Keuren van het Brugse Vrije

 

Ed. L. Gilliodts Van Severen

In: Coutumes du Franc de Bruges, I, Brussel, 1879.

 

A. Het is ghecuert bi den here ende bi der wet van den Vryen.

 

1. So waer dat huussoekinghe ghevallet, bi daghe, daerman doot blijft, dat men daer of enen man sal moghen verwinnen van den hoofde als beledere, ende enen andrenman van den dootslaghe, ende alle dandre diere mede worden ende daer of bevonden zullen worden, bi eenre, waerheide diere de wet toenemen sal als zij te wetten worden ghestellet, die worden ghehouden, elc, in ene boete van xxx lb. par : die ene helt den here ende dandre helt der partien.

 

2. Item, waer dat huussoekinghe ghevallet bi daghe, daer man let verliest, dat men den beleedere sal verwinnen van der vuust, ende elken van den volghers, van xx lib. par.

 

3. Item, so waer dat huussoekinghe ghevallet bi daghe, daer gheen man doot blijft, no let verliest, dat de beleedere wort ghehouden van XL lb. par., ende elc van sinen volghers, van xx lb. par.

 

4. Item, so waer dat huussoekinghe ghevallet bi nachte, daer man doot blijft, dat men alle diere of bevonden worden, sal moghen verwinnen van moordaden, ende als dat fait in ware es ghedaen metten eersten bezoeke, so mach die claghere of de here, als de claghere verminct es, commen up eenen claghedagh ende claghen omme een wettelyc besouc met zondagheschen gebode, up eenen dach in de weke, sonder svrindaghes ende tsaterdaghes, ter stede daer tfait ghevel, met v scepenen van den Vryen, of meer, diere de wet daer toe nemen sal ende met manne van sheren weghe, omme den lieden haren eed te doen doene ende daer te inquireerne ende te besoekene wie van dien faite besculdich moghen wesen, ende dat men dit besouc daer opslute ende beseghele, ende, up enen claghedach, dat bringhe voor de wet van den Vrien die daer voor oghen zullen wesen, ende dat men daer ontluke, ende, also verre als de wet daer dinken zal dat elc souffisantelike bevonden es van die faite, dat men dien mach te wette stellen, te ghonen steghere, omme te verwinnen ghelyc dat vorseit es, ende ne ghenen andren.

 

N. B. Dans ses origines germaniques, le murdrum, mord ou moordaet implique l'idée d'un crime clandestin: l'homicide commis la nuit, ou en lieu écarté : " murtre si "est quant home est tué de nuit, ou en lieu respost "dehors ville ou dedens ville (Ass. Jérusalem, haute cour, "liv. I, cap. 85), ou en guet-apens : " murdres si est "quant aucuns tue ou fet tuer autrui en agait apensé, puis "soleil couquant dusqu'à soleil levant (BEAUMANOIR, "chap. XXX, 3) ", ou dans son lit (Etab. Saint-Louis, liv. I, chap. XXV, et XXVII); l'infanticide perpétré par la femme qui jette son enfant dans l'eau ou l'enfouit en terre : " quod morth dicunt ". (REGINON, de Eccles. discipl., lib. II, n° 5 et 6) ; le recel, par l'homicide, du cadavre de sa victime : " de homine mordrido, si quis ingenuum " interfecerit et eum cum ramo cooperuerit, vel in puteo" seu in quocumque libet loco celare voluerit, quod dicitur mordridus. (Lex Rip., t. XV) "; le rerof ou vol sur un cadavre : " qui hominem mortuum, antequam in terra" mittatur, in furtum expoliavit (Lex Sal., XIV, 7) ", ce que la glose malbergique appelle friomurdrum (HESSELS ET KERN, Lex Salica, § 90 du glossaire); l'incendie nocturne : mordbrand, " qui art meson de nuit " (WARNKÖNIG ET STEIN, Franz. Staats-u. Rechtsgesch., t. III, 177). Par extension on l'appliqua à tout homicide qualifié, opposé au simple manslacht art. 59, vieux cout. féodal, v. Ci-après: Comment. du concordat entre Bruges et le Franc, GILL., Bruges, I. p. 390 et à tout crime exceptionnellement odieux. Le moordaet devint le type auquel on ramenait les crimes les plus graves, occupant le degré, supérieur dans l'échelle des peines. Le Bouc der tale ende wedertalè d'Ardenbourg (GILL., Quartier de Bruges, v. 236) et la Coutume d'Alost (DE LIMBURG-STIRUM, 490) déterminent ce qui est compris sous la qualification de moord ou moordadige faiten : la rupture de trèves, l'attaque d'autrui en son domicile, le meurtre accompagné de vol ou commis pour voler ; le reerof, le moordbrant, le viol - ; le meurtre accompli la nuit. (V. au surplus, DU CANGE, v° murdrum.)

 

5. Item, ware dat huussoekinghe ghevallet bi nachte daer man let verliest, dat men daer of enen mach verwinnen, die tfait doet, van moordaden, ende alle die bevonden worden metter waerheden, ghelyc dat vorz. es, dat siere mede waren, dat elc wort in eene boete van LX lb. par.

 

6. Item, waer dat huussoekinghe gevallet bi nachte, daer gheen man doot blijft of let verliest, dat ware up dobbele boete van der huussoekinghe bi daghe ; ende van allen desen zaken te informeerne de wet van den Vryen met eenen besoeke te hoorne ter stede door tfait ghevallen es, ende daer of te doene een zoendaghes ghebod ter hooft kerke ; ende et es te wetene wat dat ghedaen wort binnen husen of binnen belokenen van hofsteden, dat huussoekinghe sal zyn.

 

7. Item, dat elc scepene van den Vryen varde mach nemen met tween ghebuerdighen lieden van den Vrien, des noot es ; ende diere wederseide hi verbuerde X lb. par. Jeghen den here ende III lb. par., jeghen den scepene ; ende es er meer dan een scepene, so verbuert hi III lb. par. jeghen elken scepene diere worden; ende ontzwighet een man, hi verbuert de zelve boete.

 

8. Item, so welken tiden dat ghiselscip ghenomen es ende gheroupen in de kerke, dat de wettelike varde smaendaghes, als die zonne rijst, in sal gaen. Ende so wie twist stokede, strede jof vochte binnen deser wettelike varde voor de tijt dat de ghisele ghesekert zullen hebben te ghonen steghere, dat elc die strede jof vochte word ghehouden Van LX lb. par., ende diere ghelike die strede jof vochte binnen wetteliker varde, die enich scepene ghemaekt sal hebben.

 

9. Item, so wie zoendine of vriendelike varde breict, dat men dien sal verwinnen ghelyc als van mordaden.

 

10. Item, so waer twist ghevalt, dat alle die onsculdighe maghe varde hebben deen jeghen den andren XL daghe ; ende de twisters zullen bliven buten allen varden, ende alle donsculdighe jeghen hem lieden ende die hierboven, binnen den XL daghen, strede of vochte daer man doot bleve, die zal men verwinnen van morda-den, ende dit te behaelne ende te bewettighene ghelycden huussoekinghe bi nachte, daer man doot blijft.

 

11. Item, so wie hier boven strede of vochte, daer man verminct bleve of let verlore, dat, ware den ghonen, die tled name of minke dade, op de vust; ende elken van diere mede worde ende bevonden twisters, up XL lb. par. ; ende dit te behaelne met eere waerheide dier scepenen toe nemen zullen; ende so wie die strede of vochte binnen desen vorz. XL daghen, daer gheen man doot bleve no verminct, dat ware elken up LX lb. par. Ende dit te bezoekene metten here ende met II scepene van den Vryen of met meer, met enen zondaghescen ghebode.

 

12. Item, so wie die joncvrouwe, vrouwen of yemene ontvoerde, haers ondanx ende jeghen haren wille, up die tyt dat mense ontvoerde, dat men alle die daer mede zullen wesen, sal men verwinnen van mordaden ; ende dit sal men besoeken ende bewetteghen ghelike der huussoekinghe bi nachte daer man doot blijft ; ende ne willen de partien niet claghen, die here salt claghen ende achtervolghen ; ende ware dat het namaels worde sgoens wille die ontvoerd worde, dat men daer bi niet zoude laten te verwinne, die tfait ghedaen zullen hebben.

 

13. Item, so wie claghe doet te wetten van mans doot ende die clage niet achtervolghede, dat die here voort sal ghaen met sheren claghe.

 

14. Item, dat niemene meer dan eenen man zinnen mach te wetten van ghiselscepe, ende de amman niemene.

 

15. Item, so wie claghen wille omme deelmanne, dat hi claghen mach met III scepenen in die vierscarne, ter aerdstede waer die doot verstaerf; ende die scepenen zullen hooren eesch ende antworde, ende bringhense up den naesten dinghedach in die wet, ende eist datter V scepenen syn, dat men daer pleine wet mach doen.

 

16. Item, dat men dinghen mach up den donredach, van wateringhen, van zettinghen ende van dat daer toe behoort, alst nood word ende het der wet goet sal dinken.

 

17. Item, dat elc vrylaet vanghen mach ende stappans den here bringhen alle vremde lieden of die berucht syn van quade.

 

18. Item, so wie yemene mesdade omrne occoisoen van waerhede, jof van zetterscepe, daer man doot bleve, dat men alle diere mede worden, sal verwinnen van mordade; ende dit te besoekene ende te bewetteghene ghelijc van huussoekinghe bi nachte daer man doot blijft. Ende die strede jof vochte op yemene omme dit occoisoen vors., daer man let verlore jof verminct bleve, dat men den ghonen die tled name jof de minke dade, sal verwinnen van der vust, ende elc van sinen hulpers van XL lb. par.; ende daer gheen man doot blijft no verminct, dat men elken sal verwinnen van XXX lb. par.

 

19. Item, so wie tiende gaderen, zal dat bi sinen eed moeten doen voor twee scepenen van den Vryen, up III lb. par.

 

20. Item, so wie wapene draghet in ghebanre vierscarne jof te steghere, binden trappen, dat men dien houden mach over XX scel. par.

 

21. Item, dat elc meinsche die heerweghe maken zal jeghen syn land, up III lb. par., ute ghesteken de grote wateringhe; ende dit te behaelne metten here ende met II scepenen vanden Vryen tusschen sinte Jans messe ende den oeste.

 

22. Item, dat niemene die vrylaet es, aervachtichede up draghen mach in poorters handen, in kerken handen, in doder handen; ende waert dat yemene ontfinghe tot deser vorseid bouf, dat hi verbuere LX lb. par., de twee deel den here ende tardendeel den lande vanden Vryen. Ende al ware dese ghifte ghedaen, soe ne ware van gheenre waerde.

 

23. Item, dat niemene come in raedcamere, te scepenen rade als sy ghemaent of te rade zyn, up XX sc. par., ende dit te inne metten here, stappans, sonder meer wetten, ende daer over in den steen te doene.

 

24. Item, so wie quekebarde hout, ligghende bin den Vryen, eenparelike omme ghelt daer of te makene van den ghonen diere up queken, ende dit II scepenen van den Vryen, of meer, kenlic es, dat men dien sal stellen te wetten bi den here ende bi een vanden buerchmeesters van den Vryen, ende bannen III jaer uten Vryen, up sine vuust; ende dat de here desen lieden ghene inlande sal gheven, binnen desen terminne.

 

25. Item, so wat manne die here, of man van theren weghe, vint quekende in dustane quekebarde, dat men dien houden mach, elken over X sc. par.

 

26. Item, dat hem gheen man verbinde tandren wetten dan daer syn lyf ende goed toebehoort, up X lIb. par.

 

 

B. Dit syn de cueren die behoren ter duerghingher waerheden in de wet van den Vryen.

 

1. Eerst, dat niemene moet dobbelen bin den Vryen, up XX sc. par.

 

2. Item, dat niemene moet laten dobbelen in syn huus of binnen sinen belokenen, up III lIb. par.

 

3. Item, dat niemene moet leeden te ghebedenen dranke, up III lb. pars., dien leede ; ende dier mede ghinghe, up XX sc. par.

 

4. Item, dat niemene duufhuse moet houden staende int Vrie, hi ne hebbe XX ymete lands jof der boven, up III lb. par.

 

5. Item, dat niemene duven vanghen moet, no visschen in anders watre, up III lb. par.

 

6. Item, die bi nachte daden, dat ware dobbele boete.

 

7. Item, dat niemene muelen-paerden, no scepe no andre saken houden moet int Vrye, up III lb. par.

 

N. B. Le sens et la portée de eette disposition, assezénigmatique au premier abord, sont fournis par l'article 67du cahier primitif, de 1461, de la coutume du Franc,reproduit par l'article 136 au cahier de 1542, mais omispar la coutume homologuée, á savoir :" En is niet gheoorloft eenighe muelnare, noch den"ghoen die den muelnen toebehoored, noch andere van"haren weghe, yemants coren noch ander graen te"haelne of te bringhene teeneghen muelne, noch thuus"te voerne, met scepen, peerden of waghene, noch"anders up eenegher manieren, up boete van X p. p. ".A comparer aussi le règlement pour Eecloo, de 1440 ouenviron, art. 85 (GILL., Quartier de Bruges, II, p. 616) ;le règlement pour la chatellenie d'Ypres, de 1429, arti-cle 32 (IB., Chat. d'Ypres, I, 97) et article 126 de laCoutume (IB. P. 349).La défense était édictée dans l'intérêt des moulinsbanaux et pour empêcher les autres meuniers de solli-citer, dans le rayon du moulin banal, la clientèle reve-nant naturellement à ce dernier.

 

8. Item, dat niemene putiers no hoeren herberghen moet in t Vrye, up III lb. par.

 

9. Item, dat niemene hasen, connine, pertrisen, duvejonghe, no zwanen vercope int Vrye, up III lb. pars. ; ende diese vinghe, up XX sc. par.

 

10. Item, dat gheen vrylaet mach trecken uten lande van den Vryen, hine hebbe ghenouch ghedaen den lande, up 4 lb. par., de eene helt den here, ende dandre helt

den lande.

 

11. Item, der onbejaerde kinder goet te brieve te bringhene den clere vander vierscarne, binnen XL daghen, up X lb. par.

 

12. Item, so wie bedraghen wort van onredeliker wandelinghe, bi nachte, dat menne bannen zal, uten lande van Vlaendren, up VI lb. par.

 

13. Item, so wie bedraghen wort van quader mate jof van valschen terninghen, die verbuerd III lb. par.

 

14. Item, so wie ballinc es van mordaden of van leliken faite, in kerken ligghende, wiese, sustineerde van etene, van drinkene, van ghelde te ghevene jof te leene,

dat ware up XX lb par.

 

15. Item, dat niemene gheen goet onthoude, dat ghestolen jof gherovet es, up VI lb. pars., ende restoere te doene van den goed.

 

 

C. Traduction flamande du Keurbrief de 1190.

 

ART. 1 (1 du Keurbrief). So welke tijt dat de vierscarnewort ghebannen ende een man taleman neimt ende hi inzaken word ghetrect, jof van den crichoudere jof vanandren manne, ende scepenen daer up worden ghemaent,tusschen harer beeder tale, toghe die rechtre den briefvan der wet, so wat dat in den brief es, te dien ghedinghetoebehorende, dat sal men houden ; ne ware ne toghe derechtere danne niet den brief, zo wat dat scepenen up diezaken wisen dat sal men houden, het ne si dat scepenendaer of enighe kennesse hebben ghedaen, de welke ken-nesse men es sculdich te houdene voor alle dinc.

 

ART. 2 (Ib., 2). Naer scepenen vonnesse, mach men scepenen nieuwer daghen dat sire commen jof dach houden zonder bin der vierscarne, van al dat van den scepen-

doeme toe behoort.

 

ART. 3 (Ib., 3). Naer scepenen vonnesse, wille decrichoudere enighe scepenen vervalschen, hi machne ver-valschen met VII scepene, sire gelike, hebbet hise daer.Ende ne hevet hise daer niet, hi mach borghen of vervur-sten sine helpe tote up den naesten dinghedach ; endehevet sire danne, so mach hine valschen, zo dat die ver-valschede scepene moet gheven den grave X lb. par., endecussen den banc ende gaen achter waert uut,. ende nem-mermeer te scependoeme te comene. Met, also vele sce-penen als die crichoudere mach ghecrighen eenen scepenemede te verwalschene, met also vele scepenen mach hemdie scepene verweeren, tote zevenen. Ne ware gaet diecrichiouidere boven zevenen, jeghen eenen die de scepenehevet, moeter de grave hebben twee. Ende mach decrichoudere dien scepene niet verwalschen, hi sal hemboeten van X lb.

 

ART. 4 (ib., 4). In niemens huus zalmen dienstmanjof welbode zenden, van alle dien dat ten scependoemebehoort zonder bi scepenen ; ende die sal zyn wettelijcdienst man jof welbode. Ende van den huus daer mennetoesent, sal hi nemen zinen leeftucht jof dat wert es,IX den., staghes. Ende dat sal hi hebben van ghenen huus,sonder daer hi zelve in es; ne ware in andren huse machhi wel zyn, alle esser sys selves lichame niet. Endeclaghedene de man niet uut, ten VIIJ daghen, so sal dewelbode hebben II sc. te sire uutvaerd.

 

N. B. - Cette disposition n'est claire ni dans le textelatin, ni dans la traduction. En voiei le sens. Le dienst-man, serviens, sergent, ou welbode (corruption de wet-bode), dont il s'agit ici, n'était pas un gardien de saisie,mais un garde-mangeur, gasteur, commestor, ainsi qu'onl'appelait en France, c'est-à-dire un suppôt de justice que,moyennant l'autorisation des échevins, les créanciers pou-vaient envoyer, par manière de contrainte, chez leur débi-teur, où il s'implantait et vivait aux dépens de ce dernier,jusqu'au payement ou cautionnement suffisant de la dette.Mais il arrivait que la maison, où on l'envoyait, n'offrît pasde logis convenable ou que l'occupant lui-même aimâtmieux le voir " hors que ens". Dans ce cas, il allait s'hé-berger ailleurs, et l'obligé devait lui payer l'équivalent enargent de la prestation de nourriture et de logement,taxée à neuf deniers par jour; somme dont le welbodedevait se contenter, sans pouvoir réclamer, en sus, partde table chez le débiteur, dès lors qu'il n'y séjournait pointeffectivement et qu'il trouvait une compensation intégraledans l'alternative des neuf deniers. Cependant le débiteur,qui ne s'exécutait pas dans les huit jours de la con-trainte, était tenu de lui payer, à titre de pénalité, lorsde la sortie, une indemnité fixe et complémentaire dedeux sous.

 

ART. 5 (ib., 5). De man, die ghedaghet wort bi scepenen ten steene, als die amman syn ghebod heeft ghedaen, ende die ghebannen wart bi scepenen, come yemene van sinen maghen daer naer, diene quiten wille van den banne, ende die danne kenesse hebbe van scepenen dat hi, voort gebod, was uten lande, die man sal quijte zyn van diene banne, ne waer hebbe hi daer sine helpe niet, de man sal bliven in die ban, ende de ghone mede diene der uut lossen wille.

 

ART. 6 (ib., 7). De burghrave sal riden de ballinghen,hebbe hijs moete ; jof te neen, sgravens ende sbur-graven rechters, einde dit eene waerf int jaer; ende dincthet scepenen goet, twee waerf ; ende, eist ooc noot,IIJ waerf. So waer dat sijs beghonnen, zo sullen sij vulri-den, sine mochte sin toghen, jof duer dengrave, jof duer ziechede. Ende omme hoghere zaken machmen riden so welke tyt dat noot es ende ongheval ghesciet.Vermoghent ooc sgraven rechters niet ende sburchgravenniet, so sal riden de burchgrave selve. Ne vermach deburchgrave niet, so sal de grave selve riden. Als dit ghe-hent es, so mach die grave hebben sine duerghinghewaerhede, ende dit een warf int jaer. Ende vulryd menniet, so ne sal hi se niet hebben. (Le paragraphefinal est omis.)

 

ART. 7 (ib., 6). Also men in sproefs huus houd van den lieden van der vierscarne, also houd men van sproofs lieden in de vierscarne.

 

ART. 8 (ib., 8). So wat dat men wed vor scepenen, dat sal men betalen vor scepenen. Van al dat men wed vor scepenen, moghen II scepenen kennen tote X lb. ; drie scepenen, tote XV lb. ; viere scepenen, tote XX lb. ; ende zeven scepenen, alle dinc. Ende also vele scepenen als moghen kennen yemens scoud, also vele moghent kennen vergouden. Ende loochende die sculdere der scult, ende hier of wart verwonnen, hi sal boeten den grave III lb.

 

ART. 9 (ib., 9). So wie eenen lodder herberghet meer dan eene nacht, wille hi sanderdaghes niet wech gaen, de here machne werpen int water zonder mesdaet.

 

ART. 10 (ib., 10). So wie een lodder, jof een speilman, jof eene hoere, of enighen ydelen man sine clederen te bruluchte ghevet, jof dat hem enighe ghesent worden van bruluchten ende hi se hem ghevet, wort, hire of verwonnen, hi sal boeten III lb. Ende in elke huwetyt mach die grave hebben hier up sine waerhede.

 

ART. 11 (ib.,11). Si een balline te banne ende yemene, duer nyt, dien man wilde trecken in ghedinghe van andere zake danne daer of dat hi ghebannen es, wille hi comen te rechte, hi sal hebben gheleede te rechte, te comene; mach hi hem zelven quiten bider wet, so es hi quite van dier zake, newaer niet van den banne daer hi te voren in was ; ward hi ooc verwonnen hi moet ghenouch doen van der zake.

 

ART. 12 (ib., 12). Een vry man, die ghedaghet wort ten steene, ne sal niet antwoorden bi sammans ghebode, wille hi jeghen spreken, ne ware biden scoutete. Ende es hi vry ende hinne ghebiede, hi ne sal niet antwoorden sonder sinen ghelike ; ende spreict hi niet jeghen tgebod, alne es die amman niet vry, hi mach ne bannen.

 

ART. 13 (ib., 13). Die ecnen man doot met ghemeenerade, men sal den dode zoenen met dies mans goedediene doodde, behouden nochtanne syns wyfs deel endesirer onbejaerder kindren. Sy ooc niet syn goed soo groot,tsoendinc mede te doene, men salt vuldoen metter goenregoede die in sine helpe waren, indien datse worden bedra-ghen vander waerhede, die scepenen daer up zullen nemen ;ende in dese waerhede sullen die onsculdighe quite zyn.Ende ware een man ghedoodt zonder raet in eenen stryt,jof bi onghevalle, de man zal volghen sinen maghen ;ende men zalne zoenen bi scependoeme.

 

ART. 14 (Ib., 14). Al onrecht sal of doen, de grave van sbrievers peneghen, jof van scrichouders, jof van steenwaerders, jof van allen andren zaken.

 

ART. 15 (Ib., 15). Die heden van Wulpen ende van Caedzant, die ghedaghet worden, moghen hem zelven zinnen, bi haren eede, up den dinghedach dat sy teerst moghcn comen van der zee.

 

ART. l6 (Ib., 17). Al dat eenen wive mach ghebuerenvan haren maghen, dat mach ghebueren haren kindren.So wat dat eenen man ghevet sinen keifskindren, sondervorwoorde, dat mach comen up skints moeder maghen,naer syns vaders doot. Si ooc eenighe vorworde up dieghifte ghemaect van den vader, die es men sculdich tehoudene naer skints doot.

 

ART. 17 (Ib., 19). Die bedraghen wort dat hi den zeedijc scuerd, bider waerhede die scepenen zullen nemen, sal verliesen sine hand. ende sijn goed sal syn in sgraven hand.

 

N. B. Les articles 20, 21 et 22 du texte latin, placéssous la rubrique « De Palingis », sont omis. Ils compre-naient : 1° (art. 20) une supplication adressée au comtede vouloir bien, en considération de la croisade qu'il étaità la veille d'entreprendre, tempérer l'insupportablerigueur de la législation concernant ses garennes, (palingæ,enclos palissadés), les dunes, assimilées aux garennes, lesgens déclarés aubains (incommelins) par ses hommes defief, l'accroissement de douze deniers au sou, frappant,dès le second jour de l'échéance, le retard dans le paye-ment des cens d'épier (de terra viscal ou lyfnere le comte) ;2° (art. 21 et 22) une énumération des cas réservés à lajustice du comte, nommément les matières féodales, lescens d'église, les quatre points visés par la suppliue, lesuicide (homicidium unius hominis), l'incendie et le meur-tre qualifié (mortificatio).Philippe d'Alsace, pressé de partir pour la Terre Sainte,où il succomba devant Saint-Jean d'Acre, le 11 juin 1191,ne put statuer sur l'humble supplique de ses manants ;mais celle-ci ayant été renouvelée auprès de Louis deNevers, la charte confirmative et interprétative du 2 sep-tembre 1323, y fit droit, à savoir, pour les 1er, 2e et4e griefs, dans une mesure qui n'est pas spécifiée par lediplôme, mais qui semble cependant avoir été plus oumoins radicale, quant aux garennes (et aux dunes, puis-que l'article 31, notamment, disparut du texte dans lareproduction, autrement intégrale, de la teneur du Keur-brief, transcrite au préambule de la charte ; et, pour le3° grief des incomelins, en réglant à nouveau la matière,de manière à faire disparaître l'arbitaire et à élucider lesobscurités y relatives. La charte, s'occupant ensuite de lacompétence des cas réservés, qui soulevait aussi des mur-mures, en déféra l'avant-connaissance (instruction prépa-ratoire) à quatre hommes de fief et cinq échevins, chargésd'enquérir si, d'après les circonstances du fait, le casdevait être laissé à adréchir par le comte ou par la loi ;- de même pour les meurtres, les méfaits sur le bailli,par l'occasion de son office, ou sur la sainte Eglise ; et,à l'avant-connaissance des échevins seuls, aux mêmesfins, les suicides, incendies et attentats sur personnes del'Eglise ; la connaissance intégrale des méfaits sur le comteou ses enfants, demeurant un cas réservé absolu.

 

ART. 18 (Ib., 23). So wie makere van laghe word, daerman dood in wort ghesleghen, ende die makere daer ofwart verwonnen bi scepenen, hi es manslachtich. Zo wiesijn in helpe van der laghe, worden sire of verwonnen, sijsijn in sgraven ghenaden, behouden lyf ende led.So wie laghe maect daer man led verliest, dat led neimtled, ende dat es de hant ; also ghelike de makere van derlaghe ende die ghone in wies huus, jof in wies hof, hemwetende, dit es ghedaen ende verboden mochte. Willenooc alle dese te rechte comen, men sal de waerhede nemenbi scepenen. Wederseghet ooc de rechtere de waerhede,ende hise vervalschen wille, hi mach borghen sine helpentoten naesten dinghedaghe, jof stappans doen luden. Endehebbe hi helpe van tween scepenen, hi mach vervalscheneenen godhuusman ; ende, met III scepenen, eenenvryen man. Ende also vele alser worden vervalscht, elcsal boeten III lb ; ende also langhe als die grave leeft, nesullen sij tgheenre waerhede sijn, ende men sal andrewaerhede nemen in hare stede.

 

ART. 19 (Ib., 24). Daer men huussoekinghe doet endeden scepenen cond es, wart daer man ghedoodt, ende deghone, diet tghelede doet, niet en doodt, hi moet zoenenden doden ; ende den ghonen daer hi huussoekinghe updoet, sal hi gheven X lb., ende al dat hem blijft sal sijn insgraven handen, behouden lijf ende led. Newaer blijfterniemene doot, die tghelede dede sal gheven den ghonendaer die huussoekinghe up was ghedaen, XI lb. ende dengrave X lb ; ende alle volghers, alse vele alser worden ver-wonnen, elkerlyc sal gheven II lb.

 

ART. 20 (Ib., 25). Die eenen wont int hovet, jof in den lichame, dat men heet duerghingher wonde, wart hire of verwonnen, hi sal gheven den verwonden VI lb, ende den grave VI lb. Es het een godshuusman, III lb. Van cleene wonden bekennet voor scepenen, III lb.

 

ART. 21 (ib. 26). Die bedragen wort van haerrapene ende van donslaghe, hi sal gheven eenen godshuusman I lb. ; eenen vryen man, II lb. ; so wat dat dienre (servientes patris familiae) onderlinghe begripen, maeht hare here verzoenen; si ne sullen te ghenen vonnesse, staen, het ne si van manslachte jof van sulker quetsinghe dat ment met rechte toghen moet den rechtere.

 

ART. 22 (ib., 27). Worpt een godshuusman eenen vryen man in de wase jof ter erde, hi sal hem boeten VI lb., ende den grave VI lb. ; worpe een vry man eenen godshuusman in de wase jof ter erde, hi salt hem boeten III lb., ende den grave III lb. ; de vrye man den vrien man, VI lb. ; de godshuusman, den godshuusman III lb ; ende also den grave.

 

N. B. Le texte latin est placé sous la rubrique : DeWapeldrinc, qui signifie proprement le fait de jeter quel-qu'un dans l'eau, avec ou sans intention de le noyer,lorsque la victime échappait au danger sans lésion. C'étaitun acte de mauvais gré, déjà prévu et érigé en délit spé-cial par les lois barbares, et notamment par la loi salique :" Si quis hominem in puteum aut in vipida jactaverit, et" vivus inde evascrit ut ad casam suam posset accedere,"IIII M. sol. Culpabilis judicetur." Vipida semblecorrespondre étymologiquement à wapel ou wimpel (anglo-saxon vapul), eau agitée ou bourbeuse, eau en général.Quant au suffixe drincken, il a le sens de baigner, plon-ger et se retrouve dans verdrinken et dans le dérivé ver-drincking, oppressio (art. 27). On disait aussi waterdo-pinge. « Il y a, dit une loi frisonne du XIVe siècle, troisespèces de waterdopinge, selon que l'homme est jeté dansune eau courante (ebstroom) et que, sans toucher le fond,il ne voit plus le ciel, ou bien dans une eau non courante,mais non guéable, on bien dans un simple fossé.Les noyades étaient autorisées par le keurbrief, dans lecas prévu à l'article 10, et on infligeait ce supplice auxpersonnes de mauvaise vie et aux vagabonds.Mais le terme de wapeldrinc dévia peu à peu de saisgnification originelle et grammaticale; il est employéextensivement par la rubrique du texte latin de notrearticle, et, plus tard, il désigna, en quelques lieux, lesimple fait de mouiller avec de l'eau ou un autre liquide :"Root of wit wijn, bier of andre drancken der canne upyemande te werpene, of te uut ter canne yemende in zynlicht gietene, in evelen wille, dat men heet wapen-drincke" ; ce que les lois frisonnes appelaient suar-tesuengh, par opposition au wapeldepene proprementdit.

 

ART. 23 (ib., 28). So wie eenen vanghet over dief endezweeren mach, met hem VII der welker erve es cont ghe-nouch scepenen, dat hine vinc als eenen dief met pre-senten faite, men sal dien dief hangen. Als men waer-heide neimt van dieven (vol simple et non flagrant), diebedraghen word hi sal gheven den ghonen wien hi tsinenam de waerde van sinen goede ende den grave III lb.,ende twee borghen, goed genouch, dat hys voorwaertmeersal ofstaen (quod deinceps desistet) ; ende elkeborghe over III lb. Ne waer bevallet die ghone daer naer,ende ne die borghen bringhen, si sullen danne moetenzweeren dat sine niet mochten ghecrighen.

 

ART. 24 (ib., 29). Die bedraghen wort van rove(rapina, vol à l'aide de violences), bi der waerheide die descepenen zullen nemen, zi de roof beneden XX scel., hi salden beroeveden syn goed verzetten drie voud ende dengrave (et castellano, texte latin) gheven IIJ lb ; ende esde roof boven, hi salne verzetten twee voud ; ende al dathem blijft sal sijn in sgraven ghenade, behouden lijf endeled.

 

ART. 25 (ib., 30). Die eenen ballinc van groten zaken herberghet, up dats meer quats ghesciet, hi sal boeten VI lb., ende van eenen andren balline, IIJ lb.

 

ART. 26 (ib., 32). Van al dat een mesdoet, ne mach syn wijf, noch sine kindren niet mesdoen, de kinder ne waren verjaert ende sine waren mede ter daet.

 

ART. 27 (ib., 33). Verdrinkenesse (oppressio) van wiven behoort ten scependoeme.

 

ART. 28 (ib., 35). Alle ballinghe, die men bannet te steene, die salmen becondighen te banne in haren kerke ; jof te neen, si syn quite van den banne.

 

ART. 29 (ib., 36). Als een amman eenen man voorteescht ten steene, hi moet zweeren met vijf scepenen, jof orconde hebben van scepenen dat hine daghede ; ende danne sal hine heesschen voort eene waerve, ander waerve ende darde waerve ende nammeer ; ende danne sal hine bannen na scepenen vonnesse.

 

N. B. Le texte latin dit : debet jurare cum wischepa,vel testimonium habere a scabinis. La traduction flamandea transformé wischepa en vijf scepenen, ce qui est uneredondance. Wischepa signifie témoignage de sciencepersonnelle, par opposition au témoignage de crédibilitéou de record donné par les échevins. Aussi Vredius, bienqu'il confonde wiscepa avec wetscepenen, interprête-t-ilcorrectement par testimonium ex certa scientia. L'ammanavait l'option entre deux moyens de preuves. Sur le motwitscepe dans le sens que nous disons. (V. Miroir de Saxe,Lehnrecht, art. 40, § 3 ; 48, § 1 ; 74, § l.) Observonscependant qu'à Bruges et dans le Franc, on donnait lenom de wetscepenen aux échevins, chargés de procéder àcertains actes (souveraines vérités, plaids spéciaux), qu'ilsrecordaient ensuite de science personnelle (GILL., Arch.de Bruges, I, p. 344 ; lV, 190, 193 ; et seigneuries encla-vées, t. II, 22) ; mais cette signification est exclue ici parles termes de l'alternative.

 

ART. 30 (ib., 37). So wie dat van wonden, van haer-rape, jof van donslaghen wort beclaghet, ende scepenendit kennen, hi moet gaen in den steen, up de waerheide ;ende men machne borghen uten steene ; ne waer, eer dewaerheit luut, moet hi weder gaen in den steen.

 

ART. 31 (ib., 38). Saterdaghes salmen uutgheven declaghe ende sfrindaghes daer naer, salmen der of dinghen,ende daer salmen de zake wedernemen up den naestenvrindach, daer mense danne laet. Est ooc mesdach, sosalmen dinghen up den daeh diere scepenen daar toezullen ordineren.

 

ART. 32 (ib., 39). So wie eene onbejaerde joncvrouve te

hemwaert treet omme huwelic, sonder haren maghen

raet ende hire of wort verwonnen, hi sal zijn in sgraven

ghenade van al sinen goede, behouden lijf ende 1ed ; wart

hi ghedaghet ende met en comt, hi sal syn wetteloos.

 

ART. 33 (ib., 40). Voert hi de joncvrouwe uten lande, hare naeste maghen zullen hebben haer goed in haren handen ; ne waer berouwe de joncvrouwe daer naer, ende soe wederkeert ende wille laten haren onrechten man, es soe bejaert ofte onbejaert, soe sal hebben haer goed ; ende blivet soe metten man, men salse nemen haer goed.

 

ART. 34 (ib., 41). Een man mach niet mesdoen in verweerne sine lechame.

 

ART. 35 (ib., 42). Naer manslachten es men sculdichte nemen vardeghiselen an beeder ziden ; einde de ghonein welken zide de man es ghesleghen mach hem uutbor-ghen met iiij goede borghen ten minsten, ende zulkeborghen dat schepenen kennen dat sise borghen moghen,als si sculdich syn te doene ; ende die ghone vander zidedie den man ghesleghem hebben, ne salmen niet uutbor-ghen eer sy den doden hebben ghesoent, ter maghen willeof te scepenen vonnesse.

 

ART. 36 (ib., 42). Van alle twisten machmen die ghiselen uutborghen, zonder van manslachte alleene.

 

ART. 37 (ib., 44). Alle de ghone die behoren teens mans maechshepe die in den steen leghet, zullen ghelden dien ghisele sinen ghiselteere.

 

ART. 38 (ib., 46). Alle maten ende waghen sullen zijn, ghelijk. in dorpen ende in poorten ; ende alle maten salmen yken naar die mate vander poort.

 

ART. 39 (ib., 48). So wie de yemens huuse draghet onrechte mate, jof onder wien dat soe vonden wort, wart hys verwonnen, hi salt boeten den claghere naer der waerhede, ende versetten sine scade.

 

ART. 40 (ib., 47). So wat ammmanne die bedraghen wart van onrechter mate, van elker warf sal hi den grave gheven iiij lb., van lieden vander poort ; ende van den lande, zullen sie alsuc rechte houden als sie onderlinghe moghen ghewinnen.

 

N.-B. Le texte latin ne parle que d'une amende de troislivres au profit du comte et du châtelain. Il ne contientpas la distinction entre les gens de la ville et ceux duterroir ; mais il dispose, à cet égard, dans un aarticle spé-cial, n° 49, non reproduit par la traduction : " De homi-nibus oppidorum et hominibus villarum talis jurisdictioobservabitur, qualem ad invicem melius adinvenirepoterunt ".

 

ART. 41 (ib., 43). Als een mans wijf stervet sonderkinderen, de have salmen deelen in VIII deelen ; de vijfdeelen sal hebben de man, ende de drie deelen sal hebbenswijfs maghen ; nammeer machse hemlieden ghebuerenvan den have. Van den lande wese alst placht te sine.

 

N. B. Le projet de keures à corriger établit sur d'au-tres bases et complète, pour les immeubles, le régime suc-cessoral afférent à la communauté conjugale. Celle-ci estdéclarée, universelle de tous les biens, par le fait de laconsommation du mariage et se partageait, par moitiéentre le survivant et les héritiers du prédécédé, sous lesréserves suivantes. Lorsque, la succession comprenait unemaison provenant du côté de l'un des époux, l'immeubleétait attribué, avec une certaine étendue du fonds y atte-nant, à ce dernier ou à ses héritiers, sauf récompense pourla valeur gisante des constructions et abandon de deuxverges contre une pour le restant des terres. Lorsqu'ilconstituait un acquêt de la communauté, il était dévolu,dans les mêmes conditions, au survivant. Après la mortdes deux époux, le même bien revenait au fils aîné, ou, àdéfaut de fils,à la fille aînée. Existait-il deux ou plusieursmaisons, les fils et, après eux, les filles, dans l'ordre dela primogéniture, avaient successivement le choix jusqu'àépuisement de la consistance du patrimoine, en fondsbâtis.Il est probable que ces dispositions nous offrent l'en-semble du régime. Toutefois la dérogation que consacre lagénéralité de leurs termes, quant aux bases de partageadoptées par le Keurbrief pour le cas de décès d'un épouxsans enfants, doit avoir rencontré de l'opposition, carle privilège de 1330 (art. 71) reproduit encore le systèmeprimitif et il ajoute : « Et au tel droit a la fame, quant lihoms muert, ensi comme dit est. » Mais la coutumehomologuée revint à la règle générale du projet de keure(t. IV, art. 3).

 

ART. 42 (50). So wie gheboden wart te claghene ende niet en comt, men sal hem daer of gheen recht doen daer naer ; nochtanne de grave mach der claghen volghen binder jaere, ende bider waerhede, die scepenen nemen

zullen.

 

ART. 43 (ib., 52). So wie onghedaghet zwighet een jaer van soer claghe, men salre hem daer neer niet of antwoorden.

 

ART. 44 (ib., 52). Wille een godshuusman eenen vryen man beclaghen, hi sal hebben eenen vryen taleman.

 

ART. 45 (ib., 53). Elc man es sculdich te antwoordene te sinen ghebode. (Le texte latin ajonte : " Et hoc per scabinos et quilibet pari suo)".

 

ART. 46 (ib., 5). So wie ghebannen wart in vierscarnen mach boeten sinen ban met IIJ sc. ende I den., binnen VIJ daghen. Comt hi niet, hi es wetteloos.

 

ART. 47 (ib., 54). So wat een man, strijt of twist, wart hire of bedraghen, hi sal boeten den grave IIJ lb.

 

ART. 48 (ib., 55). Kerke rente ende sgraven rente sullen syen buten scependoene.

 

N. B. Ici finit la traduction. Elle supprime les arti-cles 56 et suivants jusqu'au dernier, 65 ; lesquels parlent :(art. 56) du jour où commençaient les effets de la présencedu comte dans le Franc ; (art. 57) des litiges enmatières de fiefs et de terres foncières, dont l'avant-con-naissance appartenait à quatre hommes du comte et quatredu territoire ; (art. 58 à 62), du Gouding ou plaid géné-ral et annuel (qu'il ne faut pas confondre avec la Deur-gaende Waerhede) et de l'assise complémentaire consacréeà l'exécution des interlocutoires prononcés dans le Gou-ding, par rapport aux duels judiciaires, aux épreuves dufer ardent et aux bannissements ; (art. 63 , des contestationssoulevées relativement aux donations faites en faveur declercs ou de religieux ; (art 64) de la chevauchée desbannis devant être faite exclusivement par le comte, ou lacomtesse, ou le châtelain (art. 65) ; de la compétence éche-vinale en toutes matières non prévues au keurbrief.Tout cela était tombé en désuétude, abrogé ou modifiépar la charte confirmative du 2 septembre 1323, ou frappéde réprobation par les princes de l'Eglise. Cependant, leplaid annuel se tenait encore au milieu du XIIIe siècle(V. notre Histoire du lien féodal entre la Flandre et laZèlande, p. 66). Mais il n'en est plus parlé dans la suite.