LOENSCHE LANTRECHTEN

STATUTA LOSSENSIA, SIVE EDICTA, CONSTITUTIONES, DECLARATIONES & JURA COMITATUS LOSSENSIS; CUM TOPOGRAPHIA, SEU DESCRIPTIONE URBIUM, PAGORUM & LOCORUM EJUSDEM

Cum summo labore & studio recollecta a clarissimo, consultissimoque Domino LAURENTIO ROBYNS, Juris Utriusque Doctore, & Curiae Leodiensis Advocato

PARS TERTIA LEODII

Typis F. ALEXANDRI BARCHON, 1717

(p. 9 - 47)

Extract vyt eenen Register in folio daer in staen die resolutien van die herfeste Heeren Schepenen van Vliermael geintituleert, Loensche lantrechten diemen Useert tot Vliermael. Onderteckent MARTINI Secretaris.

EERSTEN ARTIKEL

Erste vervolgh van scatsculd

Als iemant aengesprocken wordt, op syn tweede genachten, ende den man die aengesproecken is die schult bekent clachloes, dat hy die schuldich is soo wyst men gelt oft pandt metter sonnen sonder boete des heeren

Als eenen man die schult bekent maer seydt dat hy daer op gegeven heeft

Item, wanner eenen aengesprocken man op syn tweede genachten bekent die schult schuldich te syn op reckemuge ende seydt dat hy daer op gegeven heeft ende den aensprecker dat bekent, dan wyst men te reeckenen oft te betaelen binnen onse genachten opdat niet meer voor scheepenen en komt op die boete van 7 schilingen eens.

III

Offter binnen de gewesen XV daeghen noch en bekende noch betaelden

Item, dit aldus geweesen synde, als lest verst geschreven staet, ist dan alsoo, ende den aensprecker ter genachten komen is, ende seydt dat synen schuldenaer met hem noch gerekent noch betaelt en heeft, soo wystmen dat den heer panden haelen sal tot den huyse des aengesproecken voor die principael scult weerde, ende voor 7 schillingen voor den heer, want die partye moet altyt voorgaen, ia die partye en segge redenen noch recht genoch synde.

Hoe men moet pandt haelen

Item als ondersaeten geweesen syn gelt ofte pandt te setten metter sonnen, als die eerste clansule inheeft, soo mogen sy verpanden met eender myte, oft met eenen anderen pandt, ende den aensprecker compareert derde weerf, recht versueckende, soo vracht men den boode oft die partyen die aengesprocken syn, verpandt hebben seydt den boode ia, soo sal den boode den pandt presenteren.

Hoe men schuldenaer syn panden sal moghen vercoopen

Ende den aengesproecken man mach dan suecken eenen ondersaete die haffich is voor die schult, te weten die te panden is aen perden oft aen Koyen, soo verre het geallegeert wordt, ende eenen ondersaete, slaet men die panden op voor die schult ende voor die kosten die daer op gegaen syn, ende gaen sullen, op alsoo dat men kondighen sal den man wien den pandt toebehoert, ende die schuldt schuldich is, dat sy die quyte tot des mans huyse diese gecocht heeft binnen XV daeghen oft die panden verloren syn.

Hoe men procederen sal op eenen die des anders panden coopt ende dan binnen XV daghen niet en betaelt

Item alsdusdanige ondersaeten die in voorgenoemde manieren panden gecocht hadde, ende die schult voors. aen den heyscher niet en betaelden, ende den heyscher dat claechden voor het gericht, ia die XV daghen geleden synde, ende die genachten gehalden, alsoo men die hielt, soo wystmen, dat men pandt haelen sal tot des mans huys die den pandt gecocht heeft voor die principael schult, ende oorch voor die schult aen den heer, ende dat men alsulcke panden dryven sal ter eerster merckt ende vercoopen, ende die genen dat sy gelden moeghen ende betaelen die schult ende den heer, op alsoo dat altyt die schult voorgaen sal.

VII

Als den boode gestaet dat hy gene panden en heeft

Item als eenich persoen gewesen is ter pandinghen, ende den boode op synen eydt nempt dat hy pandt versocht heeft, maer sy en vinden geen pande suffisant wesende, soo wyst men die schult aen die partyen lyff en goedt.

VIII

Hoe men die wyst ter tueeder genachten als sy niet antworden

Item, want eenich persoon aengesprocken is op syn tueede genachten, ende hy niet voort en kompt, als hy geroepen wordt men sal wysen voort binnen den gedinghe, ende als men opdingende is, soo wyst men gelt oft pandt binner der sonnen, dan te versuecken ter scholtesen wyst men alsulcken persoon misdadich op 7 schillinghen als van ongehorsaem heyt altyt op alsoo dat die partye inbrenge dan by die ierster genachten d'onschult, welcke onschult die tlant recht pryst.

Als een aenspraeck ende verantworden vergaedert is

Item, soo wanneer twee partyen thegen een int verantworden komen, soo is den heer verschenen 7 schelingen, ende die betaelen die vellige partyen.

Hoe eenighe partyen haer proeve vort stellen sullen ende wat daeghen sy daer toe hebben sullen

Item, als een partye ter proeven begeert geset te syn, soo wyst men hen dach ter ierster genachten om syn conde te brenghen, oft te bedwinghen, item heeft ter genachten haer getuyghen gereyt, men sal se hooren, ende syn sy bedwongen met gestelycken oft weerlycken rechter men wyst hen tueede proeffdach, ende dan ter genachten comen, moet hy stercker geboeden brenghen, oft men en wyst hen ghenen proeffdach, maer soo langhe hy van genachten ter genachten stercker geboeden brengt men wyst altyt vrint dagh om syn getuygen te brengen, oft noch sttercker te bedwinghen.

Hoe den meester hem verantworden sal teghen synen Knaep oft maegt

Item waeren die dinst machten oft knaepen heyschende hen meester ende den dinstboode presenteert synen eydt dat syn meester hem schuldich waer dit oft dat, alsoo verre den meester presenterde contrarie te verweren, soo soude hy quyt syn, want int recht den meester is altyt geloeffelycker dan den knecht.

XII

Vervolch van dimineringhen ende hoe men dimineren sal

Item van dimineringhen ist te weten dat men tot Vliermael aldus hilt, persoonen die erffven pacht, oft renten hebben geldende, die doen metten bode een daghement doen aen den principaelen man die den pandt toecompt, oft sy doen een daghement doen aen den helder des pandts hem oft syne panden, dat sy dat voort condighen sal den erffman, toestaet dan den bode die daghelycheyt (die in voors. manieren geschiet is) soo heyscht hy hem alsoo in, dat syn die eerste genachten gehalden, alsoo hielt men oock die tweede genachten, behoudelyck dat den man die schuldich is moet dan eens een derfft dach hebben, desgelyckhen die derde genachten is soo, ende ter deerder genachten iemant daer men op procedeert voort coomen is begerende copye vuyt des heyschers bescheede, men sal hem dat wysen, ende compt niemant voorts, men saldie vierde genachten wysen, tot welcker vierde genachten niet en mach verlenghen met eenige saecken, maer hy moet antworden, kennen, oft lochenen, bekendt hy den pacht, oft en kompt hy niet voorts soo wyst men den aenspreecker tot syne panden.

XIII

Hoe eenen man geleyd werden sal ende hoe hy tot syne panden koemen sal daer hy toe geweesen is

Item, als alsulcken aensprecker tot syne panden gewesen is ende achter alsulcken dach voort recht versueckt, men sal hem tot syn panden gelyden resscht ende aerde leveren in teeckeninghe van possessie, begeert hy voorts recht op die gene die synen pandt possideren, men wyst dat den scholtet hem verleenen sal, die den wederpartyen gewalt aff gebieden sal, te weten hem te bevelen dat goet te ruymen binnen den derden daghe op 7 schillinghen, ende is hy binnen dien tyt niet gehorsam, men sal hem panden voor die 7 schillingen, ende dat gedaen synde sal men noch eens bevelen te ruymen binnen den derden daghe ob 7 scillingen, ende alsoo te hanteren als voors. tot dry reysen toe, ende altyt hem te panden dit drywerff gedaen synde, sal den scholtet in presentie der gerichten hem vuytten goede setten.

XIV

Oft eenen wenne synen meester die conde niet voort gecondicht en hadde

Item oft die conde van eender dimineringhen hen gecondicht waer aen eenen wenne ende handtplichter die conde voorts niet en dede aen synen meester ende het worde gecalengeert van synen meester die gerffmann is, men soude wysen dat den wenne, oft handtplichter betaelen soude alle ont costen die in de vervolghe gedaen syn, behoudelyck des soo synde den gerffman op syn verantworden comen, ende die voors. costen soude men naer den bancken recht vervolgen op den handtplechter, te weten men soude hem panden daer voor.

Hoe eenen erffman eenen pandt die vuyt gedimineert is quyten sal

Item het is te weeten dat die geerve, oft gerven van eenen man die vuyt hyn erffve gewonnen is een iaer lanck quytens hebbende met opte leggen den pacht daer voor gedimineert is, ende die costen die daer op gegaen syn ende waren tuschen dit gedinghe beginnende, ende den quyter comende eenich twede pacht te vallen, eenen ende oock alle pachten die binnen den gedinge comende te vallen, die soude een quyter gansch schuldich syn te betaelen ende op te leggen.

Item een principael man die vuytgewonnen is een geeft gheen quyten meer, maer hadde hy wettighe kinderen, soo mach hy naerderschap bieden tot synder kinderen behoeff.

XVI

Hoe onmundighe kinderen ende wyt landighe lieden sullen moghen beschudden die unytgediminerde goederen op tochter oft tochtersen oft oyck op eerluyden

Item persoenen die vuytlandich syn, is men schuldich dach te doen op die palen van den lande, ende hadden vuytlandighe persoonen ooch pacht geldende opt goet dat vuytgedimineert waer, ia alwaer hennen pacht den lesten pacht ende sy maer een daghement en hadden gehadt op die palen van den lande, soe mooghen sy beschudden bennen s'iaers, als sy te lande coomen, op alsoo dat sy sweeren dat alsulcke dimineringhe (als geschiet is) hem niet gecondicht en is geveest.

XVII

Item oock in voors. manieren moghen onmundige kinderen beschudden al sy coomen tot hunne daghen ende bennens s'iaers.

XVIII

Voorts is te weten dat dochterkens die tot hunnen daghen comen syn als sy audt syn 13 iaeren ende 40 daghen, ende soonkens als sy audt syn 15 iaren, ende 40 daghen.

XIX

Item, als tochteren ende tochterssen vuytgewonnen worden ende sy geerffkinderen hebbende syn erst soo dat die kinderen ter tyt als die dimineringe geschiet is mundich syn, soo moghen sy beschudden binnen s'iaers ende dach naer doodt vander tocster end tocsterssen.

Van versterffenisse van erfftaelen ende hoe men die leeden bekennen oft reekenen sal ende wie die syn

Item, is te weten dat gebroeders ende gesusters dat eerst leedt syn, dat van eenigher personen comende is; item, gebroeders kinderen dat tweede leedt, ende alsoo voorts.

XXI

Welik stock goederen syn daer een kindt in vaeders ende moeders staet affstaen

Item, soo wat dan compt van achter vader ende moeder, oft van vaeder ende moeder dat hielt men voor stockgoet, ende oft eenich man storve die wettige geboorte achterlatende is, soo sullen alsulcke wettighe geboorten staen in staet huns vaders, aldus oock van die vrouwe te halden, ia van die stock guederen als voors. is.

XXII

Wat goeden zydtval is

Item, soo wes van versterffenissen comende is van broederen oft susteren van oemen oft moyen van nichten oft van neven, dat hielt men voor zeydtval, ende alsulcke verstorven goeden is den leste levende ten grave wech dragende ende hebbende, ende die wettige kinderen en staen niet in staet van vader ende moeder als van den stockval voors.

XXIII

Hier vint men waert ierste leet begint ende wat getuyghen int recht sullen moghen tuygen

Item omdat tusschen den alden vaeder ende alde moeder, den vaeder, moeder ende kinderen geen leet en is, daerom hoet men geender stock, ende daerom en mach den eenen den anderen niet getuygenisse doen geven, draghen, alsoo het gecalengeert wordt.

XXIV

Item, dat tuschen broeder ende gesusteren, hen oemen ende moyen, hen neven ende nichten leet is, daerom moeghen sy malcanderen wel getuygen, van recht draghen, ende altyt is te weten al hadde eenen man veele vrowen getuygen geleyt, ende hem gedraghen ganschelyck syn vermeet, het en soude niet dienen; alsoo verre daer onder gheen mans persoonen waeren die mette vrowen accorderen.

§ 1. item eenen man ende een vrow persoon oft twee oft dry vrowen ieder hielt men voor getuyghen, alsoo veerre sy accorderen.

XXV

Hoe eenen man vuyt syn seelffs kennisse vertuycht sal worden

Item voorts meer is te weten soo wes getuyghen eenen man vertuyghen van kennisse, alsoo verre die getuyghen niet en dragen dat sy dat kennisse tot eenen ende eender stonde ghehoort hadden, maer den eenen op dese plaetse gehoort, dat getuygenis soude ydel syn, soo verre als gecalengeert wordt.

XXVI

Wat voordeel een alste broeder hebben sal vyt synders alders stock goederen

Item, als gesusteren ende gebroederen deylen stock goederen alsoo verre daer hoeffreysinghe is (ia tot Loenscher aerden) eenen alsten broeder sal die hoeffreysinghe voor vuyt hebben, soo verre het gaet die plaetsen eender leere daer men die daecken mede decken mach, ende oock eenen redelycken wermeshoff ende vorts sullen sy die erffquederen ghelyck deylen.

XXVII

Hoe suster ende broeder een cleyn erff deylen sullen

Item, en waeren tuschen gebroeders anders niet te deylen dan een goet, daer inne soude den alsten broeder syn voordeel hebben ter conscientien dat der kinderen veel is, ende naer quantiteyt dat het goet wert is, ende dat goet sal men taxeren met naegebueren hen des verstaende ende niet partyelyck wesende.

XXVIII

Wat voordeel den broeder voor die suster hebben sal

Vorts meer in deylinge tuschen susters ende broeders twee gebroederen alsoo veel schuldich syn te hebben als dry susteren, dat is te verstaen eenen broeder onderhalff deylinghe tegen syn suster.

XXIX

Hoe gesusteren ende gebroeders hun stock guederen sullen moghen ontfanghen

Item een broeder oft suster sal met gichten ontfanghen haer oft syn deylinghe van de stock goederen op alsoo syn andere broederen voor den hoff bekende dat die guederen toebehoeren den ghenen die dese ontfangen wilt, ende hen niet, ende dat sy ander erffguederen daer teghen hebben.

XXX

Hoe men seydtval ontfangen sal ende gebruycken

Item seydt val daer af moet men een ieghelyck persoon ontfanghen syn gedeelte alsdat ontfanghen is, blyvet iemant soo mach hy syn portie wederom gichten en gheven die hy des gunnende is.

XXXI

Hoe elth syn zytval ontfanghen mach besonder ende hoe eenen Scholtet daer op sal procederen moghen

Item compt iemant ende begeert van sytval te ontfanghen syn verschyn als groot ende kleyn, als hem dat verschenen is het sy iet oft niet dat sal men hem verleenen, maer niet te min sal eenen heer moegen procederen die 40 daeghen leden synde op die ghene die een nae oft naerder erven syn moghen naer des ontfangers portie sal gegicht blyven.

XXXII

Hoe onmundighe kinderen oft vuytlandighe lieden vuyt hen erven gewonnen worden de leenen aen den aelsten soon

Item soo wat guederen het syn gront oft pacht die binnen 40 daeghen niet ontfangen worden syn misdedich op 7 schillingen, hier binnen vuytgesloeten vuytlandighe lieden die sal men ten eersten een conde doen op die palen van den lande, hier in met desen niet geschreven noch vermaent leen guederen, want als eene alsten broeder een leen goet voor vuyt hadde daer mede soude syn voordeel ewech syn.

XXXIII

Hoe eenen Scholtet oft meyer van faute van ontfanckenissen claegen ende procederen sal

Item, als eenen Scholtet beclaecht erffgoeden het sy van censen oft onfanckenissen, soo wyst men die goeden boet achtig die partyen een conde geseggende van stucken die hen scaede doen mochten in de rechten, ende die partye dat te condighen, ende op eenen dagh hem te verschynen oft sy daer teghen seggen willen.

XXXIV

Desgelycx hoe men vuyt grontcensen procederen sal

Item belieft eenen Meyer te procederen van gront cense op 3 boeten, men sal wysen als voors. is, vuytgenoemen dat den Meyer in presentie van Schepenen hen maenen sal den cens metter sonnen te brengen, in die een handt den cens int d'ander handt die boete, des tweeden dachs den cens met twee boeten, des derden dachs met dry boeten ende als dan wyst het hoogh gericht die guederen iaer ende dach vroen te liggen, ende dat te condighen in de kercken daer dat onder gelegen is, opdat hem niemant en ontgaen, isdat den Meyer binnen een iaer niet en vernucht en wordt, soe hielt hy daer op syn dimineringe met vier genachten, ende daer naer geleydt dat hogh gericht in dat goet alst hem aenbracht is.

XXXV

Hoe dat alle erffquederen erven naer doet der tochteren oft tochterssen vervallen

Item, nocht is te weten oft zytval aenvallende waer, ende gestorven erffman daer dat goet affcompt achterlatende waer een tochtersse teweten syn huysvrouwe, dat soo wanneer die tochtersse storff, soo vallen ierst die guederen op den genen die aldernaest den eerffman wesende syn op den dach als die tochtersse sterft, ende die erven die gestorven syn int middel van den tyde te weeten nae die doot des erffmans, ende voor die doot des tochterssen die en hebben niet, want sy hen geluick niet verbeydt en hebben, desgelycx is te verstaen van vrowen die eenen tochter achterlaeten.

XXXVI

Hoe eenen tochter oft tochtersse tochtgoet regeren sal van holt oft anders, velck holt men int recht hilt voor hart oft weeck holt

Item, tochters of tochterssen en moegen geen holt het syn weeck oft hardt afhauwen op guederen die sy in tocht besitten, ende van hen selffs weghen niet komen en syn, ende is te weten dat alle holt dat geseydt wort met wortelen, als eycken, esschen, kerseleren, ende andere oefftboomen, dat hilt men voor hart holt.

XXXVII

Item, holt dat met slechte poeten gesadt wordt ende opgaende holt is als popelieren hebeelen, wyen, ende desgelycken dat hielt men voor weeck holt.

§ 1 Item, tockters moghen wel alsulck weeck holt in redelycker manieren affhauwen op tocht goederen die van sens selffs weghen coemen syn, ende anders niet.

§ 2 Item wie alsulcke goederen belasticht met erffrente, soo en moghen tochter noch erffman den pandt van hen, oft anders niet ergeren hy en blyve den derden penninck altyt beeter dan die buyten renter beloepen.

XXXVIII

Hoe pacht oft vrome naer doot van tochter oft tochterssen naer t' recht gedeylt sal worden

Item, voorts meer is te weten, waert dat storve eenen tochter oft tochtersse vyt eenen paht oft wenne landen weyde was, tusschen sint Peters dach ad vincula, ende sint Andries dach, alsulcke pachten behooren halff te deylen tuschen die ghenen des tochters oft tochterssen die daer vuyt gestorven syn ende tuschen die toecoemende erffluyden.

XXXIX

Hoe men goet in erffve nemen sal ende aen wat goet dat eenige erven bescudden hebben ende aen wat goet geen beschudden en is dan tusssen halm ende heer ende hoe men erven quyten mach daer den onderpandt met termyn ende met gelde te quyten staet.

Item, als iemant goeden in erff nemende is met verwaerde dat hy sal onderpant setten naer lantrecht, oft dat hy gen besonder voorwaerde en maecht, alsulck man moet alsoo veel onderpants setten waer by den principael pant metten onderpant beter is den derden penninck die erven oft erff rente beloopt, ende desen onderpant te setten dat niet en staet te verbranden, oft te verdrinken, ende is te weten voorts dat veronderpant met erve claechloos, alsoe dat noch van onderpandt noch wergens van gelt en compt soe moest een gerffe alsulck erve tuschen halm ende heer quyten, oft neen, die quytinge is vuytwaer wordt den onderpandt in erffve gesadt; ende in toecomende tyde daer gelt affcompt, soo hebben die gerven hen quyten binnen s'iaers, dat gelt wordt gegeven sonder argeliest.

Hoe men eenich erffman vercochde erffgoederen met naederscap bescudden sal ende hoe men dat int recht hanteren sal te weten oft die erffguederen vercocht waeren in veele diverse hoeven hoevende ende van eenen man met eenen godts penninck vercocht

Item erffve dat men bescudden sal ende om gelt is vercocht moet men beschudden goet tyts binnen s'iaers voor sint Andriesmisse soo wint den beschudder den pacht.

§ 1 Ende waert soo dat een lant vercocht waer dat met tydigher vroemen stonde, ende den quyter naerderscap boodt te bevooren, ende eerdie vromen van den lande waeren questie is aen wye dat die vroomen volgen soude, antwort, soo verre den vercoper synen wenne genen toust ondersproecken en hadde in die coopmanschap, soo soude den winne die halve vruchten volghen als voor syn ploech rechten, ende die anderhelfft soude hebben den vercooper, oft den beschudder.

§ 2 Item en hadde den wenne synen saet opt lant geworpen, soude den wenne synen acker oprechten, ende hadde den wenne eenich toesegge meer totten lande dat mocht hy heyschen synen meester die hem dat vuyt gegeven heeft.

§ 3 Item, noch ist questie eenich man die met eene goets penninck goet hadde gecocht dat tweeder hande, dryder hande weesende waer oft meer, ende oock in diversche hoeven hoevende is, oft men wel beschudden soude eenich goet besonder naer quantiteyt der goederen ende van den coop die antworde is, neen, wilt men beschudden goet dat in een coopmanscap gecocht is, men sal dat ganselyck moeten beschudden, ende niet deylen, noch dat een voor d'ander verkiesen.

§ 4 questie is dan wanneer dat iaer van bescudde in ende vytgaen sal gemerckt die gichten op eenen dach niet en geschiet en syn, die antworde is soo waneer die gichten geschiet syn van die meeste parte ende deel der guederen daer sal dat iaer aen ende vuytgaen.

§ 5 Questie is noch oft den beschuddder naerdescap boet in die hoeven daer dat meesten deel hoevende waer antwort neen, op alsoe dat men alsucke hoeven die rechten betaelden, soo soude die naederscap van al passeren, als sy gebooden waeren ter plaetsen daer die meeste parte der goderen hoevende is.

XLI

Als eenighe partye mangelen erff op erff naerderschap en heeft geene plaetse

Item, voorts meer is te weten dat als partyen mangelen erff om erff ende niemant gelt oft waere toe en geft, daer binnen en is geen beschudde, ende dede syn geloffte cooper ende vercooper met hennen eedt.

§ 1 Voorts meer daer geelt gegeven wordt, men sal dat den cooper wedergeven alsulck gelt als hy vuytgegeven heeft, oft die werde daer van in andere goede gelde dat gankbaer ende genoch is sonder argeliest.

XLII

Hoe men aensetten ende proeven sal houwelycxe voorwaerde ende testamenten

Item iemant die proeven wilt testamenten oft hauwelyxe voorwaerde die sal die aensettende syn voor dat gericht, ende men sal dan weten dat den heer verleenen sal eenen boode van den gericht den welcken boode den openen dach van XV daghen doen sal den naesten gerfman daer op men proeven wilt alsulcke hauvelycxe voorwaerden, oft testament, ende soe wie geven dach en heeft onverledt in syn recht te staen.

§ 1 Item, tot veele plaetsen hieltmen die conde gedaen te hebben met Scholtet ende Scepenen alsoo verre dat der erfftaelen aengaet.

§ 2 Item, coemende op den XV dagh, ende dat hoeghste van daghe syn getuyghen presenteert, men sal wysen die partyen alsoo verre sy dach hebben in te heyschen, oft sy tegen die voor gaende approbatie seggen willen, ende soo verre niemant voort en compt, men sal wysen die partyen ten eedt te nemen, ende is te weeten dat men getuyghen examineert openbaerlyck.

XLIII

Welcke proeve geacht sal syn int recht van houwelycxe voerwaerden ende testamenten

Item oft van approbatien van hawelycke voerwaerde ende testamenten, staet veel tuschen partyen, d'een vilde seggen het waer anders geschiet, soo ist te weeten dat van hawelycker voerwaerden ende testamenten dat schoenste ende dat meeste ghetuygenisse voortsganck heeft, ende opdat schoonste ghetuygenisse is men schuldich te wysen.

XLIV

Oft eenig man hem rechts vermeeten wilde naer teneur eenich testaments hoe hem den verantworder verantworden sal

Item, wilde eenigen persoon seggen aldus siet Jean Peter &c. ghy syt gerffman vus vaders, oft vus neven, oft desgelycken, ende die heeft my dit oft dat gelaeten des ben ick een ten deylinghen, oft ick laete ucht alsulcke gedeyl ten eedt eerst sal men te niet te wysen, want vuyt machten van testamente en sal hy niet hebben tensy hy proeve syne latynghe nae recht, ende dit soo veel van gereede als van erffve.

XLV

Hoe hem eenen man hebbe sal die daer by is met woorwaerden van hauwelycken sluydt ende maecktit ende hoe eenen man syn erffve verliest met swyghen

Item gevielt dat myn alste broeder ghehaudt waer, ende syn hauwelycx voorwaerde die alste waer, gevielt daer naer dat ick de jonckste broeder waer ende gehaude, ende myn alste broeder nae myn hauwelycx voorwaerde staende ende wesende waer, ende aldaer syner haurelycxer voorwaerde niet en vermaende, daer mede soude myn alste broeder syn hauwelycx voorwaert den jonxsten maecken, ende myn hauwelycx voorwaerde die den jonxsten waere den alsten maecken, omdat den alsten broeder daer over ende daer by waer geweest daer die mynen geschieden, oft die niet weder en seet oft weder sprocken en hadde, want soo wie swygt loefftwillick.

Wettige testamenten oft woorwaerden van howelyk die beeste syn

§ 1 Anders te weten dat aldus niet geschiet, soo syn die alste huwelyxe voorwaerden ende die jonxste testamenten altydt die beesten.

XLVI

Hoe eenen man syn testament maecken ende wederom hermaeken mach soo dickwils als hem belieft

Item, oft eene man syn testament gemaeckt hadde, ende ten heylighen geswooren dat hy syn testament niet weder roepen en soude, ende hy daer over syn testament broeck ende wederiepe, ende liet een deel synder guederen die weerlycken, ende liet een deel die geestelyckheyt, ende ontsette syne erven questie is welcke testamenten van werde soude gehalden worden dat eerste oft dat leste antwort is dat leste; want niemant hem soo hertelyck verbinden en can, hy en mach wel syn testament hermaecken, ende dat voorste wederoepen, ende den gestelycken laeten, om syn siel te versien, oft hy die vergeten hadde.

XLVII

Hoe eenen man syn erffgoeden met testament gheven ende laeten kan eene van syn kinderen ende die andere niet

Item, heeft eenen man veelderlye kinderen ende hy van sinne is eenich kint vuyt syn testament te sluyten, alsulck man moet alsulck kindt iet cleyns vuyt syn erve laeten, oft hy moet in syn testament redenen allegeren, waerom hy alsulck kindt niet laetende is.

§ 1 Item, eens mans wettigh testament dat is syn gerffve, ende sluyt hy alle gerffluyden buyten, dat mach hy wel doen, want een jegelyck is heer over dat syn is.

XLVIII

Hoe eenen man syn natuerlyck kindt erff geven sal daer dat kindt vast in blyft

Item, eenen man die syn naturlyck kint eenich erfftale geven wilt, daer moet hy terstont die handt affdoen, ende overgihten laetende dat syn natuerlycken besitten, alsoo dat deur naturlyck iaer ende den voorcome, ende warachtige gichte ende possessie hebbe van alsulcke erffve, eer syn vaeder sterve, want anders souden hem die gerffluyden vuyt die possessie winnen ende vuyt ter gichten.

XLIX

Hoe eenen man syn naeturlyck kint erffve laeten sal met testamente

Item, eenen persoon die syn naetuerlyck kint met testament erve laeten wilt, dat moet hy hem laeten met een wederschat, teweten dat hy naeturlyck die erffve possideren sal tot dat eene van syn gerven hem syn penninghen van synen wederschat betaelende is tenemael, ende den wederschat moet erger syn, dan dat erffve werdt is, ende gelden mocht, want anders soude het maecksel des testaments ydel syn, ende den naeturlycken soude die erff verliesen.

Hoe naeturlycke goederen gaen sullen naer doot van man ende wyff

Item, sterfft een natuerlyck man van erfftaelen, sonder achter te laeten wettige gebeurten, ende sonder testament te maecken, soo is den heer, waer onder die goederen gelegen syn, syn gerve niet aengesien, waer die goederen hoevende syn, alsoo verre die goederen gheen leengoet en waeren, ia het en sy dat hauwelycxe voorwaerden, oft testamenten die voorgemaeckt syn oft oock testament dat de natuerlycken selffs maechten dat breckende ende belettende waer, ende altyt mach een naetuerlyck man selver wel maecken testament over syn erve, soo verre hy van syne alderen niet verbonden en is.

Hoe eenen man syn wyff oft een wyff haeren man erfsguederen laeten moeghen

Item eenen man en mach syn wyff, oft een wyff haeren man geen erfftaelen laeten, dan te hulpe haerder schult, ende die schult moet binnens iaers geproefft syn voor de behoorlycke hoeven.

LII

Van quaede worden die quaeliden en ander geven

Item van quaede worden die eenich persoon den anderen gevende waer, ende den heer genen claegher en hadde, soo en heeft den heere geen beteringhe, maer is daer een claegende partye, soo worden sy gewesen den heer ende partie beteringhe naer grootheydt der worden ter conscientien.

LIII

Van stryden ende quetsuren

Item, van stryden ende quetsuren en heeft den Heer genen clager.

LIV

Van stryden sonder geraecken

Item, persoenen die strytbaer syn ende niet en geraeckten die breucken aen den Heer 7 schellingen, ende aen die partye en breucken sy niet.

Vuystslach

Item, eenen vuystslach is aen den Heer 7 schellinghen aen die partye aen sint Joest.

LVI

Zypende wonde

Item, een zypende wonde aen den Heer sint Joest ende aen die partye te Vindoemen.

LVII

Wiekende

Item, een wieckende wonde aen den Heer seven guldens ende aen die partye te Ritsemedou.

LVIII

Meenck

Item, menck leemden aen den Heer acht Rinsgulden ende aen die partye sint Jacobs.

LIX

Wat meencke is

Item, meencke leemde is vinger oft teen aff oft desgelycken.

Wat principael leemde is

Item principael leemde is te weten hant oft voet aff, oft in handen oft voeten, oft in beenen soo seer gequest dat men daer aff manck oft creupel blyft is aen den Heer sint Jacobs XX realen, ende aen die partie in Cypers.

LXI

Dootslach ende lant soene

Item, dootslach staet te keni van den Heer ende partye.

Wat is lant soene

§ 1 Een lantsoene is wesende eenen wech sint Joest Vindeome, tot Rutsemedowe, sint Jacobs, in Cypres.

Wat elcken wech is in gelde

§ 2 Sint Jacobs, 20 realen

Te Vindoemen, 5 realen

Sint Joest, 3 realen

Tot Rutsemedowe, 10 realen

Tot Cypres, 40 realen

Ende voor elcke real te betaelen 30 stuyvers lopende payen.

LXII

Hoe men bastaerden soenen sal

Item het is te weten waert eenen bastaert, oft natuerlyck doot geslaegen, alsoo die vrinden ende maeghen dat slechtelyck laeten te soenen coomen, ende gemerckt dat die soene erffve is, soo soude den Heer die soene trecken, hier om plieghen die vrinden van den natuerlycken persoon gerne te ondersprecken dat gelt der soenen te laeten in der kercken op eenen autaer, opdat die soene niet gecommeert en worde, ende is woor weerde dat den dootslach gesoent sal syn alsoo verre die soene in voors. manieren betaelt wort.

LXIII

Hoe men aedel soenen sal

Item, het is questie oft een aedel persoon doot geslagen woorde ghen wettige geboorte hebbende, maer achterlaetende wettigen vaeder, ende moeder oft wettigen broeder aen wien dat soenen sal, ende wien den soene sal behoeren, antwort is want die soene erffve is, ende gaen sal gelyck oft dien doode vuyt vercregen erffve gestorven waer, ende daerom toebehoeren sal den vader oft moeder, ende den broeder niet, item men sal dat oock aen den vader soenen.

LXIV

Aen wie men soenen sal als den doode allenelyck moeder ende broeder achterlaetende is

Item, ingeval dat den dooden achterlatende waer een moeder, men soude soenen aen den alsten soene, ende die sal hebben vyt den soene een gesprocken somme gelyck men dat voorweerden soude als voor syn costen, maer sie soene soude toebehooren die moeder, ia voorwaerden en brecken dat.

LXV

Aen wie men doodtslach soenen mach ende wye iaghen ende quetsen mach

Item, eenen persoon hebbende wettighe geboorten soo voors. is, ende die wettighe geboorte en waer tot haere daghen niet coomen, maer den doode maer hebbende alt vaeder ende moeder, ende oock broeder, questie is aen wie men soenen soude, antwort is aen den alden vader, ende niet aen den broeder, iae alde vader en consenterden dat anders, maer altyt moegen die broeders mette vrinden op die voede gaen, ende iaghen, ende quetsen des misdedighen maghen, by alsoo dat sy dat doen op s' heeren straete, maer niet op erffve.

LXVI

Hoe men beteringhe betaelen sal

Voorts meer is te weten dat van misdadigher quetsuren, ende desgelycken die partie die misdaen wordt den keure heeft te kiesen ten gelde, ofte ten weghe, ende dat gelt, oft den wegh vielt ter maent, aldus te verstaen, soo wanneer dat vonnisse gewesen, oft den peys gemackt wordt, ist soo ende dier tyt dese maent daer men in is over die helfft is leeden, soo sal den misdadighen eenen maent tuschen beyden hebben, maer wordt die beteringhe gewesen oft gesadt int beginsel van eenigher maent, alsoo dat die maent niet half over en waere, soude die beteringe vallen ter aldernaesten maent.

Vutlegginge der termynen

§ 1 Item, motten syn te halffmeert, ende sint Remeysmisse.

LXVII

Oft eenen gequetst waer in den hope ende hy en wist niet wiet hem gedaen hadde

Item, waren veele persoonen strytbaer op iemant, die eene quetsure ontfinck, ende men en conde niet proeven, wie int besonder dat gedaen hadde ende die strytachtige persoonen presenterden hennen eedt ellick besonder dat hy die quetsure niet gedaen en hadde, soo souden die strytachtige persoonen die quetsure gelych beteren ende draghen aen den heer ende partyet jegelyck syn quantiteyt, maer waer daer iemant die niet sweeren en wilde oft en derfte die soude die quetsure beteren.

LXVIII

Hoe men met eenen dootslaeger gaen ende keren sal

Item, gevalt ergens dootslach van eenen geselle die principael misdadich waere, ende met hem waeren veele gesellen gegaen comende ter plaetsen daer den dootslach geschiede ende gingen wederom met hem ewech, alsulcke gesellen sullen all in den dootslach gehalden syn, hier binnen vuytgescheyden kermissen ende bruylofften, want daer veel gesellen pleghen te gaen, ende niet en dencken te stryden.

LXIX

Van beroepe ende hoe men beroepen sal

Item, eennen man beroept Schepenen t'onrecht die is aen den Heer op seven schillingen, maer beroept hy Schepenen te recht soo ten heeft den Heer niet.

§ 1 Item, partyen moeten aen beyde syden die oock verborgen aen den scholtet metter sonnen believet hem, maer ten lenxsten binnen XV daegen met gelde silvere penninghen oft borghen den scholtis belivende oft daer voor goet genoch wesende, ende op verliessenisse der saecken die dit niet en dede.

LXX

Daghelycx scult

Anders is een dagelycxe scult en plexken.

§ 1 Item een willens schult, te weten als lieden met opsatte ende sonder hoeden laeten hen beesten binnen binnen halff meert ende er den aust gedaen sal syn, dat is dry alde grooten, in desen te verstaen dat nae den den Aoust die beesten willens in der luyden bougaerden oft weyde te gaen, is oock een alde groot.

LXXI

Nachtschult

Item, nacht schult is aen die luyden beesten, tuschen halff meert ende eer den Aoust sal gedaen syn, met nacht in iemants schaede gaen, dat is eenen Rinsgulden, ende alle tyden die goede lieden hen schaede gericht te syn.

LXXII

Hoe veel den boede gelooft is in te brenghen

Item, den boode is deeser saecken gelooft op synen eedt, ende in alle saecken is den boede gelooft tot eenen Rinsgulden.

LXXIII

Wat gebannen molen syn

Item, den molder smorgens halt koren in, sal hy schuldich syn die goede lieden het meel te leveren des avonts, ende dat hy des avonts haelt, sal hy schuldich syn des smorgens te leveren, ende des molders knecht sal alle daghen eens opryden alle syn gemael door ropende in teeckenen van malen.

§ 1 Item, alsulck staet ende roept, ende oock den drieff des gemaels hoort den heere van die ban molen ende niemant anders, want dede eenighe ander molen contrarie die soude verbeuren dat meel, ende 7 schellingen als hy bevonden ende gecalengeert woorde.

§ 2 Item, voor een gestreken vaet roggen, dat den molder oft synen knaepe heeft sien meeten, is de molder schuldich te leveren een gehoopt vaet meels daer aff dat weesen sal onderhalff werff soo wyt als diep is, oft anderlieden die hen coren te molen brenghen die sullen geven een molster daer aff, die XXIV molsteren dat vaet maecken, als den molder dat coren maelt, soo is men eerstmael schuldich, hierom sal den molder daer aff hebben een molster die XVI molsteren dat vaet halden.

§ 3 Item persoonen die gebannen syn op gebanne molens te maelen soo verbeuren sy VII schellingen als sy gecalengeert worden, maer men sal op hun niet vergaederen.

LXXIV

Van weghen ende straeten

Item, eenen gemeynen voet pad sal breet wesen 3 voeten.

Eenen voet paet daer bruydegom overgaet, ende daer men lycke draecht 6 voeten.

Een voet paet daer molders over te molen dryven 5 voeten.

Item, een aerdt gaet daer waghens ende eegen door gaen 12 voeten.

Straeten gaende van dorp tot dorp 16 voeten.

Straeten gaende van d'een stadt int d'ander 24 voeten.

Straeten gaende van d'een landt int d'ander 32 voeten.

Item, die 16 voeten maecken een raep roye.

LXXV

Oft het kindt den vaeder met getuyghen sal gewin draeghen

Item, het is gewesen dat gen kindt synen vaeder, oft moeder en sal moghen gewen draghen in geredt goet, noch in eenigher erfftaelen in ghender manieren.

LXXVI

Hoe ende waer men die saecke beteren sal

Item, eene saecke die van eenen, van onse medegesellen vuyt gedraghen was, ende die Schepenen henne leeringe ontfanghen hadden beriep ons liebricht staff daer nae tot onser eersten genachten, hadde den voors. liebrecht syn wederpartye doen voor ons dach doen ende gaff een verbeeteringhe, noch over het gewillich affgewesen wordt, aengesien dat die saecke in onse handen was, want men geen aenhanck maecken en mach, naer dat eenighe kleyn banck die saeck bracht hebben voor hun hoofft recht, maer totten opsetten mach men verbeteren, ende aenhanghen voor die banck daer die saecke bedingt is, ende niet voorder, soo bescreven staet.

LXXVII

Van inquesten te hooren om eenen op die banck te brengen

Item, eenen man die in eene inqueste vertuycht woordt, te weeten dat in braheusen, in back huysen die faeme is dat dien man eenigen man schuldich waer die vyff poincten aengaende diverye, moort &c. alsulcken man sal den heer moghen op een banck leggen ende doen proeven met kaldt ende warm, ia den gene die dus befaempt wordt hy en beprouftde met goede wettige getuyghen dat hy ter goeder faeme ende naeme stont, ende dat moet geproeft worden met alsoo veele getuyghen oft meer als syn quaede faem vertuycht was, item meer getuyghen behoefft hy sonderlinhen soude men aensien syn gerucht, ende faeme daer hy voorleeden in berucht ende befaemt waer geweest.

LXXVIII

Van eenen die eenen anderen schaede dede met syn wuer

Item, een mans gesedt huys, schure back huys &c. dat gebrandt waere, want wuer dat een ander gestockt oft gebrandt hadde sonder argelist, te weten in een back-huys gebacken oft aen huys oft aen stallen meer tyden gestockt hadde sonder argelist, sulck werck soude geacht worden voor een ongeval, maer den gene die dat wuer gestockt hadde ende gebracht hadde soude den schaede gants oprichten ende betaelen.

LXXIX

Van gichten die eenen bestaert doet

Item, soo haest die gichte oft opdracht geschiet van eenen bastaert terstont naer die vertyenisse geschiet, ende dat goet van den cooper ontfanghen synde, soo isdat veriaeren gedaen, want eenighe die dat goet beschudden willen moesten hun naerderscap breden tussen halm ende heer.

LXXX

Hoe ende wat tyde men beschudden moet binnens jaers

Item, het is gewesen tuschen Aerdt Rampen ende eenen synder weeder partye, dat eenen die erffve gecocht hadde veriaert was, op den dach dattet iaer vuyt was van dat die gichte geschiet, te weten soo men scryft op den XXV oft XXVI &c. op den selven dach veriaert den cop ende den gerffman, teweten den bescudder een sal niet hebben den dach naer het iaer, te weten iaer ende dach, ende was den staet tuschen dese twee partyen, teweten Rampen seyde dat hy veriart was, ende dat iaer vuytginck op den selven dach doen des anderen daeghs die conde geschiede, ende den anderen meynden dat hy den daegh totten iaer hebben soude, oock hadde desen t' recht versocht, maer en hadde niet connen by een brengen dit niet aengesien den cooper wondt.

LXXXI

Hoe men getuyghen hooren sal

Item, bet is geleet dat men interrogatorien op allen vermeeten hooren sal ia op costen van die gheenen die de interrogatorien wilt gevracht hebben, teweten enige die vermeeten ingeven ende willen getuyghen daer op gehoort hebben, sulcke sullen moeten lyden ten versuecke der weder partyen, men sal die selve partye vraghen, oft sy die goederen daer twist om is over veel tyts gekant hebben ende van wat syden dat sy coemen syn ende men sal hun oock vraghen hoe alt sy syn, ende voorts allent gene dat der materie dienen mach op alsoo dat die Schepenen wel moghen mercken ende verstaen oft in der getuygen getuygenisse eenighe valsheyt waer oft syn mocht.

LXXXII

Hoe eene Scholtet partyen dienen sal

Tuschen Hendrick van Coesen als Scholtet ende Olyviers van Zammel is met volle vonnisse gewesen, dat eenen Scholtet elcker partyen dienen mach op synen Loon, op also den voors. Scholtet niet en sal moghen met die Schepen te raede gaen van die selve saecke daer hy in dient.

LXXXIII

Van eenen maeche die erffve koept

Item, een maecht die erffve vercoopht hadde teghen eenen synen maege, ende een ander quaem die erffve te beschudden, die alsoo naer waer als den koper sulken beschudder sal moeghen beschudden die helft van die voors. vercochte erffve ende niet meer, want den genen die den cooper is en sal syn naerschap niet verlooren hebben, omdat hy kooper is, aldus mach elcke mache tegen den anderen syne mache coopmanschappen, sonder syne maegtaele te verliesen, ende dit is aldus geleert.

LXXXIV

Van lieden die vyt hunne goederen gedimineert worden

Item, eenen man die syn erffve belast ende vercopt daer op luttel oft veel, gevielt soo dat eenen anderen die oock op het selffve erffve erffelyckheyt oft pacht geldende hadde, ende den eersten dimineerde den pandt vuyt, ende hy veriaerde, ende allen die op den pandt hadden gelden, ende hadden dach gesadt, soe dat toebehoort, ende dat den principaelen erfman verlooren hadde recht, soo den erffman dan syns erffve al quyt werde soo voors. is, soo en konnen die ghene die tegen die dimineringe dach gehadt hebben den voors. erffman die dat syn oock verliest gheen actie noch recht te suecken, iae soo verre den erffmann allen die lasten vernoempt hadde doen hy vercocht.

§ 1 Gevielt dat den vercooper teweten dat den voors. erffman wederom in eenigher manieren totten selven erffve quaeme daer hy aldus vyt gedemineert was, het waer binnen korten oft langen tydt, quaeme dan die ghene die erffpacht oft tocht teghen den voors. erffman die se wylen gecocht hadde, ende heyschen hennen erffpacht, sulck erffman als voors. is, soude sulcken buyten pacht als hy selve vercocht hadde moeten betaelen, oft den pandt metten onderpandt daer voor laeten, aengesien dat hy selve aen den pant bevonden worde, ende selver vercooper was, ende sulcke daghelycheyt alsulcke persoon gehadt hadde en souden hen geen hinder doen, want sy hennen vercooper aen den pandt venden sittende.

LXXXV

Van quaede worden ende daer by wonden

Iter, daer was een man gequetst ende hadde een wieckende wonde, die de wonde gedaen hadde, hy ende syn wyff hadden geseidt tgheene dat ghy mynen doet ende my misdaen hebt sal gevroecken worden oft ick sal U afbranden met andere quaede worden, hier op is geleert dat die voors. wonde het meeste is, ende het meeste breckt het minste, alsoo sal die voors. wonde gebeteert worden naer den lantrecht ende die worden niet.

LXXXVI

Hoe eenen winne schuldich is te rekenen

Item, eenen winne die in iemants goet geseten hadde een stuck tyts 5.6.7.8. iaeren lanck, ende hadde synen meester betaelt ende bracht dan koeren, dan gelt eens ende anders alsulcken winne en sal synen meester niet voorder reckeninge schuldich syn te doen dan van die leeste dry iaeren, als hy hem rekeninge heyst, ende hadde den winne in syns meester goet geseten 12 iaeren lanck, sonder dat den anderen iet geseydt hadde, den winne en soude geen rekeninge hoeven te doen, maer den meester soude moeten content syn, aengesien hy den ganschen toust content geweest waer.

LXXXVII

Van koreren dat gekommeert was ende ende ewech gevoert

Item, te Vliermael in eender hoetvart is coemen soo wy eenen hadden doen kommeren seker koeren te velde staende, ende die dat koeren gesaydt hadde, hadde dat ingeveurt, ende en hadde naer den kommer niet gewraegt, ende die partye was dat klagende ende den heer aenroepende, ende den heer en claechde met die partyen, ende den heer groetsende &c. alsoo is gevesen dat den voors. man die den komer gebrocken hadde, verbeurt soude hebben aen den heer eenen wech te Rutsemedouwe, want hy des heeren kommer, te weeten heerlycheit aengetast hadde, ende gebroecken, ende die partye tot beteringhe tot sint Joest.

§ 1 Item, voorts soo hadde het voors. koren onder syn ander koren gelacht, ende wy by vonnisse hadde den heer versuecht te leveren, oock was die partye met vonnisse daer tegen gewesen, want d'een onder het ander koren lach, soo worde gewesen den ghene diet ingevuert hadde met synder opinien soude schyn doen hoe goet dat het was, ende soo veel sy draghen soude restitueren, ende oft hy die weerde niet geproeven en konde, soo soude den aenlegger met synen eedt moghen gruetsen, hoe lieff hy dat koren gehadt hadde ende soo veel hy dan sweert, sal den verantworder moeten betaelen, ende dat om dat den aensetter tottet koren gewesen was voor syn schult.

§ 2 Nota die schult en was maer ses Rinsgulden ende den aensetter swoer dat hy syn gecommert koren liever gehadt hadde dan 20 Rinsgulden totten welcken koeren hy was gewesen, daerom moest hy hebben XX Rinsgulden.

LXXXVIII

Eenen winne moet syn lant opseggen voor S. Andresmisse op pyne van de nuwen gevallen te betaelen

Item, gourtsleuwe is Luycx recht, ende het is te weten naer desen recht eenen wenne die iemandt syn lant opseyde voor sint Andriesmisse moet die acheter stedighe pachten betaelen, maer beide alsulcken wenne tot naer sint Andries dach deur synde, soo soude sulcken wenne in den pacht oock gevallen syn.

Ende was onder geteeckent als boven, PETER MARTINI, Secretaris des Hoogherichts Vliermael, per copiam subscripsit.