Ontwerpcostumen van Mechelen

door stadssecretaris Jan van Ophem in 1528 opgesteld.

[INLEIDING]

Om te achtervolgene ende genouch te doene den bevelen vander K. M., den commoing-

fol. I

meesters ende scepenen der stadt van Mechelen, gecondicht ende te kennen gegeven bij eenegen van zijnder genaden heeren van zijnen Grooten Raide, te Mechelen residerende, dat zij hen vinden souden, bijden selven zijnder genaden heeren vanden selven raide, met henlieden bringende in gescrifte, met eender goeder ende breder declaraciën, alle de manieren vanden procedueren, van justitiën, alsoe zij die geuseert ende gehouden hebben ende dagelijcx die useren ende houden, bynnen der voirsz. zijnder genaden stadt ende Vrijheyt van Mechelen, met oick den costuymen ende rechten vander selver stadt ende Vrijheyt van Mechelen, die zij dair af hebben, ende metten faulten ende abuysen, die dair inne gedaen ende misdaen mogen worden, met oick de advijze vanden scepenen, raetslieden ende den notabelsten van der voirs. stadt ende Vrijheyt van Mechelen, opte selve costuymen ende manieren van procederene tsamen oick de usance vander Justiciën voirgen. Soe hebben Jan van Ophem, een vanden goetwilligen dienren ende officieren vanden voirs. stadt ende Vrijheyt van Mechelen, ten vermanene, versuecke ende laste vanden voirs. mijnen heeren | com verso moingmeesters ende scepenen, ende anderen regeerderen der voirs. stadt van Mechelen, met eenen goeden wille in gescrifte gestelt ende bij een vergadert, ter eeren, loone ende gloriën, der Almogentheyt des Vaders, der Wijsheyt des Zoons, ende der Goedertierenheyt des Heyligen Geests, Mariën Goids moedere gebenedijt, ende allen lieven Goids heylegen, dien ic in desen oetmoedelijc ende innichlijck aenroepe, om daer duere alsulcken gracie ende wetentheyt, in mijn cleyn ende zober verstandt gestort te wordene, als dat ic die verre in oudden gegaen ben, tselve mijn begonste werck, dat mij sonder hueren bijstandt ende hulpe, te zwair ende lastich vallen soude, sal mogen degelijck begynnen, bequamelijck middelen, ende volcomelijck eynden, tot vorderingen oic ende ondervondinge vander justicien, ende tot nutticheyt ende proffijte ende vordeele, vanden gemeynen goede ende orbore, ende van allen den gheenen die bynnen der voirs. stadt ende Vrijheyt van Mechelen geseten sijn, ende in rechte dair te doene sullen moigen hebben, alle tghene dat ic vanden voirs. Proce-

Cah I. Mech,

p 2

dueren, costuymen, usancen, rechten, ende heerbringen bevonden hebbe, ende mij voircomen

fol. II

es, het | zij uuyt ouden registeren vander voirs. stadt, statuyten, kueren, ordinantiën, gewesen vonnissen ende gescriften, die ic gesien ende gelesen hebbe, oft zo ick die oick van den ouders gehoort ende verstaen magh hebben, ende gelijc ick selve die den meestendeel, den tijt van negenenveertich jairen langh, deen den anderen vervolgende, als greffier vanden voirs. stadt ende Vrijheyt van Mechelen, al en bennic niet weerdich, bij gedooge ende believene vanden voirs. mijnen heeren commoingmeesters ende scepenen van Mechelen, die bij tijden geweest hebben, ende wiens der overledenen zielen, God genadich zij, ende die nu noch levende zijn, hebbe gesien, ende weten gebruycken, useren, onderhouden ende hanteren. Onder ende ter correctiën vanden selven mijnen heeren, commoingmeesters ende scepenen van Mechelen, ende voirt van allen anderen heeren wethouderen, ende regeerderen vander selver stadt ende costuymieren hen des verstaende, begerende niettemin, ende vriendelijc verzuekende, aende selven mijnen heeren, ende allen anderen, dien dit voircomen magh, dat zij zonder begryp, gonstelijc ende in dancke nemen willen mijnen goeden willegen arbeyt, verso die ic dair inne als een | crancke mensche, nair mijnen cleynen, ende soberen verstandt, ende mijnder cranckere ende vergetelijcker memoriën gedaen hebbe. Al eest zoo dat dair inne vele faulten, gebreken, vergetelijcheyden ende versuemptheyden sullen moigen bevonden worden, ende dat zij hier mede mij willen houden voir geexecuteert, denckende ende te gronde wezende, dat de mensche van hem selven niet dan gebreck en heeft, ende niet en can gedaen van hem selven dat goedt ende degelijc es, dan bijder graciën ende innegeestingen Goids, dien dair af dan de eere, lof, glorie ende weerdicheyt moet zijn toebehoiren ende blijven, nu ende inder eewecheyt. Amen.

[Instellingen en eden].

fol. III

[1] In den yersten es te wetene, ende te permitterene dat de stadt van Mechelen, ende de poirters, ondersaten, ende de innegesetene van diere duer huere getrouwicheden, diensten ende weldaden, die zij altijt hueren Heeren, ende Princen bij tijden wesende, in alder onderdanicheden ende bijstande gedaen ende metter daedt bewesen hebben, vanden selven hueren Heeren ende Princen groottelijc versien, begaeft ende gedoteert zijn van vele schoone ende diversen privilegiën, ende benefitiën vanden welcken in desen egheen verhael gemaect en sal worden. Daer mede zij oick geratifieert, geapprobeert ende geconfirmeert hebben, alle huere costuymen, usancen, rechten, ende heerbringene, alsoe die kenden, ende wisten de scepenen vander voirs. stadt van Mechelen, die onse alregenadichste Heere de R. K. nu wesende, in zijnder Blijder Innecompst, insgelijcx geconfirmeert, ende geapprobeert heeft, ende gelooft te houdene, ende te verwarene, ende te doen houden ende te verwaren vast ende gestentich, van pointe te pointe, alle deselve huere privilegiën, rechten, vrijheyden, costuymen ende usancen, oude ende nieuwe, ende niet te comene te doene, oft gedogen te comene, verso of te doene ter contrariën | in egheender manieren, vanden welcken in desen tverhael sun-derlinge gemaect sal worden.

[2] Achtervolgende desen, soe eest clair ende openbair, dat de voirs. stadt van Mechelen heeft twee commoingemeestem ende eene volle banck van twaelf scepenen te wetene sesse van der poirterijen, ende sesse van den sess ambachten van der selver stadt, als vleeshouwers, visschers, verwers, huyvetters, brouwers ende backers, twee dekens oft berichters van den Wollewercke vanden poirterijen ende seven geswoirne vanden Wollewercke oft vander dekenijen, wair af de viere zijn vander poirterijen, ende de drije vanden ambachten, vier geswoirne vander poirterijen, ende vier rentmeesters, de twee van hen vander poirterijen, ende de twee andere vanden ambachten, die allegadere alle jaire sculdich zijn af te gane, ende verlaten te wordene ende in huerlieder plaetse bijden selven wethouderen, ende den Gemeynen Rade die dan inden eedt vander stadt zijn, andere jairlijcx gecoren te wordene, achtervolgende huerlieden privilegiën ende den ouden heercomene dair af onderhouden. |

fol. IV

Ende dat bynnen der octaven van onser Liever Vrouwen opnaert te half ooghst, te wetene altijt smaendaeghs naerder selver Onser Liever Vrouwendagh, inder manieren naervolgende.

[3] In den yersten ten selven dage, alsmen de wet vander voirs. stadt vermaect ende verset, so worden bijden scepenen dair wesende, dekenen ende geswoirenen vanden Wollewercke op hen selven vertrocken wesende, ten vragene vanden voirscepene, bij elcken van hen sunderlinge, op hueren eedt, gecoren twee commoingemeesters vander poirterijen, omdat toecomende jair commoingemeesters vander voirs. stadt te zijne, nut ende bequame dair toe wesende, wair af de greffier vander stadt de kueren tekent in tegenwoirdicheyd ende ten aensiene van hen allen.

Item bynnen den tijde, dat de voirs. Wethouderen hueren kuese geven, so kiesen oick de geswoirne van de poirterijen ende de geswoirne vanden seventhien ambachten die te rade comen, die bij een vergadert blijven, als de voirs. andere vertrecken, ende dat ten vragene vanden oudtsten commoingemeester, insgelijcx | oick op zijnen eedt, twee com verso moingemeesters vander poirterije, nut ende bequame dair toe wesende om commoingemeesters dat toecomende jair vander voirs. stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne, wair af de kueren, een vanden secretaryssen vander Stadt tekent, in harer alder presentiën. Ent int kiesen vander wet, soe en geven egheenen kuese de rentmeesters vander stadt, noch zij en hebben insgelijcx egheene opinie, alsmen den Gemeynen Raedt vander stadt houdt, mair het geschiet in huerer tegewoirdicheyt ende aenhoirne om hen daer na te reguleren.

[5] Nairden welcken als de voirs. leden elck van henlieden van een verscheyden wesende gecoren hebben, soe comen de voirs. wethouderen, die vertrocken hebben geweest, bijden voirs. Gemeynen Raide, ende bijeen zijnde, soe worden yerst gelesen bijden secretaris, die de kueren geteekent heeft, degheene die totter commoingmeesterscepe bijden Gemeynen Rade gecoren zijn, ende hoe vele kueren elck van dien heeft. Ende dairna heeft de greffier, die de voirs. wethouderen gecoren hebben, ende hoe vele kueren elck vandien oick heeft, wair af den tot | commoingmeesters blijven de twee, die de meeste kueren hebben bijeen

fol. V

vergadert wesende. Ende dien zijn zij beyde tegewoirdich, wordt hueren eedt gestaeft, bij eenen vanden commoingmeesters die afgaet. Ende es deen absent, soe staeft dan de gheene, die yerst in den eedt es den eedt zijnen medegesellen commoingemeestere gecoren als hij compt die hier na volght van woerde te woerde.

[6] Tot den dienste dair toe dat ic gecooren ben, om commoingemeester vander stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne, dair sal ic wel ende wettelijc toegaen, onsen genadigen Heere tot zijnen rechte, der stadt van Mechelen tot hueren rechte, ende eenenyegelijcken tot zijnen rechte, der stadt sal ic raden tot hueren meesten proffijten, ende tot harer minsten schaden, der stadt recht sal ic heelen, soe lange hij te heelen staet, der commoingiën recht sal ic verwaren, alsoe ic dat sculdich ben te verwaren, aen arme ende aen rijcke, evengelycke. Dat en sal ic laten noch om maeghscap, noch om vriendtscap, noch om ghifte, noch om myede, nair mijnen besten verstane. Alsoo moet mij God helpen ende alle Goids heyligen ".

verso

[7] Item es te wetene dat van den voirs. twaelf scepenen jairlijcx mair de sesse van dien af en gaen, diet twee jairen vervolgende geweest hebben, drie vander poirterijen, ende drie vanden voirs. ambachten, ende de andere sesse, die maer een jaer geweest en hebben, die blijven noch dat toecomende jair ane, sonder hercoren tzijne, soe dat zij twee jairen vervolgende scepenen blijven, mair die vanden anderen leden en blijven mair een jair, uuytgenomen de rentmeesters soe nair verclairt wordt.

[8] Es oick clair ende openbair ende dat heeft men alsoe eenpaerlijc onderhouden dat de gheene die scepenen afgaen, bynnen twee jairen dair nae gheene scepenen en moigen wesen, noch dair toe gecoren worden, in egheender manieren.

[9] Alsdan de commoingmeesters gecoren zijn, ende eedt gedaen hebben, oft deen van hen eedt gedaen heeft, soe procedeert men voirt, om te kiesene drie scepenen sonder poirterijen, ende drie scepenen vanden voirs. ambachten in de plaetse vanden gheenen, die

fol. VI

dan afgaen om scepenen | vander voirs. stadt ende Vrijheyt van Mechelen de twee toeco-mende jairen te zijne ende te blijvene. Ende om dat te doene, soe vertrecken de voirs. wethouderen, ende kiesen op hen selven, ende den Ghemeynen Raidt kiest insgelijcx op hem selven ende bringen huere kueren bijeen, gelijc dat boven van den commoingmeesters verclaert staet, ende die dan de meeste kueren hebben, bijeen vergadert wesende die blijven scepenen de twee toecomende jairen. Ende henlieden staeft den eedt van de scouteth vander Stadt bij tijden wesende, dair af de tenuere hier na volght.

[10] « Tot den dienste dairtoe dat ic gecoren ben om scepen vander stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijn, daer salic wel ende wettelijc toegaen, Onsen Genadigen Heere tot zijnen rechte der stadt van Mechelen tot hueren rechte, ende eenenyegelijcken tot zijnen rechte der stadt, sal ic raden, tot hueren meesten proffijte, ende tot harer minster schaden, der stadt Raedt sal ic helen, soe lange hij te heelen staet. Als mij de richter maendt, die verso mij sculdich es te manen, soe sal ic wijsen, dat ic sculdich ben te wijsene | aen arme ende aen rijcke evengelijcke, dat en salic laten noch om maeghschap, noch om vrientscap, noch om ghifte, noch om myede, noch om egheenderanden noot, noch omde vrese vander doot, na mijnen besten verstane. Alsoe moet mij God helpen, ende alle Goids heyligen ".

[11] Nair dat den meesten deel vanden gheenen die totten schependomme gecoren zijn hueren eedt als boven gedaen hebben, soe worden dairna terstond als dan inder manieren als boven gecoren vander poirterijen twee berichters oft dekenen vanden Wollewercke, ende zijn de gheene die de meeste kueren hebben (die bijeen gebracht) ende die worden geeedt, bij een vanden commoingmeesters, die hen den eedt staeft, alsoe dien hiernair volght.

[12] " Tot den dienste dair toe dat ic gecoren ben om deken van den Wollewercke van der stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne, dair salic oic gelijc vore, der deke-

p 5

nijen recht salic verwaren, alsoe ic dat sculdich ben te verwaren. Aen arme enz... », gelijc boven.

[13] Hiema worden gecoren bijden voirs. leden van een vertrocken | als boven de seven

fol. VII

geswoirne vanden Wollewercke, oft sonder dekenijen, te wetene de viere dair af vanden poirterijen ende de andere drie vanden ambachten, dairmen nair de oude onderhoudene costuyme, dan dair toe pleecht te kiesene, de drie die vanden voirs. ambachten, den scepene afgeven zijn, hoewel nochtans men dair toe vanden anderen ambachten wel soude mogen nemen ende kiesen, alsomen dat somtijts wel geploogen heeft te doene, ende worden dan denselven geswoimen (die de meeste kueren hebben) hueren eedt gestaeft, bij eenen vanden voirs. dekens van den Wollewercke, die hierna volght:

[14] " Tot den dienste dair toe dat ic gecoren ben om geswoime vanden Wollewercke oic als boven, dair toe vuegende, als mij de deken maendt die mij sculdich es te manene, soe salic wijsen, dat ic sculdich ben te wijsene aen arme ende aen rijcke, evengelijcke dat en salic laten noch om maegschap, noch om vriendtscap, noch om ghifte, noch om myede, na mijnen beste verstane. Alsoe moet mij God helpen en alle Goids heyligen "

[15] Als dan den meesten deel van den selven geswoimen | hueren eedt gedaen hebben, verso soe procederen zij voirt, ende kiesen als boven vier rentmeesters, dair af de twee zijn vander poirterijen ende de andere twee vanden ambachten, diemen gemeynlijc pleegt te kiesene uytten voirs. sess ambachten, dair af de sess scepenen vanden ambachten gecoren worden, hoewel men van anderen ambachten, dair toe men wel heeft plegen te nemene, ende noch wel soude moigen, soe verre die dair toe metten meesten voisen gecoren worden. Ende die metten meesten kueren gecoren zijn, dier staeft een vanden commoingmeester hueren eedt die hier na volght:

[16] Tot den dienste dair toe dat ic gecoren ben om rentmeester vander stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne, dair salic oic alsvore daer toe voegende, het tresoir vander stadt salic verwaren, alsoe ic sculdich ben te verwarene. Aen arme " enz.... als boven.

[17] Item, in dit kiesen heeft men onverbrekelyck onderhouden ende geobserveert dat nyemande wie hij zij inde selve offitie, die hij als boven gehadt heeft, en mach gecontinueert worden, | noch insgelijcx tot dien selver offitiën, die hij gehadt heeft ende daer hij afgaet,

fol. VIII

van nieuws alsdan hercoren worden, uytgenomen alleene die rentmeesters geweest hebben, die mogen totter selver offitien hercoren worden ende nieuwen eedt doen, mair en moigen niet gecontinueert worden.

[18] Item het es wel inde macht vanden voirs., die de voirs. rentmeesters kiesen, dat zij inde plaetse van den twee van henlieden, die twee jairen rentmeesters geweest hebben twee andere moigen kiesen, te wetene den eenen vander poirterijen ende den anderen vanden ambachten gelijcmen dat somtijts hier voirmaels geplogen heeft te doene, mair de ouders hebben voir dmeeste proffijt ende orboir vander voirs. stadt gehouden, datmen de rentmeesters niet dicwils vernieuwen en soude, maer datmen de selve diet geweest hebben, herkiesen soude, alsoomen noch doet, ende ooc vele jairen gedaen heeft.

[19] Item om den geheelen raidt vander voirs. stadt vol te zijne, soe heeft men van ouder costuymen, eenpaerlyck ende onverbrekelyc onderhouden dat nair tkiesen vanden voirs leden als boven | de sess scepenen vander poirterijen op hen selven alleene, met hueren verso

p 6

greffier, die de kueren tekent, de vier geswoirne vanden poirterijen kiesen, dien gecoren zijnde, hueren eedt bij een der commoingmeesters gestaeft wordt, alsoe dien hier na volght[1].

[20] Item oft gebuerde dat de selve scepenen int kiesen vanden voirs. geswoirnen drie tegen drie waren, ende zijs dair af niet eens en consten geworden, soe souden alsdan de oudste commoingmeester dan wesende dair af de opperman wesen, ende dair hij dan bij bleve, die soude geswoirne zijn.

[21] « Tot den dienste dair toe dat ic gecoren ben, om geswoirne vanden poirterijen vander stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne, oic gelijc vore, der poirterijen recht salic verwaren, alsoe ic dat sculdich ben te verwarene. Aen arme "... als boven.

[22] Item oft yemandt vanden voirs. leden bynnen hueren tijde afluuch worden, soe heeft men inde plaetse van dien als boven eenen anderen gecoren, die inden eedt vander stadt niet en es, soe wanneer men daertoe nut en bequame zijnde gevonden heeft ende den fol. IX meesten deel heeft men als yemand | van den commoingmeesters, scepenen oft rentmeesters afluuch werdt die gecoren uuyten geswoirene vanden Wollewercke, oft vander poirterijen, ende indien alsoe gecorende in der plaetse eenen anderen nieuwen gecoren.

[23] Item, den eedt vanden geswoirnen vanden ambachten, die te rade comen, wordt hen bij eenen van den commoingmeesters van der stadt gestaeft in presentiën van den Scepenen, in alder manieren, gelijc vore vander anderen verclaert es, uuytgenomen dat men noempt dambacht, dair af zij geswoirenen gecoren zijn, ende dat elcken specialijc aengaet, deur toe vuegende « te wetene mijns ambachtsrecht salic verwaren, alsoo ic dat sculdich ben te verwarene, ende hebben zij calengieren oft waerderen, soe salmenter noch toe vuegen: Ic sal calengieren ende waerderen, alsoo ic sculdich ben te calengieren ende te waerderen. Aen arme " oic als boven.

[24] Item, vanden cleynen ambachten dair af de geswoirne te rade niet en comen, dien staeft men bij eenen vanden commoingmeesters, alsboven den eedt, gelijc vore uuytgeno verso men datmen in dien eedt deur niet toe en vueght | dese nairvolgende woirden « Der stadt salic raden tot hueren meesten proffijtte ende tot huerer minster schaden, der stadt raedt salic helen, soe lange hij te heelen staet. Ende hebben zij calengieren oft waerderen, dat salmen dan, daertoe oic vueghen gelijc vore ".

[25] Ende van allen anderen diensten ende offitiën salmen den eedt staven als boven, vanden ambachten, nair gelegentheyt van dien, daertoe vuegende specialijc ende sunderlinge tgene dat dien dienste oft offitiën aengaet.

[26] Item, es voirt voir een oude costuyme ende gewoonte achtervolgende den privilegiën vanden voirs. stadt onderhouden ende heerbracht, dat de ghene die totten voirs. offitiën als boven gecoren worden die aenveerden moeten, ende den voors. eedt dairtoe doen, sonder geweer daer tegen te doene of te suekene. Ende oft zij hen des weygerden te doene, soe soudemen tegen die procederen met vangenissen van hueren persoonen, waren zij tegewoordich, tot dat zij den eedt gedaen souden hebben, oft in hueren absentiën, ende zij niet

p 7

comen en wilden, ten ontbiedene vander | voirs. stadt met banne oft anderssins, alsoe den fol. X raedt overdraegen soude.

[27] Item, het en es gheenen poirtere van den lede van der poirterijen wesende geoirlooft in eenich ambacht te gane, om dair mede te ontgane, dat hij totten voirs. offitiën vander poirterijen niet gecoren en soude worden, ten ware dat hij tselve ambacht selve metterhandt doen wilde, of ten ware dat zijn vadere oft zijn oudevadere tselve ambacht gedaen hadde, ende alsoe dair uuyt geboren ware; maer ter contrariën van dien es wel geoirlooft dat een ambachtsman poirtere sijn ambacht mach renuncieren ende vertijden, ende houden hem aen de poirterije alleene, ende dan soe dair na mach hij gecoren worden totten voirs. offitiën vander poirterijen.

[28] Item, het es inde macht vanden commoingmeesters ende scepenen dien sunderlinge inneweert om de voirs. stadt van Mechelen in goeder justitiën, politiën ende eendrachticheyd te houdene ende te bestierene tot proffijte ende orbore vanden gemeynen goede, soe wanneer de voirs. gecorene geswoirne vanden voirs. Ambachten comen om in hueren | pre- verso sentiën den voirs. hueren eedt te doene, ende zij dan sien ende mercken datter eenige in eenich ambacht gecoren sijn, die daer toe niet nut noch bequame en sijn, om ’t selve ambacht te regeren tot zijnen proffijte, in goeder politiën ende eendrachticheyden, mair dat dair af oft diergelijcke de contrarie ooghblijkelijc ware, alsoe den Heere noch der stadt niet dienende, dat zij alsdan die mogen refuseren ende verleggen, dat zij hueren eedt niet en doen, maer in diens plaetsen moeten andere gecoren worden dair toe nut ende bequame als boven wesende gelijc alsdat tot meer malen gebuert es geweest, ende als zij die alsoe vinden ende anders niet en weten, soe laten zij hen hueren eedt doen als vore.

[29] Item, voirt es te wetene ende alsoomen dat eenpairlyck onderhouden heeft, dat degheene die ter raedtcameren vander voirs. stadt behooren, te wetene de commoingemeesters, de twaelf scepenen, de twee dekens, ende seven geswoimen van den Wollewercke, de vier geswoime vander poirterijen ende de vier rentmeesters vander voirs. stadt bij tijden wesende, plegen alle maendage, alst gheen heylich | dagh en es bij een te vergaderen om fol. XI aldaer te sprekene, te ordinerene ende te overdragene, alle tghene datter gemeynder politiën vander voirs. stadt aengaedt, totten meesten orbore ende proffijte vanden gemeynen goede ende des dien aencleeft.

[30] Item, wanneer dan de stadt te doene heeft van een pensionaris oft meer, soe plegen die vanden selven leden, bijeen gesamenlijc in harer raedtcameren vergadert wesende, gebruyckende harer macht die zij dair toe hebben, te nemene, te stellene, ende te admitterene, eenen oft meer dair toe niet bequame ende expert zijnde, dien dan oick hueren eedt gestaeft wordt bij eenen vanden voirs. commoingmeesters, die hier na volght:

[31] " Tot den dienste dair toe dat ic genomen oft gestelt ben, om pensionaris vander stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne, dair salic... " als vore. " Als mijn advys gevraeght wordt, hetzij in zaken van partijen oft anderssins, soe salic dat rechtveerdichlyc geven, alsoo dat behoirt, ende doen voort alle tgene dat een goet pensionaris sculdich es te doene. Aen arme ende aen rijcke... " als boven | verso

[32] Insgelijcx soe wanneer de voirs. stadt eenigen secretaris behoeft, soe wordt dien bij den selven leden vander voirs. cameren tsamen vergadert wesende, gebruyckende der selver

p 8

harer maght genomen ende gestelt dien zijnen eedt oyck bij eenen vanden commoingmeesters, dair wesende, gestaeft wordt, soe dien hier na volght

[33] " Tot den dienste dair toe ic genomen oft gestelt ben om secretaris vander stadt oic als vore, de contracten van partijen, ende alle tghene dat der secretarijen aengaet, salic tekenen ende scrijven, alsoe ic dat sculdich ben te tekene ende te scrijvene. Als mijn advys gevraeght wordt, hetzij in saken van partijen oft anderssijns, soe salic dat rechtveerdichlijck geven, alsoe dat behoort, ende voirt dair inne doen, ende des dien aencleeft, alsoe een goet secretaris dat sculdich es te doene. Aen arme ende aen rijcke ..." als boven.

[34] Wanneer oyck de stadt behoeft eenen clerck vanden bloede oft meer, diemen nu greffier heet, soe hebben dien macht te nemene ende te stellene achtervolgende den privi-

fol. XII

legiën vander stadt, de scepenen vander selver stadt dan wesende | alleene, op hen selven, dien dan oick zijnen eedt gestaeft wordt bij eenen vanden commoingmeesters dan wesende, die hier na volght:

[35] « Tot den dienste dair toe dat ic genomen oft gestelt ben om greffier oft clerck van den bloede vanden voirs. stadt... als vore, de depositiën ende getuygenissen van den getuygen van partijen, vonnissen, terminaciën ende appointementen van scepenen, ende des dien aengaet, salic tekenen ende scrijven, alsoe ic dat sculdich ben te tekenen ende te scrijven ende deur inne doen ende des dien aencleeft, alsoe een goedt greffier, oft clerck van-den bloede, dat sculdich es te doene. Aen arme ende aen rijcke... " als boven.

[36] Als oick de voirs. stadt eenen clerck oft meer behoeft totter dekenijen, diemen oick nu greffier noempt, soe wordt dien genoempt, genomen ende gestelt bijder voirs. cameren, alle de leden tsamen vergadert wesende, dien oick zijnen eedt gestaeft wordt bij eenen vanden commoingmeesters dan wesende, die hier na volght:verso

[37] Totten dienste dair toe ic genomen ende gestelt ben om clerck oft greffier vander dekenijen oft vanden Wollewercke te zijne, dair salic, oic als vore, de depositiën ende getuygenissen vanden getuygen van partijen, vonnissen ende appointementen vanden geswoirnen vander dekenijen oft Wollewercke, ende dat dien aengaet, salic tekenen ende scrijven ende insgelijcx der Hallen boeck salic houden ende dair inne tekenen ende scrijven de vorweerden van partijen der dekenijen aengaende, sonder dair inne te tekenen eenige contracten, die mijns wetens finantie oft woekere maken willen, alsoe ic die ben sculdich te tekenen ende te scrijvene. Als mijn advys gevraeght wordt, hetzij in saken van partijen oft anderssins, dat salic dan rechtveerdichlijc geven. Aen arme ende aen rijcke... " als boven.

[38] Item, es hier te wetene dat de clerck vander dekenijen egheen advys in saken van partijen (omdat hij greffier es) en plach te gevene, noch insgelijcx gheene vonnissen oft appointementen te pronuncierene, maer dat plach te doene een vanden gesworenen, die van den deken gemaendt werdt, maer nu soe geeft hij advys ende spreect de appointementen fol. XIII vanden | geswoirnen uuyte, ende es vele bequamer dan oft alsoe niet en geschiede, midts dat hij altijts aenblijft,

[39] Bijden leden vander gemeynder cameren worden noch genomen, gestelt ende gheadmitteert de medecijns ende cierurgijns vander voirs. stadt, scepencnapen, dekenknapen, poortsluyters, weerden vanden werven, scrijvers ende besienders vanden verkenen, ende meer andere gemeyne officieren, dair af de commoingmeester oick elcken van dien hueren eedt

p 9

staeft, ende setten deur toe goede cautie ende borghtocht, nair gelegentheyt van elcx officiën.

[40] Item, es oick voir recht bekendt ende met statuyten vanden Gemeynen Rade vander stadt geordineert, dat degheene die eenige offitiën oft diensten te gevene hebben, die den persoonen gegeven worden, tot hueren lijve, oft daer inne gestelt worden om die huere leven langh te bedienene die offitiën oft diensten nyemandt geven en moigen, noch dair inne yemande stellen, | soe lange de gheene leven diese bedienen ende oftet een gebuerde, dat verso die ghifte oft stellinghe van egheender weerden zijn en soude, noch sorteren en soude, mair soude dat yerst moeten geschien, nade doot vanden gheenen, diese bedienden. Ten ware dat hijse verbuert hadden, soe mocht wel geschien bynnen hueren levene, ende anders niet dan bij hueren consente ende wille.

[41] Item, de rentmeesters vander stadt hebben maght, soe wanneer eenich vanden drie heuren clercken afluuch wordt, dat zij in diens plaetsen eenen anderen moigen nemen, ende dien dan den commoingmeesters dan sijnde presenteren, die hen dan eedt staeft, gelijc vore ende alsoe dier offitiën toebehoirt.

[42] Item, voirts soe hebben de selve rentmeesters macht te stellen alle de officieren ende dieneren hen dienende totten assysen, ende tresore vander stadt, deur af de commoingmeester oick den eedt staeft.

[43] Item, omdat te bat vastere ende te gestentelyckere | onderhouden ende achter-

fol. XIV

volght soude worden alsulcken ordinantien, als tanderen tijden overdragen, gesloten ende gestatueert zijn bijden gemeynen rade vander stadt, opte weeskinderen ende andere persoonen, niet connende hen selven ende hueren goede geregeren, dair toe alsdoen gecommitteert ende gedeputeert waren drie notable wijse ende discrete mannen, om weesmeesteren ende oppermomboren van dien te wesenen, soe zijn dair toe noch bij commoigmeesters, scepenen, dekenen, geswoirne ende rentmeesters in harer raedtcameren vergadert wesende, verclairt, gevueght, geordineert ende geslooten, de pointen hier naer volgende

[44] Inden yersten soe wanneer eenich vanden weesmeesteren oft oppermomboren van allen-weeskinderen, oft anderen persoonen dair onder staende afluuch werde, oft zijne plaetse vacheerde, dat alsdan bijder gemeynder cameren dair toe genomen, ende gecoren sal worden een vanden gheenen, die alsdan inden eedt vander stadt sal zijn ter cameren te rade comende vander poirterijen wegen, dair toe nut ende bequame zijnde niet wesende | commoingmeester noch rentmeester vander selver stadt, om bij dien inde selve plaetse die verso offitie bedient te worden, alsoe dat behoirt.

[45] Item, soe wanneer yemandt vanden selven weesmeesteren oft oppermomboren bij tijden zijnde gecoren sal worden omde offitiën vanden commoingmeesterscape oft rentmeesterscape te bedienene, dat alsdan die vander selver offitiën, vanden weesmeesterscape verlaten sal zijn ende blijven ende in sijne plaetse sal ter stont alsdan, nair tvernieuwen vande wet als boven des maendaeghs dair na, een andere vander poirteryen als boven inden eedt vander stadt zijnde gecoren worden, om de selve offitie te bedienene.

[46] Item, oft nochtans egheen vanden drie weesmeesters zijnde, int tvernieuwen vander wet als commoinge- oft rentmeester gecoren en worde, alsoe dat zij alle drie souden moigen aenblijven, soe sal dan van nu voirtane alle jaire altijts des maendaeghs nair 'tvernieuwen vander wet, bijder gemeynder cameren | inde plaetse vanden eenen van drien die langhst aen-

fol. XV

Cah. 2 Mech.

p 10

geweest sal hebben ende diemen alsdan van dier offitien verlaten sal, gecoren worden een andere vander poiterijen als boven inden eedt vander stadt zijnde noch commoingmeester noch rentmeester wesende, om de selve officie te bedienene, dien sijnen eedt oick gestaeft wordt bij eenen vanden commoingmeesters vander stadt dan wesende die hier na volght:

[47] " Tot den dienst dair ic toe gecoren ben om weesmeester, oppermomboir ende oppervoight te zijne, vanden weeskinderen ende anderen persoonen vander stadt ende Vrijheyt van Mechelen, die nairden ordinantien der selver stadt, in vooghdijen ende momborijen gestelt sullen worden, dat ic dat wel getrouwelijc, ende rechtveerdiclyc bedienen ende onderhouden sal, ende dat ic de persoonen ende goeden in ende onder vooghdijen ende momborijen staende, in rechte ende goeder justicien sal bewaren ende helpen bewaren de goeden verso bescermen, nair mijne beste wetentheyt, | ende vijf zynnen. Ende dat ic den staet vanden goeden vanden selven personen heymelic sal houden, sonder dien te openbarene, te cundigen of te laten weten yemandt die leeft, het en ware den gheenen die den selven staet van rechtswegen behoirden te weten oft bij bevele, rade ende avijse van commoingmeesters ende scepenen van deser stadt oft oic bij bedwange van rechte, ende anders niet. Oick soe salic den orboir, proffijt ende bate vanden voirs. personen onder de voirs. momborijen ende vooghdijen staende, naken ende voirtstellen, ende heure schade, achterdeel ende omprofijt achteren ende verren ende oick raedt geven, ende raedt heelen ende rechtveerdige appointementen geven ende procederen na mijnen besten verstane, ende voirt doen alle tghene dat een goet weesmeestere, oppermomboir ende oppervooght sculdich es van doene. Ende oftic eenige saken vername, die den personen, onder de voirs. vooghdije, ende momborije staende tegens droegen oft hueren goeden ende ic die bij mij selven niet en soude connen gere-

fol. XVI

medieren, soe salic dat goets tijts condigen, ende laten weten den voirs. commoingmeesters | ende scepenen vander stadt van Mechelen, omdat bij hen geremediert te worden. Alsoe moet mij God helpen en alle heylegen ».

[48] Ende soe wanneer de voirs. weesmeesteren oft oppermomboren eenen clerck oft secretaris behoeven, soe wordt die gecooren, genomen ende gestelt metter gemeynder cameren, als boven, dien insgelijcx zijnen eedt gestaeft wordt bij eenen vanden voirs. commoingemeester vander voirs. stadt dan wesende, die hier na volght:

[49] " Totten dienste, dair ic toe genomen ben als clerck te zijne vanden weesmeesteren ende anderen persoonen vander stadt ende Vrijheyt van Mechelen, die nader ordinantiën, der selver stadt ende Vrijheyt in vooghdijen ende momborijen nu ter tijt staen, ende voirtaen gestelt sullen worden, dat ic dat wel getrouwelijck ende rechtveerdichlijck bedienen ende onderhouden sal, ende dat ic den staet vanden goeden vanden selven persoonen heymelijck sal hou verso den, sonder dien te oppenbarene, te condigen of te laten weten, yemande die leeft | ten ware den gheenen, die den selven staet van rechtswegen behooren te wetene oft bij bevele vanden weesmeesteren, oppermomboiren ende oppervooghden. Oick salick den orbore, proffijt ende bate vanden persoon onder de voirs. vooghdije ende momborije staende, naken ende voirstellen ende huere schade, achterdeel ende omproffijt achteren ende verren, nair mijnen besten verstane. Ende voirt doen alle tgheene dat een goedt clerck vanden weeskinderen ende persoonen voirs. sculdich es van doene. Voirt dat ic alle inventarise ende staten vanden goeden die mij gebueren sullen te makene oft tontfangene ende oick alle appointementen ende reekeningen

p 11

ende alle tgheene des mij bevolen sal worden, ende behooren te scrijvene rechtveerdichlijck en dueghdelijc scrijven sal, op redelijcken loon ende salaris ende dat ick nyemande copie oft uutgescrifte geven en sal, oft oick mijne registeren boecken reekeningen inventarisen oft staten vanden goeden, soe verre men den staet vanden | persoonen inder voirs. vooghdijen ende

fol. XVII

momborijen staende daer uuyte soude moigen weten, en sal laten lesen sien oft visenteren oft gedoogen te siene, te lesene ofte verifieren anders dan den gheenen die den selven staet, inventarisen, scriptueren oft rekeningen behooren sullen te wetene van rechtswegen, oft bij bedwange van rechte ende anders niet. Ende oft ick eenige saken vername, die den persoonen onder der voirs. vooghdije ende momborije staende tegensdroegen oft hueren goeden dat ic dat goetstijts sal condigen ende laten weten den weesmeesteren, oppermomboren ende oppervooghden voirgen. Alsoe moet mij God helpen ende alle heyligen ".

[50] Item, es clair ende oppenbair ende eenpairlijck voir recht onderhouden dat de gheene die momboren van wesen zijn, gehouden zijn van hueren bewinde altijts wettige rekeninge, bewijs ende reliqua te doene, tot dat zij der momborijen ontslagen zijn ende quitancie van hueren bewinde hebben. Ende elck van hen esser inne gehouden, al waert alsoo datter nyemandt van henlieden, dat qualijc geregeert hadde, sij soudent moeten goet doen. | verso

[51] Item, al waert alsoe dat de weesen allegader storven ende afluuch worden, daerse momboren af waren, soe souden zij nochtans, ten versueke vander voirs. wesen erfgenamen dien oic moeten doen rekeninge, bewijs ende reliqua, alsoe dat behoort en sculdich es te geschien.

[52] Het es voirt clair ende openbair, wanneer dat onse genadige heere yemandt gecommitteert ende gestelt heeft om scoutet vander voirs. zijner genaden stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne ende hij zijnen genaden ter plaetsen dair dat behoort den eedt dair toe dienende gedaen heeft, dat de selve scoutet oic insgelijcx zijnen eedt doen moet voir ende eer hij de zelve zijne officie doen ende exerceren magh, in presentien vanden gemeynen rade vander stadt voirgen. dair omme vergadert wesende die hem een vanden commoingmeestem oick staeft ende volght hier na:

[53] " Tot den dienste dair toe ic gestelt ben als scoutet vander stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne, daer salic wel ende wettelijk toegaen, verwarende de rechten en heerlijcheyden onser genaden heere, ende de rechten, privilegiën, vrijheyden, | costuymen ende

fol. XVII bis

heerbringen van der stadt ende Vrijheyt van Mechelen salic wel ende getrouwelijck bewaren, aen arme ende aen rijcke evengelijcke. Dat en salic laten om maeghscap noch om vrientscap, noch om ghifte, noch om myede, noch om egheenderande druck, na mijnen besten verstaene. Alsoe moet mij God helpen ende alle heylegen ".

[54] Als oic bij onsen genaden heere inde plaetse vanden amman die gheweest heeft een ander gestelt wordt die zijnen genaden oic eedt gedaen heeft, soe moet die oic zijnen eedt doen, in presentiën van scepenen vander voirs. stadt van Mechelen, die hem oic een van den commoingmeesters staeft, die hier na volght

[55] « Tot den dienste dair toe ic gestelt ben als amman vander stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne, dair salic wel ende wettelijck toegaen, verwarende de rechten ende heerlycheyden onser genaden heeren. Ende de rechten, privilegiën, vrijheyden, costuymen ende heerbringen vander stadt ende Vrijheyt van Mechelen salic wel ende getrouwelijck bewa-

p 12

versoren ende tekenen ende scrijven de beleyden ende die doen | ende oic de storingen van dien ende de calengieringen van erven. Alsoe ic dat sculdich ben te tekenen, te scrijvene, ende te doene, ende des dien aencleeft, alsoe een goedt amman, dat sculdich es te doene. Aen arme ende aen rijcke evengelijcke, dat en salic laten om maeghscap, noch om vrientscap, noch om ghifte, noch om myede, na mijnen besten verstane. Alsoe moet mij God helpen ende alle heyligen ".

[56] Wanneer men eenige sheeren cnapen oft dieneren vanden heere ende vander stadt behoeft, soe worden die dair toe genomen ende gestelt bijden scoutet, commoingiemeesters ende scepenen vander voirs. stadt gesamender handt, de scoutet hen van sheeren wegen tsweerdt gevende, ende de commoingemeestern ende scepenen vander stadt wegen den stock, die zij dagelijcx sculdich zijn te dragene, als zij yet van hueren officien wegen doen ende exerceren ende huerlieder eedt wordt hen oick vanden commoingemeester gestaeft, die hier oick na volght:

[57] " Tot den dienste daer toe dat ic genomen ende gestelt ben om dienere vanden

fol. XVIII

heere ende vander stadt ende | Vrijheyt van Mechelen te zijne, daer salic wel ende wettelijck toegaen, onsen genaden heere tot zijnen rechte, der stadt van Mechelen tot hueren rechte ende eenyegelijcken tot zijnen rechte, ic sal onderhouden de ordinantiën van den dieneren gemaect, die ic hebbe hooren lesen ende sal mij daer na vuegen, ende voirt doen alle tgheene dat een goedt dienere sculdich es te doene. Aen arme ende aen rijcke evengelijcke, dat en salic laten " als boven

[58] Item, soe wanneer eenich vanden peerdtsheeren oft raemheren gebuert oft alsmen die veranderen wilt, soe worden dairtoe andere genomen, nutst ende bequaemst daer toe zijnde, ende dat wordt gedaen bijden leden vander gemeynder cameren voirgen. Ende somtijts die dan vander peertsen afgaen, die worden raemheeren gestelt, ende somtijts die vanden ramen afgaen vander poirterijen sijnde, worden opte peertse geset, na datser nuts toe zijn ende bequaemst, ende den eedt wordt dien gestaeft, bij eenen vanden dekens vanden Wollewercke, de maniere houdende ghelijck voere, ende dair toe vuegende dat elcken van verso dien dient tot zijnder offitien, dair toe gesteld wordt. |

[59] Item, soe wanneer men eenige taellieden oft voirspreken behoeft, oft alsmen daer toe yemandt stellen wilt, om partijen in huere saken te dienene, soe worden die insgelijcx bijden leden vander voirs. cameren genomen, daer af de commoingmeester hen oick hueren eedt staeft, die hier na volght:

[60] Tot den dienste dair toe dat ic gestelt ben om taelman oft voirsprake bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne, dair salic wel ende wettelijck toegaen, onsen genaden heere tot zijnen rechte, der stadt van Mechelen tot hueren rechte, ende eenenyegelijcken tot zijnen rechte, dat ick egheene zake oft zaken van partijen aennemen en sal om te bedingene ende te vervolgene, dan die ic na mijnen besten verstande houden sal goedt ende rechtveerdich te zijne, dat ic nade waerheyt vander saken gevraeght tghene dat dair af warachtich es, ende houdt waer te zijne niet loghenen en sal, dat ic oick mijns wetens, nyet gebruycken en sal, eenigen valsschen thoen oft produxit, dat ic insgelijcx in bedrooge, ende

fol. XIX

in verlingingen vanden processen oft processen, oft processe egheene | uuytstellen oft dylaeyen versueken noch begheeren en sal, dat ick oyc niet gegeven en hebbe, noch oic geven en sal

p 13

noch oic gelooft en hebbe, noch gelooven en sal, yemandt yet te gevene, dient met rechte verboden es, omde saken wille, die ic bedienen ende vervolgen sal, in egheender manieren. Ende dat ic voirt inden selven mijnen dienst doen sal, ende des dien aencleeft. Alsoe een goedt taelman oft voirsprake sculdich es te doene. Aen arme ende aen rijcke evengelijcke, dat en salic laten » oic als boven.

[61] Item de leden vander voirs. cameren hebben insgelijcx macht zoo wanneer eenich vanden drie preteren die men meyeren heet vanden dorpen ende gehuchten onder de voirs. stadt zijnde ende gelegen, afluuch wordt oft eenich van dien preterijen oft meyerijen vacheert, eenen anderen gesamenderhandt te nemene ende te stellene, dien dan zijnen eedt bij eenen van den commoingemeesters gestaeft wordt, die hier na volght:

[62] " Tot den dienste, dair toe dat ic genomen, ende gestelt ben om pretere oft meyere te zijne, van Hombeke etc noemende | de plaetse van zijnen bedrijve, dair salic wel ende verso wettelijck toegaen, onsen genadigen heere tot zijnen rechten etc. de ordinantiën die bijder gemeynder cameren nu gemaect zijn oft noch gemaect sullen worden, mijnder preterijen oft meyerijen aengaende, ende die mij bij gescrifte overgegeven zijn oft overgegeven sullen worden, die salic wel ende rechtveerdichlijck houden ende onderhouden, den arme ende aen rijcke » etc. als boven.

[63] Item es voirt eenpaerlijc onderhouden, ende voir eene oude costuymen geobserveert, dat de leden nu vander voirs. cameren, dat hier voormaels den gemeynen raedt vander voirs. stadt plach te doene, alle de ordinantiën ende statuyten den ambachten vander selver stadt aengaende, ende deur de selve ambachten huere neringen op ende nair doen, ende exerceren, maken, ordineren ende overdragen, ten versueke vanden selven ambachten, tot proffijte ende orbore vanden gemeynen goede, ende om die ambachten te bat in goeder politien te houdene, dair inne hen reserverende, huer meerderen, minderen, veranderen ende interpreteren, alsoe dicwils | ende menichwerf, als hen dat goetdunct ende gelieft, nairden

fol. XX

loop vanden tijde, ende als dat behoeft, tot proffijte ende orbore vanden gemeynen goede. Ende alle anderen ordinantiën der gemeynder polityen aengaende, ende statuyte penale tot proffijte vanden gemeynen goede, behooren ende sijn sculdich onerdragen gemaect ende geslooten te worden, metten voirs. gemeynen rade vander stadt, ende niet metter cameren alleene, ende dan voirt ter poyen uuytgeroepen ende gepubliceert te wordene, die dan stadt grijpen, zoo dat de gheene die dan dair tegen doet, moet de boeten daer inne begrepen, opleggen ende betalen.

[64] Voirt zoo eest clair ende openbair ende altijts bijden ouders onderhouden ende geobserveert dat de scoutet bij tijden wesende, egheenen stadthoudere en magh hebben, soe lange hij es bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen, die yet doen magh der offitien aengaende, dat van weerden zijn magh, ende oft hij oic yet dair af dede, dat dat van onweerden zijn ende blijven soude. | verso

[65] Item, ende oft de scoutet, buyten der stadt ende Vrijheyt van Mechelen te doene hadde, oft insgelijcx van ziecten soe cranck ware, dat hij zijn offitie niet en conste bedienen, soe es hij gehouden ende sculdich een stadthouder bij vonnisse ten minsten van twee scepenen, metten clede te settene.

[66] Item, om dat te doene, soe ontbiet hij twee scepenen bij hem, ende den gheenen

p 14

dien hij zijnen stadthoudere maken wilt, oft hij compt bij hem, ende maendt dan eenen vanden voirs. scepenen, hoe hij dien zijn stadthouder setten sal, die dan wijst zeggende Her scoutet, ic saelt seggen int verbeteren van S. Ghij sulten setten metten cleede tot Goids trouwen ende ter zijnre eenenyegelijck recht te doene, ende nyemande onrecht, tot Uwer wedercompst ", dan behoirt de stadthoudere zijn sal, zijn handt te slane aen tscouteten slippe, ende de scoutet behoirt te seggene « Daer settic U om mijn stadthoudere te zijne, zoo tvonnisse gewesen heeft ».

fol. XXI

Item, achtervolgende den voirs. vonnisse ende der ouder | costuymen dair af onderhouden, soe exerceert hij in absentiën vanden voirs. scoutet sijne offitie in alder manieren soe de scoutet die selve doen ende exerceren soude, ende wordt de selve stadthoudere vanden selven dienste verlaten ende afgeset, alsoe saen als de voirs. scoutet wederomme bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen gecomen es, ende blijft soe af sonder eenige exercitie van dien te mogen doen, totter tijt toe, dat hij wederomme van nyeuws int vertrecken vanden scoutet bij vonnisse van scepenen als boven geset wordt.

[68] Item, soe wanneer eenich vanden commoingemeesters buyten der stadt reyst, oft van ziecten thuys moet blijven, soe bewaert zijne plaetse de oudste deken vanden Wollewercke, compt hijt doen, oft sijn geselle, oft in absentie vande dekens oick vanden Wollewercke een vanden geswoirnen vander poirterijen, wair af oyck de prerogative heeft compt hijter de oudste geswoirne, ende die de plaetse vanden commoingemeester bewairt, die ont-verso fanght zijne distributie, des moet hij dien dagh doffitie doen ende verwaren. |

[69] Item, de amman van der stadt ende Vrijheyt van Mechelen en behoirt egheenen stadthoudere te hebbene, noch te settene, mair behoirt selve in persoone sijne offitie te bedienene, ende te exercerene. Ende soe wanneer hij zieck oft buyten der stadt ende Vrijheyt van Mechelen ware, oft niet en quame tsijnder tijt als hij behoirt te comene, soe hebben de scepenen daer toe moogen nemen, nade oude costuyme, eenen dieneren vander stadt, dien zij wilden, die sunderlinge de vierschare bannen mochte, ende doen dair datter aencleefde, ende de vrede nemen ende stedegen des saterdaeghs, mair nu es bij commoingemeesters ende scepenen van Mechelen sonder prejuditie van hueren rechte Romonde Boeyenhals, nu amman wesende ten scrijvene van onsen genaden vrouwen geconsenteert ende gewillecoirt, midts dat hij als capiteyn inden dienst van onsen R. K. dicwils geoccupeert ende becommert wordt, dat hij soude moigen in sijnder absentien, als hij inden dienst vanden R. K. als boven es, oft als hij zieck ware, dat hij uuyten huyse niet gegaen en conste, setten ende nemen eenen eersamen ende bescheydenen manspersoon, die in zijne plaetse als sijn stadthoudere sijne offitie doen ende exerceren soude tot zijnder wedercompst, oft tot hij genesen ware,

fol. XXII

ende | niet langere, ende dat altijts als hij buyten oft sieck ware, maer hier bynnen ende gesont zijnde, soude de stadthoudere verlaten zijn, ende zijne offitie egheenssins moigen doen.

[70] Item, de amman es sculdich alle uuytroepingen ende publicatien, diemen achter straten doet, van sheeren ende vander stadt wegen, selve in persoone te doene, ende daer vore heeft hij tsjairs een tabbaertlaken vander stadt.

[71] Item, es voirt voir recht bekendt, ende es alsoe eenpaerlijck onderhouden, soe wanneer eenige dieneren vanden heere ende vander stadt hem misdragen inden selven hueren

p 15

dienst, te wetene yerst in saken der heerlijcheyt alleene aengaende, soe magh alsdan de scoutet sijn sweerdt dien doen afleggen ende soe lange hij hem dat niet en consenteert weder te mogen aennemen, soe lange en magh hij zijnen dienst niet doen noch exerceren der heerlijcheyt aengaende.

[72] Item, oft yemandt van hem mesdiende in saken der commoingien aengaende, soe magh hem een vanden commoingmeesters sijnen stock doen nederleggen ende | soe lange verso hem niet geconsenteert en wordt dien wederomme aen te nemene, soe lange en magh hij zijnen dienst niet doen, noch exerceren, der commoingien aengaende.

[73] Item, oft yemandt van hen misdiende, in saken soe wel der Heerlijcheyt als der commoingien aengaende, oft tenemale elcken besundert aengaende, soe moigen hem de scoutet ende een vanden commoingemeesters zijn sweerdt ende zijne stock gesamenderhandt, oft elck besundert doen nederleggen, ende soe lange die hem niet geconsenteert en worden, wederomme aen te nemene, soe lange en magh hij zijnen dienst niet doen noch exerceren, in egheender manieren.

[74] Item, oft eenigh van henlieden, niettegenstaende dat hem zijn zweerdt oft zijnen stock oft beyde te samen ware doen nederleggen, den selven zijnen dienst dair af hem dien verboden ware te doene, dede ende exerceerde, dat die dan dair omme bij scepenen gecorrigeert soude worden, alsoe dat nade gelegentheyt vander saken, soude dienen ende behoiren.

[75] Item, es voirt eenpaerlijck onderhouden, soe wanneer yemandt vanden selven die-

fol. XXIII

neren hen inden selven hueren dienst alsoe misdragen hebben, dat de scoutet ende de commoingemeesters, hem sijnen stock ende sweerdt doen nederleggen, in presentien vanden meestendeele van scepenen, in harer raedtcameren vergadert wesende, soe wordt die dair mede terstont vander selver sijnder offitien ende dienste gepriveert ende verlaten. Alsoe dat hij dairna nemmermeer dienere vanden heere, ende vander stadt wesen en magh, in egheender manieren.

[76] Item, oft yemandt oic van henlieden inde selve zijne offitie ende diensten hem alsoe misdroegt dat dair toe punitie ende correctie behoirde, soe worden die dair af als scepenen de kennisse dair af hebben ende dbescheet gehoirdt ende gesien, gepuniert ende gecorrigeert, hetzij met vonnisse van scepenen, bij submissien oft anderssins, oft met banne, oft correctien ter poyen alsoe dat nair gelegentheyt vander saken behoirt, ende sculdich es te geschiene.

[77] Es voirt noch eenpaerlijck onderhouden dat egheen | man die rechtere es scepene verso wesen en magh, noch wie scepene es en magh egheen rechter zijn.

[78] Item, egheen rechtere en es sculdich dair bij te zijne, aldair de getuygenissen ende de depositien vanden getuygen, bij scepenen gehoort worden, mair hen es alleenlijck geoirlooft de getuygen te dagen, ende hueren eedt te stavene omde waerheyt te seggene ende oic om de wederpartije alsdan te dagene, om de getuygen te comen zien zweeren, ende hueren eedt te zien staven.

[79] Item, alle mesdaden, ende alle excessen zijn sculdich geoirdeelt, gecorrigeert ende gepunieert te wordene, nair vonnisse ende sentencie vanden scepenen van Mechelen.

[80] Voirt wat manne die misdait dade bynnen Mechelen, als van zijn lijf te verbuerene, dat hij dat beteren sal bynnen Mechelen, gelijc dat heercomen es.

p 16

[81] Item, egheen vanden borgers vander voirs. stadt, en sal moigen noch sculdich zijn, om egheender andre misdaet wille, uuytgenomen der misdaet van gequetster maiesteyt,

fol. XXIV

uuyter stadt ende Vrijheyt van Mechelen gevangen gevuert te | wordene, mair sal dair af bynnen der selver stadt, nair vonnisse van scepenen te rechte staen.

[82] Item, alle saken van partijen, weder zij zijn van buyten, oft van bynnen, die voir recht gehoirt worden, sijn sculdich, met vonnisse, oft terminacien oft appointementen, van scepenen van Mechelen, gesleten te wordene, uuytgenomen de saken vanden Wollewercke ende lakenen, soe wel wullenen als lynenen aengaende, wanneer de partijen tegewoirdich zijn, oic de grooten ambachte, de cramers, volders, spellemakers ende hoeymakers, de welcke behooren, inde yerste instantie voir dekenen ende geswoimen vander dekenijen, beslicht te wordene, ende oft hem een vanden partijen, met hueren vonnisse beswaert vonde, soe magh die dair af appeleren aen scepenen van Mechelen, als aen huer hoot, ende sijne appellatie dair af vervolgen, alsomen dat in saken van appellatien sculdich es te doene. Ende die tonrechte appeleert, die verbuert die boeten, die dair toe staen, nair uuytwijsen vanden coerboecke vander draperijen.

[83] Item, oft eenige saken quamen voirde voirs. dekenen ende geswoirne vanden Wol verso lewercke, dairs de geswoirne | wijs noch vroet af en waren, om vonnisse dair op te wijsene, soe mogen zij dair af comen aende voirs. scepenen, als aen huer hoot, om geleert te sijne, ende gelijc men dat dicwils gedaen heeft, ende tghene dat hen de voirs. scepenen leeren voir een hootvonnisse dair op uuyt te sprekene, dat moeten ende sijn alsdan gehouden de voirs. geswoirne, ongewisselt ende ongemindert indier saken, alsoe hen dat gheleert es te uuytene ende te wijsene.

[Van borgtocht].

[84] Item, egheen borgere oft ingesetene vander voirs. stadt hebbende goets genoech bynnen der selver stadt ende Vrijheyt van Mechelen, oft machtich genoech zijnde, ende willende cautie ende borghtocht stellen, goet genoech zijnde, voirde beternisse te doene, nade hoedanicheyt ende grootheyt van zijnder misdaet ende excesse, en es sculdich inder vange-nissen geleeght ende gehouden te wordene. Ende waert dat hij gevangen ware, bij middele van dien sijnen goeden, oft borghtochten, es hij sculdich uuytgelaten te wordene, ten ware dat alsulcken misdaet ware, dair lijf ane verbuert ware, in welcken gevalle, soe es hij sculdich inder gevangenissen te blijvene totter sentencien toe ende vonnisse van scepenen van Mechelen.

fol. XXV

[85] Item, es oic voir recht bekendt, dat een poirtere, ondersate oft ingesetene, niet en derf ten versueke oft voirnemen vanden scoutet vander voirs. stadt van saken die te verborgen staen, verborgen voir sculdige oft ontsculdige, maer es genoech ende dair mede magh hij gestaen, dat hij dair af verborge, te rechte te stane, ende tgewijsde te voldoene, ende dat ten minsten voer eenen vanden comoingmeesters, ende twee scepenen, daer af die borghtocht behoort bijden greffier geteekend te worden.

[86] Item, de heere oft de scoutet, en magh nyemande geleyde geven, die hem van scul-

p 17

den oft misdaden vluchtich houdt, sonder consent vanden gheenen dien hij schuldich es, oft misdaen heeft. Ende oft hijt dede, soe soude hij nochtans ten versueke van diens credituere, oft dien hij misdaen hadde, den gheenen dien hij geleyde gegeven hadde, moeten aentasten ende inder vangenissen leggen tot dat hij genoech dair af nair recht vander stadt gedaen hadde.

[87] Item, de scoutet noch zijne dieneren en mogen egheenen poirtere, ondersate oft ingesetene vander stadt voer zijne | misdaet panden, tenzij dat die, soe verre de poirtere, verso ondersate oft ingesetene dat wilt ende versuect bijden scepenen van Mechelen te vooren gegroot zij.

[88] Voirt soe en moigen scoutet, commoingemeesters noch dieneren eenighe poirters oft ingesetenen goedt, oft goeden, die niet vluchtich noch voirvluchtich en es, arresteren oft doen arresteren voir eenige statsculden, oft andere actien, mair behoiren dien wiens goeden men arresteren wilt, bij hen te ontbiedene, tegen zijne wederpartije, oft voir scepenen, oft dekenen ende geswoirne, nair gelegentheyt vander saken, ende men es suldich alsoe met rechte tegen hem te procederene, sonder eenich arrestement te doene, oft te consenterene, gedaen te wordene, midts dat eenyegelijck behoirt ongepandt te hoove te comene, ten ware dat de gheene die darrestement doen wilde, tot dien goeden die hij begeerde, gearresteert te hebbene, actie pretendeerde dair toe te hebbene, als hem toebehoorende, oft paert ende deel dair ane te hebbene, waer omme darrestement wel geschien mochte, ende soude stadt grijpen, tot dat partijen voir recht gehoirt, anders geordineert soude zijn.

[89] Item, es hier te wetene dat een dienere versocht zijnde van yemande, wel magh

fol. XXVI

eenen vremden man, oft eens vremts mans goeden hier bynnen arresteren, die eweghveerdich ware, oft dair vore dat men beduchte dattet goedt verdonckert soude worden, oft ontsteken, sonder consent te hebbene van eenen vanden commoingmeesters, des moet hij in dien gevalle, soe saen als hij dat gedaen heeft, dat ter stont eenen vanden comoingemeesters te kennen geven, midts den welcken, tselve arrestement stadt grijpen soude, ende anders niet, want een dienere, egheene arrestementen doen en magh, sonder consent van eenen vanden commoingmeesters, dan inden gevalle als boven, ende als hij eenich arrestement doet, soe sal hijter twee poirters bij nemen.

[90] Item, soe wie dan eenich gearresteert goedt, bij zijnen toedoene oft gedoogen, liet ewech bringen, afhendich maken oft versteken, die soude gehouden zijn inde scult te betalene, dair vore het gearresteert bynnen zijnen huyse ware geweest, wel verstaende dat de gheene dair eenich goedt tzij peerden oft ander have gearresteert wordt, seggen magh, dat hijt tot zijnen laste niet nemen en wille, wair mede hij alsdan sculdich es te gestane, des es in dien gevalle de gheene die darrestement | doet, tselve goedt in goeder bewaringen te stellene, tot verso behoef vanden gheenen, dier recht toe hebben ofte selve dair vore inne te stane.

[91] Item, es voirt voir recht bekendt dat een crediteur sijnen sculdenere hier bynnen vindende, ende hem beduchtende, dat hij hem ewech maken soude, eer hij eenigen dienere gecrijgen conste, selve mach vast houden, tot dat hij eenen dienere gecrijgen can, dien hijten dan leveren moet, ende doenen hem arresteren, ende trecht doen dattertoe staet, ende oft de dienere, daer qualijc inne diende, ende den credituere dair af niet en besorgde met borghtochten, oft den sculdenere in hachten te leggene, alsoe dat nair trecht vander stadt behoirt,

Cah. 3 Mech.

p 18

soe soude die dienere selve dair vore moeten inne staen, gelijc hij oic moet in allen anderen saken, dair bij misdienene der partijen stadt ende achterdeel geschiedt.

[92] Item, es noch voir recht bekendt, ende alsoe onderhouden, soe verre eenich poirtere, oft ingesetene vander voirs. stadt, tegen yemandt eenige coopmanscap oft hueringe van

fol. XXVII

eenigen goeden, oft waren dade, ende hij dair af | inde possessie, oft dat hem de leveringe dair af gedaen ware sonder inder vorweerden ondersproken te zijne, dat hij dair vore cautie ende borghtocht stellen soude, soe en can hij dair na met rechte niet bedwongen geworden, om dairvore cautie ende borghtocht te moeten stellen, noch insgelijcx oic voir sijne scult die hij sculdich mach sijn, noch opte geleverde ware, eenich arrestement te moigen doen doen, ten ware dat hij ter vierscharen uuytgewonnen ware, oft datmen bethoonen conste, dat hij voirvluchtich ware, mair soe verre yemandt dair sorge voir heeft, soe eest doude seggen achtervolgende den selven rechten vander stadt, die make sijn bedde voir sijn duere.

[93] Item, noch eest clair ende voir recht alsoe eenpairlijck onderhouden dat soe saen yemande, alhier eenige ware gelevert wordt, die hij tegen yemandt gecocht heeft, al wairt op daghe die te betalene, soe hoort die ter stont alsdan toe den gheenen diense gelevert es, ende soe verre die dair toe afluuch oft voirvluchtich wordt, soe soude die ware al ware zij noch in wesene verbonden zijn ende blijven, niet alleene voirde scult vanden gheenen diese verso vercocht hadde ende ghelevert, mair oic met alle | den anderen goeden, die hij achterliete, voir alle sijne sculden generalijck, om die te volgene den gheenen, dien die sculdich soude sijn te volgene, als zij trecht vander stadt dair af gedaen hadden, alsoe dat behoorde, naden onderscheyde, als dat hierna, dair vanden besetten ende bethoonen gescreven staet, verclairt sal worden.

[94] Item, ende oft yemandt eenen anderen als boven eenich huys oft ander erve verhuert hadde om dat voir eenen zekeren prijs als huerlinck te besittene, ende te gebruykene, oft oic yemandt eenige ware op dach vercocht hadde, sonder van eeniger borghtocht te settene, inder vorweerden vermaendt te hebbene, soe en derf nochtans degheene diet verhuert oft vercocht heeft, dien huerlinc dair inne niet laten comen, eer hijter inne es, noch insgelijcx den coopere, de ware niet leveren, eerst hem gelevert es, de huerlinc oft de coopere, en moeten dair vore goede cautie ende borghtocht stellen, eer hij dair inne sal moigen comen, oft de ware hem gelevert sal worden, soe verre dat de verhuerdere, oft de vercoopere versuect, noch met rechte en magh mense anders niet bedwingen om sonder borghtocht te

fol. XXVIII

geschiene. |

[95] Wel verstaende oft eenige coopmanscap geschiet ware om met gereden penningen betaelt te wordene de ware dier vercocht ware, soe soude nochtans de vercoopere die ware, al hadde die den coopere gelevert geweest, met rechte doen arresteren, tot dat hij zijne penningen hadde, oft dat hij hem dair af goede cautie ende borghtocht gestelt hadde, ende zijnen goeden moedt, alsoe dair af gecregen.

[96] Item, het es een oudt seggen ende alsoe oic onderhouden ende voir recht bekendt, dat quade betalinge egheene vorweerde en brect, dair inder vorweerden egheene sunderlinge menier af gemaect en es geweest, mair dair inder vorweerden ondersproken es geweest, dair moet men de vorweerde nairvolgen, wel verstaende al brect quade betalinge egheene vorweerde, dairt niet sunderlinge ondersproken en es, soe es nochtans de quade betaeldere gehouden

p 19

te betalene, sijne credituer als hij dat versuect sijn interest ende schade, die hij bij dier quade betalinge hebben ende lijden moet.

[97] Item, es oic voir recht bekendt ende voir een oudt heerbringen geobserveert, dat men egheene banduynen |maken en magh aen eenige contracten oft vorweerden die stadt verso grijpen moigen, in eeniger manieren ten achterdeels vanden gheene, die de vorweerden maken, oft yemandt van hen, oft die dair bij geinteresseert, bestadicht oft gehindert souden moigen worden.

[98] Item, es voirt noch voir recht bekendt, ende alsoe eenpaerlijc ende onverbrekelijc onderhouden, wanneer eenige persoonen, voir yemande borge blijven, ende die borghtocht geschiet voir twee scepenen ten minsten vander stadt van Mechelen ende dat dat es voir eene zekere summe, die genoempt wordt, soe es dat te verstane, al en wordet int setten vander borghtocht niet vermaent, dat dair vore, elc van hen, een voiral staet, ende dien die geloften geschiet zijn, die magh eenen van hen dair vore doen executeren, ende dien borgen, en magh niet te staden comen, dat hij nair tgemeyn recht, met zijnen deele gestaen magh, al waren de andere, alle solvent genoegh, maer moet de summe geheel alleene opleggen, ende betalen, behoudelijck hem dair af zijn verhael, dair ende alsoe zijn raet gedragen sal.

[99] Item, oft yemandt die aengesproken wordt, het ware bij den | heere, oft bij par-

fol. XXIX

tijen, voir commoingmeesters ende scepenen geloofde alhier te rechte te stane, ende tgewijsde te voldoene, oft te voldoene des scepenen over hem wijsen souden, ende dair vore dan eenige borgen bleven voir scepenen, soe en connen de heere noch partijen, op die borgen niet gevolgen, tenzij dat de principale gelovere, soe verre hij tegewoirdich es, achtervolgende zijnder geloften, yerst aengesproken zij ende met rechte verwonnen ende geduempt, ende geduempt zijnde, soe staen de voirs. borgen alsdan dairvore elc een voir al, midts dat de gheene die voir scepenen borgen blijven, elck een voir al staet, alst blijct wair vore, ende worden dair vore soe geexecuteert, gelijc hier vore verhaelt staet, mair ware de principale absent, soe moght een vanden borgen aengesproken worden, verantwoirden ende voldoen gelijc vore, soe verre hij den principalen niet en dede comen voir recht om de sake te verantwoirden, ende dede hijten comen, soe soude hij dairmede gestaen, tot dat hij verwonnen ware als boven.

[100] Item, wanneer eenige persoonen, voir scepenen als boven, in absentien vanden gheenen, dairse borge voir blijven willen, dien verborgen, om alhier te rechte te stane | verso ende tgewijsde te voldoene oft te voldoene des scepenen over hen wijsen souden in dien gevalle soe magh de gheene, dien die borghtocht geset es, aenspreken eenen van henlieden, dien hij wilt, het zij den principalen, oft een vanden borgen, al ware de principale oick tegewoirdich, ende die borge sout moeten verantworden, ende tgewijse dair af voldoen, als een voir al, gelijck vore.

[101] Item, oft yemandt voir eenen anderen borge bleven, in absentien van scepenen van Mechelen, soe soude de principale met rechte moeten verwonnen, ende dair vore geexecuteert zijn, soe dat hij niet meer goets en hadde, voir ende eermen den borge dair vore soude moigen aenspreken, oft executeren, ende die borgen en staen een voir al niet, ten ware zoe ondersproken ende bevorweert, wel verstaende soe verre de sculdenere, eer hij verwonnen ware, vluchtich worde, soe soude die crediteur den selven sculdenere met eenen besette

p 20

ter vierscharen voir sijne scult moeten uuytwinnen, ende dat gedaen zijnde, soe soude hij dan voir sijne scult dies gevluchten goet have ende erven dair vore doen executeren, ende oft hij egheen en hadde oft datmen dair mede niet toe en quame, soe soude dan de voirs.

fol. XXX

borge ende zijn goet geexecuteert worden. Ende oft | de sculdenere voir sijne scult met rechte verwonnen ware ende nair vluchtich wordt, soe soude zijn goet dair vore geexecuteert worden, oft en hadde hij egheen goet, oft men en quamer niet mede toe, soe soude dair voir de voirs. borge, ende zijn goet geexecuteert worden.

[102] Item, oft yemandt, oft oick meer dan een als borgen voir eenen anderen geloften deden, ende dair toe vueghden, al waert oic in absentien van scepenen als principale dat te betalene, oft seggende " betaelt hijt U te dien dage niet, ic saelt oft wij sullent U selve betalen, oft ic maker principaelijck mijn scult af », oft met diergelijcke woirden, soe staen die borgen oft borge elc een voir al, ende een van hen, soude dair vore moigen aengesproken ende geexecuteert worden, gelijc oft voir scepenen geschiet ware gelijc vore.

[103] Item, es voirt voir recht bekendt, ende alsoe eenpaerlijck onderhouden, soe wanneer de gheene, dien de borgen geset zijn den principalen eenen anderen dagh geeft, dan den gheenen, die int setten vander borghtocht genoempt es geweest, oft met hem eenige andere verso vorweerde aengaet ende maect | in absentien vanden borge oft borgen, dat in dien gevalle de borgen vander selver harer borghtocht ontslagen zijn ende blijven, sonder na dair af met rechte gemolesteert te moigen worden, in eeniger manieren sonder argenlist, ende oftse dair en boven aengesproken worden, dat zij nair doude heerbringen, ongehouden geweest souden worden.

[104] Item, es noch voir recht bekendt, ende alsoe eenpairlijck onderhouden, ende met statuyten vanden gemeynen rade vander voirs. stadt gevesticht, oft eenich vremdt persoon, van buyten, tzij man, oft wijf, eenigen vremden persoon oic van buyten, tware oic man oft wijf, egheen poirtere oft poirtersse wesende beclagen, oft in rechte bringen wilde oft op eenighe vremdts personen goeden bynnen der selver stadt ende Vrijheyt van Mechelen, wesende eenich recht volgen wilde, oft arrestement doen, tware bij besette oft anderssins, hetware voir scoutet ende scepenen, oft dekenen ende geswoirnen vander voirs. stadt, uuyt crachte van eenigen sculden, geloften oft anderssins, soe sal de aenleggere gehouden ende sculdich

fol. XXXI

zijn, terstont als hij trecht versuect, voirde | geheele sake, voir commoingmeestere, ende ten minsten voir twee scepenen, borghtocht te stellene, nader grootheyt vander selver saken, met poirteren, geerft, gegoedt ende woonachtich bynnen der voirs. stadt oft Vrijheyt van Mechelen, inder manieren hier na volgende te wetene dat die poirteren verborgen sullen der stadt, met hueren lijve ende met hueren goede, wes cost wes last der selver stadt, in toecomenden tijden vallen mocht, oft eenigen vanden ingesetenen poirteren van dien dat zij dat der selver stadt ende poirteren weder omme oprichten, wederkeren, ende betalen sullen, ende oft de sake soe lastich wordt, dat die borgen dair vore, niet goet genoech en waren, soe sullen die voirs. poirteren gehouden ende bedwongen zijn, om die borghtocht te sterckene, alsoe verre ende alsoe vele, dattet scepenen genoech duncken sal, oft dekenen ende geswoirnen vanden Wollewercke.

[105] Item, wanneer oick een vremde, eenen anderen vremde alhier voir recht aenspreken wille, hetzij voir scoutet ende scepenen, oft voir dekenen ende geswoirnen, soe moet

p 21

insgelijcx de aenleggere oic borghtocht stellen voirde costen vanden processe, ende dat dien aencleeft | om die te betalene, soe verre hij int ongelijck bevonden ende dair inne geduempt verso wordt.

[106] Item, een verweerdere vremdt van buyten, die alhier gearresteerd wordt ende aengesproken, die es sculdich ende verbonden in dien gevalle alhier voir scepenen, goede cautie ende borghtocht te stellene, justiciable ende bedwanckelijck alhier onder tgerichte ende te gelovene, alhier dair af te rechte te stane, ende tgewijsde te voldoene, oft soe verre hij die borgh-tocht niet en conste gesetten, dair vore in hachte te gane, tot dat de sake gheeyndt ware ende voldaen.

[107] Item, oft yemandt van buyten ware, die alhier eenen anderen aensprake wilde oft oic aengesproken worde, ende hij egheene borgen en conste gevinden oft gecrijgen, ende hij zijne neersticheyt dair toe dede om te gecrijgene, ende hij zijne eedt dade, dat hij zijne uuyterste neersticheyt dair toe gedaen hadde, om die te gecrijgene ende te vindene, ende dat hijse niet en hadde connen gecrijgen noch gevinden, soe hebben scepenen wel in dien gevalle, nair gelegentheyt vander saken ende vanden persoonen, die somtijts laten passeeren met cautien juratorien. |

fol. XXXII

[108] Item, dat oick egheen vremdt man, oft vremdt wijf van buyten, eenen anderen vremden man oft wijf oick van buyten en sal moigen alhier inder stadt oft Vrijheyt van Mechelen doen vangen, hij en sal yerst ende voiral de costen die de selve gevangene ten ocsuyne vander selver gevangenissen ende anderssins soude moigen doen ende hebben, behoirlijck als vore verborght hebben.

[109] Item, soe wanneer yemandt borge bleven es als boven aen heer ende partijen, soe en can hij dair af niet ontslagen gesijn, sonder consent vanden gheenen, daer hij borge aen bleven es, voir dat de sake, dair vore hij borge bleven es, geeyndt ende voldaen sal sijn, oft dat de principale, daer vore hij borge staet, daer vrij ende los af gewesen sal zijn, alwaert oick soe dat hij den principalen, dair vore dede vangen, meynende dair mede te gestane, met dien te leveren.

[110] Mair soe wanneer eenige borgen bleven sijn, voir eenige weerde oft officieren, die ontfangk hebben van ghelde ende penningen, van vremden lieden, van buyten, oft van bynnen, oft van cooplieden goeden, oft dier gelijcke, die moigen dair af ontslagen | worden als verso zij daer toe doen, alsoe dat van ouder costuymen geuseert es geweest, te wetene dat die come bijden greffier vander stadt, ende doen hem tekenen inder vierscharen boecke om drie dagen, datmen vierschare houdt, deen den anderen vervolgende, uuyt dier borghtocht geroepen te wordene. Ende achtervolgende dien, soe wordt bijden amman vande stadt ter vierscharen in presentien van scoutet ende scepenen, te rechte sittende, ten lesene vanden greffier oppenbaerlijck geseeght aldus, Jan, Peeter oft Claes, dien met zijnen name ende toename noemende, doet hem roepen uuyter borghtocht van Willeme, Wouter etc., dien oick noemende met name ende toename, daer hij vore staet, ende van dier tijt voirt, soe es hij van dier borghtocht ontslagen, ende en stater noch en blijftere niet voirdere vore verbonden, dan van tgene, dairde principale, daer hij borge vore was, inne verbonden stont, ende gehouden was, tot dat hij hem dede uuytroepen.

[111] Item, soe wanneer de borgen van yemandt hem als boven hebben doen uuytroe-

p 22

pen, soe en magh die principale, daer sij borgen af waren, de selve zijne offitie, oft ontfangk

fol. XXXIII

niet meer doen noch hanteren, hij en hebbe andere borghtocht geset, ende | omdat de coopman besorght soude sijn, soe behooren de heere ende de commoingmeesters dair op te versiene, ende hem te bevelene dat niet te doene, sonder borghtocht geset te hebbene.

[112] Item, wie zij zijn van buyten, tzij van diversen landen oft van eenen lande, die malcanderen alhier voir de wethouderen van deser stadt, als een stadt van justitien, ende verscheyden van anderen landen, aenspreken willen, ende te rechte betrecken, malcanderen hier bynnen vindende, dat die alhier, dair toe geadmitteert worden, trecht versuekende, ende men doet hen van hueren saken, opte voirs. borghtochten, cort recht ende expeditie van justitien, achtervolgende hueren privilegien, ende den ouden heercomene, dair af gecostuymeert ende geuseert, dair af de voirs. stadt es in vredelijcker geprescribeerder possessien.

[113] Item, es geordineert, onerdragen ende gestatueert dat de casteleyn vanden steene, die nu es oft bij tijden zijn sal, egheenen gevangene en sal mogen laten liggen beneden, ten zij dat de selve gevangene alsulcken zekerheyt, ende vasticheyt van borghtochten sette, oft verso yemandt anders van hem, voirde costen die hij beneden, int gevangenisse hebben sal, | dair mede de casteleyn tevreden zij, ende versekert vandien selven costen.

[114] Item, oft eenich gevangen ware, die de voirgen. borghtocht oft zekerheyt niet gesetten en conste, soe soude die sculdich sijn boven ter aelmoesen geleeght te wordene.

[115] Item, ende oft de casteleyn, nu wesende, oft namaels sijnde de voirgen. Vasticheyt vander borghtocht niet en name, ende nochtans beneden liet liggen, ende dair mede tevreden ware, dat dan de selve casteleyn, alsulcken gevangene, nair dat hij ontlast sal zijn, van tghene dair vore hij in gevangenissen gelegen hadde, egheenssins voir tgebreck vanden voirs. sijnen costen langer en sal moigen houden gevangen.

[116] Voirt dat de gevangene boven liggende ter aelmoessenen, de portie die hen toecompt, oft gegeven mocht worden, egheenssins metten casteleyn beneden, noch tot anderen plaetsen dan alleene boven, en sullen moigen vertheeren. Ende wairt soe, dat die gevangene teerden beneden, oft elders dan boven, dat dan huere portie boven soude moeten blijven,

fol. XXXIV

ende vertheert worden. |

[117] Item, soe wanneer yemandt inder gevangenisse geleeght wordt, soe behoirt de casteleyn diens gevangene name te tekenen den dagh ende djair wien dair heeft doen leggen, weder de heere oft partijen, met hueren namen ende toenamen ende wair vore hij gevangen geleeght wordt.

[118] Item, wanneer yemandt geleeght wordt voir scult die hij zijnen crediteur sculdich es, soe en magh de selve gevangene, soe lange hij voir die scult leeght, van anderen sculden niet beswaert worden, dan alleene van sculden den Wollewercke aengaende, dair magh hij vore beswaert worden, ende van criminelen saken, dair hij zijn lijf ane soude moigen ver-buert hebben.

[119] Item, soe wie inder vangenisse compt, ende dair vore zijne misdaet oft sculden gelevert wordt, dien en magh uuyter vangenissen niet gaen, sonder de manisse vanden scoutet, ende den vonnisse ten minsten van twee scepenen, seggende deen van hen des gemaendt zijnde bijden scoutet, oft hij sculdich es uuyter hachten te zijne, her scoutet, ic saelt seggen int verbeteren van U. oft van scepenen, eest in tegewoirdicheyden van meer scepenen, dat

p 23

hij sculdich es | uuyter hachten te zijne, nair dats noch voir scepenen comen es, als zij verso niet sunderlincx dair af inder waerheyt onder en hebben.

[120] Maer men magh wel somtijts eenen inden vangenisse leyden sonder leveren, ende dien machmen wel aflaten, sonder afgemaent te sijne, ende soe verre die ongeleverde gevangene, inder vangenisse vemachte, soe soude die dan, soe verre de casteleyn wilde gelevert moeten worden, ende voirden ongeleverden gevangene, dair en staet de casteleyn niet voir inne, al ginge hij uuyter vangenissen.

[121] Item, wanneer yemandt gevangen sijnde, magh verborgen ende geloven om voir scepenen te rechte te stane, ende tgewijsde te voldoene, van dat hem de heere ende partijen met rechte sullen moigen afwynnen, soe moet hij te voren als boven afgemaendt sijn. Ende dan yerst vander vangenissen ontslagen de gelofte doen, ende geloven dan yerst zijn borgen costelois ende scadelois quyt te houdene ende te ontlastene.

[122] Item, wanneer een gevangen oft die borgen gestelt heeft vander ticht ende aenspraken te hemwerts gedaen, bij vonnisse van scepenen, los, quijt ende vrij gewesen wordt, |

fol. XXXV

soe es die vrij ende ongehouden van eenege steencosten, oft anderssins te betalene, ende men es dien, es hij noch gevangen geweest als tvonnisse gewesen wordt, vrij ende ongelast te laten gaen, sonder ander afmaninge ende sonder dien anderssins aen te tastene, oft weder voir zijne costen inde steen te leydene.

[123] Item, de casteleyn vanden steene es sculdich boven zijne borghtochte, dien hij den rentmeestere vanden prince voir zijne pachtinge doet, insgelijcx voir comoingmeesters ende scepenen cautie ende borghtocht te stellene, der stadt voir thouwen ende tverwaren vanden gevangenen die opten steen comen ende hem gelevert worden, om te voldoene tgene daer vore zij gevangen liggen, soe verre zij oft yemandt van hen uuyter vangenissen braken oft quamen, bij zijnen toedoene oft qualijc venvarene, in welcken gevalle de selve casteleyn oft steensluytere, soe verre daer questie afquame, geduempt soude worden te voldoene ende te betalene, achtervolgende der oude costuymen dair af onderhouden ende tot meer malen met vonnissen gewesen ende geapprobeert.

[124] Item, noch es voir recht bekendt ende alsoe oic met vonnisse | gewesen, soe verre verso een gevangen opten steen, aldair eenen anderen quetste, dat hij dien gequetsten niet tegenstaende zijnder gevangenissen moet beteren de selve zijne quetsuere, alsoe dat naer trecht vander stadt behoort.

[125] Item, dien achtervolgende, es trecht vander stadt alsulck, in kijfingen ende vichterijen, die tusschen partijen geschien, dat dmeest dminste breect, alsoe dat de gheene die eenen anderen quetst, al hadde hij hem quade ende smadeghe woirden gegeven, dien beteren moet nair gelegentheyt vander saken, den meestere dien gecuereert heeft betalen ende tdobbele dair af den gequetsten voir zijne smeertte.

[126] Item, oft oic yemandt eenen anderen quetste ende de sake ware vanden gevichte, ende de gequetste den gheenen die hem quetste van levende lijve ter doot brachte, oft oic weder omme alsoe quetste dat hijter afluuch af wordt, soe soude nochtans die als dootslagere, quame hij in handen, dair af gepunieert worden, oft dien moeten zoenen, alsoe dat behoort, hier af es uuytgenomen de gheene die van nootweere sijn lijf hadde moeten bescudden, die soude in dien gevalle al ware hij gevangen, ende bijden scoutet oft partijen aengesproken ende vervulght, los, quijt ende vrij gewesen worden. |

fol. XXXVI

p 24

[127] Item, ende omde cueren van eenigen gequetsten te grootene wat de meestere dair ane verdient heeft, voir zijne cuereren, soe plegen de scepenen, als dair questie af compt, den meesteren cyerurgijn, die de cuere gedaen heeft te hooren spreken, ende somtijts op zijnen eedt te vermanene, nair dat zijten kennen, wat hijter ane verdient heeft, ende dat geweten, soe plegen zij dat te grootene, liever min dan hij geseeght heeft.

[128] Item, den meesten deel van dien grootene geschiet bij scepene, nair dat zij den meestere die de cuere gedaen heeft gehoort hebben wat hij daer ane seeght verdient te hebbene, dat zij ordineren dat de meester cyerurgijn vander stadt de genesene quetsuere visenteren soude, ende partijen verlijcken, cost hij, oft niet, ende nair dat hij dair af zijn rappoort bij scepenen gedaen heeft, ende op zijnen eedt genomen, wat aent cuereren van dier quet-suren, wel verdient ware geweest, dan plegen scepenen yerst die te grootene, alsoe hen dat behoirlijc dunct, nair gelegentheyt vander saken, ende altijt heeft de gequetste voir sijne smeertte tdobbele van tgheene dat de meester cyerurgijn heeft, voer zijn cuereren ende anders verso niet, ten ware dat nair gelegentheyt vander saken, dat bij scepenen anders verclairt wordt. |

[129] Item, int grooten vanden selven quetsuren, ofter in beyde zijden gequetste zijn, soe plegen scepenen alle bescheet vanden meesteren cyerurgijns als boven, ende anderssins gehoort die tegen malcanderen te gelijckenen en den meesten gequetsten, dair omme tghene dat meer es aen te grootene oft zij groottent van elcker partijen, op hen selven ende dat gedaen, soe connent dat partijen wel tegen malcanderen aftrecken ende verlijcken.

[130] Item, ende oft behoefde, dat tot eenen gequetsten een medecijn gehaelt worde, ende dair oic cost af quame, tware aenden medecijn ende medecijnen die de gequetste behoefde te nemene, soe souden die mede gegroot worden, metten summen vanden cyerur-gijn, tot eender summen, wair af dan insgelijcx de gequetste tdobbele hebben soude, voir zijn smeertte, alsoomen dat insgelijcx voir recht gehouden heeft, ende es met vonnisse alsoe verclairt.

[131] Item, es voir recht bekendt, ende met vonnisse van scepenen gewesen, wanneer men sculdich es te betalene tgheene dat den meester cyerurgijn aengetaxeert ende gegroot

fol. XXXVII

wordt, voir zijn cuereren ende den gequetsten voer sijne | smertte, te wetene dat de summe, die den cyerurgijn voir zijn cuereren aenghetaxeert werdt verschijnt terstont te betalene. Als de selve quetsuere bij scepenen gegroot es, alsoo dat men se terstont mach verhalen aenden principalen oft aen zijnen borgen. Ende datmen vander summen, die den gequetsten aen-gewesen es voir sijne smertte, dat es tdobbele vanden meestere dagh heeft een half jair om die te betalene, vanden tijde te rekenen dat de quetsuere geschiede, oft ten lancxten van dat de voirs. quetsuere verborght wordt.

[132] Item, den tijt van eenige mincke te betalene es een jair nair dat de gequetste gecuereert ende genesen es geweest vander quetsueren.

[Van zoenen].

[133] Item, wanneer eenige zoene van dootslage gemaect wordt ende dair penningen inde selve zoene gelooft worden te betalene die dagen ende die termijnen van dier betalingen zijn ende vallen, alsoe uuyt noch inne af vermaendt en es, oft als enen seeght, men

p 25

salse betalen alsoe dat costuymelijc es, van seventhien weeken, tot seventhien weeken, in drie termijnen. Alsoe dat de geheele summe van bynnen bynnen[2] jairs te vollen betaelt es. | verso

[134] Item, es oick voir recht bekendt ende alsoe onderhouden zoe wanneer bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen bij eenen vanden gheenen, die mede in velde ende in veerde strijtghier geweest heeft, dair yemandt gequestst, oft dootgeslagen es geweest, peys oft soendinck maect metten gheenen, die gequest es geweest, oft metten gheenen, die mondtsoendere es vanden dooden, soe worden dair mede dair inne begrepen, alle de andere, die mede als boven in velde ende in veerde strijtghier geweest hebben, want hier eenen peys es voir hen allen peys ende eene zoeninck es voir hen allen diet aengaet, een zoeninck, mair de gheene die den peys oft zoeninck maect, behoudt dair af zijn verhael, op zijne medegesellen, die met hem strijtghier in velde ende in veerde geweest hebben, behouden hen huere verantwoirden.

[135] Item, om tghene dat voirs. staet te scuwene ende te behuedene, om deen sonder dandere te tracterene, zou pleeght men buyten in Brabant die peysen oft zoeningen te makene, ende dair en worter dan niet meer inne begrepen, dan diet doen, ende niet alle dier mede geweest hebben.

[136] Item, alle de gheene die in velde ende in veerde strijtghier zijn in eenich ghevicht

fol. XXXVIII

dair yemandt gequetst wordt, oft doot blijft, die zijn alle besculdicht ende principale van dien, ende worden dair vore gehouden, ende elck van hen, ende oick de gheene, die hen met eenen dootslagere dair vore vluchtich ware, oft opt gewijdde hem dair vore vertrect ende houdt.

[137] Item, es voirt dair ende openbair, ende alsoe voir recht bekendt ende met vonnisse van scepenen dicwils gewesen, dat de mondtzoendere van eenen dooden, metten gheenen die in eenen graet met hem staen, van bloets wegen vanden selven dooden, van svaders zijden trecken ende tsamen hoot hootsgelijcke deylen de eene helft vanden geheelen zoen-ghelde dat int tracteren vander zoenen gelooft wordt tot huers selfs proffijtte ende niet meer als dandere magen deylen willen.

[138] Item, de andere helft vanden selven zoenghelde zijn zij sculdich te deylene, half den naesten hueren | maegh (alst versocht wordt) met oick den gheenen dien met dien in verso eenen graet staen, sijnsere, van huers vaders wegen ende de ander helft den naesten hueren maegh oft magen van harer moeder zijden

[139] Item, de naeste maegh oft magen van svaders zijden ende de naeste maegh oft magen vander moeder zijden, sullen elck sculdich zijn huer vierendeel, half voirt over te gevene den naesten maegh vander selver zijden, ende die naeste maegh sal dat voirt half deylen, den naesten maegh dair na. Ende voirtane saelt van naesten mage, ten naesten mage gedeylt worden, alsoe lange als dat ghelt strecken magh ende men mage van dier zijden bevindt, elcken naesten mage de helft blijvende van des hij ontfaet ende de ander helft over deylende.

[140] Item, es te wetene soe wanneer een die doot geslagen es, meer brueders dan eenen achterlaet, dat als dan de oudste weerlijck beneden de mondtzoendere principalijck es, van-

Cah. 4 Mech.

p 26

den selven zijnen dooden brueder, ende aen hem geschien principalijc den voetval, ende de

fol. XXXIX

ceremonien dier inne gedaen worden, | alsoe dat de andere zijne brueders sonder zijnen consente de zoeninge niet en connen laten maken, noch egheen maght en hebben, om dat te doene, dat stadt grijpen soude. Mair ter contrarien soe heeft de voirs. oudste brueder wel maght de selve zoene te laten maken, al waert alsoe dat de andere zijne brueders dair inne niet presenteren en wilden, ende soude die zoeninge alsoe metten oudtsten (niet sot oft cranck van verstande wesende) gemaect stadt grijpen ende sorteren huerre volle effect. Ende dair omme soe pleeght die, om dat hij dair inne presenteren soude, wel een haelsoene van bezijden te gecrijgen, daer dan de voirs. zijne brueders niet mede en deylen, want anderssins int zoengelt dat ghelooft wordt int tracteren vander zoenen, den mondtzoenders dair inne en heeft de oudtste brueder int deylen egheen vordeel, maer dair inne deylen zij inde helft hoot hootgelijckx gelijck boven verclaert staet.

[141] Item, ende es hier te wetene, soe verre int tracteren vander zoenen, die gemaect wordt metten principalen mondtsoendere besproken ende geconditioneert wordt, dat de pen-verso ningen, diemen inde zoene ordineert (gegeven) | gegeven te wordene tzij bijden tractate vander zoeningen oft bijder uuytspreken van goeden mannen dairs partijen inne blijven, geapplyceert souden worden, tot goids diensten, tot reparacie van kercken, oft diergelijcke, dat alsdan de mondtsoendere, noch de andere magen dair inne noch af deylen en souden, mair souden de selve penningen moeten bekeerdt worden, sonder die te deylene, nair uuyt-wijsen vanden selven tractate, oft uuytspraken dair af geschiet.

[142] Item, es voirt voir recht verclaert ende alsoe onderhouden, soe verre de doode egheene brueders oft brueder, oft brueders kinderen zoonen achter en laet, mair eene sustere, die eenen zoone heeft, soe es in dien gevalle die suster zoone de principale mondtzoendere, ende heeft hij noch meer brueders, die deylen met hem als vore.

[143] Item, es oic claer ende openbaer dat de vader van eenen dooden egheen mondtzoendere en behoort te zijne, mair soe verre hij egheenen soonen, oft zoons zoonen, oft doch-

fol. XL

ter zoonen en heeft, soo es dan de mondtsoender | vanden selven dooden de naeste weerlijck mans persoon van svaders zijden, alsoomen seeght van sweerts zijden.

[144] Item, es oick clair achtervolgende der voirs deylingen vanden zoengelde dair de brueder de mondtzoendere es ende dair oick dan es een zusters zoone, dat de suster zoone, daer inne dan deylt van beyde den zijden, te wetene van tsvaders zijden ende oick vander moeder zijden, gemerct dat hij van beyde den zijden, enen na van bloets wegen bestaets, ende alsoe maeght comen dat eender suster zoone, meerdeels soude moigen hebben int zoengelt, datmen deylen soude, dan de mondtsoendere selve, nair dat hij vele brueders hadde, die met hem in eenen graet stonden als vore, want de susterzoone, die moet alst wel gerekent es, een vierendeel vander geheelder zoenen hebben, de mondtzoendere somtijts, mair en heeft een vierendeel, oft vijftendeel, inde helft vanden zoenghelde, nair dat hij vele brueders heeft, ende dair een half brueder es vanden dooden van tsvaders wegen, die gaet dan voirden sustere zoone verso ende heeft dan thalf vierendeel | vander zoenen, ende dan en heeft de susterzoone van dier zijden mair de helft vanden anderen halven vierendeele, ende dander helft vanden selven halven vierendeele deylt hij voirt als boven, ende insgelijcx eest oick vanden halven bruedere vander moeder zijden dat hij van dier zijden gaet voirden suster zoon.

p 27

[145] Item, es noch clair ende voir recht bekendt dat de mondtsoender van eenen dooden noch oick de gheene die van recht wegen int zoengelt deylen moigen, alst int maken vander zoenen anderssins niet getracteert en es, egheenssins gehouden en zijn, uuyt saken vanden penningen die zij van huers vaders oft maeghe zoeninge ontfangen, desself huers vaders oft maeghs sculden, die hij gemaect magh hebben, ende sculdich bleven es te betalene in eeniger manieren.

[146] Item, mair soe verre hij tot zijnder quetsuren, eer hij afluuch wordt, costen gedaen hadde, aen meesteren medecijnen ende cyerurgijnen, ende des daer aencleeft, om hem selven te hulpene, ende te doen genesene, die costen soude men sculdich zijn vanden voirs. principaelen zoengelde vore af te nemene, ende die dair mede dan te betalene, ende | tgheene

fol. XLI

datter dan bleve, soude gedeylt worden, alsoe boven verclaert staet.

[147] Item, es noch voir recht bekendt ende alsoe onderhouden, soe wanneer de mondtsoendere es onder zijne jaeren van discretien ende tsoeninck vanden dootslage met zijnen momboren dair af gemaect wordt ende oick geapprobeert bijde wethouderen vander voirs. stadt, soe mach nochtans de selve mondtsoendere, tzijnen dagen van discretien comen zijnde, alsdan de vele aenveerden, oft tselve zoeninck approberen, datter gemaect es, dwelcke approberen dan yerst stadt grijpt, ende sorteert zijn effect, mair aanveerdt hij de vete, soe moet hij restitueren dat voirde zoene gegeven es. Ende dair omme en behoort men de penningen vander zoenen, niet eer te deylene, alsoe boven verclairt staet, zijn zij deylbaer dan na dat de mondtsoendere tzijnen dagen comen es, ende de selve zoene geapprobeert heeft, ende soe lange moeten die penningen onder de momboren, oft in zekerder handt blijven, tot proffijte vanden voirs. mondtsoendere, ende dier recht toe hebben.

[148] Item, es oick bijden ouders onderhouden, ende voir recht | bekendt dat alle de verso gheene, die van eenen hueren maegh, soe verre hij dootgeslagen worde, de soene soude willen trecken, dat die gehouden souden zijn soe verre hij selve eenen anderen dootsloege, den selven hueren maegh te baten souden moeten comen int zoeninck dat hij dair af maken soude, nair advenant dat zij in de zoene van hem gemaect in dien gevalle trecken souden, mair die dair af renuncieerden als hijt versocht wordt, die souder ongehouden af zijn. Vanden vreden.

[149] Om de twisten van partijen inder voirs. stadt te scuwene ende doetslagen ende gevichten te behuedene, ende de ontsculdige van dien te bewarene, soe zijn tanderen tijden, over de hondert jairen geleden, zekere ordinantien, op donderhouden vanden vrede, metten gemeynen raede vander stadt geslooten ende gestatueert ende oic ter poyen dair na ver-nieuwt ende uuytgeroepen, die hier na volgen ende alsoemen die nu over veertich ende vijftich jairen eenpaerlijck onderhouden heeft, met dat dair ane cleeft.

[150] Inden yersten wair twist gevalt tzij in woirden oft in | wercken oft gevallen es inde

fol. XLII

stadt van Mechelen, oft dair buyten, daermen vrede af begeert, dair af sullen de richteren oft damman den vrede heysschen ende nemen vanden gheenen dairmen vrede af begeert te hebbene. Ende wie den rechtere oft den amman den vrede ontseeght ende niet en geeft

p 28

stappans, ende nair datmen hem dien geheyscht heeft, eenwerf, anderwerf ende derdewerf, die verbuert twee lijftocht gulden van Mechelen, heystmen hem dien vierdewerf ende hijs niet en geeft, verbuert noch twee lijftocht gulden. Heyst men hem dien vijftewerf, ende hijs voirvoets niet en geeft, verbuert dairtoe noch twee gelijcke gulden. Ende dair na sullen de richteren oft damman, dies mans zeker zijn, tot dat hij dien vrede selve metter handt gegeven heeft, ende oick vanden sess gulden lijftochtsgulden voerscreven genoech gedaen, oft zeker geset.

[151] Item, wairt soe dat dair egheen richtere noch damman te tijde gecomen en consten, noch dair bij en waren, den yersten vrede te nemene, soe sal elck poirtere den vrede moigen nemen, gelijc ende in alder manieren, dat de richteren oft damman, doen mochten, verso ende ontseyde hij den poirtere den yersten vrede, soe soude hij de selve | boeten verburen die voerscreven staen, ende dan sal die poirtere haestelijck gaen, oft seynden aenden richtere oft aenden amman, dies mans zeker te zijne, totter tijt toe, dat hij vrede gegeven heeft, ende vander boeten voerscreven al genoech gedaen oft zeker geset, ende wie dien poirtere versprake oft misdade, om dat hij desen vrede hiessche, verbuerde de selve boete, die hij aenden richter, oft amman verbueren soude.

[152] Item, als de richtere, damman oft de poirtere als voren den vrede genomen hebben, zoe zijn zij dien sculdich ter stont te stedigen, aenden gheenen, die den vrede versocht heeft genomen te wordene, oft aenden gheenen dair den twist tegen gevallen es, ende oft de gheene oic daerinne dien aen stedigen wilde, dien ontseyde, oft niet laten stedigen en wilde, aen hem dien versochte als vore eenwerf, ende soe soude insgelijcx die oyck, alsoe vele verbueren als daermen dien aan versocht hadde te nemene, ende hijt weygerde. Ende daer inne voirt doen

fol. XLIII

van dies zeker te zijne, te stedigen ende te betalen als boven. |

[153] Item, alle yerste vrede salmen nemen veerthiennacht lang duerende, seggende dien nemende metter rechter handt A. hier geeft dij vrede. B. van uwen magen ende van uwen hulperen, hem zijnen magen ende zijnen hulperen Oft van U ende den Uwen hem ende den zijnen, van desen dage over veerthien dage, ende dien dagh al alsoot heercomen es ende alsoe voirt stedigen, bij alsoe hij des saterdaeghs genomen wordt. Ende wordt hij op eenen anderen dagh genomen, soe salmen dien nemen, ende stedigen, tot opten naesten saterdaghs dair na, ende dan van dien saterdage van veerthiennachten, te veerthiennachten, gelijck boven verclaert staet, ende den yersten vrede salmen nemen, ende stedigen voir twee poirters.

[154] Item, soe wat manne die aldus in hantvrede compt, es hij poirtere oft ingesetene, die te Mechelen woondt oft oick vremde ende van buyten, sal hij schuldich zijn alle veerthiennachten tsavonts te comene, nairde werckclocke geluyt zijnde, voir der scepenen huys aenden amman tzijnen vrede ende wie dies niet en dade sonder openbare proeffelijcke noodt-verso sake, van | siecten oft anders buyten der stadt ende Vrijheyt wesende, die soude verbueren twee guldenen lijftocht gelts van Mechelen. Ende en wilde hij gheenen vrede geven als de richteren oft damman dien vrede geheyscht hadden eenwerf, anderwerf ende derdewerf, soe soude hij oick verburen twee guldenen lijftocht ghelts van Mechelen, gelijck dat boven verclaert staet. Ende dan sullen de richteren ende damman, diens mans zeker zijn, ende nyet uuyter hachten doen, hij en hebbe selve metter handt vrede gegeven, ende vanden boeten voirs. al genoech gedaen, oft zeker geset.

p 29

[155] Item, ende wairt zoe dat die man niet machtich en ware, de voirs. gulden te gevene of te verborgene, alsoe dicke als hyse verbuert hadde inder manieren voirs., oft dat hijse niet geven noch verborgen en woude, dat die man de stadt ende Vrijheyt van Mechelen sal ruymen, des anderdaeghs met sonneschijne, ende niet weder inde stadt ende Vrijheyt te comene, totter tijt toe, dat hij genoech sal hebben gedaen oft zeker geset van allen den verbuerten ende boeten voerscreven, opt tvorste let van zijnen vingere af te slane, quame hijer eer bynnen hij en hadde dair af genoech gedaen oft zeker geset.

fol. XLIV

[156] Item, ende waert zoe dat eenich man hem uuyten wegh hielde oft uuyter stadt trocke om tzijnen vrede niet te comene, noch te gevene, oft gegeven hebbende drie dagen langk vervolgende bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen, wesende met opsette tzijnen vrede niet en quame, ende men dat op hem wettelijck beproeven mochte sonder argenlist oft dat de gheene die eenen anderen in eenen vrede hadde doen leggen, tzijnen yersten vrede voirden boom niet en quame, die man, wie dat hij ware, sal verbueren eenen wech sint Jacops in Galissien uuyter stadt ende Vrijheyt van Mechelen te treckene. Oft moeten geven voirden wech, derttich scellingen lijftochts ghelts, van Mechelen, metten boeten van den wet twee guldenen voerscreven, alsoe dicke alst geviele, ende quame hij eer bynnen der Stadt ende Vrijheyt van Mechelen, hij en hadde de bedevaert gedaen, oft de dertich scellinge lijftochts ghelts betaelt, metten anderen boeten van den twee gulden voirgenoemd vanden vorsette, ofte seker daer af geset, dat hij verbueren soude tvorste let van zijnen duyme af te slane, ende oick noch dair toe de bedevaert doen, oft de voirs. derttich scellinge groots geven, metter boeten vanden twee gulden voirgen., oft zeker dair af setten, inden point van vore sonder argenlist. | verso

[157] Item, ende eest zoe dat die man den wech tsint Jacops in Galissien voirs. aenneempt te doene, oft andere wegen die hij om tvreets willen doen moet, soe sal hij moeten zweren ten heyligen van dair comende eer hij bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen sal moigen comen, in handen van een dienere dair toe gecommiteert, nair dat hem zijn bescheet gesien, geconsenteert sal zijn, bij scoutet, commoingmeesters ende scepenen inne te halene, dat hij dien wech selve gedaen heeft ende nyemandt voir hem ende oick om egheene andere zake dan voirscreven es, sonder argenlist. Ende dan moet noch de selve tvorset vanden twee guldenen voirgen. opleggen, oft seker dair af setten.

[158] Item, ende wairt zoe dat eenich man, wie dat hij ware, verouwerde tzijnen vrede te comene met voirsetten raide, ende yemandt dair op geslagen oft geevelt worde, in wat manieren datter ware, om der selver saken wille, dat men dat rechten soude, als van vredebrake sonder verlaten, ende sonder argenlist.

[159] Item, wat vremde man van buyten die te Mechelen aldus in handtvreede quame, die sal moeten setten borghtocht met een poirteren oft meer, iusticiable onder tgerichte vander voirs. stadt, weder te comene tzijnen vrede, opte boeten | boven verclaert, behoudelijck

fol. XLV

dien wairt, soo dat die vremde man die aldus onsen poirteren te borge geset hadde, tzijnen vrede te comene, ende hij tzijnen vrede nyet en quame, zoe dat de vremde man inde boete viele, ende hij egheene proeffelycke noodtzaken gethoonen en conste, dat dan onse poirteren, die boeten sullen moeten betalen, ende metter boeten eens quijt zijn ende vander borghtocht voirt ongehouden. Nair die vremde man en soude nyet quijt zijn, noch nimmermeer bynnen

p 30

der stadt ende Vrijheyt moigen comen, al wairt oick versoent, hij en hebbe den wech van Sint Jacops gedaen, ende gewarigen thoon dair af gebracht, oft selve oick vander voirs. Boeten genoech gedaen, oft zekere geset. Ende quame hij eer bynnen der stadt ende Vrijheyt, soe soudemen hem tvorste let van sijnen duyme afslaen, ende nochtans soude hij blijven gehouden inde boeten voerscreven ende oick zijnen borgen ontheffen totter tijt dat hij dair af genoech gedaen soude hebben, gelijc als vore genoech verclairt staet, sonder argenlist.

[160] Item, soe wie dus in hantvreede comen, dair af en sal den vrede niet te nieuwte moigen gaen, mair sal dien vrede aldus moeten blijven, totter tijt toe datter gesoent ende ban ende vrede dair op geboden es, ende dat soeninck sal moeten bij consente van partijen, verso ende in presentien van wettigen | getuygen, poirters van Mechelen oft met vonnisse van scepenen gewesen worden af te leggene.

[161] Item, wanneer een vrede tusschen partijen genomen ende gestedicht es geweest bij een dienere oft bij eenen poirtere, in absentien vanden heere, soe magh die dienere oft poirtere voir ende eer de selve partijen voirden boom hebben geweest, dien vrede weder afleggen ende ban ende vrede dair op ghebieden, mair nair dat zij voirden boom hebben geweest, ende den vrede aldair, bijden amman genomen, ende gestedicht es geweest, soe en mach die dienere, noch egheen andere, noch oick die poirtere dien genomen heeft, dien vrede niet afleggen in egheender manieren, mair dat moet dan geschieden, bijden amman, ende nyemande anders, sout van weerden zijn.

[162] Item, soe wat manne die den anderen dair mede dat hij in vrede staet bynnen den tijde vanden vrede qualijck toesprake ende overliepe, met horribele woirden, evenverre men dat dueghdelijck op hem beproeven conste, die soude verbueren eenen wech ten Heyligen Bloede te Wilsenaken, oft sess Rijders dair vore te bekeren half den heere ende half der stadt

fol. XLVI

ende ter moetsoenen vanden gheenen dien de woerden | gegeven sijn eenen wech ten heyligen drie Coningen te Coelene. Ende zoe wie geneertte maecte om den gheenen te slane dair hij aldus mede in hantvreede staet, sal verbueren eenen wech tot Onser Liever Vrouwen te Nijsele, oft thien Rijders dair vore te bekeren als boven, ende dair toe eenen wech tsint Joos te moetsoenen vanden gheenen dien den overloop gedaen es, oft zijn gemoedt te hebbene, ende bij sdaeghslichte de stadt ende Vrijheyt van Mechelen te ruymene, opt voirste let van zijnen duyme af te slane. Sloege hijtene oft quetste hijtene dair soudemen over rechten als over eenen vredebrekere nair inhoudt van den kuerboecke.

[163] Item, oft gebuerde dat de gheene die in eenen vrede gelegen hebben, ende die vrede afgeleeght es geweest, ende ban ende vrede dair op geboden, tegen malcanderen gevicht gecregen, alsoe dat zij deen den anderen quetsten, oft deen van hen worde gequestst, soe soude dair overe gerecht worden, als van vredebrake, ten ware datmen bethoonen conste, dat tselve gevicht toecomen ware om eene andere sake, dan dairse in vrede tegen malcanderen omme gelegen hadden, ende dat soude incomberen te thoenene den gheenen, dien den ande verso ren gequetst hadde ende die | de sake vanden gevichte waer, ende desgelijcx salmen observeren vanden gheenen die in vrede staen, ende noch niet afgeleeght en es.

[164] Item, nyemandt en sal eenen anderen in vrede moigen leggen om eeniger scult wille, hij zij van buyten oft van bynnen, ende oft eenich poirtere, ondersate oft ingesetene, van bynnen eenigen goeden man van buyten, oft van bynnen, in vrede leyde, ende men

p 31

bevonde bij commoingmeesters oft scepenen, dat dat om eenige scult toecomen ware, datmen dan dien vrede afleggen sal, ende ban ende vrede dair op gebieden. Mair eenyegelijck, hij zij van buyten oft van bynnen, sal rechts moeten plegen vander stadt, van allen sculden, diemen op hem heysschen mach sonder argenlist.

[165] Item, al wairt soe, dat eenich poirtere oft ingesetene van bynnen eenegen goeden man, in vreden leggen woude, dair af sal hij sculdich zijn te comene voir commoingmeesters ende scepenen, ende sal hem sculdich zijn ticht te gevene ende te seggene de sake, wair om dat hij hem in eenen vrede geleeght heeft, bynnen den yerste vrede sonder argenlist, dat nu geschiet voirdien boom in presentien van scepenen ten yersten vrede. |

fol. XLVII

[166] Item, soe wanneer yemandt in eenen vrede geleeght ende van hem dien versocht wordt te gevene, soe moet hem ten minste die dienere, die den vrede aen hem versuect, tot zijnen versuecke, den gheenen noemen, die hem in eenen vrede doet leggen, eer hij den vrede derf geven, sonder verbueren, mair dien wetende, soe moet hij den vrede geven opte boeten als boven.

[167] Item, de gheene die in vrede versocht wordt geleeght te zijne (geweten oick wie hem in eenen vrede doet leggen) mach noch sonder verburen, eer hij den vrede derf geven, seggen dat hij daer omme begeert bijden commoengmeesters geleydt te zijne, om met rechte hem dair te verandtwoirdene tegen zijne partije, om in egheenen vrede geleeght te zijne, dat hem alsoe geschien moet, om bijden commoingmeester partijen gehoort, verclairt te worden weder hij geven sal oft en sal.

[168] Item, de dienere, die van eenen vremden man van buyten, ten versuecke van eenen poirtere ondersate oft ingesetene vanden voirs. stadt vreede begeert, die moet ten versueke vanden vremden manne, dien leyden tot tvremdts man coste bynnen der stadt van Mechelen ter plaetse dair hyt begeerdt | om zijne borghtocht te settene die hij sculdich es voirdien verso vrede te doene, bijde gheene die hij seeght dat voir hem borgen blijven sullen, ende dan de borghtocht aenveerden.

[169] Item, insgelijcx soe es een vremdt man, die eenen vremden man van buyten, oft oick eenen poirtere, ondersate ofte ingesetene vander voirs. stadt, in eenen vrede wilt doen leggen, sculdich oick gelijcke borghtocht voirden vrede te settene, ende niet eer en behoirt de dienere van sijnent wegen den vrede te nemene noch te stedegen.

[170] Item, es voirt te wetene dat een ingesetene, alhier bynnen huys houdende, ende stedevast woonende ongehouden es van eenege borghtocht te moeten setten voir sijnen vrede, als hij dair inne geleeght wordt, oft eenen anderen dair inne doet leggen, mair een ander vremde, die hier bynnen mair als knape en dient, die wordt gehouden de voirs. borghtocht te stellene, ende soe verre de amman oft de dienere eenege vrede name oft stedighde van ende aenden gheenen, die de voirs. borghtocht te settene ende hij dair inne gebreckelijck ware, dat hijse niet en hadde doen setten | soe soude hij selve dair vore moeten innestaen, ende

fol. XLVIII

dat voldoen, quamer verbeurte inne.

[171] Item, oft soe gebuerde dat eenich goet man van buyten bynnen den tijdt vanden jairmarcten vander stadt van Mechelen, in eenen vrede geleeght worde, het ware vremdt man tegen vremdt man, oft poirtere oft ingesetene tegen den vremden man, dat die vremde man dan niet gehouden en sal zijn eeneghe borghtocht te settene, om tot sijnen vrede te

p 32

comene, mair hij sal vrede moeten geven sonder argenlist, ende magh dan dair na achter blijven, sonder ten vrede te comene, sonder verbueren.

[172] Item, es oick geordineert datmen alle saken van twisten die buyten der stadt ende Vrijheyt van Mechelen gevreedt oft gesoent sijn, altijt wederomme ter plaetsen senden sal, daer zij gevreedt oft gesoend staen. Ende al ware hier inder stadt dair na eenegen vrede dair af genomen, dien vrede salmen laten smilten, sonder afleggen ende seynden de sake ter plaetsen gelijck boven verclaert staet.

verso

[173] Item, soe wair eenich gevicht oft twist gebuert, | al ware dat oft dien geschiet buyten der stadt ende Vrijheyt van Mechelen, soe magh de gheene, die eenen van dien partijen bestaet, van bloetswegen den principale van zijns bloets partije, oft eenen anderen van diens bloede hier bynnen vindende, in eenen vrede doen leggen (buyten niet bevreedt zijnde) om beters wille, ende om sculdeghe ende ontsculdeghe dair mede te bevreedene.

[174] Item, oft yemandt als ontsculdeghe van eenigen twisten oft dootslagen, in eenen vrede geleeght worde, ende hij den principalen vanden twiste, dair hij vore gaet, oft die nairdere van bloede ware, te zijnen vreedaghe voirden boom brochte, ende begeerde van zijnen vreede ontslagen te zijne, soe sal den vrede aenden selven principalen, oft nairderen van bloede genomen worden, ende diens ontsculdigen vrede sal dair mede smilten, sonder dair omme meer te vrede te doenen comen.

[175] Item, oft de principale oft nairdere van bloede van selfs, metten ontsculdigen voirden boom, niet comen en wilde, om den vrede over te nemene, soe magh die ontsculdege

fol. XLIX

om vanden vrede ontslagen te zijne, dien hij eenen vrede | doen leggen, om ten selven dage, dat zijnen vrede dagh es voirden boom te comene, ende dan moet de principale oft nairdere van bloede, den vrede over nemen, ende dan dair mede soe smilten de voirs. vreeden vanden ontsculdegen.

[176] Item, een bastaert die in eenen vreede geleeght wordt, oft die eenen andere in eenen vreede doet leggen, en bevreedt nyemandt dan hem selven. Ende als andere van zijnder maeghscap, in eenen vreede geleeght zijn, soe en wordt hij dair inne niet begrepen noch insgelijck niet bevreedt, ten ware dat hijter oick inne geleeght worde, dwelcke van eenen bastaerde geschieden magh, al wart vander selver saken tusschen de getrouwde vreede genomen, dwelcke van anderen niet geschien en magh, want eenen vreede al vreede es, van eender saken.

[177] Item, den yersten vreede die tusschen partijen genomen wordt, die es dien tijt duerende al vreede, alsoe wel voir sculdege als voir ontsculdege. Mair nairden yersten vreede, wanneer dien hernomen, ende hersteedicht wordt, soe worden dan alleene dair inne begrepen, verso in saken van dootslagen de ontsculdege | ende niet de sculdege, want die voirtane niet bevreedt en worden.

[178] Item, ofter meer dan een om eender saken wille in eenen vreede geleeght waren, soe en sonder mair een van hen dair vore (comende voirden boom, ende dat versuekende) blijven gaende, ende de andere, souden smilten sonder afleggen (uuytgenomen vanden bastaerden als vore), midts dat eenen vreede van eender saken, al vreede es.

[179] Item, alle vreeden salmen nemen ende stedegen voir der Scepenen huys des saterdaeghs, tsavonts als de wercklocke geluyt es stappans, bijden amman, voir twee scepenen, ende huerlieder greffier. Ende sal de amman dair soe lange blijven, alsmen mocht gegaen sijn vander Scepenen huys, totter Overster poorten, ende vander Overster poorten totter Nek-kerspoelpoorte ende weder opter Scepenen huys sonder argenlist.

[180] Item, oft yemandt zijnen vrede verlette, tsavonts tzijnen vreede voirden boom niet comende, ende damman, scepenen ende de greffier, nairden voirs. tijt, ewech waren, | ende fol. L gescheyden tot over de grippen, soe dat hij de boete dair af als boven verbuert hadde, soe moet hij nochtans terstont gaen bijden amman, om zijnen vreede te stedigen, dien hij hem oick stedigen moet, behoudelijck dat hij den amman de voirs. boete oplegge, oft goeden seker daer af sette. Ende oft hij dat niet en dede, ende hij bleve gaende ongestedicht, wetende dat hijt verlet hadde, die soude insgelijcx dair mede, (oick voirde drie dagen, alsboven) sijnen vreede versmaden, ende inde boeten dair toe staende, vanden versmaedden vreede, vallen.

[181] Item, oftet gebuerde dat yemandt te vreeden gaende zieck ware oft gequest, bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen wesende, zoe dat hij ten boome, tot zijnen vreede, niet gecomen es conste, soe soude die moeten seynden aende scepenen, amman ende greffier te vreede sittende om die tot zijnen huys oft dair hij ware te comen stedegen, dwelck zij dan doen moeten, op hueren wijn, daer toe staende van ouder costuymen, ende en dede hijs niet hij soude verbueren, de voirs. boeten boven verclaert. Ende oftet verre buyten der stadt ware, bynnen der Vrijheyt, soe souden scepenen | dair toe moigen ordineren ende commiteren verso den amman, oft eenen dienere die dat alleene op zijnen wijn dan doen soude ende nemenen ende stedeghene, tot dat hij genesen zijn soude.

[182] Item, oft nyemandt bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen ware te vreeden gaende, heuren noot hebbende ende begeerde zijnen vreede opt kerchof gestedight te hebbene, soe moet die yemande seynden, aende scepenen, amman ende greffier te vreeden sittende ende doent aldair begheren ende versueken, zijnen heuren noot, henlieden verclarende ende te kennen gevende (dat van sculden niet en magh wesen) noch oick als hij vreede gebroken heeft, ende als hen blijkt dat hij heuren noot heeft, die hij te kennen doet geven, dair hem de heere om soude moigen doen vangen, ende hem de heere dair of egheene geleyde en wilt geven, soe moeten de selve scepenen, amman ende greffier den vreede gaen stedegen opt kerchof daer hij es diet heeft doen versueken, op hueren wijn, diemen van ouder costuymen dair af gegeven heeft, als zijs niet en willen quijt scilden. |

fol. LI

[183] Item, soe wanneer deene partije die te vreede gaet afluuch wordt, soe moet de wederpartije ten yersten sijnen vreededaghe dair na dan comen noch voirden boom, ende gevent scepenen te kennene, dat zijn wederman gestorven es; ende dair mede es hijs quijte, ende sijne vreede smilt. Ende oft hijs niet alsoe en dede, soe soude hij nochtans inde boete vanden verletten vreede, dair mede vallen.

[184] Item, de voirs. boeten van wederseeghden vreede, verletten ende versmaadden vreeden, alsoe menichwerf als die verbuert worden, oft de compositien die dair af gemaect sullen worden, die sullen hebben de heren een derdendeel dair af, de scepenen die te vreede sitten dander derdendeel, ende de greffier ende de amman tderde derden deel.

Vanden Jairvreeden.

[185] Item, men heeft noch eenpaerlijck onderhouden tot gerieve ende verlichtingen

Cah. 5 Mech.

verso vanden gheenen die aldus tegen malcanderen van veertiennachten te veertiennachten | te hantvreede gaen, dat die partyen oft deen van henlieden, dien vreede in eenen jairvreede mogen doen leggen, ten dagen alsmen dair toe sit, bij scoutet, commoingmeester ende scepenen (dat hier voirmaels ter vierscharen plach te zijne ende nu geschiet inder scepenen camere) te wetene tweewerven tsjairs, de yerste reyse bynnen den yersten drie dagen nair sintjansmisse midts zomere, ende de ander reyse bynnen den yersten drie dagen nair derthienmisse, ende alsoe voert van halven jaire te halven jaire.

[186] Item, de jairvreeden die genomen worden bynnen den yersten drie dagen nair sint-jansmisse, die worden genomen, tot des anderdaeghs nair derthienmisse dair naestvolgende, ende dien dagh al, ende dier gestedicht worden, die worden alsoe gestedicht. Ende die bynnen den drie dagen naer derthienmisse genomen worden, die worden genomen tot des anderdaeghs nair sintjansmisse dair naestcomende ende dien dagh al, ende worden zoe oick gestedicht, alsoe dat de gheene die des anderdaeghs nair sintjansmisse oft derthienmisse

fol. LII

sijnen jairvreede dan niet en quame doen nemen, oft stedegen, dat hij dan | sijnen vrede verlet, ende valt inde boete van twee lijftocht gulden gelijck vanden hantvreede. Ende oft yemandt bynnen den voirs. drie dagen tot zijnen jairvreede niet en quame, soe dat tvonnisse ter manissen vanden scoutet dat dair toe dient gewesen ware, eer hij quame dat die dair mede sijnen jairvreeden versmaden soude ende vallen dair mede, inde boeten vanden versmaedden vreden, boven gescreven vanden handtvreden ende geschieden tselver manieren ende wijsen, ten voirs. derden dage tsavonts nairde sonne, alsmen ter puyen uuytghelesen heeft de jairvreeden, die gestedicht ende niet gestedicht en zijn.

[187] Item, van dootslage oft dair den vreede genomen es van quetsuren wegen, dair bloet gestort es, en magh deen partye sonder consent van zijnder wederpartijen zijnen hantvreede niet doen leggen in eenen jairvreede. Ende oft dat yemandt dade, soe soude die ten versueke van zijnder wederpartijen, dien zijnen jairvreede moeten laten smilten, ende comen wederomme ende continueren zijnen hantvreede van veertiennachten te veertiennachten, verso mair bij consente van zijnder wederpartijen, magh hijt wel doen, ende sal stadt grijpen.

[188] Item, nyemandt en magh zijne wederpartije in eenen jairvreede leggen dan bynnen den voirs. drie dagen. Ende ten zij oick dat dien vrede te voren voirden boom geweest hebbe ende aldair genomen ende gestedicht zij geweest, ende dan magh deen partije, sonder consent van zijnder wederpartijen dair egheen bloet geweest en es dien vrede bynnen den voirs. drie dagen in eenen jairvrede doen nemen, gevende dair vore acht grooten Brabants, tot behoef vanden greffier die dboeck dair af houdt ende dien dair inne teekent, ende vanden amman die den vrede neempt ende stedicht, ende om dat de greffier, ten bijzijne vanden amman dair vore de gheene die ten jairvrede gaen ter poyen voirt moet roepen om thueren jairvrede te comene, ten yersten dage eenwerf, ten tweesten dage tweewerven, ende ten derden dage driewerven.

[189] Item, wanneer yemandt sijnen hantvrede in eenen jairvrede geleeght heeft, soe sijn de greffier ende de amman sculdich der wederpartijen, dat te condigen ende te seggene ten naesten dage van zijnen hantvrede, die gehouden wordt nair eenigen vanden voirgen. drije dagen, vanden voirs. jairvreden ende alsdan magh die oick zijnen handtvrede doen

fol. LIII

stedegen in eenen jairvreede | ende continueren dan dien van halven jaire ten halven jaire,

p 35

ende soe verre hij oick wilt, soe magh hij blijven gaende te hantvreden van veerthiennachten te veerthiennachten, alleene tegen den boom. Ende en doet hijt dien avont in eenen jairvrede niet leggen, soe moet hij dat half jair blijvende gaende alleene te hantvrede, van veerthiennachten te veerthiennachten.

[190] Item, oft deen partije van die te jairvrede gaen bynnen den halven jaire dat hij gestedicht es, afluuch worde, soe moet de wederpartije ten naesten zijnen jairvrede (gaet hij-ter oick) comen voir scoutet, commoingemeesters ende scepenen, ende ghevent aldair te kennen, dat zijne wederpartije afluuch geworden es, ende doen hem uuyten boecke doen. Oft ghingh hij te hantvreden voirden boom als boven, ende dan voirtane soe es ende blijft zijnen vrede gesmolten ende oft hijs niet en dade, soe soude hij de voirs. boete vanden verletten vrede verburen, ende soude nochtans hem moeten comen doen uuyter boecken.

[191] Item, de amman, en magh egheenen handtvrede nemen noch stedeghen, dan voirden boom ten dage als boven, dair toe dienende, ten ware dat yemandt buyten | reysen verso moeste, oft dat hij van buyten ware, die te vrede gingh om thuys te zijne, soe soude damman dien vrede moigen nemen oft te vroeger nemen, oft stedegen in presentien van twee scepenen ende anders niet ende oft yemandt zijnen vrede alsoe dede nemen, ende nochtans hier bynnen bleve, sonder ten boome tzijnen vrede te comene, die soude dair mede vallen inde boete vanden verletten vrede.

[192] Item, oft de amman magh oick ten bijzijne van twee scepenen, ende bij huerlieder consente, ende anders niet den vrede van yemande, die buyten te doene heeft ende gevueghelijcke, tot zijnen naesten vrede, niet gecomen en soude connen, te nemene of te stedegen, viere, sesse oft acht weeken, ende niet langer hem int nemen oft stedegen, seggende ende dair toe vuegende : « Comdy eer hier bynnen, dat ghij tuwen vrede comen sult, dat es ten naesten vrededage nair zijne compst ".

[193] Item, ende oft yemandt die in eenen vrede leeght noodtzaken hadde om buyten te reysene, over zee ende zandt, om zijne coopmanscapen oft anderen zijnen hanteringhen oft in verren pelgrimagien, oft anderen | diergelijcke, ende hij niet zekerlijck en wiste den

fol. LIV

tijt van zijnder wedercompst, ende begeerde dair omme zijnen vrede gestedicht te hebbene, tot zijnder wedercompst, soe en magh dat de amman niet doen bij twee scepenen, noch zij en behoiren dair inne niet te consenteren. Maer moet degheene die dat begeert dat versueken bijden meesten deel van scepenen hen verthoonende de zake van zijnder reysen. Ende wanneer dan zeven scepenen ten minsten die sake goetgenouch duurt, soe admitteren zij dien alsoe gestedicht te wordene, ende dan soe neempt oft stedicht de voirs. amman, dien vrede in huerer alder presentien, tot zijnder wedercompst dair toe vuegende, soe wanneer ghij bynnen landts compt, dat ghij tuwen vrede comen sult. Ende bynnen landts es verclaert, ende alsoe onderhouden geweest bynnen Brabant te comene, den vrede aengaende.

[194] Item, oft yemandt die zijnen vrede aldus gestedicht ware, met opsette ende in bedrooge vanden vrede ghinck woonen buyten Brabant, in eenich van onsen genaden heren landen van herweerts overe oft in anderen lande | daer omtrent gelegen, ende dat dat met verso goeden bescheede bleeke, soe soude die daer mede niettegenstaende de voirs. sijnder stedingen sijnen vrede versmaden ende men soude dair tegen procederen, gelijck tegen andere die hueren vrede versmaden alsoe vore verhaelt staet.

p 36

[195] Item, hoewel de voirs. ordinnantien vanden vreede hier vore houden, soe wanneer eenige inde boeten vallen die dair toe als vore gescreven staen, dat zij met sdaeghslichte oft des anderdaeghs, de stadt ende Vrijheyt van Mechelen ruymen souden, opte peyne dair toe staende, soe en heeft men als dat gebuert dat alsoe niet (dien achtervolgende) ter executien geleeght, mair eermen dat alsoe ter executien leggen magh, soe moet de gheene die vrede wederseeght, oft verlet heeft, can hijs niet betalen, oft die zijnen vrede versmaet heeft, oft anders boeten verbuert den vrede als boven aengaende, dair omme metten gemeynen raide vander stadt gecorrigeert worden openbairlijck ter puyen, voir tgeene dat hij dair ane misbuert heeft, oft bij vonnisse van scepenen ten betichtene vanden scoutet oft vanden amman,

fol. LV

ende nair zijne antwoirde geduempt worden. |

[196] Item, wanneer yemandt alsoe gecorrigeert zijnde, hetzij ter puyen oft bij vonnisse van scepenen hier bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen compt ende gevangen wordt eer hij den wegh oft weege dair op dat hij gecorrigeert oft geduempt es geweest, gedaen heeft oft zijne compositie dairaf gemaect metten gheenen dient aengaet (die dat gesamender handt ende elc niet alleene) plegen ende behoiren te doene, soe wordt die sonder ander vonnisse dair op te gevene van sijnen lede oft leden geexecuteert, achtervolgende zijnder correctien oft vonnisse, ende en magh alsdan met egheenen ghelde gestaen dat dair toe staet.

Ende die executie geschiet bijden scherprichtere in presentien vanden scoutet, commoingemeesters ende scepenen opte Groote Merct, omtrent den blauwen steen, die daer leeght bijde Halle tegen den Bruel overe. Ende dexecutie gedaen zijnde, soe wordt terstont aldeur wederomme in huerer alder presentien, bijden amman vanden heere ende vander stadt de selve sijne correctie vernieuwt op gelijcke boete ende peyne als die eens geschiedt es geweest.

verso

[197] Item, es oick alhier te wetene, ende voir recht bekendt, | soe wanneer oic yemandt, om eenige andere saken wille, bijden gemeynen raide vander stadt, ter puyen gecorrigeert oft gebannen wordt, oft met vonnisse van scepenen geduempt op eenige boeten, wegen oft pelgrimagien te doene, oft op zijn lijf oft let, oft leden te verbuerene, soe wordt dit soe verre hij bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen compt ende gevangen wordt, eer hij dair af genouch gedaen heeft, nairvolgende zijnder correctien banne oft vonnisse sonder ander vonnisse daer af te gevene, van sijnen lede, oft leden, oft oic van sijnen lijve geexcuteert, naer inhoudt van zijnder correctien, banne oft vonnisse alsoe dat behoirt, nair gelegentheyt vander saken. Te wetene vanden lede oft leden, gelijc dat dat hier vore verclaert staet, ende vanden lijve alsoe tfeyt heyscht, dair vore hij gebannen oft met vonnisse geduempt es geweest.

[198] Item, es voirt recht bekendt ende alsoe eenpaerlijc onderhouden, in versekertheyt van partijen, ende om alle twisten, discorden, ende ongenuechten te verhuedene, ende te

fol. LVI

scuwene, dat de eene partije die in vrede | met eenen anderen leeght oft doet leggen, naer gelegendheyt vander saken, ende vanden persoonen, voir wet versueken magh, den selven zijnen vrede afgeleeght te wordene ende hem bij zijnder wederpartijen eenen hoirvrede nair trecht vander stadt gedaen te zijne. Ende nair dat de wederpartije, dair tegen gehoirt es geweest, soe plegen dat de scepenen nair gelegentheyt vander zaken ende nairde kennisse vanden persoonen, dairmen dien af begeert, die zij dair af hebben, wel te wijsene dat hij den hoirvrede dien versuect te hebbene, sculdich es te doene. Alsoe dat nair trecht vander stadt behoirt.

[199] Item, nair trecht vander stadt, soe moet de gheene die den hoirvrede doet (nair dat den vrede tusschen henlieden genomen afgeleeght es) yerst sekeren ende geloven in handen van een vanden commoingmeesters vander voirs. stadt bij sijnder trouwen eeren, ende zekerheden ende bijden cristdomme, dat hij over de vonte ontfangen heeft, als man van vrouwen ende van coren, dat hij zijnder wederpartijen die den hoirvrede versuect, niet en sal misdoen noch doen noch laten misdoen | in woirden noch in wercken, aen sijn lijf noch aen verso zijn goedt, bij hem selven, noch bij yemandt anders, heymelijck noch openbair, in egheender manieren, sonder argenlist, opte verbintenissen van allen zijnen goeden bermerlijckx ende ombermerlijckx tegenwoirdige ende toecomende ende die hij dan heeft, oft namaels noch hebben ende vercrijgen magh, ende dair na dat met opgerechtigen vingeren ten heyligen zweeren. Ende moet noch dair na den selven zijnen hoirvrede verborgen met twee borgen, ten minsten dairvore goetgenoech zijnde, oft soe lange gevangen gaen, tot dat hijt gedaen heeft.

[200] Item, om dat de gheene die eenen anderen hoirvrede doen moet, nair trecht vander stadt niet wel borgen en can gecrijgen om zijnen hoirvrede te verborgene midts dat zij niet en weten, wair mede zij gestaen souden, in gevalle de gheen dair zij borge vore blijven, zijnen hoirvrede niet en hielde, mair die brake, soe hebben dair omme scepenen somtijts geordineert dat eene zekere somme van penningen genoempt ende verclaert werdt, nair gelegentheyt vander saken ende vanden persoonen, dan mede de selve borgen, in dien gevalle gestaen souden moigen, soe verre zij oick selve dair toe niet | hantdadich en waren, noch

fol. LVII

gedaen en hadden wair mede zij alsdan wel borgen gecrijgen.

[201] Item, somtijts soe laten de scepenen dien hoirvrede passeren nair gelegentheyt vander saken, ende vanden persoonen, metter voors. zekeringen, eede ende verbindenissen van zijnen goeden, als vore sonder borgen te settene.

[202] Item, soe wanneer men eenen vrede afleeght, soe wordt dat gedaen in der nairvolgender manieren, tzij bijden amman oft eenen diener, alst bij huerer beyder consent es, ende anders niet, tenzij bij scepenen gewesen, seggende : " Op dit soenninck datter gemaect es, gebiedt ic ban ende vrede te houdene, van ons genaden heren wegen, ende vander stadt wegen. Ende segge dat een goedt gans soeninck sijn sal van allen den gheenen die mens wangost weten mochte, weder zij hier zijn oft niet en sijn, weder zij bestaen oft niet en bestaen, wetende soe wie dair tegen dade, dat hij sal zoenbrekich zijn, ende vredebrekich ende gedraeght mij aenden heere ende scepenen, zijn zij dair bij oft aen poirters, ende zijt voirt goede rinde, up alle voirsproken vorweerde . | verso Hierna volgen de rechten, costuymen ende oude heerbringen, diemen onderhouden ende gehanteert heeft int calengieren van den vercochten onberuerlijcken goeden bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen gelegen, tzij van maeghscapen oft van naderscapen.

[203] Item, yersten es te wetene ende voir recht bekendt dat int vercopen van haeffe-

p 38

lijcken goeden op hen selven vercocht tochten oft lijftochten egheene calengieringe en compt, noch en valt noch gheadmitteert en wordt, mair blijft den gheenen die alsulcken goeden gecocht heeft, uuytgenomen van erfrenten, ende van lijftochten die opte stadt alhier bebrieft staen, ende vercocht worden, dat dair af de stadt int vercoopen van dien de naeste sijn magh, uuyt crachten vander clausulen, die inde brieven van alsulcken renten gescreven staet.

[204] Item, soe en compt noch en valt oic egheene calengieringe, oft naderscap, in erfflijcken ende onberuerlijcken goeden, die ter vierscharen comen moeten, als die vercocht wor-

fol. LVIII

den, om te blijvene den gheenen dier meest om bieden, ende int | verdieren verhoogen willen sonder anderssins die te moigen vercoopen, dat stadt grijpen soude. Welcke goeden zijn yerst van onbejaerden kinderen oft van wesen, kercken, goidshuysen, heylegengeesten der stadt, gemeynten oft ambachten tot Goids dienste geordineert, den armen oft geestelijcken plaetsen toebehoirende, oft erfflijcke goeden die vercocht worden om den uuytersten wille van den dooden te voldoene. Ende die voir scult uuytgewonnen worden, alsoe dat nair recht vander stadt behoirt, oft dair den principalen pandt die voir rente oft chijs uuytgewonnen wordt, ten hooghsten gebracht ende geproeft moet worden, oft hij goetgenoech es voirde rente oft chijs, dair hij vore uuytgewonnen es, eermen recht vervolgen magh opte toepanden oft toepandt vander selver renten oft chijsen.

[205] Item, soe wanneer eenige vanden erfflijcken goeden dair calengieringe inne valt ende compt vercocht worden, soe behoirt men dair af voir de guedinge van dien vercochten erfflijcken goeden, de kerckgeboden te doene soude de coope dair inne besorght sijn. Want soe verre de guedinge dair aff, voir ende eer alle der kercgeboden gedaen sijn geschiedt, soe verso soude nochtans dat selve vercochte erfflijck goedt | nair: sulcke guedinge calengierbaer zijn, niettegenstaende alsulcker guedingen.

[206] Item, soe verre oick yemandt zijn erfflijck goedt bijden amman gebiedt te vercoopene om eenen coopman te hebbene, ende dair na dat vercoopt, ende de guedinge dair aff doet, sonder nairt vercopen, dair aff de geboden te gevene, soe blijft dat selve goedt noch calengierbaer, want tgoedt vercocht moet sijn als boven, eermen de geboden ter kercken behoirt te doene, ende dan dair na de guedinge soude de coopere besorght zijn, ende de calengieringe egheene stadt grijpen.

[207] Item oft gebuerde dat eenige erfflijcke oft onberuerlijcke goeden bij consente vander wet die boven niet gespecifieert en staen, ende van hen selven ter vierscharen niet comen en moigen om verdiert te wordene, geconsenteert worden ter vierscharen gebracht te wordene, oft dat de gheene diens goeden ter vierscharen, als boven niet comen en moigen, huere deelen die zij moegen hebben aende erfflijcke goeden, die ter vierscharen als boven

fol. LIX

comen moeten int vercoopen vanden selven goeden voir gelijcken prijs, dat die | vercocht worden nair advenant van dien deelen lieten medegaen, soe moigen die voirden selven prijs, datse ter vierscharen comen, gecalengiert ende vernaerdert worden, soe verre zij voirde guedinge ende kercgeboden comen, niettegenstaende den selven consente. Ende op die deelen en compt egheen verdieren, maer alleenlijck opte goeden die ter vierscaren comen moeten.

[208] Waer uuyt volght dat nade oude costuymen egheene verdierene nairden palmslach gegeven vanden vercochten onberuerlijcken goeden, dair calengieringe inne valt gedaen, noch geset en moigen worden. Overmidts dat dat ter belastingen ende achterdeels comen soude

p 39

vander naderscap ende soude midts dien ende diergelijcke condicien ende vorweerden die tegen trecht vander calengieringen zijn dbloet, oft die trecht van calengieringen dair toe hadde, ende die dair niet present ende noch dair inne niet geconsenteert en hadde, uuytgesloten moigen worden, dat tselve goedt niet gecalengiert en soude worden, dwelcke dierectelijck es ende zijn soude, tegen trecht vander calengieringen. Mair moet dat den calengierdere volgen, alsoot metter palmslage doen hem dair mede sijn naderscap geboren, ende verscheenen es geweest, vercocht es sonder fraude ende argenlist, oft | eenich toeseggen, comende verso ten laste vanden gheenen diet calengierde.

[209] Item, es oick claer ende openbair, nair trecht ende de oude onderhouden costuymen vander stadt van Mechelen, dat egheene onberuerlijcke goeden opgeroepen en moigen worden om verdient te zijne dan de goeden die als boven gespecificeert ter vierscharen moeten comen, ende dair egheene calengieringe inne en valt, noch insgelijcx oic egheene beruerlijcke goeden en moigen op verdieren niet opgeroepen worden, dan sterfhuysen goeden ende die voir scult vercocht worden bij vonnisse nochtans van scepenen, ter manissen vanden scoutet, ten ware dat anderssins, dat bijder wet geconsenteert worde. Ende int verdieren vanden selven goeden, soe wel beruerlijcke als onberuerlijcke, en magh nyemandt proffyt trecken, dan die wiens goeden als boven vercocht worden, ende egheenssins de verdierere oft coopere.

[210] Item, het es oick voir recht bekendt dat coopere ende vercoopere deen den anderen huere coopmanscape, die tusschen | hen geschiet ware, wel moigen quijtschilden, soe verre

fol. LX

dat dat niet en geschiedt, in bedrooge vanden rechte van calengieringen, sonder argenlist, ende voir ende eer dair aff eenige calengierdinge, alsoe dat behoort, gebuert ware, hoewel nochtans trecht van calengieringen verschenen es, soe saen als de coopmanscap metten palmslage gevesticht es, mair nair der calengierdgen, soe en hebben zij egheen maght malcanderen quijtte schildene, in egheender manieren.

[211] Item, die eenige vercochte onberuerlijcke goeden calengieren wilt, die moet den amman eest erfflijc goet, oft den stadthoudere ende mannen van leene eest leengoedt seggen ende condigen, dat hij dat goedt calengiert, oft van bloets, oft deels wegen, dat hij int selve vercochte goet onverdeylt heeft, oft van sgronds wegen, dat hij den pandt besit, dair den pacht, chijs oft rente uuytgaet, die vercocht es, oft den toepandt dier oick mede verbonden staet. Ende setten onder den amman, oft stadthoudere ende mannen van leene, alsdan gout ende silvere te wetene voir tsilvere aenden amman acht groote Brabants voir sijn recht van tekenen ende anderssins, oft aenden stadthoudere mannen ende clerck vanden hove trecht, | dat dair toe staet. Ende tgout dair toe staende inde plaetse van ende vore geheele voldaen, verso vanden coopmanscap vanden selven goede, nair uuytwijsen vander geoirloefder vorweerden, behoirt ende es sculdich damman, oft de stadthoudere den partijen diet geset hebben, weder te gevene ende te restitueren als de sake geeyndt es, de amman, oft de stadthoudere magh nochtans sonder goudt oft silvere tontfangen, metten gheenen diet setten soude tevreden sijn, dat houdende als ontfangen te hebbene, ende datter toebehoirt.

[212] Item, de amman es sculdich alsdan, oft oick de clerck vande leenhove, op sijnen salarys de selve calengieringe in sijn registre, dat hij dair af behoort ende sculdich es te houdene, te teekenen den ghenen diese gedaen heeft, den dagh ende djair ende de huere oick

p 40

behoefdet, tzij van bloedts oft van deels oft van gronds wegen. Ende es voirt sculdich van dier calengieringen de wete te doene, den coopere ende den vercoopere dattet tselve vercochte goedt, bij dien gecalengiert es geweest, om voirt dair inne geprocedeert te worden bij hen-

fol. LXI

lieden alsoot behooren sal, ende hier na verclaert wordt. Ende damman es | sculdich dair af noch een briefken te gevene den secretarisen vander stadt, omdat zij dat wetende dair af egheene guedinge en souden laten geschien noch passeren voir dats partijen eens waren, tware metter mynnen, oft metter rechte.

[213] Ende es te wetene, ende oick voir recht bekendt dat men alle vercocht onberuerlijck goedt calengieren magh in drie manieren, te wetene oft van bloedts wegen oft van deels weegen, datmen in oft aen tselve vercochte goedt onverdeylt heeft, oft van sgronds weegen datmen eenige panden oft toepanden besit, dair chijsen, pachten oft renten uuytgaen, oft verbonden staen, die vercocht worden.

[214] Wordet van bloets wegen gecalengiert, soe volget den gheenen, die van bloets wegen van getrouwdden bedde de naeste es, vanden gheenen diet vercocht heeft van dier zijden, daer tselve goedt afcomen es. Al wairt oick soe dat anders voir hem vander selver zijden bestaende ende niet soe na zijnde dair af de calengieringe gedaen hadde, ende hij de verso leste calengierder ware. |

[215] Ende oft oick de calengierders vander selver zijden dair tselve goedt afcomen want enen na van bloetswegen van getrouden bedde bestonden, den gheenen diet vercocht hadde, soe behoort nochtans den yersten calengierdere van dien, dan te volgene ende te blijvene.

[216] Item, oft yemandt een vercocht goet calengierde den vercooper niet bestaende vander zijden dairt tgoedt of comen ware, soe en soude zijn calengieringe hoe na hij hem anderssins bestaen mochte, van egheender weerden sijn, soe verre hem de coopere, oft yemandt anders dair tegen weerde, oft soe verre dat een ander calengierde, die den coopere bestonde van dier zij dan dairt af comen ware, al en ware hij niet soe na van bloede, als de voirs. andere, soe soude deselve leste calengieringe stadt grijpen van weerden sijn ende blijven.

[217] Es voirt oick voir recht bekendt dat een bastaert magh naderscap hebben, in vercochten onberuerlijcken goeden van bloets wegen, soe verre dair nyemandt en compt, van getrouden bedde, vander selver sijden diese oick calengierde, ende die totten vierden grade

fol. LXII

bestonde | den gheenen diese vercocht hadde, in welcken gevalle die getroudde behoort, ende es sculdich geprefereert te zijne, al wairt oick soe, dat hij de calengieringe na gedaen hadde, ende de leste ware.

[218] Item, een bastaert mach insgelijcx van deels, ende oick van grondts wegen, oick naderscap hebben ende calengieringen doen, die stadt grijpen, gelijc getroude, in ende van onberuerlijcken goeden, gelijck als dair af hier na verclaert wordt.

[219] Item, soe wanneer eenige vercoopinge gecalengiert wordt, bijden gheenen die een deel onverscheyden in oft aen tselve vercochte goedt heeft, al en bestandt hij den vercoopere niet, soe goedt die voor alle bloedt, hoe na datter mochte bestaen, den vercoopere, al ware die oick de leste calengierder geweest, soe verre hij voirde guedinge quame ende zijne calengieringe gedaen hadde.

[220] Wel verstaende dat een calengierder tijts genouch compt om met zijnder calen-

p 41

gieringen ontfancbair tzijne van erfflijcken goeden, soe wanneer hij compt eer de[3] | vol- verso schiet es. Te wetene al waert oick zoe dat de vercooper tvercochte goedt metten halme den heere inde handt opgedragen hadde, ende hij quame eer de coope metten halme dair inne gevesticht ende gegoedt ware. Mair van leengoeden compt de calengierdere genoegh bynnen jairs nade guedinge.

[221] Wordt de calengieringe oick gedaen bijde gheene die gelijcke ende enen groote deelen int selve vercochte goedt hebben, soe volget den gheenen die yerst de calengieringe gedaen heeft, al ware die oick vremdt ende den coope van bloets wegen niet en bestonde, ende de leste calengierder oick dnaeste bloet ware, ende gelijck deel oick dair ane hadde. Want dbloet en wordt niet gerekent, dair van deels wegen de calengieringe geschiet.

[222] Ende die dmeeste deel heeft, in ende ane tselve vercochte goedt vanden calengierders, al ware hij oick de leste ende vremde, int calengieren geweest, die es in dien gevalle sculdich tselve vercocht goedt te volgene ende te blijvene.

[223] Item, oft yemandt vander maeghscap oft bloede eenich goedt cochte, oft die deel

fol. LXIII

dair in oft aen hadde, soe soude nochtans dat volgen den calengierdere, die nair dat van bloede ware, oft dien die deel dair inne oft aen hadde, van dbloet als boven. Oft die meerder deel, dair inne oft aen hadde, mair en bestonde hij niet nairdair, diet calengierde, dan diet gecocht hadde, oft en hadde hij egheen meerder deel dair inne oft ane dan diet gecocht hadde, soe soudt den coopere blijven.

[224] Item, ofter meer dan twee oft drie oft viere etc., deelen hadden, in oft aen eenich onberuerlijck goedt, ende deen van henlieden, alle den andere deelen gecrege, soe dat hij tgeheele goedt al hadde, ende soe vereenicht ware, tot op een deel na, dat een van henlieden dair ane ende inne behielde, sonder dat te willen vercoopen oft quijt sijn, blijvende alsoe onverdeylt ende het na gebuerde, dat de gheene die alle de andere deelen gecregen hadde, oft zijn hoir oft nacomere, die metten zijnen vercochte, soe souden den gheenen, die dair inne deel, oft aen | behouden hadde, oft zijn nacomelijck, dat vercooper calengierde tselve ver- verso cochte goedt sculdich zijn te volgene ende te blijvene.

[225] Item, oft zij twee een goedt onverdeylt, als proprietarise besaten ende gebruycten, ende deen van hen noch andere partijen van onberuelijcken goeden, noch dair toe cochte ende vercrege, ende dair na tselve zijn deel dat hij oft zijn nacomelinck metten anderen onverdeylt besate, metten anderen zijne toegecregenen deelen tot eenen male, ende met een goed specien oft eender coopmanscap vercochte, dat insgelijcx in dien gevalle de selve coopmanscap ongespleten sculdich es den voirs. anderen die deel metten voirs. vercoopere heeft, sonder dat te sceydene, deen metten anderen te volgene, soe wanneer hij dien coop calengiert.

[226] Item, oft een andere inde voirs. toegecregene deelen oick paert ende deel onverscheyden hadde, ende den selven coop oick calengierde, soe soude dien coop den calengierdere oft gecocht hebbende volgen, die deel hadde int meeste deel, het ware int vercregen goedt, oft int andere dat hij te voren hadde, midts dien dat dmindste deel, den meesten deele sculdich es te volgene, als zij te samen vercocht worden. |

fol. LXIV

Cah. 6 Mech.

p 42

[227] Item, waren de deelen beyde evengroot, die alsboven tsamen vercocht waren, soe soude de coopmanscap volgen, die dmeeste deel, in een vanden vercochten deelen hadde. Ende hadden zij gelijcke deelen dair inne oft ane, den yersten van hen den coop gedaen, oft gecalengiert hebbende.

[228] Wel verstaende dat een calengierder sculdich es de geheele coopmanscap van allen den onberuerlijcken goeden hoedanich die zijn moigen tot diverschen plaetse liggende, met oick den haeffelijcken goeden, dier mede vercocht mogen worden, teenemale te aenveerdene, sonder de selve coopmanscap te splijtene, ende eenige goeden van dien te calengierene.

[229] Hier inne worden uuytgenomen oft gebuerde dat in een coopmanscap eenige chijs, pachten oft erffrenten, op andere lieden goeden staende, tot eenen male dair mede vercocht worden die egheene grondt oft heeren chijs en waren, dat in dien gevalle degheene die den grondt besate, dair de selve chijs, pachten oft renten uuytgingen, de naeste soude moigen zijn, om die te calengierene, dat uuyt zijnen grondt ginge, sonder de geheele coopverso manscap te doenen aenveerden in eeniger manieren.

[230] Insgelijcx oft eenige diversschen chijsen, pachten oft renten, die egheene grondtchijsen, oft heeren chijs en waren, op hen selven met eender coopmanscap vercocht worden, soe eest nair trecht vander calengieringen geoirlooft, elcken vanden gheenen uuyt wiens erven die gaen moigen, dair af elck int zijne, de naeste te moigen zijn, van tgeene dat uuyt zijne goede gaet, om die te calengieren, ende die te betalen na advenant vander coopmanscap, ende om alsoe zijnder grondt te lossene, ende te clarene, sonder de geheele coopmanscap te moeten aenveerden.

[231] Item, insgelijcx eest voir recht bekendt, dat dese calengieringe oick moigen geschien van vercochten erffelijcken renten, chijsen ende pachten, inder voirs. manieren, dat dat hier vore vanden voirs. vercochten onberuerlijcken goeden verclairt staet. Want zij onder de onberuerlijcke goeden gehouden, geacht, gepaert ende gedeylt ende gecomprehendeert worden.

[232] Soe es in desen soe vele meer voir recht bekendt dat de gheene dien den grondt toebehoirt, oft oick de gheene die dair af eenige toepanden besit inde calengieringen, wan-

fol. LXV

neer de renten, chijsen oft pachten die uuyt zijnen | gronde gaen, oft dier vore verbonden staen, als toepande, vercocht worden, voir alle bloet oft die oick deel dair aen oft inne soude moigen heben sculdich es geprefereerdt te wordene, ende de naeste te blijvene voir alsulcken prijs ende weerde, als die vercocht moigen worden, om alsoe zijnen grondt oft toepandt te cla-rene, al wairt oick zoe dat andere die yerst gecalengiert hadden, ende de besittere vanden gronde, oft vanden toepande de leste ware, voirde guedinge comende. Mair die den grondt besit, wordt inder calengieringen geprefereert den gheenen die den toepant besit.

[233] Wel verstaende al waren nochtans de voirs. vercochte renten, chijsen oft pachten ontquijtbaer, ende ter quijtingen niet en stonden, soe souden nochtens metten verthierene vanden vercoopene metter calengieringen vanden gheenen die den grondt oft toepandt toebehoirt quijtbaer worden, met alsulcken gelde, ende tot alsulcken prijse, als die vercocht waren, al waren die inder constituciën, met swaerderen gelde gecocht geweest. Ende insgelijcx machmen gestaen, oick van anderen renten die ter quijtingen staen, ende met swaerderen gelde gecocht zijn dan vercocht metten gelde, datse lest vercocht zijn, dair | af hier nair, verso dair vanden quijtingen vanden renten vermaendt sal worden nairdere vercleert wordt.

[234] Item, soe wanneer yemandt eenige calengieringe van vercochte onberuerlijcken goeden gedaen heeft, soe sijn sculdich den selven calengierdere van dien tijt voirtane de vruchten ende de proffijten, die dair af comen ende vallen sullen te volgene, ende toe te behorene, soe verre inder vonveerden dair af noch uuyt noch inne vermaendt en es geweest.

[235] Item, dese calengieringen vanden erfflijcken goeden moeten geschieden voirde guedinge oft vanden leengoeden bynnen jairs nairde guedinge, want nairde guedinge vanden erfflijcken goeden als die geschiet es, dair af de kercgeboden te voren gedaen zijn geweest gelijc hier boven gescreven staet. Oft vanden leengoeden nairt jair vander guedingen, soe en grijpt de calengieringe egheene stadt. Ende ofter guedinge geschiet ware, van erfflijcken goeden sonder kercgeboden gedaen te zijne naden coop, oft eerst voldaen waren, soe soude de calengieringe van weerden zijn, niettegenstaende dier guedingen, gelijck boven oick verhaelt staet.

[236] Item, oft yemandt bequaem ware om calengieringe te doene van vercochten goe-

fol. LXVI

den, dair calengieringe inne viele, midts dat dair toe niet al geschiet en ware datter toe behoirde te geschiene, ende verthoefde soe lange die calengieringe te doene tot dat coopere ende vercoopere overleden waren, alsoe dat zij de coopmanscap bij huerer eedt niet en consten verclaren, soe soude die calengierdere (soude zijn calengieringe stadt grijpen) wettelijck moeten bethoonen de coopmanscap, hoe die geschiet ware, ende anders soude zijne calengieringe van onweerden zijn. Ende de erfgename vanden gheenen, die int vercochte goedt gegoedt ware, al en warer niet al toegeschiet datter toe behoirde te geschiene, soude die goede behouden. Mair en ware dair af egheene guedinge geschiet, ende die noch openstonde, soe soude de calengierdere, bleve hij bij zijne calengieringe, al en conste hij de coopmanscap niet bethoonen hoese geschiet wart, dair vore geven soe vele, als tselve goedt nair landt prijs, in estimatiën vanden tijde vande vercoopingen der selver goeden dairt gelegen ware getaxeerdt soude worden vanden gheenen hen des verstaende welcken prijs in dien gevalle des vercoops erfgenamen dan dair vore aenveerden soude, ende de guedinge dair af doen. | Item, verso es insgelijcx voir recht bekendt, soe wanneer yemandt daer bij ende neven heeft geweest dair eenich onberuerlijck goet vercocht wordt, ende den lijfcoop dair af helpt drincken, sonder dair te protesterene dat te doene, ende bij te blijvene, sonder prejuditie van zijnen rechte van calengieringen, dat die in dien gevalle, al ware hij dnaeste bloet vanden vercoopere, oft oic deel hadde int selve vercochte goedt oft den grondt besate, dair den chijs, renten oft pachten uuytgingen dier vercocht worden, de selve coopmanscap niet calengieren en magh. Ende oft hijt dede, soe en soude zijne calengieringe van egheender weerden zijn. Maer hadde hij dair bij gebleven opte voirs. protestacie, soe soude hij den coop moigen calengieren ende soe hem volgen.

[238] Item, de gheene die renten, pachten oft chijsen opt vercochte goedt heeft en es niet ontfancbaer uuyt saken vanden selven renten, pachten, oft chijsen tvercochte goedt, dairse op staen bebrieft ende gheypotecheert te calengierene in eeniger manieren, ende oft hyt dede, dat zijne calengieringe van onweerden zijn, ende blijven soude.

[239] Item, es oic insgelijcx voir recht bekendt dat egheene | calengieringe en valt in

fol. LXVII

mangelingen goedt voir goedt sonder estimacie van dien te makene, oft in dueghdelijcken transporten oft ghiften, dan alleenlijc int vercoopen van onberuerlijcken goeden gelijc boven verclairt staet.

[240] Ten ware dat inder mangelingen noch gelt ware luttele oft vele dair toegevueght worde, soe soude tselve vermangelt goedt alsdat tot estimatiën ende prijse gestelt ware calengierbaer zijn, ten ware dat merckelijck bleke, dat tgeheele goedt, niet geestimeert noch tot prijse geset ware geweest. Mair ware alleenlijck geseeght geweest sonder argenlist : " Ic mangele dat om dat oft diergelijcke, ende ic sal u soe veele de somme noemende, toegeven in gereden gelde, soe en soude noch en behoorde dair inne egheene calengieringe te vallen; mair soude alsulckx mangelinge van weerden blijven .

[241] Ende insgelijcx in ghiften ende transpoorten dairmen bethoenen conste datter gelt vore gegeven ware, als in bedrooge vanden rechte van calengieringen gedaen, soe soude de verso calengieringe dair af in dien gevalle oick stadt grijpen.

[242] Item, oft eenich onberuerlijck goedt vermangelt wordt op eenige erfrenten, chijsen oft pachten, die ter quijtingen stonden, soe soude insgelijcx tselve goedt calengierbaer sijn, dair vore gevende, alsoe vele penningen als dairmen mede, de selve renten, chijsen, oft pachten, quijten ende lossen souden moigen, oft gelijcke renten, chijsen oft pachten, dair vore bewijsen ende assigneeren op zekere panden goetgenoech dair vore zijnde.

[243] Mair ware die mangelinge geschiet, op ontquijtbaer renten, chijsen, oft pachten sonder fraude oft bedroch, die hij dair vore overgave, op andere lieden goeden staende, soe en soude tselve vermangelt goedt niet calengierbaer sijn, mair soude die mangelinge van weerden blijven.

[244] Ende soe verre degheene die de voirs. mangelinge dede, de voirs. ontquijtbaer renten, chijsen, oft pachten in deele oft in geheele, op sijns selfs goeden besette ende bewese, ende datmen dairna bevonde, dat de gheene die tgoedt voirde selve renten, chijsen oft pachten

fol. LXVIII

vermangelt hadde, deselve renten, chijsen oft pachten van diese hem op sijn goedt bewesen hadde liet afleggen, quijten ende lossen, als in bedrooge vanden rechte vander calengieringen gedaen, oft oick hem die vercochte, soe soude dair inne calengieringe vallen ende stadt grijpen voirden selven prijs, datter vore gegeven worde.

[245] Item, es noch voirt voir recht bekendt ende onderhouden dat de calengierdere staende inde stadt vande cooper sculdich es de coopmanscap oft mangelinge vanden vercochten oft vermangelden goeden dier geschiet es, nair uuytwijsen van harer geoirloofder vorweerden, dair den palmslach op gegeven es te voldoene, gelijc ende in alder manieren, die de coopere gehouden soude sijn te voldoene, soe verre die calengieringe niet geschiet en ware, ende dat bynnen sonnenschijne, gelijc als dat hier na breedere ende naerdere verclaerdt wordt, sonder in eeniger manieren inder vorweerden vander coopmanscap oft mangelingen den calengierder te moigen beswaren, vore noch naden palmslach in eeniger manieren, want dat egheen verso stadt grijpen en soude noch van weerden sijn oft blijven. |

[246] Ende oft den coopere die den palmslach hadde bijden vercoope toegeseeght ware eenighe somme van penningen te gevene, soe verre hem zijnen coop ontcalengiert worde, oft eenighe ghifte gegeven van dattet goet beter moght zijn, dant vercocht ware, oft dier gelijcke tot belastingen vanden calengierdere, oft eenige banduynen dair toe gevuecht, tot

p 45

prejuditie ende achterdeele vanden rechte van calengieringen, dat de coopere dair af niet hebben en soude, noch en soude den calengierdere niet connen geletten, mair soude in dien gevalle den gheenen diet gecalengiert hadde die somme oft ghifte, volgen ende te goede comen, ende vanden anderen lasten ongehouden zijn.

[247] Item, es voirt voir recht bekendt, ende daer ende openbaer dat een calengierdere, ten versuecke vanden coopere voir ende eer de coopere ende vercoopere, hueren eedt darven doen, hoe de coopmanscap geschiet es, sculdich es zijnen eedt te doene dat hij de voirs. calengieringe gedaen heeft, tot sijns selfs behoef ende nyemandt anders, ende dat hij tselve gecalengierde goedt jair ende dagh houden sal, sonder bedroch oft argenlist.

[248] Item, de coopere ende vercoopere moeten dair na ten versuecke vanden calengierdere, oft calengierders, in huerer presentiën | de coopmanscap, opten palmslach gedaen,

fol. LXIX

ende ghemaect voir wet bij hueren eeden seggen ende verclaren, hoe ende in wat manieren die geschiet es sonder scande oft bedroch oft sonder eenich toeseggen, dat ten laste comen soude moigen den gheenen, diet calengieren soude willen. Ende oft de calengierdere oft de calengierders dat niet en vercochten, soe moigen nochtans coopere ende vercoopere (den calengierdere oft calengierders dair toe geroepen) tverclaren vanden coopmanscap bij hueren eeden doen als boven.

[249] Item, soe wanneer de coopere ende de vercoopere huere behoirlijcke eeden als voren ten dage hen geset voir wet, in presentiën vanden calengierdere oft calengierders oft in huerlieder absentiën, wettelijck dair toe nochtans geroepen sijnde, gedaen sullen hebben, soe moeten ende zijn sculdich de calengierdere oft calengierders ende elck van hen, esser oick meer dan een, bynnen sonneschijne van dien daghe opten beyaert te stellene te consigneren, ende te namptiseren de principale penningen vander coopmanscap int geheele, eest tgoedt met gereden gelde vercocht. Oft esser ander voirweerde, dair vore alsdan alsulcken goeden sekerheyt ende vasticheyt te settene, van cautiën, borghtochten ofte panden, goetgenoech zijnde, om dair | mede de geheele coopmanscap, nair uuytwijsen vande geoirloofden verweer- verso den, dair den palmslach op gegeven ware, sonder eenich gebreck oft calengieringe dair ane te zijne, te voldoene sonder argenlist in eeniger manieren, op versteken ende vervallen te zijne, van huerer calengieringen, dier gebreckelijc inne ware.

[250] Wel verstaende oft de calengierdere oft calengierders, vanden selven vercochten goeden tgene dat voerscreven staet, ten voirs. dage bynnen sonneschijne niet en voldeden, dat alsdan zij van huerer calengieringen versteken ende vervallen soude zijn, ende blijven, ende de coopere soude sijnen coop behouden ende gegoedt worden voldoende sijne vorweerde.

[251] Item, oft oic eenich vanden calengierders niet als boven en namptizeerde oft cautie en stelde, oft oick nairde namptizatie zijne genamptizeert gelt wederheelde ende zijne cautie wederriepe, soe soude insgelijcx die oick van zijnder calengieringen versteken ende vervallen zijn ende blijven, daer mede soe sceydende van zijnder calengieringe. Nochtans dit wederhalen vanden penningen, ende dwederroepen vanden cautiën, en can niet gesijn in prejuditiën vanden coope, alsoe hier na verclairt sal staen.

fol. LXX

[252] Item, vanden voirs. genamptizeerden penningen bijden voirs. calengierderen geconsigneert, soe sal terstont de vercoopere als hijt versuect, betaelt ende voldaen worden, nair uuytwijse der geoirloofden vorweerden, des moet hij treckende zijne penningen, ende vol-

p 46

daen zijnde, in gevalle van processe tusschen de calengierders tselve vercochte oft vermangelt goedt opdragen metten halme in handen vanden heere, tot behoef vanden gheenen dien die calengieringe aengewesen sal worden.

[253] Met alsulcken verstande dat een calengierdere, oft oick de coopere niet eer gehouden noch sculdich en es zijne penningen te namptizeeren, oft cautie oft seker te setten bynnen sonneschijne, dan als coopere ende vercoopere, de coopmanscap met heurder eedt als boven verclairt hebben. Ende dan magh de selve calengierdere noch kuese hebben, (de coopmanscap als boven geweten) die te aenveerdene oft te latene, want en namptizeert oft en set hij den sekere oft cautie als boven te vollen dan bynnen den sonneschijne niet, soe es verso hij versteken ende vervallen, van zijnder calengieringen, gelijck vore verclaert staet.

[254] Item, soe lange als een calengierdere zijne penningen niet genamptizeert, oft de cautie niet geset en heeft als boven, soe blijft de coopere verbonden zijne coopmanscap te voldoene, ende en wordt metten calengierene, dair af niet ontslagen. Want worter niet genamptizeert oft cautie gestelt bynnen sonnenschijne als vore, soe blijft hij coopman, ende moet de coopmanscap voldoen, die hij gedaen heeft.

[255] Item, soe wanneer een calengierdere genamptizeert heeft, oft cautie gestelt gelijck vore, soe magh de coopere wilt hij ontslagen zijn, ende blijven van dier coopmanscap, al wairt oick zoe dattet den calengierdere beroude, ende zijne penningen wederhaelde, want wilt de coopere, soe moet dan zijne calengieringe stadt grijpen ende blijven.

[256] Item, soe verre de coopere wilt hij magh hem met rechte opponeren tegen den calengierdere oft calengierders, soe verre hij eenige reedene heeft, dair mede hij sustineren wilt de calengieringe oft calengieringen van onweerden hem dair af te rechte te stane, des moet hij in dien gevalle ten dage als vore bynnen sonneschijne oick doen, van namptizeren

fol. LXXI

ende cautie stellen, gelijck als dat vore | vanden calengierderen gescreven ende verclaert staet op dair af oick, in gebreke van dien vervallen ende versteken te zijne ende te blijven.

Ende oft de copere hem niet opponeeren en wilt, mair bekendt den calengierdere zijne naderscap, soe moet dan de calengierdere oick doen gelijck vore verhaelt staet, op versteken tzijne. Noch van den leengoeden alleene.

[257] Item, boven tgheene dat voerscreven staet, aengaende den leengoeden, eest oick clair ende openbair voir recht bekendt, dat een coopere van leengoeden, soe wanneer hij dair inne beleendt, gegoedt ende gevesticht es, alsoe dat na shoofs recht behoort dairse onder resorteren, van dien goeden magh doen afhouwen thoudt, oft de houten dier opstaen, ende doense van dien gronde vueren oft leggen, die hem dan sculdich sijn toe te behoorene, ende te volgene, al worden die goeden dair na gecalengiert, ende dede hijse afhouwen voirde guedinge, oft nade calengieringe, die soude hij den calengierdere moeten goetdoen.

[258] Item, insgelijcx soe behooren den coopere vanden leengoeden nade guedinge te verso volgene, de vruchten die opt selve goet | gewassen zijn, soe verre zij gevelt liggen, oft afgedaen sijn, soe dat zij niet en staen ende wassen, al waren die oick gevelt oft afgedaen, noch opten selven grondt, ende dat geschiet ware voirde calengieringe.

p 47

[259] Item, ofter oick eenige hueringen, chijsen, renten oft erfpachten die mede vercocht waren, verschenen ende gevallen waren voir ende eer den coop van dien leengoeden gecalengiert ware, soe souden die oick sculdich sijn, den coopere te volgene, al wordt den selven coop na gecalengiert. Mair watter van houts wegen noch staet wassende, oft afgehouwen eyken hout oft dies gelijcke, leeght opten selven grondt, oft oick vruchten wassende, ende datter noch niet verscheenen en es, ter tijt vander calengieringen, dat es al sculdich den calengierdere te volgene, ende niet den coopere.

[260] Item, oft de coopere aen tvoirs. leengoedt nair de guedinge eenige nootlijcke reparacie doen moeste bynnen jairs ende eer tselve goedt gecalengiert ware, hadde moeten doen, ten proffijte vanden selven goede, die soude de calengierdere, sculdich zijn den coopere weder omme I metten principalen coope penningen te restituerene. Mair oft hij anderssins

fol. LXXII

nair zijnder genuechten opte selve goeden bynnen den tyde datse calengierbaer waren, yet dede maken, metsen oft tymmeren, dair en soude de calengierdere niet af geven, ende nochtans sout metten selven goeden den callengierdere volgen ende toebehooren.

[261] Item, int vercoopen vanden leengoeden, soe moet de vercooper (eest niet ondersproken), den heere zijn heergewede, oft vroome betalen, ende de coopere oft de calengierdere, dmanen ende dwijsen. Ende oft de coopere den calengierdere vanden leengoeden zijne naderscap ontkende, dat hij doen magh op zijn pericle, ende men met rechte bevindt, dat den calengierdere zijne naderscap aengewesen wordt, soe moet indien gevalle de coopere dan noch den heere sijn heergewede oft vroome betalen, midts sijnder oppositiën. Ende bekendt hij hem zijn naderscap sonder proces, soe moet de heere tevreden zijn, metten heergewede oft vroomen, die hij ontfangen heeft, ende de calengierder en geeft altijts, maer dmanen ende dwijsen, alsoe niet ondersproken en es. | verso

Hier na volgen de rechten vander Devisen alsoomen die nair doude heerbringen onderhouden, ghebruyct, geuseert ende gehanteert heeft. Ende also ic Jan Van Ophem voirgen., die ten versuecke ende van mijnen heeren doen wesende, midts datter niet af gescreven en was, bij een gebracht ende vergadert hebbe, te wetene int jair onss heeren duysent vijfhondert ende derthiene, nair Paesschen, doen de leden vander devisen alhier vergadert waren, die daer bijden selven mijnen heeren rijpelijck oversien wesende, eendrachtelijck geaccordeert, geslooten ende verclaert hebben trecht vander Devisen alsulck te zijne. Ende tselve es insgelijcx dair na noch bij mijnen heeren vander stadt van Mechelen nu regerende geschiet, alsoe die hier na volgen ende gescreven staen. Vanden fundamente des rechts vander Devisen.

[262] In den yersten es te presupponerene ende te wetene om alsoe dan voirts te comene ten principalen rechte vander Devisen, dat tselve recht wel gefundeert es in den

p 48

fol. LXXIII

goddelijcken rechte, in der bruederlijcken liefden en | caritaten, dat wij anderen doen souden, dat wij souden willen datmen ons dede, om dair duere de ondersaten vander Devisen, alsoe in goeder bruederlijcker liefden ende eendrachticheyden te houdene, ende te bewarene, ende in ende met goeder justitiën ende rechtveerdicheyden te vuedene ende te bescermene.

[263] Item, ten anderen soe eest claer ende openbair, dat tselve recht vander Devisen, zeer comform ende gelijck es den edelen gescreven en keyserlijcken rechten,dairt inne wel ende degelijck gefundeert ende gevesticht es. Ghemerct ende aengesien dat een aenleggere es van civilen personelen actiën oft saken, dair hij omme met rechte volgen wilt, altijt gehouden es den verweerdere ende zijne have te vervolgene, ter plaetsen ende voir tgerichte dair hij geseten es, sonder hem, oft zijne have, ten ocsuyne van dien, in eeniger ander plaetsen oft voir andere gerichte te moigen doen houden, hachten, letten, someren oft arresteren, in eeniger manieren. Oft eest van civilen saeken, actiën oft saken ter plaetsen ende voir tgerichte dair tgoedt grondt ende bodem gelegen sijn, dair hij op volgen wilt, ende dairtoe hij actie pretendeert te verso hebbene. Ende datmen | van allen crimineelen saken, daer lijf ende let aen verbuert sijn, den misdadighen altijt sculdich (des versacht wesende) te leveren ter plaetsen dat hij zijn leste feyt, daer hij zijn lijf ende let mede verbuert magh hebben gedaen heeft. Vanden oirspronge ende beginsele vanden voirs. rechte vander Devisen.

[264] Item, desen gepresupponeert ende vore gestelt, om dan voirt te comene totten oirspronge ende beginsele vanden selven rechten vander Devisen, ende wairomme dattet alsoe geheeten magh zijn, soe es te wetene dat ic bevonden hebbe uuyt zekeren ouden registeren, gescriften ende depositiën oft getuygenissen, van vele oude diverssen eerbaren ende ouden personen, mannen van eeren, ende van gelove dien tselve recht vander Devisen, wel condich ende kennelyck was, ter tijt over vele jairen geleden, als zij bij huerlieder eeden, dair op gehoort, ende geexamineeert sijn geweest, dat omtrent den jairen, onss heren alsmen screef tusschen den thienen ende elf hondert jairen nair onss heeren verrisenisse, alsdoen mair een heere en was, van allen den landen, heerlijcheyden ende plaetsen, die nu noch onder trecht vander Devisen zijn gecompensendeert ende begrepen worden, die de selve lande alsoe

fol. LXXIV

beheerde | ende domineerde, opt recht vander Devisen, dat hij hem alsoe gediviseert, overdragen, ende sijnen tijt duerende onderhouden werdt gelijck als dat na in zijnder tijt blijcken sal totter tijt toe, dat de selve landen, nair sijn doot, bij hooryen van een gediviseert, verscheyden ende gedeylt worden, op donderhouden nochtans vanden selven rechte vanden Devisen, gelyck dat innegestelt, gedeviseert ende onderhouden hadde geweest. Alsomen dat tselve recht, nair mijn simpel ende cleyn verstant, wel magh scrijven, ende heten, yerst trecht vander Devisen, uuyt dien dat de een heere van allen den selven landen, dair inne dat recht alsoe voir sijne Devise gedeviseert, overdragen ende onderhouden hadde. Ende ten anderen vander Devisen, uuyt dien dat deselve landen, ende heerlijcheden, dair na bij horyen, op donderhouden vanden selven rechte gediviseert ende gedeylt sijn geweest.

Hoe trecht vander Devisen gedeylt wordt.

[265] Nairvolgende tgene dat voerscreven staet ende om dan voirt totter principaelder materyen te comene, ende trecht vander Devisen te verclarene, hoe dat dat onderhouden, geuseert, gebruyct ende gehanteert | es geweest, soe eest inden yersten clair ende openbair verso dat tselve recht vander Devisen in twee principalen deelen gedeylt magh worden, te wetene in civilen actiën, ende in criminelen.

[266] Item, de civile actien die moigen voirt gedeylt worden, in personeelen actiën ende reëlen, oft bodem ende grondt aengaende.

Vanden reëlen actiën.

[267] Item, als vanden reëlen actiën, bodem ende gront aengaende, dair af es sculdich eenyegelyck die hem dair toe recht oft actie pretendeert te hebbene, dat te vervolgene ter plaetse dair den selven bodem ende grondt gelegen sijn, ende te rechte reporteren nair trecht ende den stijl vander selver plaetsen.

Vanden personeelen actiën.

[268] Item, als vanden personeelen actien, soe es trecht vanden Devisen alsulck, ende es alsoe eenpaerlijck onderhouden geweest, ende voir recht bekendt, dat nyemandt inden landen, heerlyckheyden oft plaetsen vander Devisen geseten in lijve noch in goede gehouden, gehacht, gelet, gecommert, noch ghearresteert en magh worden, in | egheender manieren in

fol. LXXV

eeniger ander plaetse vander Devisen buyten den gherichte, dair hij buycvast geseten ende woonachtich es, soe verre de selve persoon geseggen can ende seeght voir ende eer hij te dier plaetse rechte gecomen es, dat hij hof ende heere heeft.

[269] Item, ende soe verre eenich ondersate vander Devisen buyten der plaetsen, dair hij geseten es, tot eender ander plaetse, onder de Devise gecommert ende ghearresteert wordt, in lijve oft in goede ten versuecke van eenen anderen ondersate vander Devisen, oft van eenen buyten manne, die onder de Devise niet geseten en es. In dien gevalle, soe es men sculdich den selven persoon ende zijn goedt, oft sijn goedt eest dat alleene gecommert ende gearresteert es gheweest, costelois ende scadelois tontslane, ende hem te remitterene ende te verseyndene, oft te laken volgene ter plaetsen, dair hij geseten ende woonachtich es. Behoudelyck dat hij ter selver plaetsen, dair hij ghearresteert werdt oft zijn goedt sculdich es goede cautie ende borghtocht te stellene justiciable ende bedwanckelyck, onder tselve gherichte om te sijnent dair hij te rechte behoirt ende woonachtich es, te rechte te stane ende rechts te plegene, nair trecht vander Devisen. | verso

[270] Item, oft nair desen de buyteman sijn recht voirt liete te vervolgene, alsoot nair trecht vander Devisen behoort, ende den selven ondersate dair na buyten der Devisen vin-

Cah. 7 Mech.

p 50

dende dede commeren ende arresteren voirde selve personeele actie, dair hij vore gehouden hadde geweest, ende de voirs. borghtocht gestelt hadde, als recht boven recht versueckende, alsoe dat de ondersate dair bij in scaden ende in costen quame, soe es die buyteman, soe verre men dien bynnen der Devisen can gecrijgen, gehouden ende verbonden, die costen, schaden ende interesten, den voirs. ondersate, te moeten ghilden ende betalen.

[271] Item, de officieren vanden leden vander Devisen dair alsulcke buytenman onder soude moigen comen wandelen ende converseren, sijn sculdich ten versueke ende overheysschene vander plaetsen, dair de beschadighde ondersate woont, dair vore den selven buyteman over te leveren, oft op sijn goedt, soe verre hijter eenich onderheeft, ende hem niet gecrijgen en conste te volgene, alsoot na trecht vander Devisen behoirt, als op eenen gevluchten, ende alsoe dat na vanden gevluchten verclairt sal worden. Ende oft zij des, oft yemandt

fol. LXXVI

van hen, dat weygerden oft dair af in gebreke waren, dat dan dair vore | dlandt ende dondersate van dien, ende huer goedt, dairt gebreck geviele, pandtbair ende arresteerbair sijn, ende blijven sullen, tot dat dat voldaen es.

[272] Item, om dit te bat tonderhoudene ende de leden ende de ondersaten vander Devisen te besorgene, ende van schaden ende costen te wachtene, soe behoirt de officier dat aldus te besorgene, alsoe hier na volght, te wetene soe wanneer eenich buyteman, eenigen ondersate vande Devisen tot eeniger plaetsen, onder de Devise, dair hij niet geseten en ware, wilde doen commeren ende arresteren vore personeele actien, dat hij als hij dair toe geadmitteert sal worden, gehouden soude sijn goede cautie ende borghtocht, bedwanckelijck onder tselve gerichte zijnde te stellene, dat hij alle de costen, schaden ende interesten, die ten ocsuyne van dien arrestemente, ende die dair uuyte souden moigen spruyten, den gearresteerden toecomen ende geburen souden der voirs. plaetsen oft den ondersaten van dien betalen soude, ende dair af costelois ende scadelois souden. verso Vanden gheenen die trecht vander Devisen in desen niet genieten en moigen. |

[273] Item, ende es hier inne te wetene ende te verstane, soe verre de gearresteerde persoon eenige Vrijheyt aengenomen hadde in eeniger plaetsen vander Devisen, ende aldair woonachtich ware, gevlucht van buyten aldair comen sijnde, ende alsoe versochte als een ingesetene vander Devisen, nair trecht vander Devisen, hem ende sijn goedt ontslagen te zijne, dat die totter borghtocht voerscreven noch sculdich es ten versuecke vanden gheenen, die hem ende zijn goedt, oft hem oft zijn goedt alleene, hadde doen commeren ende arresteeren, in dier saken, de selve zijn Vrijheyt, te remedieeren ende te verthyene, ghelovende hem dair mede niet te behulpene, mair nair trecht vander Devisen te rechte te stane, ende alsdan soe magh den selven persoon trecht vander Devisen te baten comen, ende hij ende zijn goedt sullen dair op ontslagen worden, ende anders niet.

[274] Item, tvoirs. recht vander Devisen en magh niet te baten comen, noch suffrageeren den gevluchten uuyter Devisen, oft den voirvluchtigen, al ware hij onder de Devise geseten, mair moet te dier plaetsen, dair hij onder de Devise gearresteer wordt (soe verre de

p 51

vlucht, oft voirvluchticheyt, met wettegen beschede | bleeken rechts plegen sonder dien tontslane, nair trecht van der Devisen.

[275] Item, tselve recht en can oick niet suffrageren noch te baten comen den gheenen, die van tsprincen penningen sculdich oft tachter es, oft van vonnissen, oft oick van assysen, oft van eeten ende drincken, ende van montcoste, oft van boeten, verbuerten ende brueken, bij hem gecommiteert ende gedaen, ende gerichten ende injuriën aengaende, maer moet dat te dier plaetsen, dair hij aengetast oft gecommert wordt, oft gedaen oft verbuert magh hebben, rechts plegen ende betalen, sonder trecht vander Devisen in dien te genietene.

[276] Item, voirt wordt van desen rechte uuytgenomen, om tselve niet te gebruyckene of te genietene de gheene die in eenige andere plaetse vander Devisen buyten der gheenre dair hij geseten es, hem verlooft ende verbonden heeft, eenige somme van penningen, cooren, greyn eenige coopmanscepen oft anders ware te betalene of te leveren, oft anderssins eenige andere geloften te voldoene, mair die magh bijden gheenen, dien hij de geloften gedaen heeft, ende zij wettelijcke bleeken, nair dat den dagh, die dair af genomen es geweest, overleden es, overgeheyscht worden | om nairvolgende zijnder geloften, over te comene, ter plaetsen dair hijst gedaen heeft, ende die te voldoene, oft trechts te plegene vander selver plaetsen, dair hij de geloften gedaen heeft, soe verre hij hem presenteert tonrechte overgeheyscht.

Vander manieren van overheysschen.

[277] Item, om dese overheysschen te doene, soe heeft men dat gewoonlijck geweest te hanterene, ende eenpaerlijck alsoe dat onverbrekelijck onderhouden, inder manieren nairvolgende, te wetene soe wanneer yemandt onder de Devisen, buyten der stadt, ende Vrijheyt van Mechelen geseten eenige geloften, den poirteren ende ingesetenen vander stadt van Mechelen gedaen heeft, bynnen der selver stadt ende Vrijheyt ende zijne geloften niet en voldoet, dat alsdan die geheyscht wordt, met brieven vander. voirs. stadt van Mechelen, die gedierigeert ende beschict worden aenden officier vander plaetsen, dair andere de geloonere woonachtich ende geseten es, met eenen bode vander selver stadt. Ende als een poirtere oft ingesetene vander voirs. stadt, oft eenich andere onder de Devise geseten eenige geloften gedaen | heeft buyten den bedrijve van Mechelen oft van dair hij geseten es, tot eeniger ander plaetsen onder de Devise, ende die niet en voldoet, dat alsdan bijden officier vander plaetsen, dair de geloften geschiet zijn, met twee scepenen van dien gerichte overgeheyscht wordt. Eest een poirtere oft ingesetene van Mechelen bynnen Mechelen, aen een der commoingmeesters, ende twee scepenen der selver stadt. Ende eest een ondersate van eender ander vander Devisen aenden officier vander plaetsen, dair die geloverd, woonachtich ende geseten sijn.

[278] Item, om tot dien brieven vanden overheysschen te comene, soe wordt dat ende es dagelijcx alsoe gepractizeert ende geuseert geweest, als de geloften voir scepenen inde voirs. stadt van Mechelen geschiet sijn, ende bij een secretaris vander selver stadt geteekent ende bescreven, soe consenteert een der commoingmeesters dat geweten ten versueke vanden gheenen, dien de geloften gedaen sijn, de voirs. brieve in behoirlycker formen, sonder ander

fol. LXXVII

verso

fol. LXXVIII

p 52

solempniteyten. Ende soe wanneer de geloften voir poirters oft ingesetenen vander stadt geschiet sijn, soe hoort de voirs. commoingmeester bij eede spreeken de gheene dier bij verso waren doense geschieden, ende | bevindt hijse, alsoe geschiet zijnde, spe verleent hij ende consenteert hij gelijcke brieven, in behoirlijcken formen, die dan bestelt en gedragen worden, bij een geswoirnen bode vander voirs. stadt. Aenden officier vander plaetsen, dair de gelovere onder geseten es, hem gevende dair mede zijnen salaris, die de gheene verleeght, die den heysch doet, metten costen vanden brieve ende vanden bode gedragen int geheele sesthien stuyvers, die de voirs. gelovere hem sculdich es weder omme te restitueren, metten principalen geloften, soe verre hij te rechte overgeheyscht wordt.

[279] Item, wanneer dan een poirtere oft ingesetene vander voirs. stadt bijden officier als boven met twee scepenen vander geloften geinformeert zijnde, aenden commoingmeester ende twee scepenen van Mechelen overgeheyscht wordt oft een ander ondersate, van eender ander plaetsen vander Devisen aenden heere dair dondersate onder geseten es, toe hooren de twee scepenen van Mechelen gelast bijden commoingmeester, eest een poirtere oft ingesetene van Mechelen, dair af dbescheet, ende den thoon vanden geloften, die de poirtere, oft inge-

fol. LXXIX

setene van Mechelen gedaen heeft, oft de heere vander plaetsen, dair | dondersate onder geseten es, bijder rappoorte vanden voirs. scepenen, dair de gelofte geschiet soude sijn, op hueren eedt, die zij dair af bijden eede vanden gheenen dier bij geweest hebben gehoort ende verstaen hebben. Ende alsdan geeft de officier overe den salaris voirden dieneren vander stadt van Mechelen, oft voirden officier, dair de gheene geseten es, die overgeheyscht wordt, welcke dieneren vander stadt, gelast worden bijden commoingmeesters voirgen., als scepenen die geloften blijcken, ende den commoingmeester dair af geadverteert hebben, den selven heysch ter executiën te stellene. Ende van dan voirtane soe sijn de selve dieneren, oft dander officier, nair dat zij den overheysch metten salaris dair toe staen, ontfangen hebben, dairvore sculdich inne te stane, welcke costen int geheele gedragen aenden officier, scepenen ende dieneren tsamen oick sesthien stuyvers, die de gheene verleggen moet, die den overheysch doet doen, des moet de overgeheyschte die weder omme metten principalen restitueren ende betalen, soe verre hij te rechte overgeheyscht es geweest. Doverdragh dat ghemaect wordt bij wijlen hertogen Philips van Bourgoigne verso aengaende den poirters. |

[280] Item, van desen voirgen. rechte en plach nyemande uytgenomen noch vrij te zijne, dan die onder de Devisen woonde, hij en moeste tot zijnder geloften overgelevert worden, als was hij poirtere van eenigen vanden steden vanden Lande van Brabant, oft sinte Peters man van Loovene, oft eenich messnyede man vanden prince, oft anderen heren van Brabant uuyt dien dat trecht vander Devisen vele andere es dan eenige buytenpoirterie oft Vrijheyt bovengen. Mair int jair onss heren duysentvierhondertvierenveertich soe zijn aengaende den personeelen geloften vanden poirteren vanden drie steden Loovene, Bruesele ende Antwerpen bij tijden van Onsen genaden heren wijlen saliger ende eedelder memoriën hertoghen Philips van Bourgoignen ende zelden twisten opgestaen ende geresen tusschen de voirs. stadt van Mechelen ter eenre ende den voirs. drie steden Loevene, Bruesele ende Antwerpen ter ander

p 53

zijden, onder overleveringen wille alleene, van huerlieder poirters, bynnen der stadt van Mechelen, die onder de Devise woonden ende geloften gedaen hadden, ende voirtane noch doen souden, dair inne soe verre geprocedeert werdt bij zeekere commissarise, dair te bijden selven onsen genaden heere gecommiteert, als dat de selve steden bij middele van henlieden om vaste vrede ende eendrachticheyt, | ende goede nagebuerscap onder ende tusschen hen te

fol. LXXX

vuedene ende te onderhoudene ende te verhuedene, alle lasten ende inconvenienten, die anders dair af hadden moigen comen vanden selven huren geschillen ende des dair aen cleefde mynnelick overcomen zijn, voir doen ende den toecomende tijt inder manieren nairvolgende.

[281] Inden yersten dat van doen voirtane der voirgen. steden van Loevene, Bruesele ende Antwerpen poirters, geseten bynnen den voirgen. lande vander Devisen, die bynnen der voirgen. stadt van Mechelen doen sullen eenige geloften remidiërende alle hueren Vrijheyt, dair mede zij hen dair tegen souden moigen behulpen, bij egheene vanden drie steden voirgen., dair zij de Vrijheyt vander poirterijen hebben, vanden selven geloften bescut noch verantwoort en sullen worden. Mair sullen bijden officieren, dair onder zij inden voirgen. lande vanden Devisen sijn geseten, ten versueke vanden selver stadt van Mechelen inder selvere worden gelevert tot hueren geloften. Bij alsoe dat der gheene vanden voirs. drie steden dairse poirters zijn bij certifatiën vander selver stadt van Mechelen, oft bijden overheysch brieve die zij dair omme aenden voirgen. officieren sal doen scrijven | blijcke dat de selve poirteren, de verso selve geloften gedaen hebben, remedierende alle huere Vrijheyt, daer zij toebehoiren, ende anders zullen zij moigen genieten der Vrijheyt, dair zij toe behooren niettegenstaende den geloften, die zij inder voirs. stadt van Mechelen gedaen mochten hebben, ende altijt ter costen vanden ongelijcke.

[282] Item, dat alle de gheene dien eenige geloften geschiet zijn oft gedaen sullen worden, dair af de dagen van betalingen oft vorweerden te voldoene comen zijn, ende verschijnen sullen vanden selven geloften trecht vander Devisen, ende den overheysch dair af, over de gheene die de selve geloften gedaen hebben, oft over hueren erfgenamen sullen moeten begeeren ende versueken bynnen twee jairen nair dat alle de termijnen van betalingen dair af, oft vanden vorweerden te voldoene verscheenen sullen zijn, ende bynnen een jaire nair den selven heysch, dexecutie dair af begheren, ende die bynnen den selven jaire ten eyndt uuyt vervolgen, alsoe verre alst in hen es, ende oft zij des alsoe niet en daden, latende den tijt verstrijcken, dat zij den metten rechte vanden Devisen vanden selver geloften, hen niet meer en sullen moigen behelpen. |

fol. LXXXI

[283] Item, dat inden selven tijdt niet begrepen en sullen zijn ombejaerde kinderen dien die geloften toebehoiren mochten, bij versterfenissen oft anderssins, mair dat die dair af ombegrepen sullen zijn, tot dat zij achthien jair oudt zijn. Ende alsdan sullen zij dair na oick moeten bynnen den voirgen. tijdt trecht versueken ende achtervolgen in der manieren voer screven op dat huer momboiren oft vrienden van huerent wegen trecht niet versocht en sullen hebben.

[284] Item, dat oick inden selven tijdt, nyet begrepen en sullen zijn lieden die buyten landts zijn, oft anderssins oft met gevangenissen oft sunderlingen oppenbaeren noodzaken benaer ende belast, alsoe dat zij guetelyck tselve recht niet versueken, noch vervolgen en

p 54

mochten, dwelke bynnen den voirgen. tijde van twee jairen, nair dat zij wedercomen oft tot hem selven comen sullen zijn, tvoirs. recht sullen moeten versueken, ende bynnen den derden jaire vervolgen inde manieren voerscreven.

[285] Item, oft eenige persoonen die alsoe eenige geloften gedaen hebben, oft doen verso sullen naden verschenenen | termijnen, vanden selven geloften, oft dair vore ruymden, vluchtich worden oft vertrocken, in anderen plaetsen, dat de gheene, dien de geloften gedaen zijn trecht vander Devisen versueken, ende den overheysch daer af doen sullen moigen ende trecht volgen op dier vluchtiger persoonen goeden, alsoe dat naden selven rechten behoort. Ende oft zij met dien goeden tot huerer volder betalingen niet en quamen, soe sullen zij dat ghebreck altijt moigen verhalen, op dien vluchtegen oft vertrockenen persoon, naden voirgen. rechte vander Devisen, soe wanneer hij wederomme comen sal wesen bynnen den lande vander Devisen, nader manieren voerscreven. Van desen pointe sal hier na nairder verclaren gedaen worden hoemen in dien gevalle, ende diergelijcke sculdich es ende behoort te procederene, ten tijde ende plaetsen dair dat dienen ende behooren sal.

[286] Item, tvoirs. overdrach ende mynnelyck appointement vanden voirs. steden, aengaende den voirs. poirters ende alle de pointen van dien voerscreven, heeft ten tijde als boven dese selve onse genaden heere (goeden rijpen raedt dair op yeest gehadt hebbende, om

fol. LXXXII

gemeynen orbore, nutscap ende proffijt van hem selven), ende vanden | selven zijnen steden, ende om die in goeden vrede, mynre ende eendrachtichede met malcanderen te houdene, belieft, geratificeert ende geapprobeert, willende ende ofts noot ware, statuerende ende verleenende den selven steden, ende elcken van hen de voirgen. poirter, ende elcken van dien, gelijck ende in alle der manieren, die hier boven gescreven staen, om die van doen ende voirtane tot eeuwigen dagen vast, gestadt ende onverbrekelyck onderhouden te worden. Behoudelyck hem altijts zijnder Heerlijckheyt ende den selven steden ende elcken van hen hueren rechten van hueren poirterijen, Devisen ende anders, sonder in eenigen anderen pointen in toecomende tijden, in prejuditiën, van yemandt van hen geallegeert te wordene in eeniger manieren.

Hoe de geloften vander Devisen te verstaen sijn.

[287] Item, hier bij es te merckene te wetene ende te verstane dat niet tegenstaende den voirs. mynnelijcker overdrage ende appointemente inder vuegen als boven geratificeert ende geapprobeert eenyegelijck die onder de Devise geseten es, ende tot eeniger plaetsen vanden leden vander Devisen yemandt eenige geloften doet, oft gedaen heeft, aldair om der selver verso | geloften wille heysthbaer ende leverbaer es, al waert oick soe, dat aende selve geloften, niet gevueght en waren, de nairvolgende woirden, diemen nu gemeynlijck useert, nair trecht vander Devisen ongepoirtert ongewijt ende ongeclergijt oft eenige van dien, oft sonder eenige poirterije te renuncierene. Gemerct ende aengesien dat die woirden, nair tvoirs. oudt recht vander Devisen niet en behoeven, noch van noodt en sijn dairtoe gevueght te wordene, als de geloften anderssins wettelijcke, blijcken moigen geschiet te zijne maer wordt alleenlijck die renunciatie vander poirterijen, achtervolgende den voirs. overdrage gedaen, oft de voirs.

p 55

woirden dairtoe gevueght, omde zekerheyt wille vanden gheenen diemen de geloften doet, want die den gheenen, die hem de geloften gedaen hadde, soe verre hij poirtere van eenigen vanden voirgen. drie steden waren, ende de selve zijne poirterije niet gerenuncieert, oft hem ongepoirtert ende ongevrijt nyet verlooft en hadde, nyet te rechte overgeheyssthen en soude connen, dat den selven zijnen heysch stadt grijpen soude, ende sorteren zijn effect. Want in gebreke van dien, soe en soude die poirtere niet darven overcomen, noch oick overgelevert worden, noch dairomme en soudemen dondersaten van dien plaetse dair die poirtere geseten ware, niet connen gehouden noch gearresteren.

fol. LXXXIII

[288] Item, es insgelijcx te wetene en te verstane, soe verre eenich ondersate vanden lande vander Devisen eenige geloften, hoe naect en simpel die waren als boven gedaen hadde, voir ende eer hij eenige vanden voirgen. poirterije aenname, dat in dien gevalle nochtans niettegenstaendt der selver zijnder aengenomender poirterijen, hij te rechte soude moigen overgeheyscht worden, ende sculdich sijn overgelevert te wordene, oft in weygeringen van dien, soe soude dlandt, daer hij geseten ware, ende dondersaten van dien, ende huer goedt oock pandtbair ende arresteerbair sijn ende blijven, tot dat de geloften voldaen souden sijn. De maniere ende usance diemen costuymelijck useert, nair dat yemandt overgeheyscht es, van personeelen actiën ende geloften.

[289] In den yersten als yemandt geheyscht es ende de officier vander plaetsen dair de gelovere geseten es den heysch ontfangen heeft, gelijck vore verclaert staet, soe es de officier sculdich ende verbonden den voirs. gelovere te doen gaen, ende over te seyndene, tot sijnder geloften om die te voldoene, oft selve dien over te leveren.

[290] Item, oft de gelovere die overgeheyscht es, dat niet en | dede, ende dair inne verso gebreck gebuerde, het ware dat dat toe quame bij versuempten, oft bij sculden vanden officier vander plaetsen dat hij dien niet en dede overgaen, oft aldair onder zijn bedrijf, crijgelijck zijnde, het gaen oft converseren, sonder overgaen oft te voldoene, oft dats de geheyschte niet en voldede, al hadt hem de officier bevolen, soe es alsdan sculdich de officier van der plaetsen, dair de gheene geseten es, dier de geloften gedaen sijn, ende die den overheysch heeft doen doen, tot zijne versueke, op dondersaten ende huer goedt vander plaetsen, dair de overgeheyschte woondt, te houdene ende te hachtene, totter tijt toe, dat de gelovere overcomen sal zijn, tot zijnder geloften. Midts den welcken alsdan de ondersaten, hueren goedt, ende dlandt, ontslagen souden worden, ende niet eer, ten ware oick alsoe dat de gelovere overgeheyscht zijne geloften voldede, ende den gheenen, dien hijt gelooft hadde, gecontenteert ende te vreden gestelt hadde, ende de costen die ten ocsuyne van desen souden moigengebueren souden sculdich zijn te betalene, die int ongelijck bevonden souden worden.

[291] Item, in gevalle als boven, eenige ondersaten van eenige plaetsen vander Devisen, alsoe gearresteert worden, soe | moigen die vander selver plaetsen dlandt de selve gearres-

fol. LXXXIV

teerde ende huer goedt die midts dien verbonden sijn, ende staen voirde voirs. geloften ende overheysch, ontslaen ende lossen, als zij den officier vander selver plaetsen overleveren. Oft als hij hem selven dair vore overgaet, die alsoe overgelevert, oft overgegaen zijnde, aldair moet

p 56

blijven, tot trecht dair af voldaen sal zijn, oft dat de overheysschere gecontenteert ende tevreden gestelt sal worden.

[292] Item, oft de gelovere nairden overheysch vluchtich worde buyten der Devisen, oft storve, ende hij eenich goedt, have oft erve achtergelaten hadde, ter plaetsen daer hij geseten es oft was, dat nyemandt als erfgename aenveerdt en hadde, soe es de officier van dier plaetse gehouden ende dair toe verbonden, souden dlandt dondersaten ende huer goedt ontslagen zijn, tselve goedt tot tsgoedts coste te innen toverene, ende in behouwender handt te settene, tot behoef vanden voirs. heyssche, ende anderen dier dair toe souden moigen recht pretenderen te hebbene, insgelijcx soe moet de officier oick doen des versocht zijnde, al ware verso de gevluchte ewech voirden overheysch oft gestorven. |

[293] Item, oft yemandt eens gevluchten oft doode goedt als erfgename aenveerde, dat in dien gevalle die aenveerdere alsdan overgeheyscht magh worden, om de geloften te voldoene vanden gheenen dien tselve goedt toebehoirde, ende dair behoirt trecht vander Devisen inne gedaen ende gevordeert te wordene, gelijck mens van gevluchten oft dooden doen soude, soe verre hij niet gevlucht oft gestorven en ware.

[294] Item, ende oft de gevluchte, oft doode wiens goede nyemands aenveerdt en heeft, een poirter oft ingesetene vander stadt ende Vrijheyt van Mechelen geweest hadde, soe moet en es sculdich de gheene dien de geloften bij dien gevluchten oft dooden gedaen zijn geweest, ende tot wiens versueke den voirs. overheysch geschiet es. Wilt hij van zijnder geloften voldaen worden, op diens selfs gevluchts mans oft dooden goedt selve in persoone oft bij een procureur sijn recht vervolgen ende zijn bethoen doen, alsoemen dat sculdich es, ende costuymelijck ende gewoonlijck geweest heeft te doene nair trecht ende den stijl vander selver

fol. LXXXV stadt. |

[295] Item, ende oft de gevluchte oft doode ware geweest een ondersate van eenich van allen den anderen leden oft plaetsen vander Devisen, die de geloften gedaen hadde, eenigen poirtere oft ingesetene vander voirs. stadt ende Vrijheyt van Mechelen, soe es sculdich gehouden ende verbonden de officier van dier plaetsen, dair die gevluchte oft doode woonde, eer hij vluchte oft sterf, achtervolgende den voirs. overheyssche, oft goedt van dien gevluchten oft dooden, selve als heere ten coste van den goede trecht te vorderen, ende alle de dagen van rechte dair toe diemen nairden stijl van dien gerichte uuyt te volgene ende alsdan den gheenen die den overheysch heeft doen doen, te adverterene ende den dagh te condigen, die hem geset es, sijn bethoen te doene, om tselve zijn bethoen voir dat gerichte te comen doen, oft anderssins en soude dlandt dondersaten noch huer goedt niet overslagen connen gesijn. Ende insgelijcx behoirt een ander officier vander Devisen te doene, dair onder eenich goedt gevonden wordt, den voirs. gevluchten, oft dooden toebehoorende, al en ware hij onder hen verso niet geseten geweest, soe wanneer hij des wettelijck versocht wordt. |

[296] Item, de voirgen. dage die betekent es om dbethoen te doene, soe es alsdan die geadverteerde overheysschere sculdich ende gehouden aldair te comene ende zijn bethoen te doene, ende zijne scult te verifierene met zijnder eedt, alsoe dat behoirt ende sculdich es te geschiene, oft in gebreke van dien, soe soude hij versteken wesen, om sijne geloften nairden Devisen Recht, niet meer te moigen vervolghen, ten ware dat hij wettige onscult thoende, oft liet weten, dat hij alsdan te dien dage niet gecomen en conste, oft en hadde connen geconnen.

p 57

[297] Item. soe wanneer de voirs. bethoenen, opten voirs. gevluchten oft dooden in der manieren als boven gedaen sullen zijn, soe sullen de gheene die huere bethoonen gedaen hebben, nair trecht vander Devisen, voir al betaelt worden van der goeden die achterbleven zijn, ten zij datter zijn gepreveligieerde sculden, als huyshueren, sprincen penningen, der stadt assysen nair tverbont ende gewesen vonnissen.

[298] Item, es oick trecht vander Devisen alsulck oft een gevluchte als boven, egheen goedt achter en laet | ter plaetse dair hij geseten es, en geheyscht heeft geweest, dat alsdan

fol. LXXXVI

dlandt de ondersaten van dien ende huer goedt dair af ontslegen zijn, soe verre de officier zijn neersticheyt ende diligentie nairden heysch gedaen heeft, om dien over te seyndene, ende te leveren, ende niet en heeft connen gecrijgen om dat te doene, mair soe verre de selve gevluchte wederomme dair na, eer hij den selven eysch voldaen hadde, bynnen den bedrijve vanden selven officier quame, ende die officier dien alsoe tot alsulcker plaetse vonde, dair hijten soude moigen oft connen aengetasten ende dier machtigh ware, ende dat alsoe niet en dede, soe worden dair mede wederomme pandtbaer dlandt, dondersaten van dien, ende huerlieder goedt, totter tijt toe datter trecht vander Devisen, daer af gelijck boven verhaelt ende gestelt staet volcomen en voldaen sal zijn.

[299] Item, voirt eest noch voir trecht vander Devisen bekendt ende geuseert geweest dat de gheene die eenige geloften als boven gedaen magh hebben, van selfs comen magh voirde dagen van zijnder geloften, eer die verstreken, oft nair dat zij insgelijcx overleden zijn, voir oick den heysch, eer dien gedaen wordt, ende costen | te scouwene, oft oick nairden heysch verso bij den gheenen dien hij de geloften gedaen heeft ende overcomen dair af met hem dan can hij met ghelde oft schoone woerden ende can hijten tevreden gestellen, alsoe dat hij hem dagh geeft ende dien uuytstelt, sonder andere geloften te nemene, oft de selve te vernieuwene, soe wordt dan dair mede dlandt, de ondersaten van dien, ende huer goedt, ende oick de selve gelovere van dier geloften ontslegen. Alsoe dat de gheene dien die geloften gedaen waren, om dies wille dair op niet en soude moigen houden oft den gelovere overheysschen, maer vernieuwt hij zijne gelofte tot een anderen dage, soe magh hijten wederomme alsdan voldoet hijse niet, nairden selven dagh doen overheysschen, als vore.

[300] Item, soe verre oick de gelovere aenden gheenen compt dien hijt gelooft heeft, om met hem te overcomene ende die en wilt dat niet doen, noch gheenen dagh geven, mair wilt blijven op zijn recht, niet min hij doet ooghluyckinge, sonder dien te heysschene oft dien in eeniger manieren te pramene, dat hem dat wel geoorlooft es te doene sonder prejuditie vanden voirs. zijn rechte, | ende blijft soe geheel staende opte voirs. zijne actie, alsoe dat

fol. LXXXVII

de selve gelovere dlandt dondersaten van dien, ende huerlieder goeden, noch blijven ende zijn verbonden, gelijc zij te voren waren, eer de voirs. ooghluyckinge geschiede.

[301] Item, en es insgelijcx niet geoirlooft den gheenen dien eenige geloften nairder Devisen recht geschiet zijn, bij yemande den selven gelovere nair dat de dagen oick vanden geloften overleden zijn te moigen quellen oft te molesteren, voir de selve zijne gelofte met eenigen arrestemente oft commeringen, in lijve oft in goede, inde plaetse oick dair hijt gelooft magh hebben, soe verre de gelovere dair tegen seggen wilt, mair moet dair inne procedeeren, met dien over te heysschen gelijc vore verclaert staet.

Cah. 8 Mech.

p 58

Hoemen trecht vander Devisen sculdich es voirt te handelen als de officieren ende de geloveren overcomen, oft overgelevert worden.

[302] Inden yersten soe wanneer een officier overcompt oft overgelevert wordt, om dair verso bij ende met dien middele dlandt, dondersaten van dien ende huerlieder goeden | ontslagen te zijne, ende de faulte oft tgebreck bij hem compt, dat de geloften niet voldaen en sijn, oft dat trecht dair af niet gevoirdeert en heeft geweest, gelijck vore verhaelt staet, ten ocsuyne vanden welcken hij overcomen es, oft overgelevert wordt, soe moet hij dair vore gevangen blijven, tot dat hij oft yemandt anders de principale geloften, dairomme dattet geschiet, metten costen dair omme gedaen, betaelt ende te vollen voldaen sullen zijn.

[303] Item, soe wanneer yemandt overgeheyscht es oft overgeheyscht wordt, oft overcompt, soe moet hij comen, es hij bijden brieven vander voirs. stadt geheyscht, aen eenen der commoingmeesters vander selver stadt, ende eest een poirtere oft ingesetene vander selver stadt, oft een ondersate van eender ander plaetsen vander Devisen aenden officier vander plaetsen, daer hij geheyscht es, ende moet aldair presenteren het zij te rechte oft tonrechte overgeheyscht.

[304] Item, de voirs. commoingmeester, oft officier dair vore dat gebueren magh, om

fol. LXXXVIII

dair inne sekerlijck te procederene, ende om hem dair inne te verwarene | dat hij in egheene schade oft lasten come, ende oick tot besorghsamheyden vanden gheenen die den voirsz. overheysch heeft doen doen, die en sal dien heysch niet ontfangen, noch insgelijcx en derf hijs niet doen, in absentiën vanden wederpartijen, mair sal dien uuytstellen sonder dien tontfangene, tot dat hij den overheysschere bij hem ontboden heeft ende gecomen es.

[305] Item, ende oft int overcomen oft overleveren voirgen. degheene niet eengelijck en ware, oft buytenweerderdere gereyst ware, die den overheysch hadde doen doen, soe en sal die officier alleene den heysch niet ontfangen, mair salder van zijnen dieneren bijnemen, alsoe dat hij des overgeheyschte zeker zij, dat hij hem dair mede ontlasten magh tot dat de overheysschere dair bij compt.

[306] Item, ende oft de commoingmeester, oft ander officier dien heysch vander wederpartijen ontfanght, soe sal hij ende es verbonden, dair inne soe vele te doene, dat trecht vander Devisen, alsoot nair verclaert sal worden dair inne gevordeert en voldaen worde, gelijck als dat geschien soude ende wederpartije dair toe geroepen ende gecompareerdt ware, verso ende alsoe dat behoort | tot besorghsamheyden vander wederpartijen, ende in voldoeningen, ende onderhoudene vanden rechte vander Devisen. Oft anderssins soude hij selve dair vore moeten innestaen, ende voldaen tgene dat de overgeheyschte soude hebben moeten, met rechte voldoen.

[307] Item, soe wanneer dan de overgeheyschte in presentiën vanden gheenen die hem overgeheyscht heeft, hem dair voir den commoingmeester oft anderen officier te rechte presenteert overgeheyscht te zijne, soe moet die dan, ende es sculdich van sijnder geloften, dair hij omme overgeheyscht es, metten costen dair omme gedaen, den voirs. overheysschere te contenterene, te betalene ende tevreden te stellene, oft dair vore in der vangenissen te gane, totter tijt toe, dat hij dat voldaen sal hebben.

p 59

[308] Item, en oft die overgeheyschte alsdan hem tonrechte presenteert overgeheyscht te zijne, soe moet ende es sculdich ter stont eer hij ewech ga de overheysschere, met een dienere te Mechelen oft bijden gheenen diet in de andere leden, sculdich es te doene, den overgeheyschte voir zijne geloften, dair vore hijten heeft doen overheysschen te beclagene, alsoe dat behoort, die hem dagh maken, | sal ten naesten dage van rechte, ter vierscharen,

fol. LXXIX

eest te Mechelen, oft dairt behoirt buyten, nairden stijl vander plaetsen dairt geschien magh, ende procederen dair alsdan, alsoomen dair nair trecht ende den stijl, van dien gerichte gewoonlijck es van doene.

[309] Item, alsdan ende in dien gevalle oft hij tonrechte presenteert overgeheyscht te zijne, soe es de selve overgeheyschte sculdich ende gehouden goede cautie ende borghtocht te stellene, justiciable ende bedwanchelijck onder gerichte van dier plaetsen, om aldair te rechte te stane, ende tgewijsde te voldoene.

[310] Item, ende oft de selve overgeheyschte egheene cautie oft borghtocht gestellen en conste, oft niet stellen en wilde, soe moet hij dan dair vore gevangen gaen, totter tijt toe, dat de voirs. sake, met rechte gedendeert sal zijn ende voldaen, nairvolgende den gewijsden, dat dair op gepronuncieert sal worden.

[311] Item, oft een die overgeheyscht es, nair dien hij hem over gepronuntieert hadde, ende alsoe ontfangen ware, het | ware te rechte oft tonrechte ewech geraken conste, sonder verso sijne geloften voldaen oft cautie oft borghtocht gestelt te hebbene, ende beclaeght te zijne, dat in dien gevalle dlandt ende dondersaten van dien, ende huerlieder goeden, ende de overgeheyschte selve ontslagen zouden sijn, dat men dair op niet en soude connen gehouden noch gearresteren, noch insgelijcx den selven overgeheyschten, noch eens, omder selver geloften wille, niet connen noch moigen overheysschen. Ende ware dat toecomen bij gebreke, toedoene oft versuempten vanden officieren, ende dieneren, soe soude de gheene, dairt bij toecomen ware, dair vore moeten innestaen, ende selve betalen ende voldoen. Ende quaempt toe, bij faulten, gebreke oft versuempten, vanden overheysschere selve, soe mocht hijt hem selven wijten. Niet min soe wanneer de selve overgeheyschte naderhandt bynnen der selver plaetsen, van dair hij alsoe gescheyden ware bevonden worde, die soude alsdan dair voire moigen aengetast worden, om trecht voirt te voldoene, van dair hij gebreckelijck inne geweest hadde, gelijck boven verhaelt es geweest, totter tijt toe, dat hij dat voldaen soude hebben.

[312] Item, oft eenich overgeheyschte tvoirs. recht vanden Devisen | niet voldoen en

fol. XC

wilde, te wetene dat hij hem niet presenteeren en wilde, te rechte oft tonrechte overgeheyscht te zijne, oft dat hij niet betalen en wilde, noch voldoen zijne gelofte, goets genoech nochtans hebbende, ende hij van crijgelheyden, dair vore gevangen wilde blijven liggende, dat in dien gevalle, omdat de justicie huren gerechten cours houden souden, ende dexecutie van dien volcomelijck voldoen soude moigen worden, op diens alsulcken mans goeden geprocedeert sal moigen worden, ende trecht gedaen en gevordert gelijcmen op een doen soude, die gestorven ende aflivich worden ware, ende alsoe dat hier vore int lange volcomelijc gescreven ende verclairt staet totten eynde vanden rechte.

[313] Item, soe wanneer yemandt overgeheyscht wordt, soe es naden selven heysch wettelijc gedaen wesende diens overgeheyschte goedt, voirden selven heysch verbonden, alsoe dat tselve goedt dair voer geexecuteert soude worden, al waert oick zoo dat de voirs. overgeheyschte, zijn goedt dairna vercocht, gelevert ende de penningen dair af antfaen hadde. | verso

p 60

[314] Ende alhier hoort toegevuecht ende gestelt te zijne, watter oick personeelen actiën aengaet, dat voir recht ende een oudt heerbringen inden landen vander Devisen, onderhouden, geuseert, gehanteert ende bekendt es geweest, dat de communicatie vander coopmanscap tusschen dondersaten vander Devisen niet behindert, vermindert, belet, verachtert, noch beweert en magh worden, in egheender manieren, inden landen vander Devisen. Mair mach die communicatie behoirlijck ombelet geschien tusschen de selve landen ende heerlijckheyden, ende den ondersaten van dien, sonder yemandts wederseggen oft beletten.

Vanden crimineelen actien oft saken.

[315] Inden yersten om dan voirt te comene totten tweesten principalen deele vanden voirs. recht vander Devisen, dwelcke es om te verclarene trecht ende de proceduren diemen sculdich es, ende gewoonlijck geweest te houdene, ende te hanteerene, ende actiën oft saken crimineelen, die soe verre het desen rechte vander Devisen aengaen magh, gedeylt moigen wor-

fol. XCI

den in twee deelen. Te wetene in saken dair lijf noch let ane verbuert es, | als zijn pennnighboeten, brueken, kueren, gevichten, injuriën ende desgelycke, ende in saken daer lijf en let ane verbuert moigen zijn.

Vanden saken dair lijf noch let aene verbuert en zijn.

[316] Item, als vanden kueren ende brueken daer lijf noch let ane verbuert en es, die geschieden bynnen den plaetsen vander Devisen, es recht dair af eenpaerlijck onderhouden, ende bijden leden vander Devisen, in ouden tijden, bijeen vergadert wesende, eendrachtelijck overdragen ende geslooten. Wairt dat yemandt in der Devisen geseten, boeten oft bruecken verbuerde, onder den heere dair hij woonachtich ende geseten es, dat hij die boeten ende bruecke niet en magh overdragen, aen eenen anderen heere oft officier vander Devisen, dair hij onder niet geseten, noch woonachtich en es. Mair dat dien ende eenyegelijcken anderen vander Devisen, wel geoirlooft es, verbuerde hij boeten oft brueken, onder een anderen heere oft officier vander Devisen, ende quame hij ongecalengiert oft onverlooft van dair, dat hij de verso selve zijne boeten | ende bruecken overbringen magh sijnen heere oft officier, dair hij onder geseten es, ende overcomen dair af met hem. Metten welcken de selve alsdan dair af ongehouden, quijt, los ende vrij blijft, sonder dair af bijden officier vander plaetsen, daer den brueck geschiet, oft boete verbuert es, als hijt weet, te moigen gemolesteert worden, oft sonder hem yet daer omme te darven geven, oft te overcomen in eeniger manieren.

[317] Item, dat eenenyegelijcken heere vander Devisen, oft zijnen officier, nair donderhouden vanden selven rechte vander Devisen geoirlooft es, onder zijn bedrijf ende jurisdictie aen te tastene ende te vangene alle de gheene die gebruect oft geboet moigen hebben, buyten sijnen bedrijve, oft oick jurisdictie oudere, ende in eenige ander heerlijckeyt, oft plaetsen vander Devisen, voir de bruecken ende boeten, die zij verbuert hebben, soe verre zij die wegens, als boven, overgedragen en hebben, oft metten heere oft officier, dairse

p 61

geschiet zijn, niet overcomen en sijn, noch hen dair vore niet verlooft en hebben, oft ongecalengiert van dair gescheyden zijn. En die aengetaste alsoe moeten dair of diens heeren oft officiers goeden moet gecrijgen | ende hem tevreden stellen oft dair vore gevangen gaen ende

fol. XCII

blijven, tot dat zij dat gedaen sullen hebben, tzij metter mynnen oft metten rechte, dat verborgen in gevalle van processe. Ende dair mede alsdan sullen zij los, vrij ende ongehouden zijn, en blijven, vanden heere dair ondere, dat de bruecken ende boeten verbuert zijn, ende geschiet, ende van allen anderen heeren ende officieren vander Devisen, ende insgelijcx eest vanden partijen den geruchten ende injuriën aengaende.

[318] Item, es voirt voir recht bekendt ende onderhouden geweest, dat eenyegelijck heere vander Devisen, ende sijn officier, oudere, ende in eene andere heerlijcheyt buyten der sijnre, oick vander Devisen, moigen aldair aentasten ende vangen yemande wie zij willen, ende leveren dien aldair, den officier vander plaetsen op wederleveren, oft moige yemande insgelijcx, die gevangen sate aldair beswaren nair trecht vander Devisen nairden welcken de officier vander plaetsen, dair hij gelevert es oft dair die onder beswaert es, den selven geleverden noch beswaerden niet en magh laten gaen, oft composeren sonder consent ende wille vanden | gheenen dien gelevert heeft, oft beswaert. Ende in gevalle de selve geleverde oft verso beswaerde uuytbrake oft afhendich gemaect werde, soe moeten dair vore innestaen de officier ten vorsten, dlandt ende dondersaten van dien, ende huerlieder goedt, ende moigen dair vore gehacht ende gehouden worden, vanden gheenen dien dair gelevert oft beswairt heeft totter tijt toe, dat dat gerepareert sal zijn, nair gelegentheyt vander zaken, het zij metter mynnen oft metten rechte.

[319] Item, oft de selve geleverde oft beswairde voer zijne misdaet en compositiën conste oft mochte overcomen vander selver sijnder misdaet, dair hij vore gevangen ware gelevert, oft beswaert, soe es dat sculdich te geschiene bijde gheene dien aengetast, gelevert oft beswairt moigen hebben, ende sijn sculdich die officieren, dien gelevert oft beswaert hebben, metten gheenen dair ondere hij aengetast, gelevert oft beswairt es geweest, de compositiën van dien misdadigen, te doene te partene, ende te deylene in gelijcken deelen. Alsoe dat deen dair af soe vele hebben moet als dandere.

Vanden criminelen saken, dair lijf en let aen verbuert moigen zijn, |

fol. XCIII

[320] Inden yersten soe es clair openbair ende voir recht bekendt, dat trecht vander Devisen sulck es aengaende den criminelen saken, dair lijf ende let ane verbuert zijn, dat eenyegelijck die lijf ende let verbuert magh hebben, sculdich es ende behoort voir sijne misdaet gelevert te wordene, als dat versocht wordt, alsoot behoort, ter plaetsen dair hij dleste feijt gedaen heeft, dair hij lijf ende let ane verbuert magh hebben, om dair af, aldair crimineelyck (sonder eenige compositie te moigen maken nade leveringe) gepunieert ende geexecuteert te wordene, alsoe dat nair gelegentheyt vander saken behoirt ende sculdich es te geschiene.

[321] Item, dat eenyegelijck heere, oft zijn officier vander Devisen, in allen plaetsen vander Devisen magh vangen ende aentasten, die lijf ende let verbuert hebben, ende leveren

p 62

die ter plaetsen, dair hijse gevangen ende aengetast heeft, op wederleveren, oft magh insgelijcx eenigen gevangenen beswaren, nair trecht vander Devisen, van saken die lijf ende let aengaen, gelijck vore noch verclaert staet. verso

[322] Item, es insgelijcx voir recht bekendt ende onderhouden | geweest, dat noch andere heeren, oft huere officieren vanden Devisen den selven geleverden oft beswaerden gevangene ende misdadige moigen insgelijcx voir huer recht ende interest beswaren, ende voir hen nemen dat de selve misdadige hen gelevert sal worden als dleste feyt onder hen gedaen te hebbene.

[323] Item, als dat alsoe gebuert es, soe en magh de selve heere, oft zijn officier, dair hij onder gevangen sit, alleene noch oick metten gheenen dien aengetast heeft, niet voirt procederen tegen den voirs. beswaerden oft geleverden in eeniger manieren, in woerden noch in wercken, bij examinatiën oft anderssins, sonder bijsijn wille oft consente van allen den gheenen dien gelevert oft beswaert moigen hebben.

[324] Item, en in dien gevalle, soe magh de officier dair onder de voirs. Gevangene gelevert oft beswaert es, eenen bequamen dagh setten allen den gheenen, die den selven gevangene, gelevert oft beswairt moigen hebben, om te dien dage gestoffeert te comene, ende

fol. XCIV

den selven | gevangene ter bancke te examinerene, om alsoe de waerheyt te vernemene van zijnen feyten, ende waer hij dleste feyt gedaen magh hebben, daer hij zijn lijf ende let ane verbuert magh hebben, om dat geweten, dair ten eynden trecht vander Devisen te volwerene ende te voldoene, alsoot behoort.

[325] Item, alhier es te wetene dat de officier dair ondere dit gebueren magh, die egheen goet seker gevangenisse en heeft, versuecken en magh, aenden officier oft officieren, die hem den misdadigen gelevert hebben, oft onder hem beswairt, dat zij hem assistentie doen van dieneren omden misdadigen te helpen verwaren, tot huerlieder coste vanden dieneren, oft gevangenisse te leveren tot diens officiers coste, diet versuect om dies misdadighs zeker te zijne, tot dat trecht vander Devisen, dair mede voldaen wordt, dat die alsoe dat behooren te doene.

[326] Item, ende oft ten voirgesetten dage, alle de voirs. officieren achterbleven ende niet en quamen, soe es nair dien de selve huerlieder leveringe ende beswaringe, die zij opten voirs. gevangene gedaen moigen hebben, sonder wettige nootsake, oft onscult, dair af te ont-

verso

biedene | oft goets tijts te laten weten van onweerden ende gesmolten. Ende magh alsdan de officier vander plaetse, dair voirt inne procederen, alsoe hem dat nair sijnder conscientiën ende nair gelegentheyt vander saken, nair recht dat dunct dienende, ende behoorende.

[327] Item, ende oft alle de officieren oft eenige van hen die den gevangene gelevert oft beswaert hebben, ten gesetten dage comen, soe es elck van henlieden dair sculdich te comene, in behoirlijcke manieren. Te wetene van die van Mechelen wegen, de scoutet en beyde de commoingmeesters, metten greffier vanden scepene van Mechelen, ende de andere officieren van den anderen leden, ende plaetsen vander Devisen, elck met twee scepenen van harer banck, ende met hueren clerck, om sijn verlijden taenhorene, ende te bescrivene, ende om voirt dan te condigen dairt behooren sal, met hen bringende eenen scerprichtere.

[328] Item, alsdan soe es gehouden en verbonden de officier vander plaetse, dair de voirs. misdadige onder gevangen sit, ende gelevert oft beswaert es geweest, tot eender

p 63

bequame plaetse, dairmen den gevangene examineren sal, goede gereescap te hebbene, om dat te doene | ende twee scepenen van sijnder banck, eest buyten in eenigen vanden leden

fol. XCV

vander Devisen. Eest bynnen Mechelen ende egheen poirter en es diemen pijnen sal, beyde de commoingmeesters vander stadt, oft de stadthoudere van henlieden, in huer stadt, in huerer absentiën, metten greffier van scepenen van Mechelen, om dair af hueren medegesellen scepenen ende de voirs. greffier, den scepenen van Mechelen, trappoort ende tverlijden van den misdadegen over te dragene ende te condigen.

[329] Item, van deser scerper examinatiën sijn vrij ende worden uuytgenomen, nair doude heerbringen vander Devisen, de poirteren vander voirs. stadt van Mechelen, soe wanneer de selve poirteren bynnen der stadt, oft Vrijheyt van Mechelen, aengetast oft gelevert worden, oft insgelijcx beswairt, bij eenigen officier vander Devisen, voir zekere huere leste feyten, dair zij dlijf ende dlet ane verbuert hadden, die zij onder hen oick gedaen mochten hebben, ter banck te leggene, mair moeten de scepenen die eenen poirtere bynnen Mechelen heysschen willen, te vollen geinformeert sijn, dat zij op hueren eedt nemen moigen, soe verre | die verso bynnen, oft onder hueren bedrijve gevangen ware, ende van hueren wettegen maendere gemaendt waren, dat zij dien van levenden lijve, om tselve feyt, dair hij omme geheyscht wordt ter doot wijsen souden.

[330] Item, soe wanneer de selve gevangene geexamineert sal zijn geweest, ende eenich vanden voirs. officieren vander Devisen bevindt, dat hij zekere zijne leste feyten oft feyt, dair hij lijf ende let ane verbuert heeft onder zijne jurisdictie gedaen heeft, om dair inne dan nair trecht van der Devisen voirt te procederene, alsoomen dat gewoonlijck ende costuymelijck es geweest van doene. Soe versuect de officier dair dleste feyt onder bekendt ende geleden es geschiet te zijne, aenden officier vander plaetsen, dair de misdadige gevangen sit, dat hij hem gereescap doen soude, ten minsten van twee zijnen scepenen van dier zijnder banck, eest buyten Mechelen ende bynnen Mechelen, eest egheen poirtere van Mechelen van beyden den commoingmeesters metten greffier, om dat de selve gevangene tselve zijn verlijden noch eens bij schoonen dage ende sonnenschijne | ongeijsert, ongehacht, ende ongehouden,

fol. XCVI

onder den blauwen hemele kennen ende lijden soude.

[331] Item, dair na soe wordt de misdadege gebracht bij sonneschijn buyten den blauwen hemele, ende aldair worden hem ongeboeyt ende ongehacht, ende ongehouden, in presentiën vanden voirs. scepenen vander voirs. banck, ende den gheenen dien dair gheleverdt oft beswaerdt hebben gelesen de feyten ende misdaden, die hij gekendt ende geleden heeft.

[332] Item, dair na soe wordt de selve misdadege nair zijn verlijden wederomme gelevert op wederleveren bijden officier dien aldair aengetast, oft beswaert heeft, ende onder wien men bevindt, dat hij tvoirs. zijn leste feyt gedaen heeft, den officier vander plaetsen dair bij aengetast oft beswaert es geweest, ende dat reyst alsdan metten zijnen thuysvaerdt. Eest vander voirs. stadt wegen, soe bringht de greffier vander voirs. stadt, des voirs. Misdadighs verlijden bijden scepenen van Mechelen zijnen heeren. Oft eest | een andere officier van verso eender ander plaetsen, soe doen dien officiers, scepenen met hueren clerck, dair af huer rappoort aende andere huere medegesellen scepenen.

[333] Item, als de scepenen dan dair dleste feyt, daer sijn lijf ende let ane verbuert heeft, onder gedaen es, bijden voirs. verlijdene, als boven gedaen bevinden, dat zij dien misdadegen

p 64

zoe verre hij onder hen gevangen ware, ende des bij hueren wettegen maendere, op hueren eedt gemaendt waren, met goeden conscientien, om desselfs feyts wille, van lijvenden lijve, ter doot wijsen, oft duemen souden, ende zij dair af den scoutet ende commoingmeesters bij hueren greffier ende de andere scepenen hueren officier geadverteert hebben, soe wordt bijde voirs. officieren, te wetene vanden gheenen dien heysschen wilt, ende vanden gheenen dien heysschen wilt, ende vanden gheenen dair hij andere aengetast, oft beswaert es geweest, eenen bequamen cortten dagh genomen, om den selven heysch te doene, alsoot behoort.

[334] Item, ten voirgen. gesetten ende genomenen dage, soe comen ter plaetsen dair

fol. XCVII

ondere de voirs. misdadege | gevangen sit, niet in zijnder presentiën, maar in zijnder absentiën. Eest vander voirs. stadt wegen de scoutet ende commoingmeesters metten meesten deele vanden scepenen van Mechelen bijden officier van dier plaetsen, dair hij met zijnen zeven scepenen te rechte sit, ende vierschare gemaect heeft, oft eest een ander officier met zijnen zeven scepenen, ende scicken hen insgelijcx aldair bij henlieden in ordene, alsoe zij behoiren te rechte te sittene.

[335] Item, de voirs. twee bancken aldair alsoe vergadert wesende, soe wordt aldair bijden gheenen die den heysch doen wilt geproponeerdt ende geseeght. Eest vander voirs. stadt wegen, soe wordet gedaen bijden pensionaris vander voirs. stadt, oft bij eenen secretaris. Ende eest van eender ander banck, bijden officier van der selvere, dat seggende ende verclarende met alsulcken woirden alst den gheenen best dunct, dienende diet woirdt doet, nair gelegentheyt vander saken, den persoon noemende diemen heyst, ende sijn leste feyt mercke verso lijck verclarende ende specificerende, | daer hij zijn lijf ende zijn let ane verbuert heeft, onder de jurisdictie van dien heysschen gedaen ende geperpetreert, begerende dair omme ende versuekende, achtervolgende den rechte vander Devisen, oft nair trecht vander Devisen den selven misdadegen hen overgelevert te hebbene, met zijnen feyten ende artikelen opte palen vanden lande dair hij geheyscht wordt, om dair en teynden dair af recht gedaen te worden. Alsoe dat na trecht vander Devisen behoirt ende sculdich es te geschiene.

[336] Item, alhier es te wetene ende te verstane dat trecht vander Devisen alsulck es ende alsoe eenpaerlijck onderhouden geweest, dat de voirs. officier die aldus eenigen misdadigen heysschen wilt om overgelevert te wordene sculdich es ende gehouden te seggene, te verclarene ende te specificerene dleste feyt ende misdaet, dat de gheene onder hem gedaen heeft, ende dair hij lijf ende let ane verbuert heeft, dien hij overheyscht. Want soe verre hij dat niet en dede, oft doen en wilde, mair dede dat met generalen woirden van belastingen,

fol. XCVIII

sonder specificatie, zoe en dorste | die officier vander plaetsen, dair ondere de gevangene sate, dien heysch niet ontfangen, noch zijne scepenen niet op manen, oft hij leverbaer ware, mair soude alsulcken heysch niet dueghdelyck sijn, noch ontfanckelijck ende van onweerden.

[337] Item, als den heysch als boven gespecificeert gedaen es, soe magh alsdan de officier vander plaetsen, dair hij ane gedaen wordt, dair tegen seggen, ende hem opponeren, heeft hij eenige redenen ter contrariën, meynende ende sustinerende dat de selve persoon, niet leverbaer en es, mair dat hij selve dair overe trecht sal mogen doen ende voerderen, alsoe dat van goeder justitiën wegen behoirt. Wair tegen de officier diese overgeheyscht alsdan sustineren magh, bij sijnen redenen ende middelen tot dier saken dienende de contrarie des hen gedragende tot rechte, nairden welcken de officier vander plaetsen, dair de misdadege

p 65

geheyscht wordt, maendt den voirscepene van sijnder banck, ende voirt alle zijne medegesellen, wat daer af ende tot toe van rechts wegen sculdich es te geschiene. | verso

[338] Item, ende oft de officier vander plaetsen daer de misdadege aengeheyscht wordt, egheene redenen en heeft ter contrariën omde voirs. overleveringe te weygeren, soe maendt hij nochtans den voirscepene als boven, ende sine medegesellen oft de selve geheyschte persoon sculdich es overgelevert te wordene oft watter van rechts wegen sculdich es toe te geschiene.

[339] Item, soe wanneer de scepenen als boven gemaendt sijn, soe sijn sculdich de officieren ende alle andere te vertreckene, alsoe dat de scepene van beyde den bancken, aldaer bij een sonder vertrecken blijven alleene, en nyemandt anders, behalven de voirs. Pensionaris oft secretaris, ende de greffier van Mechelen.

[340] Item, aldus bij een zijnde, soe vraeght de voirscepene vander banck, dair den heysch aen geschiet den scepenen, die den heysch doen, oft zij op hueren eedt nemen willen, soe verre die persoon die geheyscht wordt, onder hen gevangen sate, ende zij van hueren wettigen maendere gemaendt waren, dat zij den selven persoon, om tfeyts | ende misdaets

fol. XCIX

wille, dat alsomen gespecificeert ware, van levende lijve ende lede ter doot wijsen ende duemen souden. Ende als de scepenen, die den overheysch doen ende elck van hen ten vragene vanden voirs. voirscepene, vander banck dairt geschiet, dat op hueren eedt genomen hebben, soe worden de officieren wederomme innegeroepen.

[341] Item, als de selve officieren, ende elck van hen tot hueren plaetsen ende in huere ordene geseten zijn, soe maendt de officier vander plaetsen, dair ane den heysch geschiet es, den voirscepene, van zijnder banck tvonnisse, dair mede hij hem ende zijne medegesellen belast heeft, die alsdan zijn vonnisse uuytspreect ende pronuntieert, seggende : "Heer Scoutet, drossatte oft meyere (alsulcke als hij es). Ic saelt seggen int verbeteren van mijnen medegesellen, dat ghy A. noemende den geheyschten sculdich zijt met zijnen feyten en artikelen opte palen vanden lande, over te leveren, den scoutet, drossate, oft meyere, noemende dien geheyscht heeft, alsoe dat na trecht vander Devisen behoort, om trecht dair af voirt gedaen te wordene, alsoot behooren sal "

[342] Item, dair na soe reysen ewech de scepenen, die gecomen zijn | metten officier, verso die den misdadegen geheyscht heeft, oft doen heysschen. Ende dofficier vander plaetsen, dair de misdadege gevangen sit, bringht oft doet bringhen, den selven geheysschten tot op sijne palen, ter plaetsen weerdt, van dien geheyscht heeft, ende leverten aldair den officier overe achtervolgende den voirs. gewijsden.

[343] Item, int overleveren, soe eest voir recht bekendt ende alsoe onderhouden geweest, soe verre die leveringe geschiet bijden voirs. scoutet ende commoingmeesters, vander voirs. stadt van Mechelen eenigen anderen officier vander Devisen, dat de selve officier gehouden ende sculdich es, goede cautie ende borghtocht te stellene, bedwanckelijck wesende, onder de voirs. stadt, oft andere, onder de Devise wonende, die hen ongepoirteert ende ongevrijt naer trecht vander Devisen, daer voer verbinden, ende verloven moeten, dat hij bynnen sonneschijne, soe verre het doenlijck, ende vroech genoech es, den selven geheyschten te rechte stellen sal, ende criminelijck vanden lijve doen executeeren.

[344] Item, wordet doverleveringe bij eenen anderen officier gedaen | den voirs. scoutet fol. C

Cah. 9 Mech.

p 66

ende commoingmeesters, soe en plegen sij egheene cautie, noch borghtocht te stellene, noch te settene, mair zij gestaen dair mede, dat zij alleenlijck gelooven dat zij achtervolgende den rechten vander Devisen den selven geheyschten bynnen sonneschijne gelijck boven te rechte stellen sullen, ende vanden lijve doen executeeren.

[345] Item, alhier es te weetene, soe wanneer eenige andere bancken deen den anderen leveren, dair de scepenen, als zij in crimineelen zaken gemaendt worden, over de gheene, die lijf ende let verbuert hebben, nair hueren rechten, ende ouden onderhouden costuymen, de misdadege wijsen tot tsheeren wille, soe es nochtans trecht vander Devisen alsulck, gelijck boven verclairt es, dat alsulcke overgeheyschte persoon, ende alsoe nochtans verwesen (tot tsheeren wille) sculdich es crimineelijck vanden lijve ende lede geexecuteert te wordene sonder dien te laten gaen, of te composeeren, hoewel nochtans dat bij eenige officieren binnen zekeren jairen herweerdts dat anderssins gedaen ende gepractizeert es geweest, dat niet behoir- verso lijck en es, in welk gevalle | beyde de officieren te wetene dien geheyscht hadde, ende dair ane hij geheyscht hadde geweest half ende half gedeylt hebben, de compositiën dier af gemaect worden, gelijck boven verhaelt staet, als zij de compositiën maken voir ende eer eenigen heysch geschiet, dwelcke wel geschien mach, mair gheenssins nade overleveringe.

[346] Item, oft de officier dien de misdadege alsboven over gelevert wordt, dair mede reysen moet, duer oft overe de jurisdictie van eenigen anderen heere, tzij vander Devisen, oft anders die vander Devisen niet en sijn, soe pleech hij onder meerder zekerheyt wille, om ongelet daer duere te lijdene, aen dien officier, om gheleydt te seyndene, dair duer metten geleverden te passeeren.

[347] Item, als de voirs. misdadege overgelevert es, soe wordt die gevuerdt oft geleydt tot binnen de jurisdictie vander officiere, dien overgeheyscht heeft, ende maect aldair ter plaetse, dairt hem gelieft vierschare (sonder den selven overgeleverden, nairde voirs. overleveringe ter bancke te moigen examineeren oft pijnen) ende stelten te rechte sijne trecht

fol. CI

ende aensprake doende ende tproces volmakende | totter diffinitiven toe incluys, ende totter executiën vanden selven misdadegen, alsoe dat na trecht, stijl ende costuymen vander selver banck behoirt ende sculdich es te geschiene. Waer den twist tusschen de leden vander Devisen behoort gesleten te zijne.

[348] Item, oftet gebuerdt dat tusschen eenige leden, plaetsen, landen, oft heerlijck- heyden vander Devisen, eenige twisten oft geschillen opstonden ende reesen ten ocsuyne ende uuyt saken vanden voirs. rechten vander Devisen, oft van eenigen pointen van dien raekende alleenlijck trecht vander Devisen, dat in dien gevalle, nair doude heerbringen, de selve twisten ende geschillen behooren ende zijn sculdich beslicht ende gesleten te wordene, soe verre de leden in twiste sijn, dair inne accorderen, voirde andere leden, plaetsen, landen ende heerlijckheyden, oft huren gedeputeerden, vander selver Devisen, die dair omme in alsulcke gevalle ende oick om eenich ongelijck verstant, dat men mocht hebben opt onder- verso houden vanden selven rechten vander | Devisen, gewoonlijck zijn ende geploogen hebben te vergaderen ende bij een te comene, binnen der voirs. stadt van Mechelen als principale besloo-

p 67

tene stadt gelegen int land vander Devisen ende nergens al, noch tot egheender andere plaetse, ten bescrivene vander voirs stadt, ende ten coste vanden gheenen, die int ongelijck bevonden moigen worden.

[349] Item, wanneer zij alle vergadert zijn, soe hebben die van Mechelen als principael stadt, gelegen int landt vander Devisen tvragen vanden opiniën, ende dien van Grimbergen wordt yerst gevraeght ende hebben dyerste opinie.

[350] Item, ende tgene dan dat aldair bijden gemeynen leden vander Devisen overdragen ende verclaert wordt, trecht vander Devisen te zijne, dat zijn sculdich de leden, dien dat aengaet alsoe dan te achtervolgene ende te voldoene.

[351] Item, oft yemandt van dien oft oick te samen, dat niet achtervolgen en wilden, noch voldoen, soe sijn alle de andere leden verbonden ende gehouden metten gheenen die int ongelijck bevonden wordt tegen hen diet niet achtervolgen en willen, | te samen ende

fol. CII

gelijckelijck dat ter executiën te leggene, ende ofts noot zij tsamen dat aen onse genaden heere ende sijnen raide, als aenden gheenen. die tselve recht vander Devisen, als souverain heere, midts dat dat bij zijnen voirvaderen geapprobeert ende geconfirmeert es geweest, te vervolgene, ende nergens al, tot dat tselve overdrach volvuert, geachtervolcht ende voldaen sal zijn.

[352] Item, insgelijcx oft yemandt buyten der Devisen geseten, eenigen ondersate onder de Devise woonachtich oft eenigen lede vander selver Devisen vercortten, pramen, oft verachteren wilde, in prejuditiën vanden voirs. rechten vander Devisen, oft van eenigen pointe van dien, soe zijn alsdan alle de andere leden vander Devisen, ten vermanen vanden lede, daer die ondersate onder geseten es, oft vanden lede, dat vercort wordt, gehouden ende verbonden dat gelijcker handt, ende tot gelijcken coste ter executiën te leggene, ende ofts noot zij dat gelijckelijck te verantwoirdene, ende die sake te vervolgene, voir onsen genaden heere ende zijnen rade, om alsoe ende bij dien tselve recht vander Devisen, ende elck point van dien te houdene ende te bestriddene om te blijvene in zijnder cracht, weerden ende viguere. | verso

[353] Ende oft eenich vanden leden van der Devisen tegen eenich vanden anderen leden in twiste ware, hem voirdese beclagen wilde, sonder dair omme de leden vander Devisen vergadert te hebbene, om dair mede te scuwene de arrestementen ende commeringen, die dair omme nair trecht vander Devisen souden moigen gebueren, dat dat wel geschien magh, aengaende de selven rechten vander Devisen, des es dat sculdich te geschiene aen onsen genaden heere ende zijnen raide, diens voirvaderen tselve recht vander Devisen geapprobeert ende gestatueert hebben, en nergens al. Vanden afquijtene ende lossene vanden renten, pachten, hoenderen, cappuynen ende chijsen, ende des dien aencleeft.

[354] Uuyt dien dat bijder quader neeringen doen wesende voir djair onses heren duysentvierhondert drie en veertich de huysen alsdaen bynnen der stadt van Mechelen zoezeere belast ende becommert waren van chijsen, als dat de selve huysen, van dage te dage, ende soe langer soe meer, nederwettich worden, in cleynheeden onses genaden heeren, en

p 68

fol. CIII

tot grooter scaempten, ende achterdochte vander selver gemeynder stadt | van Mechelen, soe worden alsdaen bijden gemeynen raide vander voirs. stadt, omden gemeynen orbore vander selver stadt, ende ter eeren vanden selven onsen genadigen heere, ende der selver zijnder stadt, geordineert ende geslooten, ende overdragen de pointen hier nair volgende, ende die oysint tot noch toe onderhouden sijn geweest, ende alsoe onderhouden worden met tgheene dat dien aencleeft, ende oick eenpairlijck ond erhouden es geweest, ende datter mede naervolght.

[355] In den yersten datmen allen erfchijs staende principalijck alleene, op huysen oft hofsteden, dair huysen, binnen mans gedenckenissen op gestaen hebben, binnen der stadt van Mechelen gelegen, sal moigen afquijten, nair inhoudt vanden brieven, soe verre eenige dair aff zijn ende dat verclaren.

[356] Item, dair egheene brieven aff en zijn, die dair aff dat verclaren, ende de belastinge vanden chijse geschiet es, voir djair Onssheren duysentvierhondertvierentwintich, al ware hij zeedert oft dair vore verhandelt salmen den selven chijs, op eenige huysen, binnen der voirs. verso stadt staende, | moigen afquijten ende lossen, elcken penningh voer tweeentwintich penningen, met vollen chijse, met alsulcken ghelde als opten dagh van doen gangk hadde, te wetene eenen Philippus stuyver voir eenen stuyver, ende alle ander gelt nair advenant van dien.

[357] Item, hoe wel int voirs. point staet, al ware dien chijs ziedert oft vore verhandelt, datmen dien afquijten soude moigen, elcken penningh voer tweeentwintich penningen, soe heeft men dien niet tegenstaende nochtans over derttich ende veertich jairen onderhouden, ende gecostuymeert, datmen dien gequeten heeft, met alsulcken gelde, ende tot alsulcker prijse, als hij vercocht es geweest, ende verhandelt, gelijc als dat hier na breeder verclairt sal staen.

[358] Item, den chijs die zedert den voirs. jaire duysentvierhondertvierentwintich gemaect, vercocht, oft anderssins bekendt es, op eenige vanden voirs. huysen, totten jaire van duysentvierhondert ende drieenveertich voirgen. sullen de erfgenamen vanden selven huysen af moigen quijten elcken penningh met achttien penninghen met alsulcken gelde, als voer-

fol. CIV screven staet, ende met vollen chijse. |

[359] Item, alhier heeft men eenpaerlijck voir recht onderhouden, datmen int afleggen vanden chijsen die met vollen chijsen moet afleggen, al en ware mair djair yerst begonst, als-men dien afleggen wilde, ende men en mach alhier niet gestaen, metten verloope nair advenant vanden tijde, ten ware vorweerde, maer men moet tgeheel jair beteren, soe verre dien chijs metten jaire verschijnt, mair verschene hij tot twee termijnen, soe soude hij gestaen metten verloope vanden naesten halven jaire.

[360] Item, datmen den voirs. chijs sal moigen quijten tegen eenenyegelijcken die hij toebehoort met gereden gelde, ende eens yegelijcx deel tot eenen male, behoudelijck den grondtchijse, alsoe die leen es, datmen dien niet en sal moigen afquijten, sonder consent van den grontheere, dien hij toebehoort.

[361] Item, oftmen eenigen chijs aldus afquijtte toebehoirende vrouwen in huwelijcken state sittende, dat gelt vander afquijtingen comende, gestelt sal worden, inder stadt wissele tot der vrouwen behoef, ende ten selven rechte, dat den voirs. chijs stont, eer hij afgequeten verso was. |

p 69

[362] Item, desen achtervolgende es voer recht bekendt, ende soe breet onderhouden als hier na volght, dat alle penningen, die van eenen chijsen, pachten oft renten gecomen sijn, tzij bij vercoopingen oft afleggingen, ende die noch in wesene zijn, wanneer sterfhuys gevalt, dat es wanneer den coopstat dan soe goet es als de somme daer af comende gedroech, die dair inne geleeght was, dat die van alsulcker naturen sijn, ende tot alsulcken rechte staen, als de erven, pachten, chijsen, oft renten waren, oft stonden eer die vercocht oft afgeleeght waren, ende behoiren alsoe gepaert ende gedeylt te wordene.

[363] Item, ende insgelijcx oft die selve penningen oft andere van erfflijcheyden oft chijsen comende aen erve, chijsen, renten, oft pachten, wederomme aengeleeght worden, oft dat eenige erven, chijsen, renten, oft pachten voir andere erffelijcheyt vermangelt worden, dat die alsulcken gecochten, oft vermangeld erven, chijsen, renten oft pachten, vander selver naturen zijn ende blijven sullen, dat de erven, chijsen, renten ende pachten waren, dair die penningen af comen sijn, dair zij mede gecocht, oft vore vermangelt zijn.

[364] Item, dat dese voirs. ordinantie vander afquijtingen niet slaen | en sal opten fol. CV grondtchijs toebehoirende onsen genaden heere, noch op gheenderanden chijsen, dair beneficiën op gefundeert zijn, die tot jairgetijden tot distributiën vanden getijden, broot ende wijne mede te celebreren misse om te doene, oft diergelijcke in aelmoesene daer toe gegeven, in testamente dair toe gelaten, oft anderssins dair toe vercregen, mair alle andere chijsen sullen tot dese ordinantiën staen, alwairt oick zoe dat zij der stadt toebehoirden oft den gasthuysen, cloosteren, den crancken, der kisten int baghijnhof, fabrijcken, anderen goidshuysen, heyligengeesten, oft geestelijcke plaetsen, soe verre de selve chijsen niet gelaten, gegeven noch gecregen en sijn, om misse mede te doene, oft ter distributiën vanden getijden oft diergelijcke, alsoe voerscreven staet, des sullen de provisoren vanden selven goidshuyse, cloosteren oft geestelijcken steden sculdich zijn, de penningen, die vanden gequijten chijsen comen sullen te bekerene, aen andere goedt erffelijcke goeden, ten meesten proffijte vanden selven geestelijcken plaetsen.

[365] Item, oft gebuerde dat eenigen chijs aldus gequijt worde, die yemandt zijn tocht aen hadde, dat derfgenamen van dien chijse den tochteneere oft tochteneerssen sal moeten | sijn tocht bewijsen op andere goede zekere pande bynnen der Vrijheyt van Mechelen verso gelegen, die zijn sal vander selver naturen ende conditiën, dat de voirs. yerste tocht was, ende alsoe te hemwerts trecken tgeheel gelt vander quijtingen voirgen. Ende oft de voirgen. erfgenamen des niet en dade, soe sal de tochteneere heffen deen helft ende derfgename dander helft vander quijtingen voirgenoemd.

[366] Item, oft eenigen anderen chijs, pacht oft rente afgeleeght worde, dair een andere int geheel zijn tocht aen hadde, ende derfgenamen die penningen dair af gecomen niet en wilden deylen, noch dat zij die ter stont niet en conste aengeleggen aen gelijcken chijs, pacht oft rente, noch insgelijcx oick bewijsen, soe soude de gheene die dair ane zijn tocht hadde, die sommigen moigen opbueren, ende te hemwerts nemen, op goede cautie, die hij daer vore setten soude, om dit wederom te restituerene, wanneer derfgenamen gevonden hadden plaetse om die wederomme aengeleeght te wordene, ter selver nature staende, dat se waren, eerse afgeleeght waren.

[367] Item, oft oick eenige ander chijsen, renten oft pachten die onder die voirgen

p 70

fol. CVI

chijsen niet begrepen en sijn dair een ander | oick zijn tocht aen hadde afgeleeght ende gequeten worden, oft dat de erfgename eenige erflijcheyt vercochte bij consente vanden gheenen dier zijne tocht aen hadde, soe soude de erfgename de penningen dair af gecomen wederomme moigen aenleggen, aen goede ander erfflijcke goeden, chijsen, pachten oft renten, die vander selver naturen zijn ende blijven souden, dat de erfflijcke goeden, chijsen, pachten ende renten waren, dairse af gecomen waren. Mair oft eenich vanden erfgenamen zijne penningen dair af trecken wilde, soe soude de tochteneere oft tochtenersse van diens deele, nair sijn ouderdom, ende nairde tocht, die hij oft zij dair ane hadde, tware erftocht oft aengestorven tocht, sijn recht dair af moigen hebben, te weten de helft, tderdendeel oft tvierendeel vanden penningen, die de erfgename trecken soude, ende alsoe dat scepenen soe verre zijs dair af metter minnen, niet eens en consten geworden partijen gehoirt, verclaren ende grootten souden.

[368] Item, soe wes chijsen oft lasten sint den voirs. jaire van drieenveertigen herweerdts, vercocht oft belast zijn geweest oft voirtane op eenege huysen oft hofsteden, binnen der stadt verso van Mechelen gelegen vercocht oft bij yemande ll in testamente oft anderssins belast sullen worden dat derfgenamen ende besitters van dien huysen, oft hofsteden, die dan zijn oft in toecomende tijden zijn sullen, den selven chijs oft last sullen moigen quijten ende lossen alst hen gelieven sal, elcken penningh met sesthiene gelijcker penninghe met vollen chijse, oft laste eens te betalen, in wat manieren oick dien chijs oft last gegeven oft vercocht ware, niettegenstaende eenigen wederseggen van yemande.

[369] Item, desen achtervolgende eest voir recht bekendt ende met vonnisse van scepenen tot meer malen verclaert dat eenenyegelijcken wel geoirlooft es, de chijsen, renten oft pachten die uuyt sijnder erven als boven gelegen gaen, ende die met penningen gecocht zijn, sint den voirs. jaire van drieenveertigen herweerts, dat hij die mach quijten, met alsulcken ghelde ende tot alsulcken prijse als dat cours hadde nair tsprincen valuatie, ter tijt doense gecocht waren, ende dat pleeghmen te estimeren nade date vanden selven chijsen, pachten oft renten datse geconstitueert waren, al en ware inde brieven van egheender quijtinge ver-

fol. CVII

maendt geweest. |

[370] Item, soe wie chijs geeft, oft sculdich es van zijns selfserve, die sal zijn ende blijven de naeste voir alle andere om dien chijs te lossen, ende af te coopen tot allen tijden dat dien chijs te coope valt.

[371] Item, die oick eenigen chijs, pacht oft rente uuyt sijnder erven jairlijcx gheeft, die magh gestaen met gewoenlijcker betalingen.

[372] Item, soe wanneer eenigen chijs, pacht oft rente die quijtelijc oft onquijtelijck ware, staende op eenege erven, binnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen gelegen, vercocht worde, dat de besittere van dier erven dair hij uuyt gaet, altijt de naeste dair af es om dien te vernaerderen, ende te quijtene, voir gelijcken prijs ende met alsulcken gelde als hij verthiert ende vercocht wordt, al ware hij voir meer den penningh oft met swaerderen gelde gecocht, ende geconstitueert geweest, niettegenstaende der guedingen oick, die dair af geschiet, ende nairgevolght mocht zijn, soe verre dair af nairden vercoop, ende vore de guedinge egheene kerckgeboden gegeven en waren, mair warender nair den vercoop ende vore de guedinge behoirlijcke kercgeboden, alsoe dat behoirt dair af gegeven, soe en soude de

p 71

besitter | nade guedinge niet gestaen met gelijcken gelde te gevene, alsoot vercocht ware, verso mair soude moeten geven alsulcken gelt alst dede doen de constitutie geschiede, ende emmers soude den ontquyttelijcken chijs metten vercoopene ende verthierene quijtelijck zijn, ende blijven in der manieren voirgenoemt.

[373] Item, dat alle de gheene dien hueren chijs voir djair van drieenveertigen voirgenoemt inder voirs. manieren tegens hueren danck afgequijt sal worden, de penningen vander selver quijttingen comende, sullen moigen beleggen eldere, aen andere erffelijcke goeden, dairt hen gelieven sal, sonder eenige assyse dair aff te gevene.

[374] Item, het es clair ende alsoe onderhouden dat van allen anderen renten, chijsen ende pachten, als die afgeleeght worden, ende de penningen dair af comende, aen andere erffelijcheyt, chijsen, pachten oft renten geleeght worden, dairmen assyse af behoirt te gevene dassyse dair af behoirt te betalene ende te gevene.

[375] Item, de gheene oic die eenege chijsen, pachten oft renten | van sijnder erven fol. CVIII afgeleeght die moet dair oic assyse af geven gelijck oft hijse cochte, soe verre hij de selve chijsen, pachten oft renten selve niet vercocht oft bekendt en heeft, noch zijne ouders die voir hem niet vercocht en hebben, mair soe verre hijse selve vercocht oft bekendt heeft, oft datse zijn ouders voir hem vercocht hebben, ende de penningen dair af hem gestreken zijn, oft tot zijnen behoef, oft voir hem gegeven, soe en es hij int afleggen dair af egheene assyse sculdich.

[376] Item, men en es van gecochten erffelijcheyt egheene assyse sculdich voir dat dair af de guedinge ende erffenisse geschiet es, ende van gecochten renten dair egheen erffenisse af en geschiet, dair en esmen niet af sculdich, midts datse dassyse vander erffenisse heet.

[377] Item, oft yemandt die nader voirs. ordinantiën sijn huys lossen, ende chijs van zijnen huyse quijten woude, letsel oft stoot geschiede, bijden gheenen die den chijs dair op hadden, te wetene dat die zijne penningen niet aenveerden, noch voirt doen en woude, dat hij sculdich | ware te doene, dat dan de voirs. quijtere zijne penningen nader voirs. ordi- verso nantiën inder stadt wissel setten sal, ende dair mede sal hij quijt ende vrij zijn vanden selven chijse meer te gevene, welcke penningen niet aenveerdt en sullen moigen worden, men en hebbe yerst de guedinge gedaen, alsoe daer toe behoort, oft dair af quitancie gegeven.

[378] Item, om dit point te achtervolgene ende om sekerlyck dair inne te procederene, dat de gheene die eeneghe chijsen afleggen wille, dair hij mede gestaen magh in rechte, soe heeft men dat gecostuymeert te doene, inder nairvolgender manieren, dwelcke alsoe bij scepenen met vonnisse geapprobeert es geweest, te wetene dat de afleggere, oft oic die eenige penningen namptizeeren wilt, sculdich es ende behoirt den gheenen dien hij eenegen chijs afleggen wilt, oft dien hij penningen geven moet, zijne geheele penningen metten achterstelle dair af verloopen, ende metten naesten termijne die dair af verschijnen sal, oft van dat hij betalen moet te presenteeren te gevene, | ende op te leggene, hem quitancie gevende, in

fol. CIX

presentiën van twee getuygen. Ende soe verre hij dan die rekuseert, ende weygert tontfangene, soe sal hem die afleggere oft sculdenere seggen, dat hijse dan tot sijnen behoef opten Beyaert setten sal met protestaciën, dat hij van dan voirtane ongehouden zijn sal van eenigen chijse meer te gevene, oft van tgheene dat hij doen moet nair gelegentheyt vander zaken.

[379] Item, dit gedaen zijnde ende niet eer, soe sal de namptizeerdere die penningen

p 72

opten Beyaert dragen ende aldair consigneren, ende setten tot behoef vanden gheenen dair tegen hij den chijs afleggen wille, oft dien hij voldoen moet, behoudelijck dat hij hem quitantie geve, eer hij zijne penningen ontfange, want namptisatie sonder yerst gedaen hebbende presentacie vander geheelder sommen, en es niet genoegh om ontslagen tzijne. Ende aldair geconsigneert zijnde, soe sal hij hem dair af de wete doen doen, bij eenen vanden dieneren verso vanden Beyaerde, nairden welcken de afleggere oft | namptizeerdere voirtane ongehouden soude zijn ende blijven van eenigen chijs meer te gevene, soe verre hij gelts genoech aldair geset hadde, oft voldaen hebbende van dair hij inne gehouden ware. Ende soe verre men bevonde dat hij aldair niet ghelts genoech voirde voirs. afquijtinge metten verloopene chijse, ende metten naesten termijne dair af verschijnen soude, geset ende geconsigneert en hadde, dat alsdan den chijs, pacht oft rente noch sijnen cours ende loop hebben soude. Ende es te verstane den naesten termijn, eest dat den chijs tot twee termijnen verschijnt, dat hij dan metten chijse, die vanden halven jare verloopen soude, gestaen sal.

[380] Item, es voirt clair ende voir een oude costuyme onderhouden, ende heerbracht, soe wanneer eenighe penningen, opten Beyaert, als inder stadt wissele gestelt ende genamptizeert zijn, ende int wisselboeck geteekent, dat die niet en moigen op eenige cautie oft

fol. CXV

[4] borghtocht getrocken oft gelicht worden, ten ware | dat dat bij scepenen (partijen gehoort) gewesen ware. Ende soe wanneer dat dat alsoe gewesen wordt, ende de rentmeesters tgewijsde vanden scepenen sien, soe laten zij, omdat de justitie hueren ganck hebben soude, dan wel op cautie ende borghtocht die penningen trecken ende doen int wisselboeck tekenen, dattet bij vonnisse van scepenen gewesen es, ende anders en behooren de rentmeesters alsulcken gelt niet te laten lichten op eenige borgtocht in egheender manieren.

[381] Item, oft yemandt opten dagh van heden eenige huisen terve gegeven hadde, dair af de vorweerden voir scepenen niet verleden n och gestipuleert doen noch niet en waren, soe sullen de besitters van dien huysen den chijs dair sijse op genomen hebben, moigen quijten, nair inhoudt der vorweerden, ende oft eenigen chijs dair af dair op soude blijven staende dien salmen oick moigen quijten elcken penningh met achtien gelijcker penningen ende met vollen chijse.

[382] Item, oft yemandt voirtaen eenege huysen uuytgave op eenegen erfchijs, dien sal- verso men af moigen quijten | elcken penningh om sesthiene gelijcker penningen met vollen chijse.

[383] Item, overmidts datmen bij scepenen bevonden heeft, dat niettegenstaende desen voirgaende artikele, eeneghe erven, niet lange jairen, nair tvoirs. jair van drieenveertigen voirgenoemt, terve uuytgegeven zijn geweest, op zeker chijsen, den penningh tot achtien penningen gerekent, ter quijtinge staende, ende die voir scoutet ende scepenen alsoe gepasseert waren, soe hebben scepenen gewesen, achtervolgende den naestvoirgaende artikele, datmen die chijsen quijten ende lossen moeste nair uuytwijsen vanden brieven dair af zijnde.

[384] Item, het es voir recht bekendt ende alsoe eenpaerlijck onderhouden, datmen alle renten, pachten ende chijsen, die sint den voirgenoemde jaire van drieenveertigen herweerdts op eenege huysen oft hofsteden bebrieft staen, dair bynnen mans gedenckenissen, voir tselve jair van drieenveertigen lestleden, bynnen der stadt van Mechelen gelegen, huyse op gestaen

hebben, oft oick bynnen den draeyboomen nair uuytwijsen vanden verclaren hier nair gevuert, al en staet inde brieven van egheender | quijtinge gestelt quijten ende afleggen magh, den

fol. CXVI

penningh voir sesthien penninghe, met alsulcken gelde ende tot alsulcker valuaciën, als die gecocht zijn geweest, oft met alsulcke gelde alst dede doense bebrieft worden. Ende altois moet men int afleggen van eenegen chijsen, pachten oft renten dair mede geven den naesten termijn, dier af verschijnen sal, gelijc vore noch verhaelt staet.

[385] Item, ende oft eenegen erven, ter tijt vanden lichten gelde terve uuytgegeven sijn geweest, ende dan questie quame, om dafleggen van der renten, daerse terve op genomen sijn, soe plegen hen scepenen te informeren wat die erve alsoe uuytgegeven weert mach sijn ter tijt alsmen die rente afleggen wilt, ende wair op zij terve gegeven es, bynnen den tijde vanden lichten gelde, bevinden scepenen dat derve dan, wel alsoe vele erffelijck weerdt es, als de rente gedraeght, dairse op uuytgegeven es, soe wijsen scepenen, dat zij dan die afleggen sullen, met alsulcken gevalueerden gelde, als dan cours heeft, ter tijt als mense afleggen wilt. Ende oft scepenen dan oic bevonden dat de erve noch beter ware zijnde noch in state, soe die terve uuytgegevenen ware geweest, dan de rente dairse op | terve uuytgegevenen ware, verso soe souden zij dair vore, soe verre de partije dat versochte behooren te doen geven, alsoe vele swairs gelts, als derve weert ware, gemerct dat die rente alsoe weert moet sijn, als derve es dier op uuyt gegeven es. Oft in gevalle de afleggere dat niet doen en wilde, dat hij dan den gheenen, die de rente dair op heeft, oft actie van hem hebbende die erve weder omme dair vore, soude laten volgen.

[386] Item, es noch clair ende openbair ende alsoe voir recht bekendt ende onderhouden achtervolgende den voirs. ordinantiën, soe verre eenege erfchijsen gecocht zijn geweest op eenege erven oft erven bynnen der stadt van Mechelen ende oick bynnen den draeyboomen gelegen, dair egheene huysen op gestaen en hebben, bynnen mans gedenckenissen, voir djair van drieenveertigen voirgen., oft oick na tselve jair van drieenveertegen, ende noch voirtane vercocht moigen worden, dair de vercoopere, egheen quijten inne behouden en heeft, dat die erfchijsen dan ontquijtbaer zijn ende blijven, ende en moigen niet gequeten worden, dan bij consente vanden gheenen, diese dair op jairlijcx ende erffelijc heeft, ten ware datse vercocht worden, soe soude de besittere | vander erven de naeste moigen sijn, gelijck vore

fol. CXVII

dat verclaert staet.

[387] Item, achtervolgende den statuyten voirgen. gemaect ende geordineert op dafquijtinge staende op huyse bynnen der voirs. stadt gelegen, soe es dair na int jair van vierenveertegen dair naestvolgende bijden gemeynen rade vander selver stadt overdragen ende geslooten, datmen allen erfpacht van rogge ende erfchijs van cappuynen oft hynnen, staende op pande bynnen den mueren vander stadt gelegen, sal moigen quijten ende lossen met vollen pachte ende chijse, te wetene elcke veertele roghs voir thien Rijders eens, ende voir elcken cappuynen twee saluyte, ende de twee hynnen voir eenen cappuyn gerekent.

[388] Item, als questie gecomen es geweest voir scepenen om dafleggens wille van rogge op huysen staende bynnen den mueren vander stadt gelegen, soe es bij scepenen dat verclairt geweest, midts dopgaen doen vanden gelde, ende dat den rogge op huysen bebrieft stont, datmen den sack roghs erffelijck, soude moigen lossen ende quijten | met sessender- verso tich Rijns gulden eens, dwelcke was de veertele voir twaelf Rijns gulden eens.

Cah. 10 Mech.

[389] Item, nair desen soo werdt bij commoingmeesters, scepenen, dekenen, geswoirne, rentmeesters bij gemeynen rade vander stadt, int jair duysent vierhondert sevenensestich verclairt, op tvoirgen. yerste point gemaect opt afquijten vanden chijsen staende op huysen ende hofsteden bynnen der voirs. stadt omder questien wille, die zij dagelijcx van partijen dair af hoorden, dat alle huysen ende hofsteden, staende buyten poorten vander voirs. stadt, dair bynnen mans gedencken huysen op hebben plegen te stane bynnen den draeyboomen sijn ende wesen sullen vander selver conditiën van dair af den chijs te moigen quijten dat alle dandere huysen ende hofsteden bynnen den selven poorten gelegen sijn, ende dat de besitteren van dien den selven chijs dair op staende sullen moigen quijten, nair uuytwijsen vanden selven statuyte, blijvende nochtans alle de andere pointen ende statuyten gemaect opt voirs. afquijten, in harer volcomende maght.

fol. CXVIII

[390] Item, es voirt voir recht bekendt, ende met vonnisse van | scepenen tot meer malen gewesen ende verclaert, soe wanneer eenege erffelijcke renten, chijsen op pachten eens ter quijtingen bynnen zekeren bevorweerden jairschaden oft genoempt den tijde gestaen hebben, dat die altijt oick nade selve verloopene jairscharen, ende genoempden tijde quijtbaer blijven, nyettegenstaende der selver vorweerden vanden selven jairscharen ende genoemptden tijde, want tgene dat eens quijtbaer geweest heeft, dat blijft alhier altijt quijtbair, midts dat anders banduyn maken soude.

[391] Insgelijcx oick oft inde brieven stonde dat de gheene die de rente vercochte, die soude moigen afleggen, ende soe verre hijs niet en dede, datse dan ontquijtelijck sijn ende blijven souden, soe eest nochtans voir recht gehouden datse sijn nacomelingh insgelijcx soude moigen quijten ende afleggen, want gelijck vore tgene dat eens quijtbaer geweest heeft dat blijft alhier altijt quijtbair.

[392] Item, es voirt voir recht bekendt, ende met vonnisse van scepenen tot meer malen verso gewesen, wanneer yemandt eenighe lijftocht renten, op andere coopt ende daer | op doet bebrieven oft oic insgelijcx eenege erffelijcke rente, dair hij andere inne doet gueden, sonder dair inne sijne dispositie te behoudene, soe en can de gheene diese vercocht heeft, ende dair inne sijne quijtinge behouden, die niet gequijten noch afgeleggen, dan tegen de gheene dairse op staen oft dier inne gegoedt sijn, ende dien de penningen geven, nemende van dien quitantie. Ende oft hijse afleyde ende quote tegen den gheenen diese gecocht ende de penningen gegeven hadde, soe en soude hij dair af noch oic zijn goedt niet ontslagen zijn, ten ware dat de gheene dairse op stonden oft dier inne gegoedt waren, dair mede tevreden waren, ende hem quitantie dair af gaven. Want soe verre zij des niet te vreden en waren, noch en deden, soe soude hij henlieden huere renten moeten betalen, oft die tegen hen afleggen, behoudelijc hem zijn verhael aen den gheenen, dien hij de penningen gegeven hadde, oft aen zijn erfgename.

[393] Bij den gemeynen raide vander voirs. stadt es geordineert int jair onss heren duysent driehondert sessentachentich den drieentwintichsten dagh in november datmen niet meer dair over staen en sal, dair eenich goidshuys oft proviseur vanden goidshuysen oft

fol. CXIX

yemandt anders | ter goidshuysen behoef, eeneghen chijs oft erve ontfaen sullen, oft dair inne geerft worden, dat de goidshuisen selve met huren properen gelde coopen. Mair wille hen yemandt yet geven, dair salmen overstaen sonder argenlist, oft wordt hen yet afgeleeght, dat sullen sij weder omme moigen aenleggen ende overstaen.

p 75

[394] Bijden selven gemeynen raide vander stadt sijn oick tanderen tijden int jair onss heren duysent driehondert sessennegentich geordineert, ende overdragen de pointen hier nairvolgende, wair af van eenegen van dien hier na inde procedueren vanden beleyden mentie gemaect wordt, en sijn alsoe oick onderhouden.

[395] Inden yersten soe wie bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen huysen oft erven woude laten staen voir den chijs, die sal allen den achterstelligen chijs moeten betalen, die hij van dien erven sculdich es, ende daer toe den chijs die ten naesten termijne vanden dage, dat hij uuyten huyse vaert, oft die goeden laet staen, verschijnen sal, indien dat hij naden lesten verschenenen termijn in de goeden bleve | boven eenigen tijt cort oft langh. verso Oick soe en sal hij die huysen ende goeden niet argeren van eenegen dingen, die nagelvast sijn, noch dueren, noch solderen afbreken, noch landt blootten, van boomen oft anders, wiet al willens, met voirsetten raide dade, ende dair mede beproeft worde, die soude alle die schade den gheenen diens derven sijn, oft die goeden moeten wederkeren, ende dafbreken weder doen maken, alsoe goedt alst te voren was, ende dair toe gecorrigeert sijn, dats hen andere hueden souden, ende dat allen anderen exempel soude sijn.

[396] Item, soe wie vanden poirteren vander voirs. stadt met voirraide eenen anderen goedt, pacht oft chijs vercochte, dair eenich bedrogh aen laghe, ende dair mede wettelijck beproeft worde, die soude verbueren twee jairen de stadt, ende den man sijn gelt weder te geven, ende dien achtervolgende nairde oude onderhoudene costuyme, soe magh men hem dair vore gevangen leggen tot dat hij dat gedaen heeft, ende dair nair twee jairen gebannen worden.

[397] Item, soe wie een huys afbreken woude, dair andere lieden chijs op hebben, ende hij plaetse dair af maken woude, dat en sal hij niet moigen doen, hij en wille dien pandt beter maken, dan hij was, oft hij en sette den chijsheere goed | onderpandt, oft dat hij

fol. CXX

zijnen goeden moet dair af hebbe, die den commoingmeesteren ende scepenen goet genoech duncken sal.

[398] Ende soe wat goidshuysen ende g estelijcke lieden bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen voirtane eenege erfflijcheyt vercregen, wairt bij coope oft bij ghiften dat derfgenamen van dien vercoope, oft diet gegeven hadde tegen die goidshuysen, oft geestelijcke lieden, sullen moigen quijten, wanneer zij willen den penningh om sesthien penninghe, al hadde hij meer gecost, oft al ware hij betere ende hadde hij min gecost, soe souden derfgenamen, alsoe vele min geven, ende niet meer dan sesthiene, behoudelijc altijt den besittere vanden panden dair eenegen chijs oft pacht op stonde bijden voirs. als boven gecregen zijnder naderscap van dien te quijtene, om den selven penningh op dat hij wille, evenverre dat hij selve den voirs. chijs oft pacht niet gegeven, noch vercocht en hadde, in welcken gevalle hij egheen naderscap hebben en soude.

[399] Item, es clair ende noch voir recht bekendt ende alsoe eenpaerlijck onderhouden ende met vonnisse van scepenen van Mechelen gewesen ende tot meer malen verclaert, dat den gheenen die in eenigh cloostere oft goidshuys | geproffessijt es egheenderande goedt verso bermerlijck noch ombermerlijck, nair zijne professie, bij successiën toecomen noch succederen en magh, mair wordt dair inne doot geacht, ende niet succedeerbair gerekent, mair tgheene dat dien verstorven es, eer hij geprofessijt wordt oft nair sijn professie hem gegeven, gegundt

p 76

oft gemaect wordt, dat moet hem, ende den goidshuyse oft cloostere volgen. Al wairt oick zoe dat aende ombermerlijcke goeden die hem verstorven waren, yemandt tocht behouden mochte, ende de gheene die na geprofessijt ware den tochteneere oft tochteneersse overleefde. Mair soe verre de geprofessijde den tochtenere oft tochtenerssen niet en overleefde, mair dair vore afluuch worde, soe en souden die overuerlijcke goeden den goidshuyse oft cloostere vanden tochtenere oft tochtenerssen niet volgen noch toecomen, mair den gerechten erfgenamen dien die sculdich ware nair trecht vander stadt toe te comene, ende te succederene.

[400] Item, oft yemandt in een goidshuys oft cloostere gaende sekere bermerlijcke ende ombermerlijcke goeden met hem dair inne brachte oft datse hem bij yemande dair inne

fol. CXXI

gaende gegeven worden, ende die weder omme uuytginge | eer hij geprofessijt ware, soe eest voirt voir recht bekendt, dat dien de selve zijne goeden, oft die hem dair toe gegeven waren, weder omme volgen souden, ende tgoidshuys oft cloostere soude die moeten overgeven ende dair af dan scheyden.

[401] Item, es voirt clair ende voir recht bekendt ende met vonnisse van scepenen gewesen dat de gheene die eenen anderen in huwelijcker vorweerden zekere sommen van penningen toegeseeght ende gelooft nair sijne doot te gevene oudt dan hem te volgene ten vervolghe ende versuecke vanden gheenen, dient gelooft es, sculdich es, ende met rechte dair inne gehouden ende verbonden eermen dair vore goede cautie ende borghtocht te stellene dair vore goetgenoech sijnde, om de selve zijne somme nair zijne doot dairane te verhalene, ende insgelijcx eest altijts bij ouder costuymen onderhouden, soe wat in huwelijcker vorweerden toegeseeght wordt, oick nairde doot yerst te volgene, dat dat altijt gesorteert heeft zijn effect ende van weerden gehouden geweest.

verso

[402] Item, wanneer eene vrouwe, die gehuwt es, eenige | erfflijcheyt ontfanght, ende wordt dair inne gegoedt met eenen vremden momboire, bij consente ende wel wetene van huren man, oft sijnen bijwesene, ende de selve haer man dan dair na afluuch werde egheene wettege kinderen van hem achterlatende, oft achterlatende ende afluuch wordende voir harer moedere, ende zij na eenen anderen man trouwt, ende voir hem dan afluuch wordt, soe sal die naman sijn tocht int geheel huys, eest een huys moigen hebben, ende nair sijn doot, sal de selve erfflijcheyt volgen hueren vrienden alleene, midts dat zij als eene proprietarise dair uuytgestorven es bijder doot van hueren kinderen, want zijt tot haerder erftocht besat.

[403] Item, hoewel eene gehouwde vrouwe met hueren man, oft oic alleene, in eenige erfflijcheyt gegoedt worde, sonder dair toe te comene met eenen vremden mombore bij sijnen consente, gelijc boven verhaelt staet, soe magh nochtans de selve hair man de selve erfflijcheyt, met sijnen levenden lijve belasten, vercoopen, transporteren oft verthieren ende de guedinge dair af doen, sonder bijsijn oft consente, vander selver zijnder huysvrouwen, mair

fol. CXXII

de erfflijcke goeden, die zij aen hem te huwelijcke brachte, oft oic van | harer zijden huer aengecomen zijn oft gegeven, oft daer zij toecomen es, met eenen vremden mombore, als vore bij zijnen consente ende bijwesene, die en magh hij niet belasten, verthieren noch vercoopen, in egheender manieren. Mair soude dat geschieden dattet van weerden sijn soude, soe moeste sij dat tselve doen, bij sijnen consente ende als momboir van hair dat mededoende, oft van hem dair toe wettelijck geauctoryseert sijnde.

p 77

[404] Item, alle vercregene erve bij man ende wijve in wettelijcke huwelijcke sittende, weeder de man alleene dair inne gegoedt es, oft de vrouwe oft beyde te samen (uuytgenomen vanden vremden mombore als voren) ende niet belast en es, bynnen den levenden lijve van hen beyden, die heeft twee zijden, soe verre zij egheene wettege kinderen te samen en hebben dair af deene helft volght des mans vrienden, ende de andere helft der vrouwen vrienden nair harer beyder doot, alsoe dat naden kueren vander stadt behoirt, soe verre de yerststervende ende de langhstlevende, elc met zijnder helft, daer hij een vrij proprietaris af es, anderssins dair mede niet gedisponeert en heeft. Ende de yerststervende en magh mair deen helft van dien eenen met sijnen testamente belasten, | noch ewech geven noch maken, want verso deen helft vander vercregender erven moet den langstlevende volgen om zijnen wille mede te doene, dair egheene kinderen en sijn.

[405] Item, soe wanneer de wettege kinderen tegen den langstlevende van hueren vadere oft moedere, sceydinge ende deylinge gemaect hebben, vanden haeffelijcken ende erffelijcken ende ombermerlijcken goeden, gebleven nade doot vande yerststervenen, alsoe dat zij uuyt crachte van dien zekere erfflijcke goeden besitten, ende metter handt hebben, soe en souden de selve erfflijcke goeden al waert soe dat alle de selve kinderen sterven sonder wettige kinderen achter te latene, opten selven langhstlevende, al ware hij dan noch te lijve bleven, niet comen noch succederen, mair souden toecomen hueren naesten erfgenamen vanden struycke, dairde selve goeden af comen waren. Al hadden nochtans de selve goeden, als patrimonie goeden vanden langstlevenden gecomen geweest, mair die de langstlevende tot erftochte besate, dair soude hij een vrij proprietaris af worden, als hier na staet, nair inhoudt vanden kueren, ende alsoe dat dair nairdere verclaerdt wordt.

[406] Item, dat vader ende moeder die wettege kinderen hebbe | met hueren testamente

fol. CXXIII

oft ordinantiën de selve hueren kinderen niet en moigen beswaren, nairvolgende den kueren, ende den ouden onderhoudenen costuymen, dair af van der stadt hier achtervolgende, oft belasten, om hueren goeden, achter hen blijvende niet te moigen belasten, vercoopen, noch vertieren, die met substitutiën verclarende van deen den anderen toe te comene, ende te moeten succederen, sonder der selver kinderen oudt genoech zijnde consente, oft sonder octroy vanden prince, ende gelijck dat dat hier na oick aengaende den kueren verhaelt wordt.

[407] Desen nochtans niettegenstaende, soe es tanderen tijden, bijden gemeynen raide van der stadt, geslooten, geordineert ende gestatueert, dat eenenyegelijcken manne ende wijve, zittende in geheelen stoele oft bedde van huwelijcke, ende wettege kinderen te samen hebbende wel geoirlooft zijn sal, van ende met hueren goeden haefflijck ende erfflijck, die zij te samen besitten, oft die hen oick toecomen, oft versterven souden moigen hoedanich die zijn, te moigen ordineren, in manieren van sceydingen ende deylingen, nair harer gelieften, | voir verso scepenen van Mechelen, in wat manieren de voirs. hare kinderen nair huere doot de selve huere goeden met malcanderen deylen, houden, gebruycken, besitten ende aenveerden sullen op wat vuegen, met wat lasten ende met alsulcker condiciën, als den voirs. manne ende wijve, hueren ouders goetduncken ende gelieven sal, dwelcke bijden voirs. kinderen sculdich sal zijn gestentich, ende van weerden gehouden te worden tot eeuwegen dagen, niet tegenstaende eenegen rechten, statuyten oft costuymen, die tot hertoe dair af ter contrariën moigen gehouden zijn geweest, oft oick den wederseggene der selver kinderen, oft van yemandt

p 78

anders, behoudelijck den voirs. manne ende wijve, ouders vanden selven kinderen, hueren rechten ende tochten, die zij nair recht dair inne sculdich zijn te behoudene, ende te hebbene in welcke ordinantie, sceydinge ende deylinge bijden voirs. ouders alsoe gemaect, de selve ouders, alsoe lange als zij beyde leven sullen, behouden sullen moigen op dat zij willen ende tot henweerdts reserveren hueren maght de selve te moigen meerderen, minderen, veranderen, verclaren, in al oft in deele alsoe dicwils ende menichwerven als hen dat goetduncken ende

fol. CXXIV

gelieven sal. |

[408] Item, man ende wijf, die wettege kinderen te samen hebben moigen achtervolgende der ouder costuymen ordineren ende maken, tzij voir scepenen van Mechelen, notaris ende getuygen, oft voir getuygen alleene, dat alle de selve hueren kinderen, te wetene de dochteren metten zoonen, ende de zoonen metten dochteren, nair de doot van hen evengelijck hoof hoofsgelijcke alle hueren goeden achter hen blijvende bermerlijck ende ombermerlijck paerten ende deylen sullen, dwelcke alsoe sculdech es stadt te grijpene. Ende dat den selven ouders wel geoirlooft es, soe lange zij beyde noch leven, ende niet langere, in die ordinantie oft makinge te moigen behouden, ende tot henweerdts te reserverene huer maght, de selve te moigen meerderen, minderen, veranderen, in al oft in deele alsoe dicwils ende menichwerf, als hen dat goetduncken ende gelieven sal, niet tegenstaende datmen dair af de contrarie plach tonderhoudene oft der wederseggene van hueren kinderen oft van yemande anders.

[409] Item, dat eenenyegelijcken wie hij zij, die zijne vrienden willende besorgen, hetzij verso bastaerden oft andere, in manieren | van testamente oft makingen met sommen van penningen, die zij voir scepenen van Mechelen bekendt hebben ende bekennen, nairde doot vanden bekendere betaelt te wordene, wel geoirlooft wesen sal in alsulcken scultbrieven, dair inne te moigen behouden op dat hij wille zijn maght, die te meerderen, minderen, veranderen, oft te nieuwste te doene, voir scepenen van Mechelen in al oft in deele, alsoe dicwils ende menichwerven, als hem dat goetduncken ende gelieven sal, niettegenstaende datmen de contrarie hier af onderhouden heeft, te wetene dat de scult, die eens verleden es geweest heeft moeten stadt grijpen, oft oick den wederseggene der gheene, dien de voirs. sculden bekent sullen worden oft van yemande anders.

[410] Wair uuyte het claerlijck blijkt dattet recht vander stadt alsulck es, ende voir erve oude gewoonte heerbracht dat soe verre man ende wijf wettege kinderen te samen hebbende, met hueren levenden lijve sceydinge ende deylinge van hueren goeden als boven maken, oft ordineren hueren kinderen, hoot hootsgelijcke te deylene, oft eenege scultbrieven van summen van penningen verbijden, gelijck hier voeren verclaert staet, ende zij dair inne niet en behouden, huer meerderen, minderen, veranderen, dwelcmen dair inne niet en plach

fol. CXXV

te moigen setten, noch behouden, dat zij dat dair na niet en connen | gedoen, maer moet stadt grijpen, alsoe zij dat yerste gedaen, geordi neert ende verleden hebben, sonder dat dair na te moigen doen in eeniger manieren.

[411] Item, es noch geslooten ende geordineert dat eenenyegelijcken poirtere, poirtesse oft ingesetene vander voirs. stadt wel geoirlooft sal zijn huere testament ende uuytersten wille te moigen maken, ende met hueren goeden die bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen gelegen zijn te disponeren voir twee scepenen van Mechelen, ende oick houwelijcke vonveerden, ende oick tselve huer testament voir twee scepenen van Mechelen te moigen

p 79

wederroepen, meerderen, minderen, veranderen ende verclaren alsoe dicwils ende menichwerven als hen dat gelieven sal, dwelcke sculdich sal zijn gestentich ende van weerden gehouden te wordene, ende de kennisse dair af voir scepenen van Mechelen behooren ende blijven, sonder wederseggen van yemande.

[412] Item, es oick voir recht bekendt, ende alsoe onderhouden, soe wanneer yemandt zijn testament voir notaris ende getuygen gemaect heeft, alsoe hij dat voir twee scepenen | soude moigen doen, ende hij dat selve testament dair na voir twee scepenen ende eenen verso secretaris compt approbeeren ende confirmeeren, willende ende verclarende, dattet stadt grijpen soude, als oft dat voir scepenen gepasseert ware, soe es sculdich tselve testament stadt te grijpene, ende te sorteren zijn effect, inder selver vuegen ende manieren, als oft dat openbairlijck voir scepenen gepasseert ware geweest.

[413] Item, es voirt clair ende openbair ende voir recht bekendt, ende eenpaerlijck onderhouden dat de erffgenamen van eenen dooden, die zijn testament gemaect heeft, ende dair inne zijne executuren genoempt, gestelt ende geordineert, in diens handen hij alle zijne goede gestelt heeft, om tselve zijn testament te voldoene, ende ter executiën te leggene moigen comen voir commoingmeesters ende scepenen, ende setten aldair goede cautie ende borghtocht goetgenouch zijnde, om den uuytersten wille vanden selven hueren maegh te voldoene, ende oick alle tgheene daer tselve sterfhuys inne gehouden mach sijn, metter welcken zij tgoedt, in hueren handen crijgen, ende sluyten dair mede uuyte de voirs. executeurs, dat zij dair af egheen | bewint en moigen hebben, mair zijn dair mede dair afverlaten, des

fol. CXXVI

moeten de selve erfgenamen tvoirs. testament voldoen, nair uuytwijsen van dien, gelijck de executeurs gehouden waren te doene, ende oick dair tsterfhuys inne gehouden es, ende den voirs. executeurs geven tgene dat hen bijden voirs. testateur gemaect es geweest bijden selven testamente.

[414] Item, midts dien dattet dicwils gebuerde ende dagelijcx geschiede, dat vele persoonen poirteren ende poirterssen vander stadt van Mechelen hen laten gueden ende erven, oft afquijtingen van chijsen ende renten doen, onder de seghelen van goidshuysen oft oick met notarisbrieven, ende oick voirde selve hueren erven oft goeden ewech maeken, belasten oft becommeren, meynende dat genoech zijnde, sonder dair omme te comene, oft dat te doene, van scoutet ende scepenen van Mechelen, alsoe dat naden rechten vander stadt behoort, soe dat midts dien den heere ende der stadt, hueren heerlijcheyt ende rechten vermindert ontsteken ende afgenomen worden, soe es om dat te versiene tanderen tijden oic, geordineert ende overdragen ende metten gemeynen rade gestatueerdt | ende gepu- verso blieerdt, dat nyemandt wie hij zij, eenige guedinge van erfgoede, chijse, oft pachte doen oft ontfangen en sal, oft yemande eenege goeden oft erven opdragen, oft eenichssins ewech maken, becommeren oft belasten erfflijck, anders dan voir scoutet, oft voirden grontheeren, dair onder derve gelegen ware, ende scepenen van Mechelen ende laten. Ende oft gebuerde dat yemandt dat anders dade, dat en sal van egheender weerden zijn, oft gehouden worden, uuytgenomen hier inne, dat wel geoirlooft zijn sal eenenyegelijcken wie wille met testamente geestelijcke plaetsen, den armen, bastaerden, kinderen ende in huwelijcker vorweerden nair doude costuyme te makene of te gevene, alsoe hem gelieven sal, mair nyemandt anders dwelcke van weerden sijn sal.

p 80

[415] Voirt eest voir recht bekendt ende eenpaerlijck onderhouden dat eenenyegelijcken egheene wettege kinderen hebbende, geoirlooft es geweest, ende noch es tzij voir notaris ende getuygen, oft voir scepenen van Mechelen te makene, ende te ordinerene tzij bij tes-

fol. CXXVII

tamente, ghiften, oft scultbrieven den gheenen dient hem gelieft, zekere | summen van penningen, om nair hueren doot die hen van hueren erfgenamen betaelt te wordene, dairvore in hueren handen settende sekere erven, die zij dair mede noemen, ende specificeren, om die te besittene, ende te gebruyckene ende de proffijtten ende vruchten dair af commen te ontfanghene, ende op te buerene, ende te genietene totter tijt toe, dat hen hueren principale gemaeckt oft bekende somme te vollen betaelt zij, sonder dair ane af te slane de vruchten ende proffijten, die dair af gehaven souden moigen zijn, des moet de gheene, diese soe in handen geset zijn, die goeden onderhouden, in goeden reke, alsoe dat behoort, ende sculdich es te geschiene, ende de chijsen dair jairlijcx uuytgaende betalen.

[416] Item, de gheene die sulcken summen yemandt maect oft bekendt ende de goeden als boven in zijnen handen set, die pleech gemeynlijck de summe van penningen grooter te makene, ende te bekennene dan de erve weerdt es, die hij dair vore in diens handt set, tot dier meyningen, dat de gheene, diese soe in handen geset zijn, noch oick zijne naco- verso mers de selve goeden, niet en soude moigen verthieren, | belasten noch veranderen, mair selve behouden, ende dat sijne erfgenamen, die altijts betalende de selve summe souden moigen dair vore aenveerden ende quijten.

[417] Insgelijcx eest oick eenenyegelijcken geoirlooft egheene wettege kinderen hebbende, ende bruederen ende susteren oft bruederen ende susteren kinderen hebbende, voir scepenen van Mechelen, ende oick voir notaris ende getuygen te ordinerene, te willene ende te begerene, dat de selve zijne brueders ende susteren, ende bruederen ende susteren kin-deren, staende inde plaetse van hueren ouders, nair sijn doot alle zijne goeden beruerlijcke ende omberuerlijcke hoot hootsgelijcke paerten ende deylen sullen, oft selve bynnen zijnen levenden lijve vanden selven zijnen goeden eene sceydinge ende deylinge te makene, nair zijnder gelieften, om die alsoe nair zijne doot, bij henlieden aenveerdt te wordene, op alsulc-ken conditiën, ende substitutiën, als hij daer toe sal willen vuegen, dair inne oick behoudende zijn minderen, meerderen ende veranderen, alsoe dicwils ende menichwerven als hen

fol. CXXVIII

dat goetduncken ende gelieven sal, dwelcke | alsoo behoort stadt te grijpene, nairvolgende der ouder Costuymen dair af onderhouden.

[418] Oick magh eenyegelijck wie hij zij wanneer hij eenegen bastaerden kinderen, eenege erfflijcke goeden maect, dair ane vuegen, alsulcken conditiën, ende substitutiën alshem dat oick goetduncken ende gelieven sal, dair inne oick houdende zijn minderen ende meerderen gelijck vore verhaelt staet.

[419] Item, ende oft yemandt eenigen bastaerden kinderen oft anderen, wie hij ware, voir scoutet ende scepenen oft voir scepenen van Mechelen alleene eenige scult bekende, om die nair zijn doot den gheenen diese bekendt ware, betaelt te wordene, oft eene groote summe van penningen yemandt bekendt om zijn testament bij hem gemaect, bij dien, dien hijse bekendt hadde ter executiën geleeght te wordene, dair vore verbonden hebbende alle zijne goeden, beruerlijcke ende onberuerlijcke, die souden nair zijne doot desselfs dooden goeden, yerst met besette voir de schult moeten uuytwinnen, ende dair na met beleyde,

p 81

die verreycken, ende ter ghiften comen, ende dair mede | voirt procederen, alsoe dat hierna verso int lange vanden besetten ende beleyden gescreven es, om dair af alsoe tot zijnder betalingen te comene, oft den uuytersten wille dair mede te volbringene.

[420] Voirt eest oick voir recht bekendt ende alsoe onderhouden dat eenenyegelijcken wel geoirlooft es egheene wettege kinderen hebbende, met zijnen beruerlijcken goeden voir notaris ende getuygen zijnen wille te doene, die ewech te makene, te gevene, ende dair mede te disponerene, ende die te latene ende te geduene, den gheenen dient hem gelieft, dwelcke alsoe oick gedaen behoort stadt te grijpene, ende te sorteren zijn effect.

[421] Is voirt oick voir recht onderhouden geweest dat nyemandt wie hij zij tsamen hebben en magh makinge ende successie, nair dien nochtans niettegenstaende soe magh eenyegelijck wie hij zij wel hebben een prelegaet ende sijne successie dair toe, soe verre dat alsoe den testateur belieft in zijnen testamente, oft uuytersten wille, merckelijck te verclarene, ende te willene ende te ordinerene. |

fol. CXXIX

[422] Item, es noch voir recht bekendt ende alsoe onderhouden dat eene wedue oft eene weduere mach kuese ende optie hebben om te aenveerdene huere huwelijcke vorweerde, oft hueren makinge, wettelyck geschiet, soe hier na volgen sal, oft huer lantrecht met een van welcken driën, hij oft zij tevreden moet zijn ende blijven, dair andere egheene merckelijcke vorweerde ter contrariën en es, ende dair wettige kinderen zijn, dair en grijpt de huwelijcke vorweerde egheen stadt tegen de kinderen.

[423] Item, uuyt dien dat naden ouden rechten ende costuymen vander voirs. Stadt van Mechelen man ende wijf, nair dat zij gehuwt waren, malcanderen van hueren goeden niet en mochten versien, noch maken, ende zij dair omme anderen lieden ter goeder trouwen scultbrieven bekenden, dair groot bedroech inneviel, ten grooten achterdeele van partijen, ende in beswaimissen van zielen, soe es om dat te versiene, tanderen tijden bij den gemeynen raide vander voirs. stadt geslooten, gemaect ende gestatueert tgheene datter na volght : | verso

[424] Dat van doen voirtane man ende wijf, sittende tsamen in geheelen stoele, ende negheene wettege kinderen tsamen hebbende, die malcanderen van heuren goeden (gheerne versien ende maken souden) sullen moigen comen bij commoingmeestern ende scepenen, in harer cameren, ende thoonen aldair huere uuyterlijcke meyninge, ende de redene wair omme zij dat doen willen. Ende soe wes commoingmeesters ende seven scepenen ten minste inder cameren alsdan vergadert zijnde, dan redelijck dunct, ende dair op overdragen ende man ende wijf dair nair dat voir scepenen willichlijck bekennen, ende verlijen, dair op salmen scepenenbrieven maken, ende dair inne setten, dattet bij overdrage van scepenen geschiet es, ende der scepenen namen, die dair bij sijn, dair innescrijvende. Ende dat sal sculdich zijn tot eeuwegen dagen stadt te houdene, ende van weerden te zijne, alsoe verre die goeden onder dbedrijf van dese stadt liggen, niettegenstaende dat tot nu toe, man ende wijf malcanderen niet en hebben moigen versien van hueren goeden, ende eenegen anderen costuymen oft rechten, diemen ter contrariën gehouden magh hebben. Ende oft ter contrariën man ende wijf malcanderen yet anders maecten, dan voir commoingmeestern ende scepenen als boven, dat dat van egheender weerden sijn en sal, noch sorteren zijn effect. |

fol. CXXX

[425] Desen achtervolgende, soe en plach men naden yerstafluugen van manne oft wijve egheenen inventaris te makene vanden goeden achter dien blijvende, mair de langhstlevende

Cah. 11 Mech.

p 82

plach die sonder te inventorierene te besittene, te gebruyckene, te minderen ende te meerderen nair zijnder gelieften, ter goeder trouwen, sonder met bedrooge yet daer af te moigen doen, in prejuditiën vanden yerstgestorven erfgenamen. Ende nairde langhstlevende doot, soe quamen de vrienden vanden yerstgestorvenen, die goeden diemen dan vont, soe beetere soe argere paerten ende deylen, alsoe dat naden rechten ende kueren vander voirs. Stadt behoirt.

[426] Niet te min lange nair desen, soe hebben commoingmeestern, scepenen, dekenen ende geswoirnen vander stadt van Mechelen, in harer raedtcameren vergadert wesende, tvoirs. statuyt, yerst dair op rijpelijck ende wel gelet hebbende, in besorghsamheyden van partijen ende ontlastingen van zielen verclairt ende eendrachtelijck overdragen, datmen vanden makingen, die man ende wijf deen den anderen, van daen voertane, van hueren goeden verlijden, ende voir commoingmeesters ende scepenen passeren sullen, innehoudende tge- verso bruyck vanden goeden alleene | sculdich zijn sal, ten versueke vanden erfgenamen vanden yerststervenden de selve goeden te inventorierene, ende te bescrijvene ende de weerde dair af te verborgene, alsoomen dat achtervolgende den ouden rechten vander stadt gewoonlijck ende costuymelijck es te doene, op dat de selve erfgenamen nade doot vanden leststervende weten sullen moigen, wat hen alsdan sculdich sal zijn te comene ende te verstervene.

[427] Ende hoewel dien inventaris quaet es om te makene, midts dien dat de langhstlevende een jonck persoon magh sijn, die cleederen ende lijnwaet, ende andere haefflijcke goeden bynnen zijnen levene al verslijten magh, alsoe dat die makinge, die toegelaten es, om den langstlevende tot vordeele te zijne, gelijck dat behoort, alsoe meer magh sijn, tot zijnen achterdeele dan tot vordeele, want de verborghde gescatte summe, nair sijn doot goet gemaect moet sijn ende betaelt, soe heeft men nochtans die achtergeblevene goeden doen inventorieren ende scatten bijde gheene hen des verstaende, aengemerct hebbende opte selve haefflijcke slijtelijcke goeden nair douderdom vanden langstlevende, dair af een summe

fol. CXXXI

makende, waer af hij de helft vander selver summen moeste verborgen eens met | onsterffelijcke borge, oft met sterffelijcken borgen van jaire te jaire.

[428] Midts welcker borgtocht vander helft vande voirs. getaxeerde summen men gestaen mochte, nade doot vande langhstlevende metter selver verborghder summen, hoe vele de langhstlevende metten selven geheelen goeden gewonnen ende vercregen mocht hebben, dwelcke dan al volghde boven de selve verborghde summe, des langhstlevende erf-genamen, in prejuditiën ende tot grooten achterdeele vande erfgenamen vanden yerstgestorvenen, ende contrarie den rechten vander stadt, die dat houden dat alsulcken goedt dat met gemeynen goede gewonnen ende vercregen wordt, sculdich es gedeylt te wordene half ende half, tusschen derfgenamen vanden yerstgestorvenen ende den lestgestorvenen, ende alsoomen dat plach te doene eermen de inventarise maecte, waer omme het beter ware datmen voirtane egheene inventarise meer en maect, maer datment onderhielde alsooment plach te doene, ende boven verclaert staet.

verso

[429] Item, es oick voir recht bekendt ende met vonnisse van | scepenen gewesen dat een mans persoon egheene wettege kinderen van zijnen wijve hebbende, die van sijns wijfs erfflijcke goeden oft renten vercocht heeft, den selven zijnen wijve, die met anderen zijnen erfflijcken oft haefflijcken goeden te recompenserene, om die nair zijne doot dair vore te heb-

p 83

bene ende erfflijck te besittene, als hueren eygen goet, hetzij voir notaris ende getuygen, oft voir scepenen van Mechelen, dwelck sculdich es stadt te grijpene.

[430] Item, wanneer man ende wijf wettege kinderen tsamen hebbende, gemaect, gewilt ende geordineert hebben dat hueren kinderen, zoonen ende dochteren, alle huere goeden beruerlijc ende onberuerlijc, waer die gelegen zijn, oft hoedanich die zijn moigen, paerten ende deylen souden hoot hootsgelijcke gelijck hier boven, dair af mentie gemaect es, soe plegen zij dese naervolgende clausulen dair toe te vuegene, soe verre eenege vanden zoonen, oft wie hij ware vanden kinderen hem pretenteerde eenege prerogative te hebbene, in eenegen onberuerlijcken goeden achter hen blijvende, het ware leenen oft andere hier bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen, oft dair buyten gelegen, alsoe dat zij mits dien niet gelijck paerten ende deylen souden, dat in dien gevalle de anderen kinderen | dair

fol. CXXXII

af gerecompenseert oft verleken souden worden metten anderen haefflijcken ende erfflijcken goeden bynnen der voirs. stadt ende Vrijheyt van Mechelen wesende ende gelegen achter den selven hueren ouders gebleven, om alsoe der selver ouders ordinantie wille ende makinge te vollen volbraght te wordene.

[431] Item, als gebeurt dat de wettege kinderen van manne ende wijve, oudt genoegh zijnde den langhstlevende wettelijck consenteren, oft van goetwillicheyden gedogen, in alle de goeden, beruerlijcke ende omberuerlijcke, achter den yerststervende gebleven, te blijven sittende zijnen leefdagh langh, sonder dien yet af te deylen, alsoe dat zij dair af metter handt niet en hebben, noch niet en weten, dwelcke huer deel dair af zijn sal, ende het gebuerde eer de langhstlevende afluuch worde datter een oft meer vanden selven kinderen storven ende afluuch worden, soe souden die geacht worden, nair ouden onderhoudene gewesene kueren ende rechten vander stadt met vonnisse geapprobeert nade doot vanden voirs. langhstlevende, als oft zij niet geweest en hadden, ende huerlieder deelen int geheele die op hen verschenen | waren, omdat sijse metter handt niet gehadt en hadden, noch verso niet en wisten wie de huere waren, die sonder versterven den anderen kinderen te lijve gebleven, int gemeyne sonder den brueders, in dien deelen meer rechts te hebbene, dan de susteren, soe verre vader ende moeder gemaect hadden hen gelijck te deylene. Mair en waren bij den ouders die makinge niet geschiet, soe soude een brueder dan deylen tegen twee susteren, alsoe den kuer vander stadt dat innehoudt, ende nair verclaert sal staen.

[432] Item, van omtrent den dertich jairen herweerdts, soe es bij scepenen in eenigen voirs. gelijcken saken, die voir hen gecomen sijn, een onderscheet ende eene distinctie gemaect, vanden omberuerlijcken goeden die de lestlevende tot zijnder tocht beseten hadde tusschen de erftocht ende aengestorven tocht, verclarende dat alsulcken deel, als eenich vanden kinderen competeren mochte, die voir den langhstlevenden afluuch worden ware, ende dat de langhstlevende tot erftochte beseten hadde, int gemeyne versterven was als boven, mair het deel dat hij tot aengesterven tochte beseten hadde, dat dat den brueders alleene volgen soude, ende dair ane de | susteren niet deylen en souden. Nietmin het vorste dat tgeheele

fol. CXXXIII

int gemeyne verstorven soude als boven, accordeert meer metten rechten vander stadt om dat zijt metter handt niet en hebben, ende niet en weten welcke hun deelen sijn.

[433] Item, oft gebuerde dat eenich van dien kinderen, die den langhstlevende van zijnen ouders inde geheele goeden liet blijven sittende, alsoe voerscreven staet eeneghe

p 84

sculden maecte, ende sculdich bleve nair zijne doot, ende hij afluuch worde voirde doot vanden voirs. langhstlevende van zijnen ouders, diet tgeheele goedt besate, soe soude in dien gevalle die crediteur sijne scult moigen verhalen, soe verre hij egheen goedt oft emmers niet genoegh achter en liete dat hij besate ende metter handt hadde, aen tdeel vander erven dat bij dien gestorven kinde oft kinderen den langhstlevende afgedeylt hadde moigen worden, terstont nair desselfs kindt doot, soe verre dat den langhstlevenden gootwillichlijck maar gedooght en hadde geweest te besittene, mair hadde dat den langhstlevenden wette- verso lijck zijn leven langh geconsenteert geweest te besittene, soe soude | de voirs. crediteur yerst zijne scult nair des langhstlevende doot op dien erfflijck deel, dat hij hadde moigen voir tselve consent afdeylen moigen verhaelen ende niet eer, alsoe dat nair trecht vander stadt behoort, Ende opte andere deelen vanden erfflijcken goeden, dair af de proprieteyt op hem verschenen ware, soe verre hij den langhstlevende overleefde, ende deur die zijne tocht nair trecht vander stadt inne behouden mochte, dair en soude die crediteur sijn scult niet moigen aen verhalen, mair souden die deelen dair af vrij sijn, ende ombelast blijven ende diese als erfgenamen aenveerden, en souden die sculden niet dorven betalen.

[434] Item, oft oick eenich vanden kinderen voir scoutet ende scepenen van Mechelen op alle zijne deelen bekende eenege renten, tware lijftocht oft erfflijcke vercocht te hebben, sonder bijsijn vanden langhstlevende die alle de goeden besate als vore, soe en soude insgelijcx, met dien contracte van diens vercoopers deelen, niet meer moigen belast zijn oft blijven, dan de deelen die hij den langhstlevende hadde moigen afdeylen. Ende de coopere

fol. CXXXIV

en soude van zijnder loopender renten | niet anders betaelt worden dan hier vore dat verclaert en es, nade manieren vanden sculden.

[435] Item, oft oick eenich vanden kinderen alle zijne deelen oft eenige van den deelen vanden erfflijcken goeden die de langhstlevende van zijnen ouders tot zijnder tocht, nair trecht vander stadt besate, ende besitten mochte, tware tot erftocht of aengestorven tochte, ende alle trecht, dat hijter toe hadde vercochte, ende de guedinge dair af bij scoutet ende scepenen dede, ende passeerde, sonder tocht ende erve te vergaderen, ende tselve kindt, voirden langhstlevende afluuch worde, soe en soude die coopere, die die deelen noch trecht alsoe gecocht hadde nairde doot vanden langhstlevende, niet connen gecrijgen noch met rechte gewynnen, mair soude zijn ghelt om niet gegeven hebben, ende de selve deelen souden vrij ende ombelast sculdich zijn te volgene, den naesten bloede, alsoe dat na trecht vander stadt behoort, ende gelijck dat boven noch verclaert staet, ende dat mitsdien, dat tocht ende erve niet vergadert en waren, dwelcke alsoe behoirde, soudt stadt grijpen tgene datter geschiet verso ware, alsoe hier na volght, ende gescreven staet. |

[436] Item, om den coopere van alsulcken erven dair een andere sijn tocht aen heeft, tzij erftocht oft aengestorven tocht, te besorgene ende te verwarene dat hem die erve volgen soude, nairde doot vanden gheenen diese tot zijnder tocht besate, soe moesten tocht ende erve vergaderen, ende de gheene die dair ane de tocht hadde moeste die opdragen ende overgeven in handen vanden heere, ende dier ende alle trecht, dat hij dair aen hadde tot behoef vande proprietaris verthijen, ende zijns dancx ende willen zekeren ende zweren die tocht nemmermeer te calengierene of te stooren bij hem selven oft bij yemande anders, om gheender noot wille die hem toecomen mochte. Ende nair dien de voirs. proprietaris

p 85

dan dair inne gegoedt ware, soe mocht hij dan zijnen coopere dair inne goeden ende erven, ende dan mocht die coopere den gheenen dier tocht aen hadde, wederomme hem aende selve erve sijn tocht bekennen, sijnen leefdagh langh duerende, ende alsoe soude de voirs. coopere wel besorght zijn.

[437] Ende uuyt tgheene dat voerscreven staet, soe blijcket dat tocht ende erve vergaderen moeten, soude tverthieren van dier erven stadt grijpen dair yemandt erftocht oft | aengestorven tocht aen hadde, mair van geconsenteerder oft bekender tocht, en derftocht

fol. CXXXV

ende erve niet vergaderen, mair de proprietaris magh die erve vercoopen, ende guedinge dair af doen, sonder die te vergaderen, ende dat vercoopen ende die guedinge grijpen stadt sonder prejuditie vanden gheenen die de geconsenteerde oft de bekende tocht dair ane hadde.

[438] Item, wanneer de gheene die zijn tocht aen een erve hadde die als boven vertegen ende verswooren hadde, al hadde hij dair ane eene erftocht gehadt ende de selve erve als boven gederft ware, ende hem zijne tocht wederomme dair ane bekendt geweest ende het zijn kindt ware, die derve gederft hadde. al storve tselve zijn kindt sonder kinderen, voir hem ende gheene kinderen meer en hadde, soe en soude nochtans derfflijcheyt aen hem niet weder versterven, dat nochtans geschieden soude, soe verre hij sijne tocht niet vertegen ende verswooren en hadde.

[439] Wel verstaende dat tocht ende erve vergaderen moeten als vore, sal een derde die derve cochte oft dair op cochte besorght sijn, mair soe verre de gheene die zijn tocht | aen een erve heeft tzij erftocht oft aengestorven tocht tegen den gheenen dien de proprie- verso tijt toecomen ware, die cochte dair en sullen die solempniteyten vanden tocht te versweeren ende dat dair toe behoort, niet behooren te geschiene, het es genoegh dat hij nade geboden dair inne gegoedt wordt, alsoot behoort, want met dier guedingen soe worden de tocht ende erve geconsolideert, gelijck zij worden met tocht ende erve te vergaderen aen eenen derden.

[440] Item, es voirt voir recht bekendt ende alsoe eenpaerlijck onderhouden, soe wie hier bynnen wie (hij, zij) een huys coopt, ende dair inne gegoedt ende geerft wordt, oft insgelijcx een huys huert, ende dair inne alhier bynnen jair ende dagh sijne residentie houdt, dat die dair mede gehouden ende gereputeert wordt een inwoonende, ende een ingesetene vander selver stadt, ende soe verre die alsdan dair na sijne residentie houdende, afluuch wordt, soe sal alsdan tselve zijn gecochte huys ende zijne haefflijcke goeden achter hem blijvene, sculdich zijn, ende behooren gedeylt te wordene, nader kueren ende costuymen vander voirs. stadt van Mechelen. |

fol. CXXXVI

[441] Item, dat hier altijt voir recht eenpaerlijck onderhouden es geweest, ende voir recht tot meer tijden gewesen dat alle de haefflijcke goeden, den sterfhuyse alhier bynnen gevallen, toebehoorende te wat plaetsen die gelegen zijn, oft vanden sullen moigen worden, behooren alhier ten sterfhuyse te comene, ende alsdan gedeylt te wordene nade rechten ende kueren, dair af hier na gescreven.

[442] Item, onder de haefflijcke goeden worden begrepen alle renten, chijsen ende pachten, die gevallen sijn ende verschenen ten dage als deen van manne ende wijve, afluuch wordt oft oick de langhstlevende van hen, oft bij doode van yemande dair een sterfhuys valt, oick goudt ende silver, gesteynten, juweelen ende cleynheyden, ghelt ende penningen ende diergelijcke.

p 86

[443] Item, tcooren, graen ende vruchten van eender hoeven te pachte gegeven, oft ter helft wynningen die af zijn ende gevelt liggen, oft inde schuere gevuert zijn worden oick voir have gerekent, mair die noch staen ongevelt opten grondt, die worden voir erve verso gerekent, ende volgen den gheenen die den grondt toecompt nairde doot vanden gheenen, dien ter tocht beset, ten ware dat tselve landt dair de vruchten op stonden, metten goede vanden langhstlevenden besaeyt, gemest ende bereyt ware geweest, soe souden nochtans de vruchten dair op staende, al en waren zij noch niet gevelt, den sterfhuyse volgen.

[444] Item, oft eenich tochteneere oft tochtenersse eenige erve bij parcheelen, tware huysen, landt oft beempden verhuerden, tot zekeren termijnen te betalene, ende hij oft zij afluuch worde, eer den termijn vander hueren verschene, soe soude die huere volgen den gheenen dien die erve toequame, al waren oick de vruchten van dien bijden huerlinck inne gedaen, eer hij oft zij storve, ende en soude niet comen den sterfhuyse vanden voirs. tochtenere oft tochtenerssen.

[445] Item, oft deen van manne oft wijve egheene wettege kinderen hebbende, bynnen huerer beyder levene, al ware deene van hen sieck ter doot toe, dat die dair na af storve, eenige opgaende eyken dede afhouwen, ende vanden gronde doen tot op ander lieder erve, oft oick

fol. CXXXVII

weeck hout, die soude den sterfhuyse volgen, oick als | have. Mair lagen deyken noch opten grondt, al waren zij oick gevelt, soe souden zij den gronde volgen, ende niet den sterfhuyse, mair dweeck hout, al laeght opten grondt gevelt, soude den sterfhuyse volgen.

[446] Item, een tochtenere oft tochtenersse en magh tgoedt oft goeden, die hij oft zij ter tocht besit niet verbaelmonden oft verongelijcken, mair alleenlijck gebruycken, met getijdeger vroomen, dat es te wetene eyken bosch, oft andere te moigen houwen te sess jairen, ende niet eer, dwinterwerck in zijnder tijt, ende dmeywerck in zijnen zaysoene, ende nade gemeyne costuyme vander plaetsen. Ende dat hij oft zij oick niet voirdere houwen en magh, dan dair aer ende houmes gegaen hebben.

[447] Item, alle tghene dat aen eenen rosmoolen ruerlijck ende onvast es, wordt voir have gerekent ende gehouden. Ende alle tghene dat dair ane nagelvast es, wordt voer erve gehouden ende gerekent. Ende es dit te verstane, wanneer den rosmoolen toebehoort den gheenen dien derve toebehoort, dair hij inne staet, want soe verre hij stonde in een gehuert verso huys, dat den gheenen niet toe en behoorde, diens den | rosmoolen ware, soe soude hij int geheele have zijn, want hij dan ruerlijck ende onvast sijn soude.

[448] Item, ende soe eest claer ende openbaer ende alsoe eenpaerlijck voir recht onverbrekelijck onderhouden dat alle tghene dat aen een huys alst vercocht wordt, oft yemandt bij successiën toecompt, oft bij ghiften, oft anderssins gegoudt oft vercregen wordt nagebrast es, den selven huyse sculdich es te volgene ende toe te behorene, ende sonder af te brekene dair ane te blijvene tot behoef vanden vercrijgere.

[449] Item, es insgelijcx voir recht onderhouden, wanneer yemandt een erve coopt, op zekere chijsen dair uuytgaende ende hem genoempt, soe moet de coopere de chijsen die nair zijnen coop verschijnen ende vallen sullen betalen, ende de vercooper die moet tselve erve vrij leveren van allen verloopende chijsen, die voerden selven coop gevallen sijn, dair inder vorweerden uuyt noch inne besproken en es geweest.

[450] Item, eenyegelijck moet bynnen jairs sijne successie vanden haven versueken, oft

p 87

nair djair wordt hij dair af versteken, nairt verclaren vanden kueren vander voirs. stadt hierna | gespecificeerdt, uuytgenomen kinderen die onder huere jairen sijn, gevangene ende die buyten landts sijn, die nochtans moeten huere successie versueken bynnen eenen jaire, nair dat zij tot huerer ouden comen sijn oft verlost vander gevanckenissen, oft tot dat zij van buyten landts gecomen sullen sijn. Ende de kinderen die bijden langhstlevenden van hueren ouders blijven woonende, soe lange als dat gebuert, soe en vermerren sij niet, mair die, ende elck van hen moigen altijts sceydinge ende deylinge nemen als zij ende elck van hen willen. Mair die met hem niet en woonen, die vermerren nair djair geleden, ende gelijck de kueren oick dat verclaren.

[451] Item, oft de langhstlevende om zekeren redenen hem dairtoe porrende niet djair verbeyden en wilde, mair wilde tot zijnder sceydingen ende deylingen comen, alsoe dat nair den rechten vander stadt behoort, soe heeft men dat inder manieren naervolgende onderhouden, dat die dan compt aenden greffier vander stadt, ende doet hem inder vierscharen boeck tekenen, ende oick den yerstgestorvenen, om alsoe van haven ende van erven tot sceydingen ende deylingen te comene, van welcken innescrijvene men | aen nyemande weve en doet, maer men procedeert dair inne gelijck na vanden besetten gescreven staet, eene voirdaginge doende, ende voirt drie dagen voirt heysschende, van haven ende van erven, alle de ghene, die rechts tot dien goeden vermeten moigen, als van gedeylten.

[452] Item, als alle de dagen nair trecht vander vierscharen uuyt sijn, ende alsoe dat int lange vanden besetten verclaert wordt, soe maendt de scoutet eenen van den scepenen, ten versueke vanden gheenen, diet heeft doen innescrijven, opte woirden, die de voersprake van diens weegen seeght. Ende die scepenen wijst dan seggende : " Her scoutet, ic saelt seggen int verbeteren van scepenen, dat ghijt partijen sult laten weten, ende hen dagh setten te comen deylen. Comen zij dan deylen, wel int goede, ende en comen zij niet, dat ghij deylen sult inden name vanden Heere ", welcke vonnisse dan int boeck geteeckent wordt.

[453] Item, dien achtervolgende, soe worden bijden selven scoutet bescreven alle de gheene, die hem genoempt worden, bijden gheenen die ter sceydingen comen wilt, endedair hij meyndt mede te doene te hebbene, ende besorght | te zijne tot eenen zekeren genoempden daghe, alhier te comene, ende sceydinge ende deylinge te doene ende te makene.

[454] Item, ende ofter eenige van dien niet en quamen oft egheen van hen allen, soe soude de scoutet inde plaetse van dien de sceydinge ende deylinge metten anderen gecomenen, oft alleene inden name vanden heere doen ende maken. Ende souden de gheene die bescreven sijn, ende die de sceydinge doen souden oft oick de scoutet in absentien van hen allen, moigen begheren den inventaris vanden goeden vanden sterfhuyse over te hebbene, eer zij int sterfhuys souden dorven comen, ende dien gehadt ende hen dair op beraden dan verclaren, weder zij innecomen wilden, oft buyten blijven, ende borgtocht setten, wilden zijter innecomen gelijck hier na dat verclaert staet.

[455] Item, ende en willen zijter niet innecomen, mair dair uuyt blijven, soe moeten zij dan dat sterfhuys renuncieren ende vertijden, voirde wet, wair af den gheenen, die de sceydinge ende deylinge begeert heeft acte gedaen werdt tot zijnder besorghsamheyt voirden toecomende tijt, ende dan magh die zijn proffijt met dien goeden doen nair zijn belieften. |

fol. CXXXVIII

verso

fol. CXXXIX

verso

p 88

[456] Voirt es voir recht bekendt ende eenpaerlijck onderhouden, dat de langhstlevende van man ende wijve, weder hij te deylen heeft, tegen zijne kinderen oft vrienden vanden yerstgestorvenen niet bedwongen en can geworden, om zijn deel vander haven te moeten vercoopen, noch insgelijcx oick de kinderen, oft de erfgenamen dier comen deylen, mair moigen huer deel vander selver haven afdeylen, ende deen tegen dandere verlijcken, ende oft zij dair inne niet en consten overcomen, soo sullen zij nemen de gheene die hen des verstaen, ende laten hen de have gelijck deylen, en van een in tween verscheyden, daer omme zij dan den cavel worpen sullen, wat deel elck aenveerden sal, ende oft dair cost omme geschieden moeste, soe sal dien betalen de gheene die zijn deel afdeylen wilde, sonder vercoopen.

[457] Ende es altijt te wetene, soe wanneer de gheene die tegen egheene kinderen te deylene en heeft dat dan altijt tvierendeel vander geheelder haven diemen afdeylen soude gestat moet zijn, bijden geswoirnen scatters, om de summe te wetene, die den vrienden vanden yerstgestorvenen comen soude nade doot vanden langhstlevende ende die hij dan moet

fol. CXL

verborgen, alsoe dat behoort. |

[458] Is oick voirt voir recht bekendt ende alsoe oick eenpaerlijck onderhouden dat eenyegelijck wie hij zij, die met eenigen anderen in onverdeylden erffelijcken goede sit, alsoe niet langere en derf blijven sittende, dant hem en gelieft, hij en magh scheydinge ende deylinge dair af maken metten gheenen daer hij alsoe onverdeylt mede sit, te wetene dat men de selve erffelijcke goeden gelijckelijck deylen ende setten sal, bijden gheenen dies hen verstaen, soe verre zijs onderlinghe niet eens en connen geworden, ende de selve erffelijcke goeden, alsoe deylbaer zijn dat zij met dier deylinge niet argere en worden, maer blijven alsoe goedt, ende weerdt, oft betere, als zij waren eersse gedeylt waren, ende dan behooren zijter den cavele om te worpene, om te wetene wat elcken te deele vallen sal.

[459] Item, ende oft die erve oft eenen niet deylbaer en ware, maer datse metten deylene verargeren souden, oft niet soe goet blijven, als zij onverdeylt waren, soe behooren sij die deen den anderen te settene, metter mynnen, oft en connen zijs alsoe niet overcomen, soe verso zijn zij sculdich daer omme den cavel te worpene, wie die erve setten | sal, ende dient dan valt te doene, die moetse dan setten, alsoe hem dat belieft, ende de andere helft den kuese, weder hijse dair vore aenveerden wilt oft den settere daire vore laten. Ende dat geschiet zijnde, soe moeten zij dair af malcanderen voldoen, alsoe dat behoordt.

[460] Item, es voirt voir recht bekendt, ende alsoe onderhouden dat eens mans wijf erffelijcke goeden die egheen coopwijf en es, ende van huerent wegen gecomen niet en zijn sculdich voir desselfs huers mans sculden, dairse selve niet vore gelooft en heeft geexecuteert te wordene, al ware voirde selve scult, tware nair dooder hant, oft als op eenen gevluchten, bethoon gedaen geweest, alsoe dat nair trecht vander stadt behoort, noch insgelijcx oick en behoort dair vore hueren persoon niet aengetast oft gevangen te wordene, oft huere nairgecregene goedt, dair vore ter executiën geleeght te wordene.

[461] Item, mair soe verre men met tsmans goeden niet toe en quame ende dwijf een coopwijf ware, soe soudemen in dien gevalle, dair na desselfs wijfs erffelijcke goeden, oft

fol. CXLI

na gecregene goeden dair vore executeren gelijck als dat noch na verclaert staet. |

[462] Item, soe verre eene wedue, als men hueren man graeft, de sluetelen van den

p 89

huyse opt graf leeght, ende niet wederomme int sterfhuys en gaet dat met allen den goeden abandonnerende, ende dair mede vertijende tot behoef van alle huers mans creditueren, sonder yet als erfgename taenveerdene, oft dat zij bij benefitie van inventarise vanden prince verworven, die magh dair mede gestaen, ende voirtane ongehouden blijven, ende quijt ende vrij sijn, van allen sijnen sculden, sonder dair omme te moigen gemolesteert worden met rechte, al quame zij na tot beter fortuynen.

[463] Item, ten ware dat de selve wedue bij zijnder tijt een coopwijf geweest ware, oft dair vore selve gelooft hadde, soe en soude de sluetelen opt graf te leggene, oft de beneficie van inventaris huer niet te baten comen.

[464] Item, soe wanneer yemandt een benefitie van inventaris vanden prince verworven heeft, soe heeft men nair doude costuyme dair af onderhouden alleene de beruerlijcke goeden achter den dooden gebleven bij eenen vanden commoingmeestern ende een secretaris der voirs. stadt geplogen te inventorieren sonder vanden onberuerlijcken goeden eenigen inventaris te makene. | verso

[465] Item, int jair onss Heeren duysent vierhondert sessenveertich es bijden gemeynen raide van der voirs. stadt om zekere redenen wille, den selven raide dair toe porrende, overdragen, geslooten, geordineert ende gestatueert, ende wordt hier breeder verclaert alsoomen dat geuseert heeft, dat van daen voirtane, een yegelijcke wedue sittende in hueren weduestoel, diens man in sijnder levender tijt sculden gemaect hadde, ende sculdich bleven ware, dair vore de voirs. wedue egheene gheloften gedaen en hadde, ende zij egheen goedt en hadde, dat daer toe verbonden stonde, om die sculden mede te betalene, sal moigen houwelijck doen, ende eenen man trouwen, op dat haer gelieft, sonder dat desselfs namans goedt, have oft erve inde voirs. scult, die huer vorste man gemaect hadde eenichssins gehouden sal sijn, alsoe verre de voirs. wedue dair vore, in hueren persoon voir tvoirs. leste houwelijck voirde selve scult niet gelooft en hadde. Behoudelijck altijt oft der voirs. weduen, die een coopwijf geweest hadde eenich goedt verstorve, oft toe quame bijder doot vanden voirs. hueren lesten man, oft anderssins, nair desselfs huers leste mans doot, dat dair ane de gheene, dien huer voirgen. yerste man sculdich bleven ware, huer recht ende scult sullen moigen vervolgen naden rechten vander stadt, alsoot behoort, ende insgelijcx sal dat te verstane zijn oft eenige wedue noch meer mans name dan twee. |

fol. CXLII

[466] Item, es voirt voir recht bekendt, ende alsoe tot meer malen met vonnissen gewesen dat de gheene die eenige erve terve gegeven es geweest op zekeren chijs jairlijcx dair vore te betalene, ende hij die erve dair vore aenveerdt heeft, ende jair ende dagh die erve beseten ende gebruyct tot zijnen proffijte, sonder de guedinge dair af gedaen te zijne, nochtans sculdich ende gehouden es den selven chijs dair op verloopen op te leggene ende te betalene.

[467] Insgelijcx oick voir recht bekendt dat de gheene die eenen anderen zeekere renten vercoopt, die penningen dair af ontfangende, ende gelooft hem die renten op zijne erve goetgenoech zijnde te besettene ende te bekennene vercocht te hebbene, om jairlijcx ende erffelijck te betalene, ende het gebuerde dattet jair ende dagh passeerde, eer hij de guedinge dair af dede, soe soude hij nochtans sculdich zijn, hoewel de guedinge dair af niet geschiet en ware tverloop vander selver rente te betalene.

[468] Oick soudt van gelijcken oft yemandt zijn goedt tegen eenen anderen op diens

Cah. 12 Mech.

p 90

goedt, dat beter ware dant zijne, vermangelde ende gheloofde hem een zeker somme toe te gevene, met vorweerden, want hij egheen gereet ghelt en hadde, dat hij hem dair vore verso jairlijcx soe vele geven soude, alsmen erfflijck dair vore coopen soude, tot dat | hij hem de selve penningen gave ter goeder trouwen, sonder dair af eenige guedinge te doene, ende dair op aenveerden des anders goedt dat beter ware, ende jairlijcx tot zijnen proffijtte gebruyckende, soe soude die gelovere oft zijn nacomelinck, dat alsoe sculdich zijn te doene, ende jairlijcx te betalene, tot dat die hem zijne penningen gave oft zijnen hoir ende nacomelinck, ende dan en soudet dair niet afslaen tgene dat hij jairlijcx dair af gehaven hadde.

[469] Item, es oick claer ende voir recht bekendt dat een vrouwe egheen coopwijf wesende, metter schulden, diese maect, hueren man noch zijne goeden dair mede niet belasten noch verbinden en can, noch en magh dattet stadt grijpen sal. Mair een vrouwe egheen coopwijf wesende, mach wel naden ouden rechten vander voirs. stadt wel sculden maken ende hueren persoon dair vore verbinden, alsoe dat zij dair vore mach te rechte betrocken worden, ende geexecuteert bij vangenissen van hueren persoon, totter betalingen toe van dien, sonder prejuditiën nochtans van hueren man, die nochtans gehouden soude sijn, soe verre hij zijne huysvrouwe uuyter vangenissen hebben wilde, de schulden te beta-

fol. CXLIII

lene, daer vore zij gevangen geleeght soude zijn. |

[470] Item, soe verre eenich man zijne huysvrouwe niet lossen en wilde, soe soude men nochtans nair dier vrouwen doot de schulden daer zij vore gevangen gelegen hadde moigen vervolgen opte goeden achter huer gebleven, die dair vore trecht vander stadt voldaen zijnde, alsdan souden moigen geexecuteert worden in betalingen van dien schulden.

[471] Item, een vrouwe die gehuwt es, ende een coopwijf es, die verbint niet hueren coopmanscapen, die zij doet hueren man ende zijne goeden, ende souden dair vore nairden voirs. ouden rechten vander voirs. stadt geexecuteerdt worden.

[472] Item, dat insgelijcx trecht vander voirs. stadt van Mechelen alsulck es ende van soe ouden tijden onderhouden, dat egheene memo rie dair af ter contrarien en es, mair clair ende openbair datmen van allen bekenden sculden voir wet geschiedt oft oick voirden heere alleene schuldich es den creditueren, des versocht wesende, dair af bynnen sonneschijne van dien selven dage te contenterene, ende te vervuegene met ghelde oft met panden, oft de goeden van den sculdenere des anderdaeghs dair na te executerene, alsoe dat naden verso rechten vander stadt behoordt, | ende alsoe dair af hier na inde procedueren gescreven es indt halen vanden panden, clachten en vanden besetten.

[473] Item, dat een gehuwt man es tprincipael hoot ende heere van allen den haeffelijcke goeden, die hij ende zijne huysvrouwe besitten om die te gebruyckene, te belastene ende te beswarene ende te verthierene met zijnen coopmanscapen verweerden ende anderssins nair sijnder belieften, al waren die oick van sijnder huysvrouwen wegen gecomen, om die dair vore geexecuteert te worden, sonder wederseggen van yemande, ten ware dat hem dat behoirlijck met rechte verboden ware.

[474] Item, hier voirmaels doen de stadt van Mechelen tot egheender appellaciën noch reformaciën en stont, ende de vonnisse van scepenen nait uuytwijsen van hueren privilegiën, ende ouden onderhoudenen costuymen ende heerbringene, dair af geobserveerdt hadden stantvasticheyt ende maght tot inder eeuwicheyt, soe plachmen metten overdraght

p 91

vanden gemeynen raide vander selver stadt, wanneer men yemandt vanden poorters ende ingesetenen van diese metter waerheyt bevondt dat hij van quaden regimente was, zijn goedt qualijck ende onwettelijck verdoende, als een prodigus dat overbringen, dien der stadt kindt | te makene, ende ter poyen dien nairvolgende dat te publieren ende te condigen,

fol. CXLIV

om dat hem nyemandt borgen en soude, dan tot eenen cleynen penningh toe noch tegen hem coopen, noch hem yet vercoopen in egheender manieren, dair na heeft men dat ter vierscharen gedaen, mair den meestendeel geschiedet nu bij brieven van onsen genaden heere. Van den hueren, die van erven geschieden.

[475] Inden yersten soe wanneer yemandt eenighe erve tegen den proprietaris gehuert heeft, eenen tijt van sekeren jairschaeren ende de proprietaris dair na de selve zijne erve vercoopt, oft afluuch worde, soe moet nochtans de selve huerlinck, niettegenstaende der selver vercoopingen oft afluucheyt vanden proprietaris sijne jairschaeren uuyte, soe verre hij wilt, de selve erve blijven besitten, al en woudts de coope niet gedoogen, noch oick de erfgenamen vande proprietaris, want huer voir coop gaet, ende den sterfdagh van dien en breect in, dien egheen vorweerde.

[476] Item, oft insgelijcx de huerlinck bynnen zijnen jairscharen afluuch worde, soe moeten zijne wedue oft zijne erfgenamen die zijn goedt aenveerden, oick de huere noch houden ende | voldoen, soe verre de proprietaris dat wilt, ende en comen dair af insgelijcx verso niet ontslagen gesijn metter doot vanden voirs. huerlingk.

[477] Item, de proprietaris oft zijn erfgename nair hem es sculdich derve die hij verhuert heeft te houdene in goeden reke van wande ende dake, dat de huerlingh dair drooge inne zij, ende vast van veynsteren ende van dueren.

[478] Item, wanneer de jairscharen van eeniger hueren van erven uuyt sijn, soe magh die proprietaris de selve erve verhueren den gheenen, dient hem gelieft, ende al wilde de huerlinck, dier innewoondt de naeste zijn, voirden selven prijs, dattet verhuert ware, soe en soude hij dair toe niet ontfaenkelijck zijn, noch eenich recht dair toe hebben, om dair inne te blijvene, sonder tsamelijck consent vanden voirs. proprietaris ende vanden gheenen die derve gehuert hadde.

[479] Item, oft de gheene die de voirs. erve gehuerdt hadde den gheenen die de selve erve besate de voirs. zijne huer overgave, oft dat een huerlingh die erve die hij als huerlingk besate voirt verhuerde eenen anderen voir meerderen, gelijcken, oft minderen prijs, dan hijse gehuerdt hadde, | soe magh altijt de proprietaris vander selver erven, dair af de naeste zijn,

fol. CXLV

ende nemen die te hemweerdts, ende verhuerense den gheenen, dient hem belieft, sonder wederseggen van yemande.

[480] Item, een huerlingh magh derve bescicken tot zijnder neringen tzijnen coste dairtoe het hem verhuert es, sonder achterdeel oft verderffelijcke schade vander selver erven, behoudelijck dat hij de selve erve tot zijnen afscheydene wederomme in alsulcken state setten maken ende bescicken, alsoose was doen hijter innequam, soe verre de proprietaris aen hem dat versuect, ghedaen te hebbene.

p 92

[481] Item, een huerlingk magh derve die hij gehuert heeft wel gebruycken tot zijnder neringen, dair toe datse hem verhuert es geweest, sonder andere neringe, dair inne te moigen doen, ten ware bij consente vanden proprietaris vander selver erven, want de proprietaris en soude hem ter avonturen zijne erve niet verhuert hebben, hadde hem de huerlingk verso geseeght, dat hij die neringe die hij doen wilde, daer inne gedaen soude hebben. |

[482] Item, een huerlinck en magh inde erve, die hij in hueren besit egheenderande dingen oft neringen doen, oft laten doen oft geschieden, dair de consciencie mede besmet mach worden, ende dair hijs niet op gehuert en hadde, mair soude dat moeten laten ende doen alleene tgene dair toe hem de selve erve verhuert ware geweest.

[483] Item, een huerlingk magh derve, die hij in hueren besit, wel voirt verhueren eenen anderen die gelijcke oft van gelijcke neringen doet, daerse hem tot verhuert es geweest, dair de proprietaris mede tevreden moet sijn, oft hij magh de naeste dair af zijn, ende die overnemen als boven, mair hij mochte tot alsulcken neringen verhueren, die niet gelijc en ware met zijnder neringen datter de proprietaris niet mede en dorste tevreden zijn, noch oick overnemen, soe dat die nahuere van egheender weerden zijn en soude, mair dyerste soude moeten stadt grijpen.

[484] Item, wanneer yemandt de tocht aen een erve heeft, die erve verhuert, soe en dueren de jairscharen niet langere dan alsoe als die tochtenere oft tochtenersse leeft, maer moet de huerlinck soe verre derfgenamen willen, nair diens doot, die erve ruymen, ten naesten tijde

fol. CXLVI

van dien jaire, dair hij dan inne es. |

[485] Item, oft een tochtenere oft eene tochtenersse derve die hij oft zij ter tocht besate eenen vremden verhuerden, soe magh de proprietaris der selver erven vander selver heuren de naeste zijn, voirden selven prijs, datse verhuert es om die selve te besittene ende te bewoonene, ende anders niet sonder arghenlist.

[486] Item, es insgelijcx voir recht bekendt, wanneer de gheene dien een erve toebehooren allegadere behalven een van henlieden die verhueren, dat alsdan de gheene dier oick deel in ende aen heeft, ende die erve niet en heeft hulper verhueren, noch dair inne niet geconsenteert en heeft, noch last gegeven om te verhuerene de naeste vander selver hueren magh zijn, om de selve erve selve te besittene, ende te bewoonenen, ende anders niet, mair hadde hij den anderen oft eenigen van hen last gegeven om te verhueren, oft dat hij inde huere geconsenteert hadde, soe soude de huere stadt grijpen, ende hij en souder de naeste niet af zijn.

[487] Item, es hier voirt te wetene dattet oick voir recht bekendt es, ende alsoe onderhouden geweest, wanneer de prorietaris oft erfgename van eender erven, oft van eenen deele van eender erven, die bijden tochtenere oft tochtenersse, oft bijden mede proprietarisen ver-verso huerdt wordt de naeste dair af | sijn wille, gelijck vore verhaelt staet, om dat selve te besit-tene dat hem wel geoirlooft es, soe moet hij nochtans ten versuecke vanden tochtenere oft tochtenersse, oft vanden gheenen dier deelen mede inne hebben, goede cautie ende borghtocht setten, voirde selve huere, om die te betalene, ende in al te voldoene, dat de vremde, huerlingk gedaen soude hebben nair uuytwijsen van sijnder hueren.

[488] Item, de gheene die een erftocht heeft aende erve die hij besit, die magh nair doude heerbringen vanden ouders dair af heerbracht, soe verre hij merckelijck gebreck lede,

p 93

dat hij hem niet wel onderhouden en conste, ende dat dat der wet niet goeden besceede bleke, de selve erve drie jaeren nair zijne doot verhueren oft versetten, ende de penningen die van dien drie jairen comen souden ontfangen, om hem dair mede tonderhoudene, ende die huere oft dat versetten als vore soude schuldich zijn stadt te grijpene, ende te sorterene huer effect.

[489] Item, es oick voir recht bekendt ende onderhouden dat de haeffelijcke goeden, die de voirs. proprietaris, oft dier tocht aen heeft, bynnen zijnen platen oft op zijn erve bevindt, wiense oick toebehooren zijn verbonden ende pandtbair voirde huere, alse verschenen es, hier af zijn uuytgenomen, de | haeffelijcke goeden, die dien huerlinck gebracht zijn,

fol. CXLVII

om met sijnder neringen daer ane zijn broot te wynnen, ende betalen dair vore de gheene diese toebehooren tgene datter ane bij dier neringen verdient es, den proprietaris, oft dien de tocht aen heeft, tot behoef van zijnder hueren, soe sijn hen die dan sculdich dair vore te volgene.

[490] Item, een huerlingk, wanneer hij uuyter erven scheyt, die hij in hueren beseten

heeft, die moet die verschenen huere dan betalen, eer hij zijne haeffelijcke goede uuyter selver erven soude moigen doen, oft diens goeden moet te hebbene, dair hij de hueringe tegen gedaen heeft. Ende oft hijt hem eer pijnde te doene, soe soude de verhuerdere die bij consente van een van den commoingmeestem dair inne doen beslaen, ende soude de huerlingk dan den voirs. verhuerder moeste thuys ledich zijn om een anderen inne te comene betalen, oft alsoe vele panden in handen setten, als de verschenen huer gedroege, om trecht dair mede gedaen te wordene, oft anderssins dair af zijnen goeden moet te gecrijgen.

[491] Item, ende oft de huerlingk boven beslach op zijne have voirde huere gedaen, oft oick anderssins sijne haeffelijcke | goeden, sonder consent vanden proprietaris, oft zijnen verso moet vander hueren te hebbene, uuyten huyse vluchte, dat alsdan de selve have voirde selve huere verbonden blijft, ende dat die wederomme sculdich es bynnen de platen van dairse uuyt gedaen es gebracht te wordene, oft datmen des proprietaris goeden moet hebben moet.

[492] Item, es claer, openbair ende voir recht bekendt, wanneer een huerling, die eenige erve zekere jairscharen gehuert heeft de selve erve dairna coopt tegen den proprietaris diense toebehoirt, oft bij eenen anderen doet coopen bedectelijck tot zijnen behoef, ende men dat met goeden bescheede bevinden can, soe es alsdan ter stont dair mede de selve zijne huere gesmolten, doot ende te nyeuwte, alsoe dat hij dairuuyte dan moet scheyden, soe verre dien coop gecalengiert wordt, alsoo dat behoort bijde gheene dies machtich es te doene, ende hem dair inne de calengierdere nyet laten en wille.

[493] Item, soe verre een huerlingk, dairmen merckelijcke suspicie op hadde, die erve gecocht te hebbene oft gedaen coopen, die hij besate, ende mens hem niet genoech overthoonen en conste met zijnder eedt ontscult dede, dat hij die erve, die hij in hueringhen besate niet gecocht en hadde, noch doen coopen, dat hij alsdan sijne huere behouden soude.

fol. CXLVIII

[494] Item, es oick claer ende openbair, wanneer een huerlinck van eenen huyse dair inne wilt wijn vercoopen, dat hij alsdan sculdich ende gehouden es den verhuerdere tot zijnen versuecke, eer hij dat sal moigen doen, goede cautie ende borghtocht te stellene, goetgenoech zijnde voirde assyse, die hij dair inne bijden vercoopene vanden wijne maken ende verdienen sal, om tselve huys dair mede dair af te ontslane, ende scadelois te houdene,

p 94

midts dat thuys, dairmen wijn inne vercoopt voirde assyse, diemen dair inne maect, aende stadt verbonden wordt nair uuytwijsen vander Ordinantiën vanden Wijne dair af onderhouden, oft dat de huerlinck soe vele aende rentmeesters vander stadt doen moet dat zij dien aengaende met hem tevreden zijn, ende ontslaen dair af tselve huys, ende dies dien aencleeft.

[495] Item, es voirt voir recht bekendt ende alsoe onderhouden dat een weerdt niet gehouden en es, soe verre zijne gasten yet vanden hueren verliesen dat hem niet gelevert en ware, hen dair vore inne te stane. Mair soe verre hem yet gelevert ware geweest, om te verwarene, dair es hij sculdich vore inne te stane, ende dat zijnen gasten weder te leveren, verso oft dat hem te betalene, ten ware dat | hem dat afhendich gemaect ware, wel verwaert ende geslooten zijnde, met zijnen goede, sonder argenlist, als dair toe alsulcken bewaringen ende sluytinge gedaen te hebbene, als van zijnen eygenen goede, soe en soude hij dair inne niet gehouden sijn.

[496] Item, soe wanneer yemandt tzij scipper, wageman oft andere eens anders goedt aenneempt om ergens te vuerene oft te leveren, dairt hem gelast wordt zijnen loon dair af nemende, die moet dair vore inne staen, ende dat betalen, soe verre dat versuempt oft bij zijnen quaden wachtene verloren worde.

[497] Item, oft yemandt eenich goedt tot zijnent liete inneleggen om te verwarene, sonder eenigen loon dair af te hebbene, soe soude nochtans die dair vore moeten innestaen, soe verre het verloren worde, ende hij dat niet soe wel verwaren en hadde, als zijns selfs eygen goedt.

Vanden kinderen die geprocreert worden tzij van gehuwden oft ongehuwden

fol. CXLIX

persoonen. |

[498] In den yersten soe wanneer tzij man ende vrouwe, gebondene ende ongebondene bijeen vergaderen als datter een kint af compt, soe es de vrouwe op hueren eedt gelooft, om dat den man te gevene, die zij zeeght de vader te zijne, soe verre hij sustineren wilde de vader nyet te zijne, ende bekende nochtans met huer geconverseert te hebbene, die de voirs. vrouwe doen moet, inder naervolgende manieren, yerst zekerende in handen van een der cormmoingmeestern hem nairseggende aldus « Hier zekere ende affirmeric, bij mijnder trouwen ende eeren, ende bij mijnder vrouwen waerheyt, ende bijder Christdomme, dat ic over de vonte ontfangen hebbe, dat hij die dair voir oogen es, oft hem noemende dit kint dat hier es met zijnen lijve aen mijn lijf gewonnen heeft ". Ende daima steect zij twee huere vingeren van harer rechter handt oppe, ende zweerdt lijflijck ten heylegen, soe verre hij daer den eedt nyet en verdraeght, seggende den commoingmeester na « Aldus dat ic gezekert ende geaffirmeert hebbe, dat es warachtich, alsoe moet mij God helpen ende alle zijne heyleghen ).

verso

[499] Item, oft de manspersoon seggen wilde, dat hijse noyt | vleesschelijck en bekende, ende zij hem dat nyet overthoonen en conste, soe soude hij dair af op zijnen eedt ghelooft sijn, yerst sekerende in handen vanden commoingmeestere hem naseggende aldus: « Hier zekere ende affirmeric, bij mijnder trouwen, eeren ende manswaerheyt, ende bijden Christendomme, dat ic over de vonte ontfangen hebbe, dat ic noyt vleesschelijck met huer

p 95

die noemende te doene en hebbe gehadt ". Ende daer na moet hijt met opgerechten vingeren lijflijck ten heyligen zweeren, seggende den commoingmeester na aldus : Soe verre zij hem den eedt nyet en verdraeght, dat ic gerekent ende geaffirmeert hebbe, dat es warachtich, alsoe moet mij God helpen ende alle zijne heylegen, ende dair mede blijft hij dan dair af ongehouden vanden kinde ende kinderbedde gelde .

[500] Item, als de vrouwen persoon bij harer eedt verclairt heeft alsboven dien den vader te zijne, soe moet hij huer geven, soe verre zijt versuect, thien mottoenen voir haer kinderbeddegelt, des moet zij tkint houden met hueren borsten een vierendeel jairs sonder meer dair vore te hebbene. Ende dairna zijn zijt, soe lange zij ongebonden blijven tselve kint half ende half tot gelijcken coste te houdene. |

fol. CL

[501] Item, oft deen van beyden huwde sonder malcanderen te trouwene, soe moet die nair trecht vander stadt, ende nairde oude usance, dair af onderhouden, ende heerbracht tselve kindt tot zijnen coste alleene houden, totdat de andere oyck huwt, ende van dan voirtane moeten zijt tot gelijcken coste, weder half ende half houden, ten ware datse andere vorweerden met malcanderen gemaect hadden, ende blijft deen ongehuwt, soe moet de gehuwde alleene blijven houdende.

[502] Item, oft een gehuwt manspersoon van eenen ongebonden vrouwen persoon een kindt gecrege, soe soude hij dat alleene moeten houden ende tkinderbeddegelt betalen tot dat zij oick huwde, ende dan souden zijt oyck van dan voirtane half ende half houden, ghelijck vore. Insgelijcx sout oyck zijn, oft eene gehuwde vrouwe van eenen ongebondenen mans persoone een kint gecrege, gelijc vore, ten ware datter andere vorweerden af gemaect waren.

[503] Item, oft twee gehuwde persoonen, die malcanderen nyet getrouwt en hadden, tsamen een kint gecregen, soe souden zij datte oyck half ende half tot gelijcke | coste verso altijt moeten houden, ten ware dat zij andere vorweerden dair af maecten, dairse hem na reguleren souden.

[504] Item, oft een moedere, die niet gehuwt en ware huer kint dat zij van eenen gehuwden man gecregen hadde, selve houden wilde, om den prijs dat een ander houden soude, dat en derf de vadere niet consenteren, mair maeght besteden dair hij wilt tot zijnen coste. Niet min willet de moeder emmers houden, dat magh zij wel doen tot hueren coste ende laste, ende sonder cost of last vanden vadere, tenware dat de vadere alsulcken merckelijcken redenen wiste metter waerheyt te seggene die alsulcke waren, dats de moedere niet en behoirde te houdene.

[505] Item, es voirt voir recht bekendt ende alsoe eenpaerlijck onderhouden, soe wanneer vader ende moedere beyde afluuch worden wettege kinderen, oft oyck bastaerden achterlatende, ende gheen goedt om die tonderhoudene, soe moeten nochtans ende zijn sculdich de naeste mage ende vriende vander selver kinderen vadere ende moeder wegen, ende die huer goedt bij successiën, paerten ende deylen souden, de selve kinderen te aenveerdene ende te houdene half ende half te henweerdts | oick nemende tselve dat vader ende

fol. CLI

moeder van goede achtergelaten hebben.

[506] Mair soe lange als eenich van beyden van vader oft van moedere noch in levende lijve zijn, soe en darven de selve vriende ende mage die niet aenveerden, soe verre

p 96

sij niet en willen om te houdene, noch en connen tegen huren danck nair trecht ende doude heerconnen vander voirs. stadt, dair toe oyck met rechte niet bedwongen worden, achtervolgende den ouden openbaren seggene : «moedere oft vadere, houdt dijn kindt ". Waer mede men de poirterie vander voirs. stadt verliest, oft niet en verliest.

[507] Inden yersten es voirt noch voer een oudt heercomen achtervolgende oyck den statuyten vander selver stadt onderhouden, ende met vonnisse van scepenen geapprobeert dat de gheene die hier bynnen der voirs. stadt poirtere ende ambachtsman es, ende buyten der stadt ende Vrijheyt van Mechelen, met sijnder meester familiën gaet woenen, ende verso dair sijne neringe gaet doen, ende exerceren, dair mede | alsdan verliest zijne poirterie ende ambacht. Alsoe dat hij soe verre hij wederomme hier bynnen woude comen woonen, ende zijne neeringe doen, alsdan de poirterije ende zijn ambacht weder souden moeten coopen, eer hij de selve zijne neringe wederomme soude moigen doen ende exerceren.

[508] Item, wanneer oyck een poirtere oft ambachtsman van hier bynnen buyten in eender ander stadt gaet woonen, ende eenighe vrijheyt aldaer aenneempt, om uuyt cracht van dien, aldair eenige neringe, oft coopmanscap te moigen doen, soe verliest hij oyck dair mede zijne poirterie ende zijne ambacht, ende moet hier wedercoopen, soe verre hij wedercommen wilt, ende der poirterien, ende zijnder neringen gebruycken gelijck voren.

[509] Item, wanneer een eenloopich geselle buyten in anderen landen oft steden gaet woonen, omde tale vanden lande, oft van dair te lerene, oft om eenige neringe, consten oft coopmanscapen te lerene, ende te exercerene, dat hij hem dair mede in toecomenden tijden soude moigen generen, ende behulpen om zijnen nootdorst te wynnene, ende van hier dair

fol. CLII

niet en vertrect, om dair te gaen | stedevast te woonene, ende de vrijheyt aldair aen te nemene. Ende hij bij fortuynen, tot zijnen proffijte aldair tot houwelijcke compt, ende eenige neringe dair doet, met vrijheyt van dier plaetsen aennemende, soe en beneempt hem dat niet nairde oude costuyme dair af onderhouden, zijne poirterije noch zijne neringe, die hij hier gedaen heeft, soe verre hij met zijnen wijve ende kinderen hier bynnen wederomme compt woonen.

[510] Item, het es oyck voir een oude costuyme eenpaerlijck onderhouden dat eenygelijck poirtere van hier bynnen buyten der stadt ende Vrijheyt van Mechelen mach gaen woenen, op sijn eygen goedt, ende dat houden ende bedrijven tot zijnen proffijte, sonder daeromme eenichssins van zijnen rechte vander poirteren, oft van zijner ambachte berooft oft gepri-meert te wordene. Mair blijft dair inne alsoe vrij, oft hij buyten niet gewoondt en hadde. Ende sijne kinderen, die dair geboren worden, worden voir poirters ende poirterssen gehouden, als oft die hier bynnen geboren waren.

[511] Item, oft eens vrijs poorters dochtere aen een buyteman huwde, soe dat zij hueren verso man nairvolgen moeste, ende | met hem bleve buyten in eenige andere stadt oft plaetse, woonende zekere jairscharen, dair hij oyck vrijheyt oft poirterije aengenomen hadde, tot dat hij afluuch wordde. Ende zij dan wederomme hier bynnen stedevast quame woonen met hueren kinderen, noch eenloopich wesende, die zij buyten gecregen hadde, soe soude zij dan

p 97

wederomme voir eene vrije poirtersse geacht ende gehouden zijn ende blijven, ende oick huer kinderen vander moeder wegen die hen metter poirteryen wilden behulpen. Ende souden van dan voirtane den privilegiën vanden voirs. stadt moigen genieten. Ende noch vele meer souden zijt dan moigen doen, soe verre de vadere egheene vrijheyt oft poirterije aengenomen en hadde.

[512] Item, men heeft oick voir een oude gewoonte onderhouden dat een poirtere alhier woonende wel heeft moigen aennemen de poirteren van eenegen steden oft plaetsen in Brabant tot behulpe, vordeele ende ombescaetheyden van zijnen persoone, ende van sijnen goeden, sonder dair omme hem dat te zijne tot achterdeele van zijnder poirteriën ende ambachte alhier.

fol. CLIII

[513] Item, es voirt bij ouden heercomene onderhouden geweest, dat soe lange een poirtere van deser stadt eenege offitie in Brabant heeft, doet ende exerceert, als drossate, scoutet, meyere oft diesgelijcke, dat hem wel geoirlooft es te doene, sonder tverbueren oick van zijnder poirteriën ende neringen, de selve dien tijt duerende als poirtere niet bescut en behoirt te zijne, noch men en heeftet niet plegen te doene, metten privilegiën vander stadt, alsoe datse hem niet en connen te baten gecomen noch gesuffrageren dien tijt duerende.

[514] Item, al wairt alsoe dat een ongehuwt manspersoon buyten in Brabant oft in eenich ander landt eenen huysvrouwe trouwde, ende oick aldair besliepe, ende zijne bruylocht voirt uuyt hielde ende eenigen tijt dair met hair bleve, sonder om te blijven woonende, oft sonder dair eenege vrijheyt aen te nemene, ende dair na met huer hier bynnen quame woonen, soe soude hij hier alsoe vrij sijn, als oft hijse hier bynnen beslapen hadde, want dbuytenbeslapen vander bruyt, en benoempt alhier egheene vrijheyt van poirteriën oft van ambachte, nair doudt heercomen oick dair af onderhouden. | verso

Hier naer volght vanden ghemeyenen mueren ende anderen servituyten den rechten vanden paelders aengaende.

[515] In den yersten es te premitterene hoe dat de gheene die met yemande anders gemeyne muren hadde, ende dair hooger opvoeren oft metsen wilde, die niet hoogere nairde oude costuyme doen onderhouden, en mochte doen opmetsen dan de helft vanden selven mueren tot groote onvasticheyt ende schaden vanden selven wercke, datmen dair op setten wilde, wairomme om dat te remedierene bijden gemeynen raide vander voirs. stadt werdt overdragen, gestatueert ende ter poyen uuytgeroepen int jair onss Heeren duysentvierhondert sessenentsestich vierentwintichste dage in meerte voir Paesschen, na costuyme van scrivene int bisdom van Camerijcke, alsoe hier na volght dwelcke na met vonnissen van scepenen tot meer malen geapprobeert es geweest.

[516] Dat alle de gheene hebbende met yemande anders gemeyne mueren, die begheren sullen de selve gemeyne | mueren hoogere op te metsene om die te betymmeren geoirlooft

fol. CLIV

es, ende voirtane geconsenteert sal wesen de selve gemeynen mueren geheel alsoe wel in dicte als inde lenghde, alsoe hooge op te makene op huers selfs cost, als hen gelieven sal te betymmeren sonder wederseggen van sijnen gebueren, die insgelijcx recht totten selven gemey-

Cah. 13 Mech

p 98

nen mueren hebben moigen, ten ware dat eenege conditiën dairtegen ende ter contrariën gemaect ende benarwesen hadden geweest, niettegenstaende eenege gewoonten dair inne ter contrariën onderhouden.

[517] Des sal de gheene die alsoe hooger opmetsen ende tymmeren wille, sculdich sijn op sijns selfs cost, ende last, ende sonder eenegen cost vanden selven zijnen gebuere de ghoote opten selven gemeynen muer gelegen hadde, wel ende custbaerlijck te doen leggen op desselfs zijns gebueren erve, vast aende selven muer.

[518] Ende desghelijcx wederomme te doen maken ende te repareren alle tghene dat verso aen desselfs zijns gebueren erve, midts den voirs. opnarene oft tverleggen | vander gooten gebroken ende geargert sal wesen, ende dair toe oick alsdan voirtane de selve goote te houdene, wel ende custbaerlijck, alsoot behooren sal, ende alsoe dat de selve zijne gebuere dair bij niet bestadicht en worde.

[519] Behoudelijck dien, alsoe verre als de selve zijne gebuere, oick recht hebbende totten selven gemeynen muere desgelijcx namaels oick met zijnen huyse ende tymmeringen opvaren woude, inden selven gemeynen muer, dat hij dat sal moigen doen ende hem geoirlooft wesen, gelijcmen in gemeynen mueren doen magh, sonder wederseggen vanden gheenen die den selven muer hoogere gemaect hadde, ende sonder hem yet dair vore te geven, contrarie van desen es naderhant geordoneert te wetene de gheene die den gemeynen muer alsoe bij sijnen gebuer opengehaelt, oick orboren wille, die hij den selven zijnen gebuer zal moeten ophalen en betalen, de helft van alsoe vele als hem dien gemeynen muer gecost heeft op te halene, ende vooren, alsoe bijde paelders onderhouden. Ende datmen dan, op dat zijn gebuere, alsoe hooghe opvaert, met zijnen huyse, als dandere, ende niet hoogere de selve ghoote sculdich sal zijn wederomme te leggene opten selven opgemaecten gemeynen muer, ende die alsdan voirtaen houden evengelijck tot harer beyder coste, alsoe dat gecostuymeert es geweest sonder argenlist.

[520] Item, oft tusschen twee gebueren op eenen gemeynen muergeleeght wordeeene ghoote, dair duere dwatere van harer beyder erven comende loopen soude achterweerdts, nair

fol. CLV

| huerlieder beyder erve, ende niet ter straten weerts, ende deen en hadde niet meer rechts van servituyten omdat te leydene dan de andere, soe souden zij dat half ende half moeten leyden, dair toe men dan nairde gestichtheyt vander plaetsen, een broeck, oft buysen boven aende ghoote maken soude, om alsoe op elcx erve tselve watere half ende half te ley-dene, ende te vallene. Ende wanneer dwater vander selver erven, oft oick van anderen comende zijnen loop ergens van te voren gehadt hadde, dair sout dan moeten noch voir-tane sijnen loop hebben, ende zijnen ganck behouden.

[521] Item, oft dien gebuere op eenen gemeynen muer een huys setten wilde, dair van te voren egheen op gestaen en hadde, ende den ocsijdrup vallen soude moeten over den selven gemeynen muer, dat niet geschien en magh sonder consent van sijnen gebuere, soe soude de gheene die thuys dede maken, opten selven gemeynen muer moeten doen leggen eene ghoote tot zijnen coste, ende die alsoe onderhouden om dwater dair af comende dair inne te ontfangene, ende dan voirt dair duere te leydene opt zijne sonder hindere oft letsele, van sijnen verso gebuere, wairt achterweerts oft vore ter straten | uuyte altijt nochtans, sonder ongherief oft letsele vanden selven sijnen gebuere.

p 99

[522] Item, insgelijcx soe verre yemandt op eenen gemeynen muer, dair eene ghbote opleeght opweerts metsen ende voeren wilt, soe moet hij de ghoote als boven tot sijnen coste doen leggen, op desselfs zijns gebueren huys, ende die onderhouden als boven, alsoe zijne water inne valt, ten ware dat hij die alsoe opvaert een ghoote boven opten selven opgemets-sten muer dede leggen, alsoe dat dwater van sijnen dake in de underste ghoote niet en viele. Ende in dien ghevalle, soe soude de hooghste van dan voirtane ongehouden sijn vander underste ghooten te onderhoudene. Mair elck van hen soude zijne ghoote tot zijnen coste moeten onderhouden ende elck zijn water leyden. Ende oft de underste dair na soe hoghe als dandere opvoere, soe soude hij oick dan den muert ende doverste ghoote moigen ghebruycken, sonder yet dair af te gevene, mair soutse voirtane moeten tot gelijcken coste helpen onderhouden, ende de onderste ghoote soude die lest dan opvoere tot zijnen proffijtte alleene hebben ende behouden.

[523] Item, men heeft voirt voir recht gehouden, ende es alsoe dair vore bekendt ende dicwils bij scepenen ende den | geswoirnen paelders vander voirs. stadt met vonnisse gewesen

fol. CLVI

dat over eenen gemeynen muer egheen water comen noch vallen en magh. Noch dat insgelijcx duere oft in eenen gemeynen muer men egheen openbaer licht, noch gesicht hebben en magh, ten ware datmen dair af ter contrariën omder bescheet van vorweerden oft statuyten hadde.

[524] Item, es insgelijcx voir recht bekendt ende alsoe onderhouden, soe wanneer deen gebuere, tot sijns anders gebueren weerdt, in sijns selfs eygen muer staende aen sijnder gebueren erve, oft op eenen halven voet na veynsteren heeft, oft doet maken dat hem geoirlooft es te doene, soe behoirt hij ende es sculdich, soe verre die beneden reycx sijn, dat hij die veynsteren moet doen maken ende stofferen met ijseren gheerden, ende met vasten gelasen, sonder opendoen. Ende sijn sij boven reycx, soe moet hij dien doen maken ende stofferen, met goeden ijseren gheerden, soe bij een staende, datmen dair duere egheens menschen hoot gesteken en can, sonder vaste gelasen, ende die en magh dair, noch elders dair hij waer sijnen oeysidrup oft anckers hoot en heeft, sijne veynsteren tot zijnen gebuere weerdt niet moigen doen opengaen, noch yet voirder uuytsetten dan zijne oeysidrup en ghedraeght. verso

[525] Item, de gheene die zijnen oeysijdrup over sijnen eygen muer heeft vallende opt zijne, niet meer erven dair hebbende dan zijnen oeysijdrup en gedraeght aen zijns gebueren erve, die moet ende es gehouden tselve watere dair over vallende selve over tzijne te leydene, ende alsoe te bedwingene, dat zijn gebueren, dair af egheen letsel noch ongerief en hebbe, ten ware dat hij andere recht van servituyten dair toe hadde.

[526] Item, soe wanneer yemandt metsen ende tymmeren wilt, opt zijne tot zijnen gerieve ende oic om op ende in zijne erve bevrijt te zijne, dien es dat wel geoirlooft te doene, al waert oic zoo dat zijn gebuere te dier zijden weerdt, dair hij metsen ende tymmeren wilde veynsteren ende licht hadde om in sijn huys te ziene, ende dat hij midts dien sijn licht verliesen soude, ten ware dat dair af ter contrariën andere vorweerden oft statuyten waren.

[527] Item, eenenyegelijcken es geoirlooft opt zijne alsoe hooge in de locht opweerts te tymmeren ende te metsene, als hem dat gelieft ende goetdunct sonder wederseggen van

p 100

yemande. Want dien den gront toebehoirt, dien hoirt toe vrij ende los, soe groot de locht

fol. CLVII

totten hemel toe. |

[528] Item, dat eenenyegelijcken wel geoirlooft es opt zijne veynsteren in sijne mueren te makenen ende te hebbene om licht ende gesicht daer mede te hebbene, nair sijnder gelieften, als dien staen tot zijnder erven oft ter straten weert uuyt te siene, oft wanneer tusschen den mueren dairse innestaen, ende zijnder gebueren erve hij noch merckelijcke distancie van erven tusschen beyde heeft liggende, sonder die met gheerden oft ghelasen te dorven stofferen.

[529] Item, d