinghe of namen. Ende wisen si "jaet", zo zal men se manen dat zij hare vuerste uten of zijs vroet zijn of dertoe doen dat zij sculdich zijn te doene. Ende men zal se manen dat de manne die de vuerste namen recoort doen den mannen die ter hofsterkinghe commen zijn in haren raed. Ende danne de nieuwe mannen moghen derup ordineren hare goeddinken. Dies moeten hem dandre volghen ende helpen wisen naer dat zijt eerst niet wisen consten.

167. Van den zelven

Dickent ghevalt dat de manne ter hofsterkinghe niet ghedaecht zijn, al eist ghewijst, of zine hebben ende niet commen willen. Als de bailliu danne voortghaen ([23]) wille ende maend, dits de maniere. "Bailliu, behouden uwer goeder maninghen, de manne hebben u tandren tiden goede vonnesse ghewijst als dat ghi thof sterken soud met T. ende T. ende T. De mannen begheeren dat men dat voorwijsde vonnesse vulcomme eer men voorder ghaet." Ende wilde hi se niet slaken, zij zoudent noch wisen over recht, zo zoude het noch uute staen XIIIJ-nacht met eenen vonnesse ende tprincipal wisen tote dien daghe als van eere vuerst, onverlet staende ende partien verdaghen also eerst voorwijst es. Ende waren de manne ghedaeght ende zii niet ne camen no hem daden zinnen, zo zoudse de bailliu verwinnen van X lb. ende doen verdraghen up haren grond. Maer danne zoude men voortghaen metten principale.

168. Van dat de bailliu vulcommen moet der mannen vonnesse

Alle vonnessen die de manne ghewijst hebben, moet de bailliu vulcommen. Ware hi derjeghen rebel, zi ne zouden no maninghe ontfaen no kennesse no vonnesse wisen, eer dat hijt vulcommen hadde, behouden van live ende lede. Want dat wisen de manne ten wille van den heere ende van partien, ende anders niet. Ende als de bailliu maend, si moghen spreken omme seker te zine van haren costen ende daerof weiten hoe zij staen eer zii tvonnesse uuten zullen.

169. Hoe men ervenesse ende onthervenesse doet

Houd men tleengoed van der gravelichede van Vlaendren, so moet men halen eene commissie van den grave de wettelichede te doene. Houd ment van eenen andren heere, men moet hebben ziin consent bi monde. Ende danne moet de bailliu of andren man machtich van sheeren weghe, ende met twee manne, trecken up eenen zondach in de prochiekerke ([24]) binder hoomesse daer tleen in leight. Ende daer sal secghen de heere overluud. "Hier doe ic een wettelic keercghebod van eenen leene ghehouden van desen heere, dat dese man ghecocht ende dese man vercocht. Het es teerste ghebod. Heofter yement nzrede an, hi comme in tiden ende in wilen, van heden in XIIIJ-nachten hier ter stede."

170. Van den zelven

Van dien daghe in XIIIJ-nachten sal hi noch also doen ende zecghen. "Dits tander ghebod." Ende daernaer over XIIIJ-nacht zal hi noch also doen ende zecghen. "Dits tderde ghebod, wilre yement narede an heesschen, hi comme." Ende als er niement spreict, so sal hi secghen. "Ic make dach coopere, vercoopere ende naercoopere, up datter eenich es, van heden up den derden dach te deser steden in kennessen van den mannen." Comt yement die narede heesschen wille, die moet presenteren goud ende zelver, ghelds ende meer ghelts, godspennijnc, lijfcoop, raucoop, of hire ware, ende den principalen coop, ende al te doene dat recht naercopere sculdich es te doene, ende heesschen zine narede. Ende danne sal men coopere, vercoopere ende naercopere dach maken up den derden dach als tevooren.

171. Dat men de keercghebode wettelike ghekent ghedaen heift

Sdisendaechs so maect men hof ter stede die ghenoomt es. Esser yement die vervoocht moet zijn, men doetene te vooghde. Ende danne verhalen zij den coop. Ende derup maend de bailliu wat mer toe sculdich es te doene. De manne wisen dat men wettelike kenlic maken sal de drie kerckgheboden, ende daernaer recht. Danne maend de bailliu den eenen diere over es. "Seght wat u kenlic es van den kercgheboden." "Bailliu, so secghic dat ic was in dese kerke daer de drie kercgheboden ghedaen waren van desen vorseiden leengoede up drie sondaghe van XIIIJ-nachten te XIIIJ-nachten, ende dat heden es de derde dach van den laetsten ghebode, ende onghecalengiert commen uter kerken van yemene." "Wat sechdijs Wouter." "Bailliu, also eist mi kenlic bi, etc." "Seght of ic de kercghebode wel kenlic ghemaect hebbe." "Bailliu, dat dinct mi wel." In eenighen hoven ne doet men gheene keercgheboden. Ende danne comt elc te siere narede bin jare ende daghe.

172. Van daer de narede ghecalengiert es

Eist dat de narede ghecalengiert was, so moeten de manne kennen dat ten eersten, of ten andren, of ten derden keercghebode, dese man de narede calengierde aldus. Ende comt hi, so moet hem de coopere de narede kennen of ontkennen. Kend hi se hem, so moet hi den coop hebben. Ontkent hi se hem, so moeten zij dinghen. Can hi se doen staen met hulpen van den mannen of oorconden, hets recht dat men se hem anwise.

173. Hoe dat de vercopere te buten ghaen wille van zinen leene

Aldus de keercgheboden ghekent ziin, so maend de bailliu, "seghter voort recht of". "Bailliu, maendijs mi, so dinct mi recht dat ghi den vercoopere vraeght hoe hi te buten ghaen wille van zinen leene ([25]), so bi noode zo bi hoire." Also de manne ghewijst hebben vraecht hijt hem. Seght hi bi noden, so moet den mannen van den hove de nood kenlic zijn, tween of meer. Ende dickent doet men den vercoopere zinen eed doen dat het es rechte nood sonder fraude. Ende daerup kennensse hem de manne. Eist dat hi zeight bi hoire, so moeste tnaeste oudste hoir daer zijn, ende doenre hand ende mond toe ghelijc den principal. Ende mids desen moet den mannen kenlic zijn dat es tnaeste oudste hoir. Want ware een naerre, de vercopere ware ontheerft maer thoir niet, ende daer ware niement gheheerft, ende ware een recht bedriech.

174. Daer tnaeste oudste hoir voor ooghen moet zijn

Groote ghedinghen ziin ghevallen tusschen den grondenare ende zinen oudsten hoire als een grondenare ziin leen vercoopen wilde ende hi ne deit niet bi nooden maer omme dat hi gram was up ziin hoir. De mannen ne wilden hem die nood niet kennen. Ende ooc cam thoir ende seide dat hijs gheene nood ne hadde. De grondenare wilde zine nood doen staen. Hets dickent gheschiet dat de grondenare X lb. betalen moeste den heere van den coope ende behouden zinen grondt. Maer in vele hoven mach hem een grondenare wel ontherven zonder hoir ende sonder nood.

175. Dat den mannen kenlic es zine nood

"Seght wat u kenlic es van ziere nood." "Bailliu, zo zecghic dat mi die nood kenlic es ende dat hijt doet omme bet doen ende aergher te scuwene." "Ende ghi." "Bailliu, ic secghe also." "Seght of hi vulle hulpe heift van ziere nood." "Bailliu, dat dinct ons wel."

176. Dat de vercoopere hem plocken ende halmen moet

Es thoir voor ooghen of de nood bekent, "seghter voort recht of, ic maens u." "Bailliu, dat ghi den vercoopere vraeght of hi vernought es van zinen ghelde." "Sidi vernought." "Bailliu, jaic." Naerdat hi vernought es, "seghter voort recht of." "Bailliu, dat hij ([26]) zijn leengoed updraghe in sheeren handen, dende ([27]) ende de middewaert, de ziden ([28]) ende de vier houken, met al datter toebehoort ende met sulker seignourien ende manscepen als men dermede houdt, scopers bouf. Ende eist bi hoire, so moet thoir diere ghelike doen. "Seghter voort recht of, ic maens u." "Bailliu, dat zijs hem plocken ende halmen ende werpen." Dat vulcommen, so heift de heere tleen in handen. So moet hi danne vraghen wie hem vernooghen sal van coope, van X-penninghe, van sheeren ende der mannen costen. Ende als hi dies zeker es.

177. Van dat men den coopere eerft

"Seghter voort recht of." "Bailliu, so secghic dat ghi als heere dit leengoed overgheift den coopere, ende erftene dermede ende plockets u ende halmets, behouden tsheeren recht ende elx andere, met sulken dienste ende rechte als dertoe staet." Ende danne metter roede hi eerftene ende plockets ende halmets hem. Danne maend hi of de vercopere zo wel ontheerft es dat hire nemmeer eenich recht an heift noch heesschen mach, ende de copere ([29]) so wel gheerft dat sculdich es te wesene ziin vry eghin wettelike leengoed omme te houdene in leene ende manscepen van T. heere, met zinen rechten dienste ende met sulken laste als er uteghaet. "Bailliu, dat dinct ons wel." Ende hierof zal men maken eenen chaertre met sbaillius ende manne zeghelen.

178. Van bilevinghen

Die ziins leens te buten ghaet ende een wijf heift, hi moet haer gheven eenen andren leeken vooght ([30]). Ende bi consente van hem daer zoe haers bilevens mede of zal ghaen, ende zoe moet zweeren nemmermeer bileven deran te heesschene bi dien vooght, no bi andren vooght, in dat hof, noch in gheen ander hof, bi diere nood up datter nood zij, no bi andere nood, bi gheesteliker wet, no bi weerliker wet. Ende eenighe hebben eenen tabellion ende nemen een instrument van dien eede. Ende men stelder dicwile grote painen up, want ne waren de painen als haer man dood ware, wilde soe die valschede doen, zoe zoude haer bileven winnen tweewaerf up eenen dach, dats eenewaerf int gheestelike hof ende eenewaerf int wereltlike. Ende also doet men van wedewen die bileven houden dat men vercoopt.

179. Van den zelven

Daer men leen vercoopt daer eene wedewe bileven an houdt ende soe haer bilevens ofghaet, hets wel costume als men niet derof voorspreict in den coop, dat zoe heift over haer bileven dat vierendeel van den ghelde van den coepe. Ende daer zoes niet ofghaen wille, so slaet de coopere tvierendeel van den ghelde of, ende haer blijft de bilevinghe, ende de coopere blijft derover tvierendeel van den ghelde. Ende als men in den coop de zaken anders voorspreict, so es dit rechte al met.

180. Van den zelven

Een general dinc es daer een ondrachtich wijf huwet, al ware zoe maecht, ende het ware des mans eerste huwelic, zoe ne sal gheen bileven houden. Mzer es een wijf drachtich, soe sal se houden, maer tleen moet wesen ombelast van bilevene als zoe deran cam. Jeghen dit recht proposeren eenighe dat men gheen wijf ondrachtich prouven ne mach.

181. Van renten die men prijst

Daer men rente prijst bi mannen, ervelike rente es werdt den pennijnc XXIIIJ of beter, te live den jonghere den pennijnc IX ende den ouden VJ. Daer men heerlichede vercoopt, zo gheld de bailliu XL s., de man van leene XX s., elke tiene vulle relieve zijn X lb. par. siaers ervelike, elc scepene X s., de amman V s., elc laet XIJ d. Dats de costume.

182. Dat men gheene partie in ghedinghe trecken sal

Daer partien commen bi accorde voor de manne omme kennessen of eenighe verbijnden te doene, al ware de sake niet wettelic of al warens de manne niet vroet, al worden de manne niet ghemaend, men sal partien niet trecken in wetteliker dachvaerd noch in vuersten. Het ware abuus van wetten, want diere danne tsinen daghe niet en came verlore zine zake als hofvluch. Ende danne soude bi wetten ghedaen moeten werden dat men tevooren bi consente niet ghedoen conste, ende in aventueren wien dat het meer anghinghe. Ende daeromme sal men niement trecken in wetteliker dachvaerd bi consente. Maer men sal partien secghen, "de mannen sullen hem beraden, comt te desen daghe voor ons, de mannen sullen u ghereescepe doen."

183. Van verbande van hoofde of van ghelde

Het ghevalt omme mesdaet of pais of ander pcusoen, dat hem een man verbijndt up ziin hooft eene somme van ghelde te betaelne of eenen pais wel te houdene of eene pelcgrimage te doene of eenen andren niet te mesdoene, so moet thof wettelike ghemaect zijn. Ende danne de bailliu sal vraghen hem of hi hem verbijnden wille also ende of hi wille dat de mannen up hem kennen. Hi sal secghen "yaic." Hi sal vraghen de wederpartie of zoe den band ontfanghen wille. Soe sal secghen "ya." De bailliu sal secghen "ende ic consentere derin als heere, seghter recht of, ic maens u." "Bailliu, naer den consente van ([31]) u als heere ende van partien, mi dinke dat wel te wetten wesen mach." Doet hem slaen de hand an de roede ende secghen, "hier verbijndi u aldus up u hooft, ende waert dat ghi dies in ghebreke waert, dat men u justicieren mach als van uwen hoofde alst oft u te wetten ontwijst ware, ende bannen uten lande van Vlaendren, waerdi niet voor ooghen up u hooft. Seight of hi hem so wettelike verbonden heift dat sculdich es stede te houdene ende van werden te zine." "Bailliu, dat dinct ons wel." Hierof maect men ooc chaerters.

184. Van den zelven

Als hem een persoon verbijnd voor de manne in eene somme van ghelde tinne metten constrainte van den vijfsten penninghe, so mach de bailliu wien de brief upghegheven werdt ende constraint versocht, an de schuldere ende an ziin goed ghaen heerlike metten mannen, naer den teneure van den brieve ende van den verbijnde. Maer an zine leen can hi niet voorder commen danne an de katelen ende bladinghen. Ende dat moet hi doen bi den vonnesse van den mannen, of het ne ware dat hi bi consente van den oudsten hoire verbonden hadde zinen grond of te winne, so mochte menne ofwinnen.

185. Daer men den grond ofwint over scult

([32]) Daer men grond ofwindt over scult, daer mach tallen dinghedaghen elc diere narede an heift, commen heesschen ende winnen zine narede. Ende in eenighen hoven es costume dat men tleengoed wijst te prisene, ende den prijs in kerken brinct ghelijc eenen coope, ende ghaet dermede voort also men doen soude van coope.

186. Van den mannen te beroupene of hemzelven te beleedene

Men mach de manne beroupen voor kennesse. Maer het moet ziin na maninghe. Hi moet presenteren goud ende zelver, gheld ende meer ghelds, paerd ende zadel, inct, forchin ende was, ende een recht recoord updat mens begheert, vrywech ende gheleede timpetreerne an den souvrain heere ende stede, de manne te manene, boortucht ende caucion van des heeren ende mannen costen, ende zinen voet te stellene bi der manne voeten omme tallen steden al te doene dat beroupe heescht, ende al te doene dat ten rechten beroupe toebehoort ghedaen te zine naer hofrechte. Daer mach de wederpartie wel ieghen dinghen updat zoe wille. Ende danne sal men de manne niet slaken van der eerster maninghe. Maer men sal manen oft zo wettelike beroupen es dat sculdich es stede te houdene ende van werden te zine.

187. Teen vonnesse

Dit es dat een vonnesse. "Bailliu, mi dinke dat niet zo wettelike beroupen es, het en es schuldich van onwaerden te zine".

188. Tander vonnesse

Tander, "dat mi dinct zo wel ende zo wettelike beroupen zijn dat sculdich es stede te houdene ende van werden te zine bi also dat hire toe doet dat men teenen wetteliken beroupe sculdich es te doene." "Seght wat hire toe sculdich es te doene." "Bailliu, dat hi doe recoort int verbetren van den mannen ende van der wederpartien." "Seght voort recht derof." "Bailliu, dat hi boortucht doe den heere ende den mannen scadeloos ende sonder cost te houdene van desen beroupe also verre als hofrecht draeght."

189. Van dat men in eenighen hoven de mannen niet beroupen mach

In eenighen hoven ne mach men de manne niet beroupen al hebben zij hooft. Ende eenighe hoven ne hebben gheen hooft daer men se beroupen mach of zii hem beleeden. Maer die hooft hebben moghen hem beleeden als zij ghemaent zijn. Ende dats de maniere. "Bailliu, maendijs mi sone ben ics zo vroet no zo vast, ic ne neims mine vuerst ende mijn beleet te minen wetteliken hoofde." "Seght wat icker voort toe sculdich bem te doene." "Dat ghi bailliu als heere, met tween mannen van den hove of meer sult trecken an den bailliu van onsen wetteliken hoofde ende versouken dach ende stede omme tonsen hoofde te commene metten beroupe of metten beleede. Ende dat ghi tonsen hoofde beleeden zult vijve manne of meer van den ghuenen die hier zijn omme al te doene dat mer toe sculdich es te doene."

190. Van dat men partien dach maect ende seker hof nomt

"Seght wat ic partien sculdich bem te doene." "Bailliu, als ghi thooftvonnesse ontfaen zult hebben, dat ghi hem dach maect ende zeker hof nomt ende dat laet weten van dien daghe dat ghi thooftvonnesse ontfaen zult hebben in XIIIJ-nachten naest achtervolghende, mondsprekende of te haren huus, met manne van sheeren weghe, in kennessen van tween mannen van den hove of van meer, ende dat doen binden naesten VIIJ daghen omme haer vonnesse te hoorne."

191. Van den zelven

Als zij dach hebben ten hoofde, hi moet commen voor de noene ende bidden den hoochbailliu dat hi hem stede leene hof te makene ende te manene. Ende de hoochbailliu moet vooren hof ghemaect hebben. Ende danne als de bailliu hof ghemaect heift, so sal hi de manne manen dat zij recht recoort doen haren hoofde van dies zij hem beleet hebben of beroupen ziin. Danne sullen zij recoort doen bi monde. Ende ghevolgh ghedaen, so sal de hoochbailliu de souvraine manne manen van den rechte. Naer den recoorde, de manne ghemaend ende beraden, dits tvonnesse. "Bailliu, naer den recoorde van den mannen dinct ons dus recht." "Seght voort recht derof." "Bailliu, dat zij dit vonnesse draghen in haer hof ende onghewisselt ende onghekeert utegheven alsoot hier ghewijst es." "Seght te wat daghe." "Bailliu, van heden in XIIIJ-nachten. Ende dat ment partie late weten tharen huus of mondsprekende binnen VIIJ daghen, ende nome seker hof ende stede." Ende danne sal de cleene bailliu zine manne manen dat zij tvonnesse ontfaen ende draghen ende utegheven in hove also voorwijst es.

192. Dat de souvrain manne hofsterkinghe ende vuerst nemen moghen

Het es te wetene als dus recoort comt voor de souvrain manne, dat zij hofsterkinghe ende vuerst nemen moghen als van andren maninghen, ende hem beleeden ende dat se partien moghen beroupen te haren hoofde, updat zij hooft hebben.

193. Dat de manne haer hooftvonnesse utegheven

Ten naesten dinghedaghe sal de bailliu de mannen manen dat zij haer vonnesse utegheven. Danne moghen de manne secghen, "bailliu, doet ons eerst vernoughen van den costen van den beroupe." Daerof vernought, "seght dies ghi ghemaend wert." "Bailliu, ons wettelike hooft heift ons ghewijst aldus." Danne sullen hem partien hoveswerdich maken ende niet eer, ende taelmanne ende volghen den vonnesse. Voort ghebraker ooc eenighe partie, die soude men daernaer verwinnen als hofvluchtich, want thooftvonnesse moeste dat begripen zoudt wettelic wesen, ghebraker eenighe partie dat de hofvluchtichede vooren ghinghe.

194. Van dat men de manne slaken sal

So wanneer die manne ghemaend zijn waerof dat es, daer men gheen vonnesse of gheven sal, so sal men de manne slaken, sonder alleene als zij beroupen zijn, so maend men se, ende danne comt partie ende beroup se, ende danne ne slaect men se niet van der eerster maninghe maer maend se voort up tberoup.

195. Van souvrain waerhede of andre waerhede te zittene

Daer men souvraine waerhede of andre waerhede ghecostumeert es te bezittene metten mannen eenewaerf siaers omme alle omberechte saken te berechtene, comt de bailliu ende maect hof ende tooght, "so wanneer dese dach verleden es int jaer, behoort te mijns heeren heerlichede te hebbene ende te bezittene met mannen ende met scepenen ende ghemeene ende duerghaende warede daerin dat men berecht dusghedane dinc die omberecht es ende dies ende dat tijdt ende wile leden es. Ic vermete mi hulpe in de manne ende begheere als heere de warede te hebbene, seghter recht of, ic maens u." "Bailliu, so secghic dat ghi met tween mannen van den hove of met meer ende met scepenen sculdich zijt up eenen zondach binder hoomesse te treckene in de prochiekerke, T. ende T. ende T., ende te daghene manne ende manne manne, late ende manne late, ende alle die haer jaer hebben omme ter waerhede te commene. Ende noomt hem dach ende stede up sulke amende ende boete als dertoe staet."

196. Van den zelven

De waerhede moghen zij utegheven ter stede updat de heere ende manne met scepenen willen. Ende zij moghent wisen voort te draghene in hove ende scepenen up haren banc. Ende daer sal men se utegheven aldus. "Seght wat u die waerhede ghegheven heift, dies manic u manne ende scepenen." "Bailliu, doet lesen die tafle ende van rechten bedraghen zullen wii haer volghen." "De goede waerhede gheift ute bedraghen met vullen bedraghe ende bi haren eede T. aldus." Ende zo wat scepenen berechten moghen zullen de mannen van hem doen ende scepenen an hem draghen. Ende dat scepenen niet berechten moghen, sullen scepenen van hem doen ende de mannen an hem draghen.

197. Van die bedraghens es

Diere bedraghen zijn zal men wisen te daghene met eenen sondaghes kercgheboden omme te hoorne wat hi jeghen dat bedrach zecghen wille.

198. Daer man van hove dinghen wille

Daer man van hove dinghen wille, men mach hem niet weeren den raed van den mannen zinen huusghenooten telker tijdt dat hi bi hofrechte raed sculdich es te hebbene. Ende die gheen man nes ne mach haren raed niet hebben bi rechte. Maer warer eenighe manne die zine maghen waren ende dies hem jonsten, hi mochse in persoone te rade hebben. Maer so stonden si wedersien van den heere, van partien ende van den andren mannen int vonnesse te min ghelooft te zine. Houde men ooc dat ziere yet te bet of hadden of mochten hebben, men mocht se uten rade van den mannen weeren in dat stick. Ende also menichwaerf als partie yet nieus tooght te wetten, so mach de wederpartie raed derup hebben. Maer niet meer danne eenewaerf dach van rade.

199. Van manne van hove die dach neimt van rade

Eenighe willen secghen, man van hove die dach nemt van rade, hem ontghaet de raed van den mannen. Ende die den raed heescht van den mannen, hem ontghaet de dach van rade. Maer die dach heift van rade mach hem binden daghe metten mannen wel beraden.

200. De concluze

O gi edele ende ghi moghende, ghi doolt zeere dat ghi dese rechten daer uwe eidelheit ende uwe moghentheit in beghonste ende bi ghehouden es, laet vercranken, verbreken of besmitten met eenighen onrechte. Want hets zeere te vreesene, waren dese rechten verloren, uwe eidelheit zoude zeere ghemindert wesen. De scalke die dese rechten besmitten zouden deerste wesen die u vel scueren ende u quetsen souden. Alle die se wel ghehouden hebben ende houden zullen dese rechten ende diere toebehooren, want al hebdire hier een deel, zij ne zijn hier niet alle, no man ne leift die se alle weet, God moet se voeden naer dit leven met ziere glorien. Houdt dit dat cleene es int rechte, maer mi arem ezel groot in danke, want ics noyt so vele ghescreven ne sach.

Explicit Deo gratias.

Sum scriptor talis monstrat mea littera qualis.

---

[1] "die bi leene haer heere ware, zi ne mochten niet ghedueren", geschrapt.

[2] Ontbreekt in de tekst.

[3] Ontbreekt in de tekst.

[4] Ontbreekt in de tekst.

[5] Ontbreekt in de tekst.

[6] In handschrift "te doene, nes gheen". De ontbrekende tekst "dien tleen ... manschepe doet" werd aangevuld op basis van RAK, OSAK, 1011, 3r.

[7] Bovengeschreven.

[8] LG, 70. In tekst "anlecghere".

[9] "met clippele" geschrapt.

[10] LG, 76. In tekst "derden".

[11] Bovengeschreven.

[12] Correctie van "na".

[13] Correctie van "dar".

[14] "gheghaen" geschrapt.

[15] LG, 112. In tekst "dooden".

[16] Sic.

[17] Sic.

[18] "Danne mach hij toghen te wette" ontbreekt in handschrift. Aangevuld uit RAK, OSAK 1011, 7r.

[19] In tekst dittografie "in in".

[20] Deze volledige paragraaf ontbreekt. Aangevuld uit RAK, OSAK 1011, 7r-7v.

[21] In tekst "also hi hem te wetten vermeten heift also hi hem te wetten vermeten heift".

[22] Ontbreekt in de tekst.

[23] Correctie van "voorghaen".

[24] Correctie van "prochie".

[25] Correctie van "verleene".

[26] Ontbreekt in de tekst. Aangevuld uit RAK, OSAK 1011, 9v.

[27] Ontbreekt in de tekst. Aangevuld uit RAK, OSAK 1011, 9v.

[28] Ontbreekt in de tekst. Aangevuld uit RAK, OSAK 1011, 9v.

[29] Correctie van "vercopere".

[30] "updat hij cleerc zij" in OSAK, 1011, 9v.

[31] Ontbreekt in de tekst.

[32] "Als een grond van leene verbonden es in sculden ende menne ofwinnen wille over de scult, so sal men den ervachtighen wisen te daghene up den grond, hem ende alle die recht daeran heesschen willen, ende houden IIJ viertienachten ende XL-daghe ende jaer ende dach. Ende comt er niemene, men salne erven in den gront over de somme van pennincghen." RAK, OSAK 1011, 9v.