Keuren van het Brugse Vrije
Ed.
L. Gilliodts Van Severen
In: Coutumes du Franc de Bruges, I, Brussel, 1879.
A. Het is ghecuert
bi den here ende bi der wet van den Vryen.
1. So waer dat
huussoekinghe ghevallet, bi daghe, daerman doot blijft, dat men daer of enen
man sal moghen verwinnen van den hoofde als beledere, ende enen andrenman van
den dootslaghe, ende alle dandre diere mede worden ende daer of bevonden zullen
worden, bi eenre, waerheide diere de wet toenemen sal als zij te wetten worden
ghestellet, die worden ghehouden, elc, in ene boete van xxx lb. par : die ene
helt den here ende dandre helt der partien.
2. Item, waer
dat huussoekinghe ghevallet bi daghe, daer man let verliest, dat men den
beleedere sal verwinnen van der vuust, ende elken van den volghers, van xx lib.
par.
3. Item, so
waer dat huussoekinghe ghevallet bi daghe, daer gheen man doot blijft, no let
verliest, dat de beleedere wort ghehouden van XL lb. par., ende elc van sinen
volghers, van xx lb. par.
4. Item, so
waer dat huussoekinghe ghevallet bi nachte, daer man doot blijft, dat men alle
diere of bevonden worden, sal moghen verwinnen van moordaden, ende als dat fait
in ware es ghedaen metten eersten bezoeke, so mach die claghere of de here, als
de claghere verminct es, commen up eenen claghedagh ende claghen omme een
wettelyc besouc met zondagheschen gebode, up eenen dach in de weke, sonder
svrindaghes ende tsaterdaghes, ter stede daer tfait ghevel, met v scepenen van
den Vryen, of meer, diere de wet daer toe nemen sal ende met manne van sheren
weghe, omme den lieden haren eed te doen doene ende daer te inquireerne ende te
besoekene wie van dien faite besculdich moghen wesen, ende dat men dit besouc
daer opslute ende beseghele, ende, up enen claghedach, dat bringhe voor de wet
van den Vrien die daer voor oghen zullen wesen, ende dat men daer ontluke,
ende, also verre als de wet daer dinken zal dat elc souffisantelike bevonden es
van die faite, dat men dien mach te wette stellen, te ghonen steghere, omme te
verwinnen ghelyc dat vorseit es, ende ne ghenen andren.
N. B. Dans ses origines germaniques,
le murdrum, mord ou moordaet implique l'idée d'un crime clandestin: l'homicide
commis la nuit, ou en lieu écarté : " murtre si "est quant home est
tué de nuit, ou en lieu respost "dehors ville ou dedens ville (Ass.
Jérusalem, haute cour, "liv. I, cap. 85), ou en guet-apens : "
murdres si est "quant aucuns tue ou fet tuer autrui en agait apensé, puis
"soleil couquant dusqu'à soleil levant (BEAUMANOIR, "chap. XXX, 3)
", ou dans son lit (Etab. Saint-Louis, liv. I, chap. XXV, et XXVII);
l'infanticide perpétré par la femme qui jette son enfant dans l'eau ou
l'enfouit en terre : " quod morth dicunt ". (REGINON, de Eccles.
discipl., lib. II, n° 5 et 6) ; le recel, par
l'homicide, du cadavre de sa victime : " de homine mordrido, si quis
ingenuum " interfecerit et eum cum ramo cooperuerit, vel in puteo"
seu in quocumque libet loco celare voluerit, quod dicitur mordridus. (Lex Rip.,
t. XV) "; le rerof ou vol sur un cadavre : " qui hominem mortuum,
antequam in terra" mittatur, in furtum expoliavit (Lex Sal., XIV, 7)
", ce que la glose malbergique appelle friomurdrum (HESSELS ET KERN, Lex
Salica, § 90 du glossaire); l'incendie nocturne : mordbrand, " qui art
meson de nuit " (WARNKÖNIG ET STEIN, Franz. Staats-u. Rechtsgesch., t. III, 177). Par extension on l'appliqua à tout
homicide qualifié, opposé au simple manslacht art. 59, vieux cout. féodal, v.
Ci-après: Comment. du concordat entre Bruges et le Franc, GILL., Bruges, I. p.
390 et à tout crime exceptionnellement odieux. Le moordaet devint le type
auquel on ramenait les crimes les plus graves, occupant le degré, supérieur
dans l'échelle des peines. Le Bouc der tale ende wedertalè d'Ardenbourg (GILL.,
Quartier de Bruges, v. 236) et la Coutume d'Alost (DE LIMBURG-STIRUM, 490)
déterminent ce qui est compris sous la qualification de moord ou moordadige
faiten : la rupture de trèves, l'attaque d'autrui en son domicile, le meurtre
accompagné de vol ou commis pour voler ; le reerof, le moordbrant, le viol - ;
le meurtre accompli la nuit. (V. au surplus, DU CANGE, v° murdrum.)
5. Item, ware
dat huussoekinghe ghevallet bi nachte daer man let verliest, dat men daer of
enen mach verwinnen, die tfait doet, van moordaden, ende alle die bevonden
worden metter waerheden, ghelyc dat vorz. es, dat siere mede waren, dat elc
wort in eene boete van LX lb. par.
6. Item, waer
dat huussoekinghe gevallet bi nachte, daer gheen man doot blijft of let
verliest, dat ware up dobbele boete van der huussoekinghe bi daghe ; ende van
allen desen zaken te informeerne de wet van den Vryen met eenen besoeke te
hoorne ter stede door tfait ghevallen es, ende daer of te doene een zoendaghes
ghebod ter hooft kerke ; ende et es te wetene wat dat ghedaen wort binnen husen
of binnen belokenen van hofsteden, dat huussoekinghe sal zyn.
7. Item, dat
elc scepene van den Vryen varde mach nemen met tween ghebuerdighen lieden van
den Vrien, des noot es ; ende diere wederseide hi verbuerde X lb. par. Jeghen
den here ende III lb. par., jeghen den scepene ; ende es er meer dan een
scepene, so verbuert hi III lb. par. jeghen elken scepene diere worden; ende
ontzwighet een man, hi verbuert de zelve boete.
8. Item, so
welken tiden dat ghiselscip ghenomen es ende gheroupen in de kerke, dat de wettelike
varde smaendaghes, als die zonne rijst, in sal gaen. Ende so wie twist stokede,
strede jof vochte binnen deser wettelike varde voor de tijt dat de ghisele
ghesekert zullen hebben te ghonen steghere, dat elc die strede jof vochte word
ghehouden Van LX lb. par., ende diere ghelike die strede jof vochte binnen
wetteliker varde, die enich scepene ghemaekt sal hebben.
9. Item, so
wie zoendine of vriendelike varde breict, dat men dien sal verwinnen ghelyc als
van mordaden.
10. Item, so
waer twist ghevalt, dat alle die onsculdighe maghe varde hebben deen jeghen den
andren XL daghe ; ende de twisters zullen bliven buten allen varden, ende alle
donsculdighe jeghen hem lieden ende die hierboven, binnen den XL daghen, strede
of vochte daer man doot bleve, die zal men verwinnen van morda-den, ende dit te
behaelne ende te bewettighene ghelycden huussoekinghe bi nachte, daer man doot
blijft.
11. Item, so
wie hier boven strede of vochte, daer man verminct bleve of let verlore, dat,
ware den ghonen, die tled name of minke dade, op de vust; ende elken van diere
mede worde ende bevonden twisters, up XL lb. par. ; ende dit te behaelne met
eere waerheide dier scepenen toe nemen zullen; ende so wie die strede of vochte
binnen desen vorz. XL daghen, daer gheen man doot bleve no verminct, dat ware
elken up LX lb. par. Ende dit te bezoekene metten here ende met II scepene van
den Vryen of met meer, met enen zondaghescen ghebode.
12. Item, so
wie die joncvrouwe, vrouwen of yemene ontvoerde, haers ondanx ende jeghen haren
wille, up die tyt dat mense ontvoerde, dat men alle die daer mede zullen wesen,
sal men verwinnen van mordaden ; ende dit sal men besoeken ende bewetteghen
ghelike der huussoekinghe bi nachte daer man doot blijft ; ende ne willen de
partien niet claghen, die here salt claghen ende achtervolghen ; ende ware dat
het namaels worde sgoens wille die ontvoerd worde, dat men daer bi niet zoude
laten te verwinne, die tfait ghedaen zullen hebben.
13. Item, so wie
claghe doet te wetten van mans doot ende die clage niet achtervolghede, dat die
here voort sal ghaen met sheren claghe.
14. Item, dat
niemene meer dan eenen man zinnen mach te wetten van ghiselscepe, ende de amman
niemene.
15. Item, so
wie claghen wille omme deelmanne, dat hi claghen mach met III scepenen in die
vierscarne, ter aerdstede waer die doot verstaerf; ende die scepenen zullen
hooren eesch ende antworde, ende bringhense up den naesten dinghedach in die
wet, ende eist datter V scepenen syn, dat men daer pleine wet mach doen.
16. Item, dat men dinghen mach up den donredach, van wateringhen, van zettinghen ende van dat daer toe behoort, alst nood word ende het der wet goet sal dinken.
17. Item, dat
elc vrylaet vanghen mach ende stappans den here bringhen alle vremde lieden of
die berucht syn van quade.
18. Item, so
wie yemene mesdade omrne occoisoen van waerhede, jof van zetterscepe, daer man
doot bleve, dat men alle diere mede worden, sal verwinnen van mordade; ende dit
te besoekene ende te bewetteghene ghelijc van huussoekinghe bi nachte daer man
doot blijft. Ende die strede jof vochte op yemene omme dit occoisoen vors.,
daer man let verlore jof verminct bleve, dat men den ghonen die tled name jof
de minke dade, sal verwinnen van der vust, ende elc van sinen hulpers van XL
lb. par.; ende daer gheen man doot blijft no verminct, dat men elken sal
verwinnen van XXX lb. par.
19. Item, so
wie tiende gaderen, zal dat bi sinen eed moeten doen voor twee scepenen van den
Vryen, up III lb. par.
20. Item, so
wie wapene draghet in ghebanre vierscarne jof te steghere, binden trappen, dat
men dien houden mach over XX scel. par.
21. Item, dat
elc meinsche die heerweghe maken zal jeghen syn land, up III lb. par., ute
ghesteken de grote wateringhe; ende dit te behaelne metten here ende met II
scepenen vanden Vryen tusschen sinte Jans messe ende den oeste.
22. Item, dat
niemene die vrylaet es, aervachtichede up draghen mach in poorters handen, in
kerken handen, in doder handen; ende waert dat yemene ontfinghe tot deser
vorseid bouf, dat hi verbuere LX lb. par., de twee deel den here ende
tardendeel den lande vanden Vryen. Ende al ware dese ghifte ghedaen, soe ne
ware van gheenre waerde.
23. Item, dat
niemene come in raedcamere, te scepenen rade als sy ghemaent of te rade zyn, up
XX sc. par., ende dit te inne metten here, stappans, sonder meer wetten, ende
daer over in den steen te doene.
24. Item, so
wie quekebarde hout, ligghende bin den Vryen, eenparelike omme ghelt daer of te
makene van den ghonen diere up queken, ende dit II scepenen van den Vryen, of
meer, kenlic es, dat men dien sal stellen te wetten bi den here ende bi een
vanden buerchmeesters van den Vryen, ende bannen III jaer uten Vryen, up sine
vuust; ende dat de here desen lieden ghene inlande sal gheven, binnen desen
terminne.
25. Item, so
wat manne die here, of man van theren weghe, vint quekende in dustane
quekebarde, dat men dien houden mach, elken over X sc. par.
26. Item, dat
hem gheen man verbinde tandren wetten dan daer syn lyf ende goed toebehoort, up
X lIb. par.
B. Dit syn de cueren die
behoren ter duerghingher waerheden in de wet van den Vryen.
1. Eerst, dat
niemene moet dobbelen bin den Vryen, up XX sc. par.
2. Item, dat
niemene moet laten dobbelen in syn huus of binnen sinen belokenen, up III lIb.
par.
3. Item, dat
niemene moet leeden te ghebedenen dranke, up III lb. pars., dien leede ; ende
dier mede ghinghe, up XX sc. par.
4. Item, dat
niemene duufhuse moet houden staende int Vrie, hi ne hebbe XX ymete lands jof
der boven, up III lb. par.
5. Item, dat
niemene duven vanghen moet, no visschen in anders watre, up III lb. par.
6. Item, die
bi nachte daden, dat ware dobbele boete.
7. Item, dat
niemene muelen-paerden, no scepe no andre saken houden moet int Vrye, up III
lb. par.
N. B. Le sens et la portée de eette
disposition, assezénigmatique au premier abord, sont fournis par l'article 67du
cahier primitif, de 1461, de la coutume du Franc,reproduit par l'article 136 au
cahier de 1542, mais omispar la coutume homologuée, á savoir :" En is niet
gheoorloft eenighe muelnare, noch den"ghoen die den muelnen toebehoored,
noch andere van"haren weghe, yemants coren noch ander graen te"haelne
of te bringhene teeneghen muelne, noch thuus"te voerne, met scepen,
peerden of waghene, noch"anders up eenegher manieren, up boete van X p. p.
".A comparer aussi le règlement pour Eecloo, de 1440 ouenviron, art. 85
(GILL., Quartier de Bruges, II, p. 616) ;le règlement pour la chatellenie
d'Ypres, de 1429, arti-cle 32 (IB., Chat. d'Ypres, I, 97) et article 126 de laCoutume
(IB. P. 349).La défense était édictée dans l'intérêt des moulinsbanaux et pour
empêcher les autres meuniers de solli-citer, dans le rayon du moulin banal, la
clientèle reve-nant naturellement à ce dernier.
8. Item, dat
niemene putiers no hoeren herberghen moet in t Vrye, up III lb. par.
9. Item, dat
niemene hasen, connine, pertrisen, duvejonghe, no zwanen vercope int Vrye, up
III lb. pars. ; ende diese vinghe, up XX sc. par.
10. Item, dat
gheen vrylaet mach trecken uten lande van den Vryen, hine hebbe ghenouch
ghedaen den lande, up 4 lb. par., de eene helt den here, ende dandre helt
den lande.
11. Item, der
onbejaerde kinder goet te brieve te bringhene den clere vander vierscarne,
binnen XL daghen, up X lb. par.
12. Item, so
wie bedraghen wort van onredeliker wandelinghe, bi nachte, dat menne bannen
zal, uten lande van Vlaendren, up VI lb. par.
13. Item, so
wie bedraghen wort van quader mate jof van valschen terninghen, die verbuerd
III lb. par.
14. Item, so
wie ballinc es van mordaden of van leliken faite, in kerken ligghende, wiese,
sustineerde van etene, van drinkene, van ghelde te ghevene jof te leene,
dat ware up XX lb par.
15. Item, dat niemene
gheen goet onthoude, dat ghestolen jof gherovet es, up VI lb. pars., ende
restoere te doene van den goed.
C. Traduction flamande du Keurbrief de 1190.
ART. 1 (1 du
Keurbrief). So welke tijt dat de vierscarnewort ghebannen ende een man taleman
neimt ende hi inzaken word ghetrect, jof van den crichoudere jof vanandren
manne, ende scepenen daer up worden ghemaent,tusschen harer beeder tale, toghe
die rechtre den briefvan der wet, so wat dat in den brief es, te dien ghedinghetoebehorende,
dat sal men houden ; ne ware ne toghe derechtere danne niet den brief, zo wat
dat scepenen up diezaken wisen dat sal men houden, het ne si dat scepenendaer
of enighe kennesse hebben ghedaen, de welke ken-nesse men es sculdich te
houdene voor alle dinc.
ART. 2 (Ib.,
2). Naer scepenen vonnesse, mach men scepenen nieuwer daghen dat sire commen
jof dach houden zonder bin der vierscarne, van al dat van den scepen-
doeme toe
behoort.
ART. 3 (Ib.,
3). Naer scepenen vonnesse, wille decrichoudere enighe scepenen vervalschen, hi
machne ver-valschen met VII scepene, sire gelike, hebbet hise daer.Ende ne
hevet hise daer niet, hi mach borghen of vervur-sten sine helpe tote up den
naesten dinghedach ; endehevet sire danne, so mach hine valschen, zo dat die
ver-valschede scepene moet gheven den grave X lb. par., endecussen den banc
ende gaen achter waert uut,. ende nem-mermeer te scependoeme te comene. Met,
also vele sce-penen als die crichoudere mach ghecrighen eenen scepenemede te
verwalschene, met also vele scepenen mach hemdie scepene verweeren, tote
zevenen. Ne ware gaet diecrichiouidere boven zevenen, jeghen eenen die de
scepenehevet, moeter de grave hebben twee. Ende mach decrichoudere dien scepene
niet verwalschen, hi sal hemboeten van X lb.
ART. 4 (ib.,
4). In niemens huus zalmen dienstmanjof welbode zenden, van alle dien dat ten
scependoemebehoort zonder bi scepenen ; ende die sal zyn wettelijcdienst man
jof welbode. Ende van den huus daer mennetoesent, sal hi nemen zinen leeftucht
jof dat wert es,IX den., staghes. Ende dat sal hi hebben van ghenen huus,sonder
daer hi zelve in es; ne ware in andren huse machhi wel zyn, alle esser sys
selves lichame niet. Endeclaghedene de man niet uut, ten VIIJ daghen, so sal dewelbode
hebben II sc. te sire uutvaerd.
N. B. - Cette disposition n'est claire ni dans le textelatin, ni dans la traduction. En voiei le sens. Le dienst-man, serviens, sergent, ou welbode (corruption de wet-bode), dont il s'agit ici, n'était pas un gardien de saisie,mais un garde-mangeur, gasteur, commestor, ainsi qu'onl'appelait en France, c'est-à-dire un suppôt de justice que,moyennant l'autorisation des échevins, les créanciers pou-vaient envoyer, par manière de contrainte, chez leur débi-teur, où il s'implantait et vivait aux dépens de ce dernier,jusqu'au payement ou cautionnement suffisant de la dette.Mais il arrivait que la maison, où on l'envoyait, n'offrît pasde logis convenable ou que l'occupant lui-même aimâtmieux le voir " hors que ens". Dans ce cas, il allait s'hé-berger ailleurs, et l'obligé devait lui payer l'équivalent enargent de la prestation de nourriture et de logement,taxée à neuf deniers par jour; somme dont le welbodedevait se contenter, sans pouvoir réclamer, en sus, partde table chez le débiteur, dès lors qu'il n'y séjournait pointeffectivement et qu'il trouvait une compensation intégraledans l'alternative des neuf deniers. Cependant le débiteur,qui ne s'exécutait pas dans les huit jours de la con-trainte, était tenu de lui payer, à titre de pénalité, lorsde la sortie, une indemnité fixe et complémentaire dedeux sous.
ART. 5 (ib.,
5). De man, die ghedaghet wort bi scepenen ten steene, als die amman syn ghebod
heeft ghedaen, ende die ghebannen wart bi scepenen, come yemene van sinen
maghen daer naer, diene quiten wille van den banne, ende die danne kenesse
hebbe van scepenen dat hi, voort gebod, was uten lande, die man sal quijte zyn van
diene banne, ne waer hebbe hi daer sine helpe niet, de man sal bliven in die ban,
ende de ghone mede diene der uut lossen wille.
ART. 6 (ib.,
7). De burghrave sal riden de ballinghen,hebbe hijs moete ; jof te neen,
sgravens ende sbur-graven rechters, einde dit eene waerf int jaer; ende dincthet
scepenen goet, twee waerf ; ende, eist ooc noot,IIJ waerf. So waer dat sijs
beghonnen, zo sullen sij vulri-den, sine mochte sin toghen, jof duer dengrave,
jof duer ziechede. Ende omme hoghere zaken machmen riden so welke tyt dat noot
es ende ongheval ghesciet.Vermoghent ooc sgraven rechters niet ende
sburchgravenniet, so sal riden de burchgrave selve. Ne vermach deburchgrave
niet, so sal de grave selve riden. Als dit ghe-hent es, so mach die grave
hebben sine duerghinghewaerhede, ende dit een warf int jaer. Ende vulryd menniet,
so ne sal hi se niet hebben. (Le paragraphefinal
est omis.)
ART. 7 (ib.,
6). Also men in sproefs huus houd van den lieden van der vierscarne, also houd
men van sproofs lieden in de vierscarne.
ART. 8 (ib.,
8). So wat dat men wed vor scepenen, dat sal men betalen vor scepenen. Van al
dat men wed vor scepenen, moghen II scepenen kennen tote X lb. ; drie scepenen,
tote XV lb. ; viere scepenen, tote XX lb. ; ende zeven scepenen, alle dinc.
Ende also vele scepenen als moghen kennen yemens scoud, also vele moghent
kennen vergouden. Ende loochende die sculdere der scult, ende hier of wart
verwonnen, hi sal boeten den grave III lb.
ART. 9 (ib.,
9). So wie eenen lodder herberghet meer dan eene nacht, wille hi sanderdaghes
niet wech gaen, de here machne werpen int water zonder mesdaet.
ART. 10 (ib.,
10). So wie een lodder, jof een speilman, jof eene hoere, of enighen ydelen man
sine clederen te bruluchte ghevet, jof dat hem enighe ghesent worden van bruluchten
ende hi se hem ghevet, wort, hire of verwonnen, hi sal boeten III lb. Ende in
elke huwetyt mach die grave hebben hier up sine waerhede.
ART. 11
(ib.,11). Si een balline te banne ende yemene, duer nyt, dien man wilde trecken
in ghedinghe van andere zake danne daer of dat hi ghebannen es, wille hi comen te
rechte, hi sal hebben gheleede te rechte, te comene; mach hi hem zelven quiten
bider wet, so es hi quite van dier zake, newaer niet van den banne daer hi te
voren in was ; ward hi ooc verwonnen hi moet ghenouch doen van der zake.
ART. 12 (ib.,
12). Een vry man, die ghedaghet wort ten steene, ne sal niet antwoorden bi
sammans ghebode, wille hi jeghen spreken, ne ware biden scoutete. Ende es hi
vry ende hinne ghebiede, hi ne sal niet antwoorden sonder sinen ghelike ; ende
spreict hi niet jeghen tgebod, alne es die amman niet vry, hi mach ne bannen.
ART. 13 (ib.,
13). Die ecnen man doot met ghemeenerade, men sal den dode zoenen met dies mans
goedediene doodde, behouden nochtanne syns wyfs deel endesirer onbejaerder
kindren. Sy ooc niet syn goed soo groot,tsoendinc mede te doene, men salt
vuldoen metter goenregoede die in sine helpe waren, indien datse worden bedra-ghen
vander waerhede, die scepenen daer up zullen nemen ;ende in dese waerhede sullen
die onsculdighe quite zyn.Ende ware een man ghedoodt zonder raet in eenen
stryt,jof bi onghevalle, de man zal volghen sinen maghen ;ende men zalne zoenen
bi scependoeme.
ART. 14 (Ib.,
14). Al onrecht sal of doen, de grave van sbrievers peneghen, jof van
scrichouders, jof van steenwaerders, jof van allen andren zaken.
ART. 15 (Ib.,
15). Die heden van Wulpen ende van Caedzant, die ghedaghet worden, moghen hem
zelven zinnen, bi haren eede, up den dinghedach dat sy teerst moghcn comen van
der zee.
ART. l6 (Ib., 17). Al dat eenen wive mach ghebuerenvan haren maghen, dat
mach ghebueren haren kindren.So wat dat eenen man ghevet sinen keifskindren,
sondervorwoorde, dat mach comen up skints moeder maghen,naer syns vaders doot. Si
ooc eenighe vorworde up dieghifte ghemaect van den vader, die es men sculdich
tehoudene naer skints doot.
ART. 17 (Ib.,
19). Die bedraghen wort dat hi den zeedijc scuerd, bider waerhede die scepenen
zullen nemen, sal verliesen sine hand. ende sijn goed sal syn in sgraven hand.
N. B. Les articles 20, 21 et 22 du
texte latin, placéssous la rubrique « De Palingis », sont omis. Ils compre-naient
: 1° (art. 20) une supplication adressée
au comtede vouloir bien, en considération de la croisade qu'il étaità la veille
d'entreprendre, tempérer l'insupportablerigueur de la législation concernant
ses garennes, (palingæ,enclos palissadés), les dunes, assimilées aux garennes,
lesgens déclarés aubains (incommelins) par ses hommes defief, l'accroissement
de douze deniers au sou, frappant,dès le second jour de l'échéance, le retard
dans le paye-ment des cens d'épier (de terra viscal ou lyfnere le comte) ;2° (art. 21 et 22) une énumération des
cas réservés à lajustice du comte, nommément les matières féodales, lescens
d'église, les quatre points visés par la suppliue, lesuicide (homicidium unius
hominis), l'incendie et le meur-tre qualifié (mortificatio).Philippe d'Alsace,
pressé de partir pour la Terre Sainte,où il succomba devant Saint-Jean d'Acre,
le 11 juin 1191,ne put statuer sur l'humble supplique de ses manants ;mais
celle-ci ayant été renouvelée auprès de Louis deNevers, la charte confirmative
et interprétative du 2 sep-tembre 1323, y fit droit, à savoir, pour les 1er, 2e
et4e griefs, dans une mesure qui n'est pas spécifiée par lediplôme, mais qui
semble cependant avoir été plus oumoins radicale, quant aux garennes (et aux
dunes, puis-que l'article 31, notamment, disparut du texte dans lareproduction,
autrement intégrale, de la teneur du Keur-brief, transcrite au préambule de la
charte ; et, pour le3° grief des incomelins, en
réglant à nouveau la matière,de manière à faire disparaître l'arbitaire et à
élucider lesobscurités y relatives. La charte, s'occupant ensuite de lacompétence
des cas réservés, qui soulevait aussi des mur-mures, en déféra
l'avant-connaissance (instruction prépa-ratoire) à quatre hommes de fief et
cinq échevins, chargésd'enquérir si, d'après les circonstances du fait, le casdevait
être laissé à adréchir par le comte ou par la loi ;- de même pour les meurtres,
les méfaits sur le bailli,par l'occasion de son office, ou sur la sainte Eglise
; et,à l'avant-connaissance des échevins seuls, aux mêmesfins, les suicides,
incendies et attentats sur personnes del'Eglise ; la connaissance intégrale des
méfaits sur le comteou ses enfants, demeurant un cas réservé absolu.
ART. 18 (Ib.,
23). So wie makere van laghe word, daerman dood in wort ghesleghen, ende die
makere daer ofwart verwonnen bi scepenen, hi es manslachtich. Zo wiesijn in
helpe van der laghe, worden sire of verwonnen, sijsijn in sgraven ghenaden,
behouden lyf ende led.So wie laghe maect daer man led verliest, dat led neimtled,
ende dat es de hant ; also ghelike de makere van derlaghe ende die ghone in
wies huus, jof in wies hof, hemwetende, dit es ghedaen ende verboden mochte.
Willenooc alle dese te rechte comen, men sal de waerhede nemenbi scepenen.
Wederseghet ooc de rechtere de waerhede,ende hise vervalschen wille, hi mach
borghen sine helpentoten naesten dinghedaghe, jof stappans doen luden. Endehebbe
hi helpe van tween scepenen, hi mach vervalscheneenen godhuusman ; ende, met
III scepenen, eenenvryen man. Ende also vele alser worden vervalscht, elcsal
boeten III lb ; ende also langhe als die grave leeft, nesullen sij tgheenre
waerhede sijn, ende men sal andrewaerhede nemen in hare stede.
ART. 19 (Ib.,
24). Daer men huussoekinghe doet endeden scepenen cond es, wart daer man
ghedoodt, ende deghone, diet tghelede doet, niet en doodt, hi moet zoenenden
doden ; ende den ghonen daer hi huussoekinghe updoet, sal hi gheven X lb., ende
al dat hem blijft sal sijn insgraven handen, behouden lijf ende led. Newaer
blijfterniemene doot, die tghelede dede sal gheven den ghonendaer die
huussoekinghe up was ghedaen, XI lb. ende dengrave X lb ; ende alle volghers,
alse vele alser worden ver-wonnen, elkerlyc sal gheven II lb.
ART. 20 (Ib.,
25). Die eenen wont int hovet, jof in den lichame, dat men heet duerghingher
wonde, wart hire of verwonnen, hi sal gheven den verwonden VI lb, ende den grave
VI lb. Es het een godshuusman, III lb. Van cleene wonden bekennet voor
scepenen, III lb.
ART. 21 (ib.
26). Die bedragen wort van haerrapene ende van donslaghe, hi sal gheven eenen
godshuusman I lb. ; eenen vryen man, II lb. ; so wat dat dienre (servientes
patris familiae) onderlinghe begripen, maeht hare here verzoenen; si ne sullen
te ghenen vonnesse, staen, het ne si van manslachte jof van sulker quetsinghe
dat ment met rechte toghen moet den rechtere.
ART. 22 (ib.,
27). Worpt een godshuusman eenen vryen man in de wase jof ter erde, hi sal hem
boeten VI lb., ende den grave VI lb. ; worpe een vry man eenen godshuusman in
de wase jof ter erde, hi salt hem boeten III lb., ende den grave III lb. ; de
vrye man den vrien man, VI lb. ; de godshuusman, den godshuusman III lb ; ende
also den grave.
N. B. Le texte latin est placé sous la rubrique : DeWapeldrinc, qui signifie proprement le fait de jeter quel-qu'un dans l'eau, avec ou sans intention de le noyer,lorsque la victime échappait au danger sans lésion. C'étaitun acte de mauvais gré, déjà prévu et érigé en délit spé-cial par les lois barbares, et notamment par la loi salique :" Si quis hominem in puteum aut in vipida jactaverit, et" vivus inde evascrit ut ad casam suam posset accedere,"IIII M. sol. Culpabilis judicetur." Vipida semblecorrespondre étymologiquement à wapel ou wimpel (anglo-saxon vapul), eau agitée ou bourbeuse, eau en général.Quant au suffixe drincken, il a le sens de baigner, plon-ger et se retrouve dans verdrinken et dans le dérivé ver-drincking, oppressio (art. 27). On disait aussi waterdo-pinge. « Il y a, dit une loi frisonne du XIVe siècle, troisespèces de waterdopinge, selon que l'homme est jeté dansune eau courante (ebstroom) et que, sans toucher le fond,il ne voit plus le ciel, ou bien dans une eau non courante,mais non guéable, on bien dans un simple fossé.Les noyades étaient autorisées par le keurbrief, dans lecas prévu à l'article 10, et on infligeait ce supplice auxpersonnes de mauvaise vie et aux vagabonds.Mais le terme de wapeldrinc dévia peu à peu de saisgnification originelle et grammaticale; il est employéextensivement par la rubrique du texte latin de notrearticle, et, plus tard, il désigna, en quelques lieux, lesimple fait de mouiller avec de l'eau ou un autre liquide :"Root of wit wijn, bier of andre drancken der canne upyemande te werpene, of te uut ter canne yemende in zynlicht gietene, in evelen wille, dat men heet wapen-drincke" ; ce que les lois frisonnes appelaient suar-tesuengh, par opposition au wapeldepene proprementdit.
ART. 23 (ib.,
28). So wie eenen vanghet over dief endezweeren mach, met hem VII der welker
erve es cont ghe-nouch scepenen, dat hine vinc als eenen dief met pre-senten
faite, men sal dien dief hangen. Als men waer-heide neimt van dieven (vol
simple et non flagrant), diebedraghen word hi sal gheven den ghonen wien hi
tsinenam de waerde van sinen goede ende den grave III lb.,ende twee borghen,
goed genouch, dat hys voorwaertmeersal ofstaen (quod deinceps desistet) ; ende
elkeborghe over III lb. Ne waer bevallet die ghone daer naer,ende ne die
borghen bringhen, si sullen danne moetenzweeren dat sine niet mochten
ghecrighen.
ART. 24 (ib.,
29). Die bedraghen wort van rove(rapina, vol à l'aide de violences), bi der
waerheide die descepenen zullen nemen, zi de roof beneden XX scel., hi salden
beroeveden syn goed verzetten drie voud ende dengrave (et castellano, texte
latin) gheven IIJ lb ; ende esde roof boven, hi salne verzetten twee voud ;
ende al dathem blijft sal sijn in sgraven ghenade, behouden lijf endeled.
ART. 25 (ib., 30). Die eenen ballinc van groten zaken herberghet, up dats
meer quats ghesciet, hi sal boeten VI lb., ende van eenen andren balline, IIJ
lb.
ART. 26 (ib.,
32). Van al dat een mesdoet, ne mach syn wijf, noch sine kindren niet mesdoen,
de kinder ne waren verjaert ende sine waren mede ter daet.
ART. 27 (ib.,
33). Verdrinkenesse (oppressio) van wiven behoort ten scependoeme.
ART. 28 (ib.,
35). Alle ballinghe, die men bannet te steene, die salmen becondighen te banne
in haren kerke ; jof te neen, si syn quite van den banne.
ART. 29 (ib.,
36). Als een amman eenen man voorteescht ten steene, hi moet zweeren met vijf
scepenen, jof orconde hebben van scepenen dat hine daghede ; ende danne sal hine
heesschen voort eene waerve, ander waerve ende darde waerve ende nammeer ; ende
danne sal hine bannen na scepenen vonnesse.
N. B. Le texte latin dit : debet jurare cum wischepa,vel testimonium habere a scabinis. La traduction flamandea transformé wischepa en vijf scepenen, ce qui est uneredondance. Wischepa signifie témoignage de sciencepersonnelle, par opposition au témoignage de crédibilitéou de record donné par les échevins. Aussi Vredius, bienqu'il confonde wiscepa avec wetscepenen, interprête-t-ilcorrectement par testimonium ex certa scientia. L'ammanavait l'option entre deux moyens de preuves. Sur le motwitscepe dans le sens que nous disons. (V. Miroir de Saxe,Lehnrecht, art. 40, § 3 ; 48, § 1 ; 74, § l.) Observonscependant qu'à Bruges et dans le Franc, on donnait lenom de wetscepenen aux échevins, chargés de procéder àcertains actes (souveraines vérités, plaids spéciaux), qu'ilsrecordaient ensuite de science personnelle (GILL., Arch.de Bruges, I, p. 344 ; lV, 190, 193 ; et seigneuries encla-vées, t. II, 22) ; mais cette signification est exclue ici parles termes de l'alternative.
ART. 30 (ib., 37). So wie dat van wonden, van haer-rape, jof van donslaghen
wort beclaghet, ende scepenendit kennen, hi moet gaen in den steen, up de
waerheide ;ende men machne borghen uten steene ; ne waer, eer dewaerheit luut,
moet hi weder gaen in den steen.
ART. 31 (ib.,
38). Saterdaghes salmen uutgheven declaghe ende sfrindaghes daer naer, salmen
der of dinghen,ende daer salmen de zake wedernemen up den naestenvrindach, daer
mense danne laet. Est ooc mesdach, sosalmen dinghen up den daeh diere scepenen
daar toezullen ordineren.
ART. 32 (ib.,
39). So wie eene onbejaerde joncvrouve te
hemwaert treet
omme huwelic, sonder haren maghen
raet ende hire
of wort verwonnen, hi sal zijn in sgraven
ghenade van al
sinen goede, behouden lijf ende 1ed ; wart
hi ghedaghet
ende met en comt, hi sal syn wetteloos.
ART. 33 (ib.,
40). Voert hi de joncvrouwe uten lande, hare naeste maghen zullen hebben haer
goed in haren handen ; ne waer berouwe de joncvrouwe daer naer, ende soe
wederkeert ende wille laten haren onrechten man, es soe bejaert ofte onbejaert,
soe sal hebben haer goed ; ende blivet soe metten man, men salse nemen haer
goed.
ART. 34 (ib.,
41). Een man mach niet mesdoen in verweerne sine lechame.
ART. 35 (ib.,
42). Naer manslachten es men sculdichte nemen vardeghiselen an beeder ziden ;
einde de ghonein welken zide de man es ghesleghen mach hem uutbor-ghen met iiij
goede borghen ten minsten, ende zulkeborghen dat schepenen kennen dat sise
borghen moghen,als si sculdich syn te doene ; ende die ghone vander zidedie den
man ghesleghem hebben, ne salmen niet uutbor-ghen eer sy den doden hebben
ghesoent, ter maghen willeof te scepenen vonnesse.
ART. 36 (ib.,
42). Van alle twisten machmen die ghiselen uutborghen, zonder van manslachte
alleene.
ART. 37 (ib.,
44). Alle de ghone die behoren teens mans maechshepe die in den steen leghet,
zullen ghelden dien ghisele sinen ghiselteere.
ART. 38 (ib.,
46). Alle maten ende waghen sullen zijn, ghelijk. in dorpen ende in poorten ;
ende alle maten salmen yken naar die mate vander poort.
ART. 39 (ib.,
48). So wie de yemens huuse draghet onrechte mate, jof onder wien dat soe
vonden wort, wart hys verwonnen, hi salt boeten den claghere naer der waerhede,
ende versetten sine scade.
ART. 40 (ib.,
47). So wat ammmanne die bedraghen wart van onrechter mate, van elker warf sal
hi den grave gheven iiij lb., van lieden vander poort ; ende van den lande,
zullen sie alsuc rechte houden als sie onderlinghe moghen ghewinnen.
N.-B. Le texte latin ne parle que
d'une amende de troislivres au profit du comte et du châtelain. Il ne contientpas
la distinction entre les gens de la ville et ceux duterroir ; mais il dispose,
à cet égard, dans un aarticle spé-cial, n° 49, non reproduit par la traduction : " De homi-nibus oppidorum et
hominibus villarum talis jurisdictioobservabitur, qualem ad invicem melius
adinvenirepoterunt ".
ART. 41 (ib.,
43). Als een mans wijf stervet sonderkinderen, de have salmen deelen in VIII
deelen ; de vijfdeelen sal hebben de man, ende de drie deelen sal hebbenswijfs
maghen ; nammeer machse hemlieden ghebuerenvan den have. Van den lande wese
alst placht te sine.
N. B. Le projet de keures à corriger établit sur d'au-tres bases et complète, pour les immeubles, le régime suc-cessoral afférent à la communauté conjugale. Celle-ci estdéclarée, universelle de tous les biens, par le fait de laconsommation du mariage et se partageait, par moitiéentre le survivant et les héritiers du prédécédé, sous lesréserves suivantes. Lorsque, la succession comprenait unemaison provenant du côté de l'un des époux, l'immeubleétait attribué, avec une certaine étendue du fonds y atte-nant, à ce dernier ou à ses héritiers, sauf récompense pourla valeur gisante des constructions et abandon de deuxverges contre une pour le restant des terres. Lorsqu'ilconstituait un acquêt de la communauté, il était dévolu,dans les mêmes conditions, au survivant. Après la mortdes deux époux, le même bien revenait au fils aîné, ou, àdéfaut de fils,à la fille aînée. Existait-il deux ou plusieursmaisons, les fils et, après eux, les filles, dans l'ordre dela primogéniture, avaient successivement le choix jusqu'àépuisement de la consistance du patrimoine, en fondsbâtis.Il est probable que ces dispositions nous offrent l'en-semble du régime. Toutefois la dérogation que consacre lagénéralité de leurs termes, quant aux bases de partageadoptées par le Keurbrief pour le cas de décès d'un épouxsans enfants, doit avoir rencontré de l'opposition, carle privilège de 1330 (art. 71) reproduit encore le systèmeprimitif et il ajoute : « Et au tel droit a la fame, quant lihoms muert, ensi comme dit est. » Mais la coutumehomologuée revint à la règle générale du projet de keure(t. IV, art. 3).
ART. 42 (50).
So wie gheboden wart te claghene ende niet en comt, men sal hem daer of gheen
recht doen daer naer ; nochtanne de grave mach der claghen volghen binder
jaere, ende bider waerhede, die scepenen nemen
zullen.
ART. 43 (ib.,
52). So wie onghedaghet zwighet een jaer van soer claghe, men salre hem daer
neer niet of antwoorden.
ART. 44 (ib.,
52). Wille een godshuusman eenen vryen man beclaghen, hi sal hebben eenen vryen
taleman.
ART. 45 (ib.,
53). Elc man es sculdich te antwoordene te sinen ghebode. (Le texte latin ajonte : " Et hoc per scabinos et quilibet pari
suo)".
ART. 46 (ib.,
5). So wie ghebannen wart in vierscarnen mach boeten sinen ban met IIJ sc. ende
I den., binnen VIJ daghen. Comt hi niet, hi es wetteloos.
ART. 47 (ib.,
54). So wat een man, strijt of twist, wart hire of bedraghen, hi sal boeten den
grave IIJ lb.
ART. 48 (ib.,
55). Kerke rente ende sgraven rente sullen syen buten scependoene.
N. B. Ici finit la traduction. Elle supprime les arti-cles 56 et suivants jusqu'au dernier, 65 ; lesquels parlent :(art. 56) du jour où commençaient les effets de la présencedu comte dans le Franc ; (art. 57) des litiges enmatières de fiefs et de terres foncières, dont l'avant-con-naissance appartenait à quatre hommes du comte et quatredu territoire ; (art. 58 à 62), du Gouding ou plaid géné-ral et annuel (qu'il ne faut pas confondre avec la Deur-gaende Waerhede) et de l'assise complémentaire consacréeà l'exécution des interlocutoires prononcés dans le Gou-ding, par rapport aux duels judiciaires, aux épreuves dufer ardent et aux bannissements ; (art. 63 , des contestationssoulevées relativement aux donations faites en faveur declercs ou de religieux ; (art 64) de la chevauchée desbannis devant être faite exclusivement par le comte, ou lacomtesse, ou le châtelain (art. 65) ; de la compétence éche-vinale en toutes matières non prévues au keurbrief.Tout cela était tombé en désuétude, abrogé ou modifiépar la charte confirmative du 2 septembre 1323, ou frappéde réprobation par les princes de l'Eglise. Cependant, leplaid annuel se tenait encore au milieu du XIIIe siècle(V. notre Histoire du lien féodal entre la Flandre et laZèlande, p. 66). Mais il n'en est plus parlé dans la suite.