‘Geexecuteert metten viere” omwille van 'toverie'

in het graafschap Vlaanderen

1650-1700

Tekstuitgave

15/08/2001

door J. MONBALLYU[1]

58. Nieuwpoort, schepenen, 16 mei 1650: Janneken de Deyster[2]

Omme dieswille dat ghy, Janneken de Deyster, de dochter Jans, weduwe van Jan Panne, ghebooren van deser stadt, oudt LVIJ jaeren, u vervoordert hebt, verghetende Godt almachtich, uwen schepper ende salichmaeker, de gheboden ende weldaden van hem ontfanghen, den selven uwen Heere ende Godt, metgaders u Dopsel te loochenen ende af te gaen, om anne te hanghen aen eenen boosen gheest ende helschen viandt, ghenaempt soo ghy seght Twee blanken. Aen welchen ghy ghegheven hebt uwe siele van over drie jaeren ende van hem ontfanghen eenen gheconterfeyten drie stuyver pennynck in de plaetse van andere ryckdommen die hy u belooft hadde omme u te troosten over seker dieverie tuwen huyse gheschiedt in uwe goederen, welcken pennynck ghy daer naer wechgeworpen hebt uuyt miscontentement. Van welcken boosen gheest, wesende in de ghedaente van een manspersoon van ontrent XL jaeren, ghedect met een blauw cleedt, ghy ontfanghen hebt een teecken onder uwe rechtere wymbrauwe. Hebbende van den selven tot vier keeren ende stonden ghetransporteert gheweest door de lucht in den nacht in de vergaderinghe van twee andere boose gheesten ende menschen up het Casteelandt, alwaer ghy te saemen met hun ghedanst hebt met een violon waerop was spelende eenen boosen gheest ofte andere persoonen van ghelicke conditie, telckent ontrent een heure, ende waernaer met hem gheeten eenich vleesch ende ghedroncken bier, alle ghebrocht by de boose quade gheesten. Vanwaer ghy wederom ghetransporteert syt gheweest binnen u huus, hebbende noch met selven tuwen huyse gheeten ende ghedroncken tot tweemaels toe, ende andersins met hem familiere gheweest. Bovendien dat ghy u eens up eenen avontstondt up de sponde van u beede van hem vleeschelick hebt laeten bekennen, twelck ghy seght maer eens te hebben ghepermitteert, soo wel dat hy u dickmaels ghesolliciteert heeft. Dat ghy oock op den dach van publicatie van paix van Holandt binnen deser stede met een quaden wensch en slach van uwen hant ghegheven met assistentien van den voorseyden boosen gheest up tlyf van Rickewaert Schroo, jonckman, met u ghedient hebbende, in hem veroorsaeckt hebt eene vreemde quellynghe ende sieckte, ende teynde diere syne doot, sonder den selven naderhant te hebben connen ghenesen, nietjeghenstaende dat ghy om den voorsseiden jonckman te contenteren, oock by consente ende persuasie van uwen boosen ghees, over hem hebt gaen segghen “Godt seghent u, Godt betert u”, ende dat alles volghens uwe confessien ghedaen, soo binnen torture alsdaer buyten ende andersins, wesende saecken ongoddelick, detestabel ende van quade ende pernitieuse consequentie niet lydelick sonder condigne punitie ende straffe van justicie andere ten exemple. Daeromme soo eyst dat burchmeesters ende schepenen deser stede, up den heesch, fynen ende conclusien tuwen laste ghenomen by dheer ende meester Adriaen van de Walle, bailliu, daeruppe ghehoort uwe antwoorde ende verlyt, u ghecondemneert hebben ende condemneren mits desen in handen van den officier crimineel omme by hem gheleet te worden ter maerckt deser stede ende aldaer up een schavot publicquelick gheexecuteert te worden ende ghestranguleert aen een staecke ende metten viere tot datter de doot naervolcht, ende teynde dien u lichaem ghevoert te worden buyten dese stede ter plaetse patibulaire ende aldaer te hanghen aen eene staecke ofte crickgalghe. Verclaersen alle ende ighelick uwe goederen, waer ghestaen ofte gheleghen syn, verbeurt, ten profficte van syne Conincklicke Majesteyt ofte van den gonne die behoort, de costen ende mysen van justicie daervan alvooren ghededuceert. Geprononchiert den XVJ mei 1650 ende gheexecuteert ten selven daeghe.

59. Ayshove in Kruishoutem, leenhof, circa 1651: Gillis Ogiers[3]

Omme dat ghy Gillis Ogiers, filius …(onleesbaar), audt ontrent de LXX jaeren, gheboren binnen de prochie van Huyse ende ghewoont hebbende binnen de prochie van Cruyshauthem den tydt van … (niet ingevuld) u soo verre hebt vergheten van oude ontrent de dertich jaeren af te gaen ende af te sweeren Godt almachtich uwen schepper ende te versaeken u doopsel ende christendom mitsgaeders anne te hanghen den duuvel, ende den selven telcken jaere ten diverssche stonden als Godt tanbidden ende beloefte ghedaen u leven lanck hem te dienen int faict van tooverye ende alle andere execrabele acten die den duuvel van u soude versoucken. Dat ghy ooc inghevolghe van dien ter executie stellende u verbant ende beloefte an den duuvel ghegheven ende ghedaen, u ten diverssche stonden hebt laeten transporteren duer de lucht by den selven duuvel in menichvuldighe vergaederynghen van tooveraers ende toveresssen ende specialick jeghens de hoochtyden die de heyleghe kercke jaerlicx es celebrerende. Dat ghy ooc in de voorseyde vergaderynghen ende dansynghen mette andere presente toveraers ende toveressen hebt gheheten ende ghedroncken wyn ende bier. Dat ghy present syt gheweest daer de voorseyde tooveraers ende toveressen onderlynghe hebben ghenomen vleesschelicke conversatien ende ooc de duuvels met de toveressen. Dat ghy gheduerende den tydt van de selve dertich jaeren dickmaels te wercke hebt ghestelt diverssche abominable acten van tooverye inghevolghe van de instructie, ingheven ende inventien van den duvel. Dat ghy specialick hebt betovert Jan van der Meulen tot Peteghem met het gheven van twee peeren daervan hy deenne hetende dadelick sieck es gheworden soodat hy syn water niet en heeft cunnen verliesen. Item het dochterken van Gillis Baert, ooc met het gheven van een peere daervan het selve immediatelick daernaer sieck es gheworden ende ten letsten naer vele quellynghen es overleden. Item het dochterken van Laurents de Buck insghelycx met het gheven van een peere die sy gheheten heeft daervan sy ooc naer vele miseryen gheleden thebben, is overleden. Item dhuysvrauwe van Pieter dAntony die ghy ghegheven hebt appelen daervan sy vele tyds sieckelick heeft ghegaen met groote smerte ende eyndelyghe door belesynghe ende andere remedien van de heylighe kercke is ghecommen tot beter ghesontheyt. Item het soontken van Daniel de Kuekelaere, twelck ghy soo hebt betoovert met het strecken van u handt over syn hansicht, segghende dese ofte ghelycke woorden in substantie: "Wat een soet ofte schoon manneken is dat". Dat tselve kindt door u malifitie ende tooverye naer seer lanckduerighe pyne heeft verlooren eene van syn hooghen die uytgheswoeren is ende eenighen tydt ghehanghen heeft op syn caeke ende dat daernaer tvoorseyde kindt naer onverdraghelicke miserie ten letsten door u tooverye es ghestorven. Item dat ghy hebt betoovert Monnyne van Elstraete, huysvrauwe van Symon Lenaert, met het gheven van twee pruymen daervan sy heeft gheheten ende naer langhduerighe pyne es ghestorven. Item het dochterken van Loys de Keysere met een beetken lyfcoecke an haer ghegheven daervan sy heeft gheheten ende ghestorfven is alsvoren. Item het dochterken van Jan van den Berghe met het gheven van peeren alsvooren, daervan sy deene heeft gheheten ende nietmin nae langhe quellynghe es ghenesen door het belesen ende andere remedien van de heyleghe kercke. Item dat ghy ooc hebt betoovert de coe van Joos van der Beke die ghy hem hadt vercocht, met het strecken van u handt op de selve beeste danof sy de moort es ghesteken. Item seker calf op Nazarette met het geven van loof soo ghy in den morghenstont waert ghecommen uuyt de duvelichsche vergaderynghe waermede tselve ooc de moort es ghesteken, ghelyck van alles es ghebleken by uwe kennisse ende anderssins den rechten onghenoughen, niet sonder groote ende vehemente suspicien van veele andere persoonen duer de voorseyde tooveryen gheinfecteert, ende naer lanckdurighe ende extraordinaire pynen ter doet ghebrocht thebben metgaeders menichvuldiche bestialen doen swellende ende eenighe vruchten te velde staende, bederfende, alle welcke acten syn seer abominable ende grootelicx schadeliic an de ghemeenen welvaert nochte lydelick sonder condigne punitie andere ten exemple. Soo eyst dat mannen van leene van de baronnye ende leenhove van Ayshove ende Cruyshautem, recht doende met advys van rechtsgeleerden van den Raede in Vlaenderen in competente ghetalle by thof specialic gheauthoriseert omme te besoingneren int faict van tooverye, naer manynghe van onsen ghesworenen maenheer, u ghecondemneert hebben, soo wy doen by desen ter causen voorscreven, ghevoert te woorden ter plaets patibulaire om aldaer verworcht te woorden an eene staecke tot datter de doodt naer volcht, ende aldaer u doode lichaem an den selve staecke verbrant te woorden ende het selve verbrant lichaem daernaer gheleyt op een rat om aldaer te blyven. Verclaerende alle uwe goedinghen soo leen, erfve als catheylen ende alle andere, gheene uytghesteken ende ghereserveert, waer al het selve gheleghen es, gheconfisqueert sheeren proffyte, de costen van den processe ende mysen van justitie alvooren ghededuceert. Donderscreven gheconsulteerde, naer visitatie van het bovenscreven proces crimineel, syn van advyse dat de voorschreven leenmannen behoorden ende schuldich syn te pronuntieren de bovenscreven sententie by hemlieden gheconcipieert. Ende alsoo onlancx binnen de selve prochie eenen tooveraere es gheexecuteert, sy sullen moghen kiesen tot het doen van dese executie een andere plaetse aldaer op de jurisdictie van den heer van Cruyshauthem.

60. Nieuwpoort, schepenen, 10 februari 1652: Mayken Tooris[4]

Omme dieswille dat ghy, Mayken Tooris, gheseyt Mayken Nassel, huisvrouwe van Pieter Carton, gheboren binnen deser stede, oudt LVIIJ jaren, soo ghy verclaerst, u vervoordert hebt, verghetende Godt almachtich, uwen schepper ende salichmaecker, de gracien, weldaden ende gheboden van hem ontfanghen, den selven uwen Heere ende Godt met syne ghebenedyde Moeder, doopsel, gheloove ende heilighe sacramenten te verlaeten, af te gaen ende renonchieren ende anne te hanghen aen eenen quaden ende boosen gheest, viandt van de menschelicke nature, ghenaemt Gheernaertjen soo ghy segt, den welcken hem aen u, leden neghentien jaeren ofte daerontrent, heeft veropenbaert ter kaye deser stede in de ghedaente van een jonghelinck van sesthien jaeren, ghecleet als eenen schipper int bruyne, hebbende neffens hem een corf gheernaerts die hy aen u vercochte voor sestien stuyvers ende u te kennen ghegheven uwe siele naer uwe doot. Daervooren hy naerdien u ghegheven hadde syn marck onder uwen rechteren boesem, u belooft heeft alderhanden diensten te doene int dragen ende vercoopen van uwe gheernaers ende versschen vissche, soo binnen deser stede als in de steden van Veurne, Ipre ende elders ende hiernamaels te doene, hebbende alderhande glorien ende delicien. Ende om u daervan te gheven eenich schynsel, heeft u ghedaen voeren van deen plaetse in dander in een carosse ghetrocken by vier swarte peerden, ghelyck u dochte, twelcke waeren vier boose. Ende den selven gheest u ghedient, soo ghy verclaerst, alsnu den tyt van XIX jaeren continuelick ende sonder interumptie int draeghen ende slepen van uwe corfven met versschen vissche ende gheernaerts ende deselve te vercoopen, soo binnen deser stede als elders, te weten: naer ende binnen de steden van Ipre, Dixmude ende Veurne, alwaer hy u altyt heeft vergheselschapt in den werck met u ghedaen ende den selve soo vercort dat ghy in een ooghenblyck u vont, met uwen voorseyden visch, ter gedestineerde plaetsen soodat ghy ende den selven boosen geest gheduerende den voorseyden tyt gheleeft hebt, als vrouwe en man, metten welcken nietjeghenstaende hy was stynckende als een buck, volgens uwe eyghen confessien, ghy soo meenickvuldighe vleeschelicke congressien ende conversatien ghehadt hebt, dat uwe menschelicke nature hadde behooren te schroomen ende abhoreren, ende daervan de particulariteyt alhier wort achtergehouden in faveure van de vrouwelicke eerbaerheyt. Hebt oock ten verscheydene stonden metten voorseyden boosen gheest ghevloghen ten danse, soo upt casteellant als elders binnen deser stede, met noch verscheidene boose gheesten ende notabel getal van mans ende vrauwen van uwe conditie. Mette welcke ghy aldaer in den nacht ghedanst hebt up den trommel ende syfelaere, metgaeders wyn ende bier ghedroncken, die den selven boose gheesten aldaer ghebrocht hadden. Hebt oock ledent eenighe maenden gheschoncken een teughe ghebranden wyn aen Meester Joos de Cock, chirurgien woonende binnen deser stede, ende daerin geleyt een weynich suicker om hem met een quaden vloeck te doen quellen, ghelick het hem ghebuert is tsynder groote prejudicie. Bovendien noch een particuliere indespositie by u ghecauseert door tgeven van eenen appel aen het kynt van Guillaume de Man woonende in de Hooghstrate binnen deser voorseyde stede, den welcken ghy naderhant gebetert hebt. Ende daermede niet te vreden synde, hebt u soo verre vergheten leden drie maenden ofte daer ontrent, geinformeert synde dat Jerooy Willaert ende Matthys de Vynck, visschers ende stierlieden binnen deser stede, in zee vaerden, elck met syne chalouppe, ende om wraecke te nemen van dat sy u huerlieden versschen vissche niet en hadden willen vercoopen, ghy u by den voorseyden boosen gheest hebt doen draeghen door de lucht tot over ofte ontrent den duycker, alwaer ghy beede in de ghedaente van twee craeyen gevlogen zyt eerst up de chalouppe van den voorseyden Willaert, daernaer op de gonne van den voorseyden de Vynck, den boosen hem houdende boven an den maest ende ghy boven het vooronder. Hebt de voorseyde twee visschers en hunne chalouppen doen zyncken in den gront als steenen, nochtans hebt daeruuyte laeten salveren dandere maets ofte medevisschers gheweest synde op de selve twee chalouppen uit redenen sy u niet hadden misdaen. Naer welcke syt wederomme met den voorseyden boosen gheest naer deser stede ghevlogen met groote blydscap ende het succes van tselve u abominabel exploit, niet sonder suspicie van noch meer diergelicke onmenschelicke acten bedreven te hebben, soo ter zee als te lande. Van alle welcke faicten ghy overtuycht ende geconvinciert syt soo by de informatien daerop genomen als anderssins by uwe confessien gedaen, soo binnen de torture als daer buyten, saecken ongoddelick, detestable ende van pernitieuse consequentie, niet lydelick sonder condigne straffe van justitie. Daeromme soo eyst dat burchmeesters ende schepenen deser stede, up den heesch, fynen ende conclusien tuwen laste ghenomen, by dheer ende meester Adriaen van de Walle, bailliu, daeruppe ghehoort uwe antwoorde ende verlyt, u ghecondemneert hebben ende condemneren mits desen in handen van den officier crimineel omme by hem gheleet te worden ter maerckt deser stede ende aldaer up een schavot publicquelick gheexecuteert te worden ende ghestranguleert aen een staecke ende metten viere tot datter de doot naervolcht, ende teynde dien u lichaem ghevoert te worden buyten dese stede ter platse patibulaire ende aldaer te hanghen aen eene staecke ofte crickgalghe. Verclaersen alle ende ghelick uwe goederen, waer ghestaen ofte gheleghen syn, verbeurt ten profficte van syne Conincklicke Majesteyt ofte van den gonne die behoort, de costen ende mysen van justicie daervan alvooren ghededuceert. Aldus geprononchiert ende geexecuteert den X^den februari 1652.

61. Nieuwpoort, schepenen, 10 februari 1652: Tanneken de Potter[5]

Omme dieswille dat ghy Tanneken Potters, filia Frans, weduwe van Frans van de Woestyne, oudt LXVJ jaren, gheboren binnen deser stede so ghy verclaerst, u vervoordert hebt, verghetende Godt almachtich, uwen schepper ende salichmaker, ende de weldaden ende gheboden van Godt ontfanghen, den selven uwen heere ende Godt, metgaeders u Doopsel, af te gaen ende renonchieren ende anne te hanghen aen eenen boosen gheest ende helschen viandt, ghenaempt ‘Crapan’, soo ghy seght, den welcken u ten jaere 1643 eerst heeft gheopenbaert in den vooravond, in uwen hof, in de ghedaente van een manspersoon schynende te wesen van de aude van XXXV jaeren, becleedt int raeuwe met witte schoens ghesloten met rode linten, corts naerdat ghy van intentie hadde gheweest u te laten vallen in uwen steenput door eenighe desperaetie ghecommiteert door den onpais die ghy hadde met uwen man, uwen boosen gheest u beloofde te stellen in ruste ende paise metten selven uwen man ende voorts u te voorsiene van geldt daervan [ghy] ghebrekkig waert. Daervooren ghy hem belooft hebt te dienen in het quaet dat hy soude vooren houden ende hebt [hem] ghegheven uwe siele naer uwen doot. Van de welcken ghy ontfanghen hebt een teecken achter in uwe necke. Hebt oock ghehadt familiere hantyse ende vleeschelicke conversatie, so hy nochtans was stynckende als eenen hondt. Ende met hem eens ghegaen ten danse up het Casteellandt deser stede met andere quade gheesten ende persoonen van uwe quade conditien ende aldaer gheeeten ende ghedroncken ghesoden ende ghebraden vleesch van vremde ende onappetitelicke smaeke die de selve boose gheesten ten voorseyden danse ghebrocht hadden. Hebt u oock vervoordert met assistentie van den selven uwen boosen gheest ende door eenen quaeden vloeck ter doot te bringhen tsoontje van Magdalena Neerynck, woonende binnen deser stede, ende haer dochterken bleus te maken, uuyt redene sy in ghebreke was ghebleven van u te restitueren eenen partagon die ghy aen de voorseyde Magdalena gheleent hadde ende andersins te betaelen tgonne ghy op haer goet vondt. Voor welcken misdaed den voorseyden boosen gheest u in recompense ghegheven heeft twee vyf groote penninghen. Hebt u noch vervoordert, door instigatie ende quaden raedt van den voorseyden boosen gheest, te gaene ten huuse van Jan Winnaert, visscher dezer stede, ende aldaer over de huusvrauwe van de selven Winnaert, wesende groot van kynde luttel tyts voor haer baerse, te gheven eenen quaden vloeke omme haren vrucht te bederfven. Ghelick oock ghebeurt es mist corts daernaer haer kynt niet levende ter werelt es ghecomen, nemaer uuyt haer lichaem met asstentie van medecyns ghehaelt gheweest by hondert stucken, niet sonder merckelicke affectie ende desolaetie van de voorseyde vrauwe, namentlick gheconsidereert het ghebreck van kerstendom der van het voorseyde kynt apparentelick niet ghefrustreert en soude syn gheweest, causerende u voorseyde boosen pernicieusen daet. Bovendien noch diversche superstitieuse acten by u bedreven int regard van verscheidene persoonen om gans te ghenesen van siecten, van alle welcke ghebleken es soo by de informatie daeruppe ghenomen als andersins by uwe confessien ghedaen, so binnen torture als der buyten, wesende ongoddelick, detestable ende van quade consequentie, niet lydelick sonder condigne straffe van justitie, andere ten exemple. Daeromme soo eyst dat burchmeesters ende schepenen deser stede, up den heesch, fynen ende conclusien tuwen laste ghenomen by dheer ende meester Adriaen van de Walle, bailliu; daeruppe ghehoort uwe antwoorde ende verlyt, u ghecondemneert hebben ende condemneren mits desen gheleet te worden door den officier crimineel ter maerckt deser stede ende aldaer up een schavot publicquelick gheexecuteert ende ghestranguleert te worden aen een staecke ende metten viere tot datter de doot naervolcht, ende teynde dien u lichaem ghevoert te worden buyten dese stede ter platse patibulaire ende aldaer te hanghen aen crickgalghe. Verclaersen alle ende ghelick uwe goederen, waer die ghestaen ofte gheleghen syn, verbeurt ten profficte van syne Conincklicke Majesteyt ofte van de gonne die behoort, de costen ende mysen van justicie daervan alvooren ghededuceert. Aldus geprononchiert ende geexecuteert den X^den februari 1652.

62. Ooike, leenhof, 29 juli 1652: Jan Vindevoghel[6]

Omme dieswille dat ghy Jan Vindevogele, filius Arents, gheseyt de Coninck, lantsman gheboren ende woonachtig binnen dese prochie van Oycke in de Casselrye van Audenaerde, aut ontrent vyf en vyftigh jaeren, Godt almachtig hebt verloochent ende afgesworen, mitsgaeders den duyvel ‘Salamas’, ghecoren voor uwe hulpe ende meester, ende danof es contract geteeckent met u eygen bloet, by den selven Salamas ofte duyvel ingetrocken. Van den welcken ghy hebt ontfangen een teecken ofte stichma diabolick boven in het dicke van u rechte been ende boven den knie, soo daernaer met het beproeven van het selve met eene naelde daerinne gesteken oock bevonden is insensible. Voorts oock dat ghy daernaer[7] geweest syt in diversche diabolique vergaederyngen alwaer ghy getransporteert syt geworden door het strycken ende gebruyken van eenige diabolike salve ofte vettigheyt. Oock in de ongeweerten geweest, ende onder andere sedert ontrent twaelf jaeren in het ongeweerte daerdoore sekere breucke gecommen is in de kercke tot Audenaerde op Sinte-Walburgedag, commende met uwe complicen ende elk met hunnen duyvel in tselve ongeweerte, doende aldaer hun mogelycke tooverye ende gewelt. Ende dat ghy betoovert hebt diversche persoonen, als naementlyck de beyde de kinderen van Jan Dhont, filius Jooris, woonachtig tot Oycke ontrent Baefmesse 1649[8], gaende tsynen huyse u toebakpype ontsteken ende door het strycken over deselve kinderen daer sy laegen in de wiege daervan sy zyn overleden. Item ledent ontrent de seven jaeren op den Ommeganckdag te Wortegem betoovert hebt het kint van Adriaen van Hautte ter herberghe van Steven de Coninck, genaempt Koekhuyt, met het overgieten van eene weeksoepe[9] doende daerin duyvels poeder, den welcken daervan is overleden. Item ledent ontrent vier jaeren betoovert hebt het kint van Pieter de Mettere in de Savogarde, hem ghevende duyvelspoeder in het dryncken dat oock daervan is overleden. Item dat ghy ledent ontrent vyf jaeren betoovert hebt twee dochters van de weduwe Pieter Voet, maekende telckens occasie om u toebackpype te ontsteken hun ghevende elk eenen slag op de schauders daer sy by den viere saeten, daervan het een kindt is overleden ende het ander gebetert door geestelicke remedien. Mitsgaeders ook ten dien tyde betoovert hebt de koey van de selve weduwe Pieter Voet, ghevende deselve koey eenen slagh met het eynde van den steert[10] daermede deselve wiert betoovert, welcke koey ooc door geestelycke remedien gebetert wiert. Item dat ghy ledent ontrent vyfthien jaeren betoovert hebt het kint van Gabriel Balcaen gaende aldaer kauten ten diverschen stonden daegelyckx als synde uwen gebuer. Item ledent ontrent twee jaeren betoovert heb het peert van Arent van den Borre[11] leggende uw handt op tcruysse van het peert daer het in den ploeg vrocht, ende het ander peert synde te weede oock met den ploeg werckende[12], syn de zelve peerden beede daervan geswolten. Ende oock aldaer hebt ghy twee koeyen ende eene veerse betoovert van den zelven van den Borre met wat groene claevers by u getrocken uuyt den claeverbilck van Michiel Portois, alsdan staende niet verre van de weede van den voorseyden van den Borre, welcke claevers ghy hebt bestreken met u duyvels poeder ende de selve koeyen ende veerse teten geworpen in de weede ende alsoo betoovert dat de veerse geswolten ende koeyen gebetert syn met geestelycke remedien. Van gelycken dat ghy betoovert hebt het kint van den voorseyden van den Borre, daer de vrauwe daermede by den viere sat ende ghy gegaen zyn om uwe toebakpype te ontsteken, over haessemende over het selve kint ende alsoo betoovert, het welke nog gebetert wiert als vooren. Item dat ghy betoovert hebt ledent ontrent twee jaeren het swart veulepeert van Willem van Merhaege werpende duyvelspoeder in syn haever, smorgens aleer het te wercken trock, het welcke daervan is geswolten. Item dat ghy in het jaer 1650 betoovert hebt Josyne Pottiers, huysvrauwe van Charles du Kermes[13], daer sy haer kint gaen besteden was ten taverne van Christiaen Van Dorpe in Oycke, seggende tegen haer: “En hueret niet meer het sal op u verblyven”, ende slaende eenen slag op haere schauder. Dewelcke naer swaere quellage daervan met de geestelycke remediën is gebetert. Item dat ghy in het jaer 1649 betoovert hebt het peert van Pieter van den Berghe in Oycke daer het was werckende op den moschbulck[14], leggende uwe handen op het cruysse van het selve peert, het welck daervan gebetert wiert als boven. Item dat ghy betoovert hebt Lieven Timerelle[15], filius Robert, daer den selven in eene herberge voor Gend met u haerinck at, werpende op syn stuxken haerinck u duyvelspoeder, die daervan wiert gebetert door geestelyke remedien als boven. Item dat ghy ontrent Alderheyligen lestledent betoovert hebt de veerse van Lieven Thienpont voor Gendt met eenen slag op den rugge, die oock naer quellage is gebetert geworden alsvooren. Item dat ghy ledent ontrent acht jaeren betoovert hebt Jan van de Putte, hem ghevende te dryncken bier daermede ghy hem voor uwe woonstede hebt beschoncken, daerinne gedaen duyvelspoeder, die naer quellage daervan is gebetert. Item dat ghy ten huyse van Louis Eertoghe met duyvelspoeder te stroyen op een waeffel betoovert hebt Gillis de Taevernier, die daervan oock is geholpen ende gebetert geworden alsvooren. Nogh dat ghy in december 1650 betoovert hebt Jacques Carlier drynckende met hem in den Hert tot Bevere ende hem in tbier gevende duyvelspoeder in te dryncken die daer van gebetert wierd by geestelicke remedien. Oock ledent ontrent twee jaeren betoovert hebt de koey van Vincent Dhont, haer gevende eenen slag op de heupe daer sy gewacht wiert ende daernaer oock gebetert door geestelycke remedien voorseyt. Voorders dat ghy hebt geweest capitain van de tooveraers ende tooveressen ende oock achter het lant geloopen hebt in de gedaente van weerewulf, u daerinne veranderende ofte transformerende met het aendoen van een vel ofte kleed van den duyvel ontfangen[16], volgens de preuve daervan gedaen ende ook u eygen kennen ende het proces crimineel vervolgt by Francois van den Dycke, bailliu van de voorscreven prochie ende heerelykhede van Oycke, heesschere causa officy jegens ende ten laste van u Jan Vindevogele voornoemt, gevangenen verweerdere, behoorelick gesloten ende ‘hinc inde’ gefurniert in rechte. Ende in gevolge het advis van diversche fameuse advocaeten van den Edelen Raede in Vlaenderen gestelt om te consulteren in tfait van tooverye, soo ist dat mannen van leene ende schepenen dezer prochie ende heerelyckhede van Oycke voorseyt recht doende, wysen ende u Jan Vindevogele voornoempt condemneren ter plaetse patibulair geexecuteert te worden met den viere datter de doot naervolght, behaudens tevooren gewoelt te worden aen de staeke daer dexecutie zal geschieden, ende u lichaem aldaer op een radt te laeten liggen, verclaerende u goedt, tzy leen, erffe ofte catheyl, waer hetselve gestaen ofte gelegen is, verbeurt ende geconfisqueert sheeren profytte ende de costen van den processe ende misen van justicie alsvooren ghededuceert. Actum ter maenynge van den voornoemden François van den Dycke, bailliu ende wetthelycke maenheere van dien ende wysdom van Pieter van Merhaeghe, filius François, Marten Meerschaert, Gillis van den Borre, Pieter van Merhaeghe, filius Jans, Jan de Taevernier, Laureyns van Wambeke ende Willem Van Merhaege, mannen van leene ende schepenen van Oycke voornoemt, desen 29 july 1652.

63. Nieuwpoort, schepenen, 1652?: Jacquemyne de Groote[17]

Omme dieswille dat ghy Jaequemynken de Groote, filia Alexander, weduwe van Pieter Vertrisse, oudt LVIIJ jaeren, gheboren van Loo ende binnen deser stede ghewoont hebbende den tyt van XXV jaren, soo ghy verclaerst, u vervoordert hebt, verghetende Godt almachtich, uwen schepper ende salichmaecker, de weldaden ende gheboden van hem ontfanghen, den selven uwen heere ende Godt met u Doopsel af te gaen ende renonchieren ende anne te hanghen en u te versaemen aen eenen boosen geest, viandt van het menschelick geslachte, ghenaemt ‘Groenynck’, soo ghy seght, die u leden drie jaeren veropenbaert heeft in uwen hof in de ghedaente van een jonghelinck, ghecleet int groen, aen den welcken ghy belooft ende ghegheven hebt uwe siele naer uwe doot, up de belofte die hy u dede van u soo by te staen ende assisteren dat ghy nerghens of en soudt ghebreck ghehadt hebben. Van welcken ghy ontfanghen hebt een teecken in uwe rechter schouderblat ende waermede ghy soo familiere hantyse ghehouden hebt dat hy met u onbehoorde vleeschelicke conversatie heeft ghehadt, over welcke danck. Ende voorts met u ghevlogen ten dans in de vergaderinghe van andere boose geesten en persoonen van uwe conditie ten diversche stonden in middernacht up het Casteelandt deser stede, alwaer ghy metten selven boosen gheesten hebt gheeeten ende ghedroncken spyse en dranck aldaer ghebrocht by deselve quade gheesten. U ooc vervoordert hebt leden drie jaren ofte daerontrent, wesende in de brauwerie gheseyt ‘den Pauw’, bewoont by Pieter Hants binnen deser stede, het mout ghestoort wesende in de cuype, ten bystaende ende door den raedt van den selven boosen geest, uwe handt te steken int selve mout ende door eenen vlouck ende quaden weinsch teenemael te bederfven de brauwte die denselven Hants met voorseyde mout was begonnen. Hebt u oock vervoordert ter doot te brynghen het kynt van Bertolomeus Reynoudt wonende binnen deser stede naer een lankdueriche quellaige door tgheven van eenen appel die den selven boosen geest u ten dier eynde in uwe handen ghegheven hadde met expres last van sulck te doen. Ende hebt oock ghelick doot ghecauseert aen eenighe andere persoonen, soo militaire als andere, door te dryncken gheven van ghebrande ende eeteappels ende anderssins. Van alle welcke ghebleken ende soo informatie daerup ghenomen als anderssins by uwe confessie ghedaen soo binnen torture als daer buyten, welcke saecken ongoddelick, detestabel ende van quade ende pernitieuse consequentie niet lydelick sonder condigne punitie van justitie andere ter exemple. Daeromme soo eyst dat burchmeesters ende schepenen deser stede, up den heesch, fynen ende conclusien tuwen laste ghenomen by dheer ende meester Adriaen van de Walle, bailliu, daeruppe ghehoort uwe antwoorde ende verlyt, u ghecondemneert hebben ende condemneren mits desen gheleet te worden door den officier criminel ter maerckt deser stede ende aldaer up een schavot publicquelick gheexecuteert ende ghestranguleert te worden aen een staecke ende metten viere tot datter de doot naervolcht, ende teynde dien u lichaem ghevoert te worden buyten dese stede ter platse patibulaire ende aldaer te hanghen aen crickgalghe. Verclaersen alle ende ghelick uwe goederen, waer die ghestaen ofte gheleghen syn, verbeurt ten profficte van syne Conincklicke Majesteyt ofte van de gonne die behoort, de costen ende mysen van justicie daervan alvooren ghededuceert.

64. Morbecque, leenhof, 6 oktober 1656: Jaene Carpentier[18]

Omme dieswille dat ghy Jaene Carpentier, gheseyt Vermotes dochter Jan, gheboren tot Moorbeke, oudt 60 iaeren, huysvrouwe Jooris Christeleyn, u soo verre hebt vergeten als over 8 iaeren u te vergheven tot het crim van tooverye. Ende oversulcks den duyvel u aenghecomen synde, niet verre van Moorbekemeulen, in de ghedaente van eenen man, wesende swart ende hebbende ronde peerdevoeten ende ghenaemt Jan van Deuvere soo ghy seght, hebt door syne persuasie afghegaen uw doopsel en geloochent Godt met syne heylighe moeder, nemende met hem alsdan ende daernaer noch dickmaels vleesschelycke conversatie, ghevoelende coude nature. Van welcken ghy ontfanghen hebt alsdan ende daernaer noch van ses stonden, eenigh grauw saet ofte pulvere in een grauw papier, daermede gy derof betoovert hebt een calf van Proonken Colput dat strooyende aen den put, waervooren den selven duyvel u gaf 5 oortkens. Hebt daermede oock betoovert een koey van Mahu de Vos ende daervooren gheprofiteert van den selven uwen duyvel X schellinghen. Tot dien hebt gy noch betoovert het calf van Jaene Teysels ende daervooren gheprofiteert IJ schellinghen. Commende alsoo tot argher, hebt van ghelycke betoovert de huysvrouwe van Mahu de Vos, wesende bevrucht van levende kint, haer ghevende dry appels ghebraeden in den oven waerop ghestrooyt was van tselve pulvere soodat sy corts daernaer gheleyde van kinde voor haeren tyt door de groote sieckte ende ontsteltenisse van haer lichaem. Twelck kint gy ontfanghen hebt in uwen schoot ende het selve betoovert met uwen aesem soodat het oock daedelyck ghestorven is. Soo oock ghecommen is te sterven door de selve tooverye de selve huysvrouwe naerdat sy over vyf weken gheleeft heeft in groote pyne ende miserie, waervooren gy gheprofiteert hebt, te weten voor de huysvrouwe XX schellinghen ende voor het kint 5 schellinghen. Daernaer hebt noch betoovert dhuysvrouwe van Jan Lauwereins, haer ghevende eenen slach met een lynwaetsacxken int aensicht tot Haesbroeck, daervan sy langhen tyt ghequelt heeft ende noch doet, segghende dat gy haer niet en cont ghenesen, waervooren gy oock gheprofiteert hebt van den selven uwen duyvel ses oortkens. Continuerende alsoo in uw quaet leven, hebt gy ten oost lestleden betoovert een stuck cooren toebehoorende Carel Cauwel, het selve bestroyende met het bovenschreven pulvere in de voeghen dat in de aeren geen cooren en is gheweest, daervooren gy gheprofiteert hebt 3 s. daerinne was eenen braspenninck. Tot dienen hebt gy oock met tselve pulvere betoovert een stucxken erweten toebehoorende Mahu de Vos, profiterende daervooren vyf oortkens. Tot dien hebt gy betoovert met tselve saet ofte pulvere het calf toebehoorende Jacob Haesbaert, dat menghelende in de melck twelcke was om tvoorseyde calf te drincken te gheven, daervooren gy ontfanghen hebt van uwen duyvel 6 oortkens. Eyndelinghe hebt ghy oock met andere tooveressen u ghevonden eens of tweemael ter maendt in de danssen op diversche cruysstraeten binnen dese prochie, alwaer was eenen speelman speelende op een fluytken ende trommelken, waerschynelyck den duyvel. Ende naerdat gy alsoo ontrent een huere ghedanst hadde, hebt met dandere gaen eten broot, onghesouten boter ende eenigh vleesch, sonder te wetene wat specie, hebbende elcke tooveresse haeren duyvel van den welcken sy wierden ghecaresseert. Bovendien hebt wel vyftich keer ende meer van den selven uwen duyvel, die gy noemt Jan van Duvere, gheslaeghen gheweest met eenen cluppel ende andersints quaelyck ghetracteert omdat gy niet en voldede aen het geene hy u was belastende, soo al het selve tuwen laste ghebleken is by uwe eyghen kennisse ende andersints. Oversulcks mannen van desen hove, recht doende, wysen ende condemneren u gheiusticieert te worden met den viere soo datter de doot naer volght, verclarende uw goedt gheconfisqueert, waer het ghestaen ofte gheleghen sy, tot profyte van den geene diet met rechte toestaet, de costen van iustitie alvooren afghetrocken synde, ooc daernaer uw doot lichaem ghestelt te worden ter plaetse patibulaire, ander tot exempel. Ter maninghe dheer Gillaume Top, balliu generael van tMarquisast van Morbecque, dheer Philip Top, Simon Cortoys, Jan van Strasele, M. de Boom, Nicolaes Spelebroot, Daniel Itswere, Francois Clap, Mer Carel le Conte, mannen van leene etc.

65. Morbecque, leenhof, 27 februari 1657: Clayse Sereyns[19]

Omme dieswille dat gy Clayse Sereyns, dochter van Thomas, out wesende 48 jaeren, gheboren onder de tenancie van Morbecque, huysvrouwe Francoys de Cool, u soo verre hebt vergeten, als postponerende de eere die gy Godt almachtigh schuldigh syt, dat gy den raedt van den duyvel [volghende], leden ontrent de acht iaeren, wesende in uw eyghen huys, u begheven hebt tot het abominabel crimen van tooverye. Ende met hem, wesende swert, hebbende swerte peerdevoeten, ghenaemt soo gy beleden hebt Abraham Hoghelaer, ghemaeckt hebt een accoordt en compact afgaende ende loochenende Godt almachtigh met syne heylighe moeder, met den selven alsdan nemende vleeschelycke conversatie, als wanneer gy van hem ontfanghen hebt een teecken ofte stigma op uwen rugghe, afgaende alsdan oock uw doopsel. Ende ghecontinueert hebt met den selven uwen duyvel in de voorseyde vleeschelycke conversatie, eens ter maendt, selfs noch gheduerende uwe vanghenisse tot dry keeren, hebbende u altoos gheaccompangniert naer texamen ende van daer wederom naer de vanghenisse, u troostende dat hy u nimmer meer en soude verlaeten. Ende alsoo wesende int voornomde verbondt, hebt van uwen duyvel vyf of ses keeren tiaers onfaen poeder van het coleur van grofnaghele ende daermede eerst betoovert het kindt [van] Boudewijn Fossaert met uwen aesem, ende het selve raeckende met uw handt, soo tselve lagh in de wiegh, waervan het corts daernaer is commen te sterven, daervooren gy ontfaen ende gheprofiteert hebt van uwen duyvel eenen stuyver. Ja, gy van ghelycken hebt betoovert en doen sterven het kint van Mahu Hasebaert met te gheven van een waefel bestroyt met tselve poeder, daervooren gy gheprofiteert hebt van den selven uwen duyvel eenen Luyckschen vyfgrootnaer. Hebt noch betoovert de bruyne koey van Pieter de Wale, ghestroeyt hebbende van uw poeder daer de selve beeste moest drincken, daervan sy corts daernaer gheswolten is ende daervoor gy gheprofiteert hebt vyf stuyvers. Jae, gy altoos continuerende in uw boos leven, betoovert hebt ende doen sterven het kint van Jacobs Andries, stroyende poeder op syn lippen, daervooren ontfaen eenen dobbelen stuyver in specie. Jae, ghy betoovert hebt Antone Wallyn ende syn huysvrouwe, te weten de vrouwe met poeder bestroyt op een waefel van boeckwaye ende den man met eenen scheut van der mauwe, daerom hy noch teghenwoordigh is quelende, ende de vrouw staet te sterven, soo gy seght, hebbende gheprofiteert voor de vrouwe eenen stuyver ende voor de man ses oortkens. Hebt bovendien devoir ghedaen om te betooveren de huysvrouwe Mahu Hasebaert met ghelycke Jaene Beniaume, wesende in de kercke van Morbecque, met blaesen van uwen aesem in haeren necke. Oock het dochterken Charle de Haese met tgheven van een schottel melckx, daerin ghedaen was een beestien, ghelyck een heusel dat ghy ontfanghen hadde van uwen duyvel, over welcke persoonen gy nochtans geen macht en hebt ghehadt, soo gy seght. Soo gy noch betoovert hebt met het gheven van een schotel pap Margrite Syns, hebbende daerin ghestroyt wat poeder, maer soo daerin wat te weynich was om haer te doen sterven, is maer ghecommen te quelen, soo sy noch doet, daervoor gy gheprofiteert hebt thien oortkens. Jae oock waer is dat ghedurende den tyt van uw detestabel verbondt met den duyvel u ten diversche stonden, als eens ter maent, ghevonden hebt in compagnie met andere tooveressen in secrete plaetsen, als te cruysstraete neffens Pieter de Pours, ende de geene van Mahu Hasebaert, aldaer danssende onder malkanderen ende gy als admirael, terwylen uwen duyvel was spelende op een trommelken, hoorende daer benevens een fluytien, sonder nochtans ghesien te hebben wie met tfluytken speelde. Ende naer welck dansen hebt tsaemen gheeten onghesoute boter, onghesouten schaepenvleesch ende gedroncken somwylen bier en somtyts water met schotelkens uyt dycken, scheydende alsoo daernaer van malkanderen elck met haeren duyvel, van de welcke sy seer ghecaresseert wierden. Tot welcke plaetsen gy vertransporteert wiert door toedoen van den selven uwen duyvel, daertoe hy u ghegeven hadde swarte salve, daermede bestryckende den besemstock, vlooght daermede ter vierstede uyt. Hebbende noch daerentusschen den selven duyvel, in absentie van uwen man, verscheyde stonden met u commen slaepen, u vleesschelyck bekennende, wesende van ander posture als eenen man, als ghevoelt hebbende dat hy klauwen hadde aen syn voeten. Soo al tselve behoorlyck ende volcommentlyck tuwen laste is ghebleken, by uwe eyghen confessie ende andersints, waerom ende [om] alle dese abominabele feyten ende tooveryen, mannen van desen hove wysen ende condemneren u gheiusticeert te worden metten viere soo datter de doot naer volght ende het lichaem alsoo verbrant, ghestelt te worden ter plaetse patibulaire, dienende ander voor exempel, verclaerende voorts alle uwe goederen, al waer de selve ghestaen ofte gheleghen mochten wesen, gheconfisqueert ten profyte van de geene daerop recht hebbende, de costen ende impensen van iustitie alvooren ghededuceert.

66. Asper-Zingem, 11 september 1657: Matthys Stoop[20]

Omme dieswille dat ghy Matthys Stoop, sone van Andries, oud 72 jaeren ofte daerontrent, gheboren tot Sinte-Pauwels ofte Kemseke, lande van Waes, soo ghy seght, ende nu iegenwoordigh woonende binnen Singhem, alwaer ghy tot Aspere van uwe jonghe jaeren gewoont hebt, u soo verre hebt vergeten van Godt almachtigh, uwen schepper ende saelighmaeker te verloochenen ende af te sweeren mitsgaeders dat ghy den duyvel ‘Lucifer’ hebt vercoren tot uwe hulpe ende danof een contract by den selven duyvel gebroght met uw eygen bloet geschrapt uyt uw rechter been, den welcken gy hebt aengeropen ende belooft te beminnen, onderdaenigh te syn en te dienen. Van welcken duyvel ghy ontfanghen hebt een teecken ofte stigma diabolicq onder uwe rechte schauder, twelcke naer het beproeven met het steken van eene nailde bevonden is te wesen ongevoeligh. Voorts dat gy daernaer hebt geweest in diversche diabolicque vergaederingen soo buyten de Petercellipoorte der stede van Ghent tot Swynaerde als elders, ende dat gy ook diversche persoonen en beesten hebt betoovert, naementlyck den persoon van Jan der Weduwen, broeder van uwe ieghenwoodighe huysvrouwe, met uw handt te legghen op syne schouder ende met het worpen van seker roodtachtigh poerken dat gy seght van den duyvel tot het betooveren ontfanghen te hebben, daervan hy naer langduerighe quellinghe ende miserie gestorven is, midtsgaeders oock het kindt van Joos Herpe, griffier deser prochie, naer het welcke gy geworpen hebt het duyvels poerken, daer het lagh in syn bedde, ende daervan het voorseyde kint ookc is overleden. Voorts oock datghy hebt betoovert Jan Sonneville met hem te eten te gheven in de paeschdaeghen een stuck koecke met eene vlaeyteele, daerop ghy gestrooyt hebt van het voorseyde roodt poerken, ende daervan den voornomden Sonneville naer langhduerighe quellinghen by remedien van de Heylighe Kercke is getrocken geweest. Oock hebt gy betoovert Lieven der Weduwen, eensghelycks uwen swaegher, met het dauwen van uw handt op syn hoofdt ofte schouders, den welcken oock naer langhduerighe quellingen door geestelycke remedien is genesen. Item Janneken Simoens huysvrouwe van Niclaes Helias met het eten van appels, die niettemin oock door belesinghen naer langhduerighe miserien genesen is. Soo ghy oock betoovert hebt het peerdt van Jan Adams, werckende op seker stuck landt ghenaemt de Vyverweede in Singhem, met het strycken van uwe handt op het cruyce van het selve peerdt ende het werpen van het voornomde duyvels poerken. Ghelyck ghy oock door u ende uwe domesticken hebt gebruyckt sekeren tooverbrief met luttel geschrifte ende wat hair daerinne ghelyck koeyenhair aen u by den duyvel gegeven om veel boter te cryghen. Soo ghy oock hebt bekent binnen houwelyck te hebben betoovert Janneken van der Straeten uwe eerste huysvrouwe met haer te gheven het duyvels poerken in haer spyse, daervan sy oock naer langhduerighe sieckte soude gestorven syn, gelyck daervan oock vehemente suspicien syn. Soo ghy oock bekent hebt mitsgaeders befaemt syt van diversche andere tooveryen soo aen menschen als aen beesten ghedaen te hebben. Voorts dat ghy oock bekent op diversche quartieren gheloopen te hebben in de ghedaente van eenen weerwolf daerinne gy verandert ofte getransporteert wierdt met het aendoen van eenen riem ghemaeckt van stoffen ghelyck van vellen van den duyvel ontfaen. Van alle welcke abominabile ende execrabele faiten gebleken is soo by uwe confessie als andersints den rechter ongenoeghen, synde niettemin sulcks niet lydelyck nochte verdraeghelyck in een landt van rechten sonder condigne straffe, andere ten exempel. Soo ist dat mannen van leene ende schepenen voorseyt ter maeninghe van den bailliu met advys van rechtsgeleerde daertoe by den Raedt in Vlaenderen gheauthoriseert ende ghecommiteert, recht doende, wysen en condemneren u Matthys Stoop ter plaetse patibulaire gheexecuteert te worden met den viere, behoudens te vooren gewoelt te worden aen den staeck daer dexecutie sal gheschieden, tot datter de doodt naer volght ende uw lichaem aldaer op een radt te laeten ligghen. Verclaerende al uw goedt, tsy leen, erve ofte catheyl waer tselve ghestaen ofte geleghen is, verbeurt ende gheconfisqueert theerens profyte, de costen van den processe ende misen van iustitie alvooren ghdeduceert. Actum ter maninghe van Jan Baptista Maes, bailliu ende wettelicke maenheere ende wysdomme van dheer François de Groote, Adriaen … den, Pieter Ronse, Jacques de Suttere, Joos van Erpe, Adriaen Bauters, Gabriel de la Barre ende Jan Meiresonne, leenmannen ende schepenen van Aspere ende Synghem, den 11 september 1657.

67. Heestert, leenhof, 9 november 1659: Elisabeth de Bode[21]

Omme dieswille dat ghy Elisabette de Bode, filia Jans, huysvrauwe van Jan van der Goten, oudt ontrent de dryenvichtich jaeren, gheboren binnen de prochie van Avelghem ende aldaer gewoont hebbende ontrent de tweeentwintich jaeren ende sedert ghewoont op de prochie van Heestert, ul soo verre hebt vergheten van te maecken compacxt, contract ende verbandt metten duyvel der hellen, van den welcken ghy hebt ghehadt een teecken ofte marck, ende dat ghy hem soude dienen int faict van tooverye, soo omme te doen sterfven menschen ende beesten alsoock omme de selve groote quellinghen ende tourment aen te doene, ende dat volghende u accort metten voornompden duyvel aenghegaen ende ghesloten volghende ul bekentenisse sedert den tydt van thien jaeren, afgaende ende loochende by het selve accort Godt almachtich ul salichmaecker, ghelyckerwys ghy oock hebt afgegaen alle synne lieve heylighen ende gheanveert voor uwe Godt den duyvel der hellen, den welcken is ghenompt volghende ul kennisse ende verclaers Ollicaert. Ende naer het maecken van het voornompde accort met uwen voornompden duyvel hebt vervoordert te doen sterfven menschen ende beesten apparent door het ontfanghen van uwen voornompden duyvel van secker poeder, salve ofte ongewent, immers door de conste die hy u heeft gheleert, namentlyck den persoon van Rogier de Vos, den welcken ghy hebt ghegrepen by synnen slinckeren aerme, u ghevende de handt omme te helpen over eene becke ende ook door het gheven an den voornompden de Vos te drincken een pinte biers, van de welcke hy is sieck gheworden ende naer ettelycken tydt daernaer daeraf ghestorfven, ligghende miserabelyck voor syn overlyden. Ghelyckerwys ghy u oock hebt vervoordert te doen sterfven door uwe diabolycke consten ende tooverye den persoon van Marie de Craene, haer hebbende ghegheven pruymen omme te eten. Ul hebbende oock vervoordert betoovert te hebben den persoon van Jaecques Wittock door het gheven te eten van secker peeren daer hy was werckende tuwen huyse ende volghende u verclaers uwe intentie te wesen den selven daermede te doen sterfven soodat hy hulpe heeft ghevonden met hem te doen belesen, waermede hy heeft baete ghevonden. Zoo ghy van ghelycken ul heeft vervoordert betoovert te hebben het kindt van Joosynne de Gheselle, huysvrauwe van Rogier de Haene door het gheven van eene okernote, ende dat uwe intentie was tselve kint[22] te doen sterfven tenwaere de voornompde Joosyne het selve kindt hadde doen belesen. Ghelyckerwys ghy oock hebt betoovert het kindt van Gillys Nottebaert door het nemen van het selve op uwen schoot ende volghende u verclaers u intentie alsdan was tselve te doen sterfven. Van ghelycken ghy oock betoovert hebt een van synne calfveren, het welck daeraf is gheswolten. Ul hebbende oock vervoordert betoovert te hebben het kindt van Rogier tKint, ghenaempt Jaecquemyntken, gheleden ontrent de dry jaeren, het welcke is ghenesen gheweest door het belesen van gheestelycke persoonen. Ul hebbende oock van ghelycken vervoordert te doen sterfven eene coebeeste toebehoorende den voornompden Rogier tKindt. Ghelyckerwys ghy oock hebt betoovert de coe van Louys de Craene. Zoo ghy oock van ghelycke betoovert hebt een coebeeste, wesende van bonte haere toebehoorende Gillys de Cock, de welcke danof is gheswolten ofte ghestorfven. Voorts sy[t] ghy grootelycx ghesuspecteert te hebben betoovert alle de coebeesten toebehoorende den voornompden Gillys de Cock door het vryfven van de selve met eenen stroowis, de welcke cito daernaer syn sieck gheworden. Van ghelycken ghy oock hebt ghenoten door uwe diabolycke conste de boter van veele ende diverssche persoonen gaende herrewaerts ende derrewaerts op pretex[t] van vier te haelen ofte yedt anders te leenen omme alsoo de boter van uwe ghebueren ende de ghoone van ander persoonen alwaer ghy syt ghegaen, te vercryghen ende profficteeren. Ul hebbende oock vervoordert pendente lite ende gheduerende ul proces volghende ul bekentenisse van doene ghehadt te hebben met uwen voornompden duyvel, wesende in vanghenisse tot dry stonden ghelyckerwys man ende vrauwe. Omme alwelcken faicten seer execreable ende abominable, synde schaedelyck an alle ghemeenten, soo ist dat mannen van leene ende schepenen van den leenhove, prochie ende heerlichede van Heestert voornompt, naer voorgaende advysen van diverssche rechtsgeleerden postulererende in den Raede van Vlaenderen ende daertoe gheaucthoriseert by de edel heeren van den voorschreven Raede, condempneren u Elisabette de Bode ter causen voorschreven gheiusticieert te worden ter plaetse particulaere ende paetibulaire ende aldaer ghebrant te worden naerdat ghy alvooren syt gheworcht ende ter doodt ghebrocht[23] met de coorde an eenen staecke ende naer het branden van ul lichaem tselve ghestelt te worden op een radt ter exempel van een ander, verclaerende daerenboven alle uwe goederen, soo leenen ende ander gronden van erfven, meubelen ende catheylen, gheconfisqueert sheeren profficte, de costen ende misen van justitie alvooren betaelt ende ghededuceert. Actum in ghebannen hove ende vierschaere ter manynghe van den eersaemen Jan Raepsaet, bailluy, ende wysdomme van Joos Libberecht, Marten van der Schoore, Jaecques Vierstraete, Arent van der Cruycen, Jan van den Broucke, Gillys de Cock ende Jan de Meyere, leenmannen ende schepenen van de prochie, leenhove ende heerelichede van Heestert, desen neghensten decembre XVJ^C neghenenvichtich.

68. Olsene, leenhof, 15 januari 1661: Joos Verpraet[24]

Omme dieswille dat ghy Joos Verpraet, filius Arents, ofte soo ghy anderssins ghenaempt ofte ghetoenaempt syt, u soo verre hebt vergeten van met den duyvel der hellen ghenaempt Rascondt uwen familieren te maecken ende anne te gaen mondelynghe contract, twelck den selven duyvel heeft ghestelt ende gheschreven op pampier dat hy by hem hadde ende by u daernaer is onderteeckent met uw eyghen bloet ghecommen uut uwen tweeden vingher van uwe rechter handt, daertoe ghenomen ende ghebesicht hebt eene spelle om den selven te openen ende voorseyde bloet te cryghen. Ende dat ghy by tvoorseyde contract afsweerende Godt almachtich uwen schepper ende salichmaecker, syne ghebenedyde moeder ende alle Godts lieve heylichen, den duyvel hebt aenghesworen ende u begheven onder syn bewelt ende heerschappye als tooveraer op den toesech by den selven fammilieren aen u ghedaen dat ghy somtyts saudt proffycteren eenighe verborghen schatten, nietjeghenstaende dat de duyvel u alsdan onbekendt was. Soo ghy seght daer te voorent op eenen anderen keer u eerst aenghecommen synde op een seker stuck landts ghenaempt ‘De Voorde’ daer ghy gynckt al dubbende ten respecte van tverlies van uwen oughtst in peyne synde wat ghy met u huushauden soudt maecken, alsdan hebt bevonden de bedriegheryen van den selven duyvel, nademael hy u aldaer aenghecommen synde in de ghedaente van eenen landtsman, aen u heeft gheseyt dat hy wiste eene burse met geldt steeckende in eene haeghe by soo verre ghy hem dienen [soude]. Ende dat ghy sulcks gheaccepteert hebbende, met hem syt ghegaen ende de voorgeschreven burse hebt ghehaelt, ende daermede thuus ghekeert synde, die hebt gheopent ende daerinne in plaetse van geldt niet anders en hebt bevonden als drooghe blaederende ende strondt, als ghy eerst soudt hebben ghewaere gheworden, soo ghy segt, dat den selven landtsman den duyvel was. Dat ghy oock continuierende in u voorseyde quaet u niet alleene eenighe keeren hebt ghevonden met andere tooveraers ende tooveressen in diabolicque dansynghen ende vergaederynghen, nemaer oock hebt betoovert dry peerden respectievelyck van Jan Minne, filius Gillis, ende van Inghel de Waghenare, waervan de twee van den selven Minne de moort zyn ghesteken. Van al twelck souffisantelyck is gheblecken soo by uwe confessie als anderssins den rechten om ghenoughen, ende want tghone voorschreven niet lydelyck en is sonder condigne punitie andere ten exemple. Soo ist dat leenmannen van de prochie ende vryeyghendomme van Olsene, ghesien tproces criminel criminelyck ende extraordinairelyck beleet tusschen den bailluy causa officy heesscher ter eender synde ende u, Joos Verpraet, filius Arents, voornompt, ghevanghenen verweerere ter anderen, recht doende ter maenynghe van den selven bailluy hunnen rechten maenheere naer voorgaende advys van rechtsgheleerde u condempneren van de plaetse uwer detentie gheslept te worden op een urbe ter plaetse patibulaire ende aldaer aen eenen hautenen staeck ghewoelt te worden tot datter de doot naervolght, ende teynden dies u lichaem verbrant te worden mitsgaeders in de costen van den processe ende misen van justitie, ende verclaerende uwe goederen waer die ghestaen ende gheleghen syn gheconfisqueert ten proffyte van de gone die het behoort, de voorseyde costen ende misen van justitie alvooren ghededuceert. Actum by wysdomme van dheer Heyndrick Weytack, Jacques Stuvaert, Joos van de Putte, Jan Minne, Gillis Wullaert, Jan Martens ende Jan van Biesbrouck, mannen van den leene voorseyt desen vyfthienden january zesthienhondert eenenzestich.

69. Olsene, leenhof, 12 februari 1661: Maeyken de Smedt[25]

Omme dieswille dat ghy Maeyken de Smedt, filia Lowys, oft soo ghy anderssins ghenaempt ofte ghetoenaempt syt, audt omtrent de twee en sesstich jaeren, jeghenwoordighe huusvrauwe van Jan Rahou, u soo verre hebt vergeten van met den duyvel der hellen ghenaempt ‘Heyne’ uwen famillieren te maecken ende anne te gaen schriftelyck contract, twelck den duyvel heeft ghestelt by gheschrifte op pampier dat hy by hem hadde ende by u daernaer is onderteekent met uw eighen bloet ghecommen uyt uwen duyme ofte handt, daertoe ghy ghenomen ende ghebesicht hebt een mes om deselve openinghe te doen ende tvoorseyde bloet te cryghene, maeckende voor uw handteecken een … [26] ende dat ghy by tvoorseyde contract afsweerende Godt almachtich, uwen schepper ende salichmaeckere, syne ghebenedyde moedere ende alle Godts lieve heylighen, den duyvel hebt anghesworen ende u begheven onder zyn bewelt ende heerschappye als tooveresse op den toesegh by den selven famillieren an u ghedaen dat, alsoo ghy proces waert hebbende jeghens eenen Lowys de Smet, filius Lievens, ter causen van coop van lande, twelck alsoo ghy secht aen voornompden Smet voor de tweede reyse saut hebben moeten betaelen, daarin ghy seere waert murwererende, dat den voornompden uwen famillieren seyde, dat hy wel saude maecken dar ghy u proces zoudt winnen ofte ghelt geven om tselve te betaelen. Ghevende u daerop dhant segghende: “Syt nu daerin gherust”, sonder nochtans eenich ghelt thebben ontfanghen. Soo ghy seght u eerst anghecommen te syn achter de herberghe ghenaempt Den Papegaey teynden het cauterken in een haeghe, ghecleet seynde in grauwe cleederen ende in de ghedaente van eenen jonckman, gheleden thien ofte twaelf jaeren, sonder dat ghy seght den selven ghekent te hebben, als wanneer hy met u vleeschelycke conversatie heeft ghenomen ende noch diverschelyck daernaer, u ghevende ten voorseyden tyde een pampierken met grauwe poeder daerinne, segghende dat ghy daermede saudt menschen ende beesten bederfven ende doen sterven ende alsoo ghy veel appelen waert hebbende, dat ghy die met het voornompde poerken saudt bestrycken in de blomme van de selve appelen. Dat ghy oock continueerende in u voorseyt quaet u niet alleene eenighe keeren hebt ghevonden met ander tooveraers ende tooveressen in diabolicque dansynghen ende vergaderynchen soo op den tooveressencnock tot Olsene, op den cnock by Pauwels Goeminne tot Peteghem, omtrent alle veerthien daeghen eens, tusschen den dysendach ende swoensdaeghs snachts, alsoock viermael, namentlich op de vier hooghtyden sjaers op het Eeckhaut op Sinte-Pieters tot Gendt. Nemaer hebt oock betoovert door het geven van de selve uwen appelen dhuysvrauwe van Gillis Wullaert, den soon van Jan Crombeen, dhuysvrauwe van Pieter van Coppenholle, tkindt van Joos Roose, tkindt van Jan de Bosch ende tkindt van Joos van den Steene door tgheven van eenighe stucken van coucken, al wonende binnen de prochie van Olsene, mitsgaeders tkindt van Jacques van Parys, de coe van Lowys de Seyn met over den heur te strycken, soo oock de coeyen van Pieter van Coppenolle, daerdoore ghy hem saudt onthouden hebben een deel van syn boter ende een deel by u gheprofiteert. Voorts dat ghy seght niet alleene den voornompden uwen famillieren diverschen tuwen huuse ghecommen te syne u adverteerende dat ghy saudt ghevanghen worden, daerin ghy groote beroerte ende benautheyt waert hebbende, maer ook dat den selven u dickmael gaende naer Deynse op den wegh gheraden ende ghepersuadeert heeft ten fyne dat ghy u saut versmoren in eene beke van selfs ter selver stont gheraeckende door tmaecken van eenighe cruysen. Soo ghy oock commende van uwe voornompde dansynghen hebt ondertusschen uutgheblaesen eenich fenyn, twelck ghy seght ghediverteert te syne in koppenghespinnen, dat alsoo vlieghende over de bogaerden, die soo hebt bedorfven, mitsgaeders behulplich gheweest door uwe tooverye fenyn ant haut te doen commen ende de aertvloeyen in het vlasche. Van al twelcke suffisantelyck is ghebleken soo by uwen confessie als anderssins, den rechten om ghenoegen, ende want tgone voorschreven niet lydelyck is sonder condigne punitie ander ten exemple, soo ist dat leenmannen van de prochie ende vryeighendomme van Olsene, ghesien tproces crimineel criminenelyck ende ordinairlyck beleet tusschen den bailluy cause officie heeschere ten eender syde ende u Maeyken de Smet, filia Lowys voornompt, ghevanghene verweererigghe ter andere, recht doende ter maenynghe van Ser Philips van Biesbroeck, bailluy van de voornompde prochie ende leenhove, hunnen rechten maenheere, naer voorgaende advys van rechtsgheleerde, u condemneren van de plaetse uwer detentie ghevoert te worden op eenen waeghen ter plaetse patibulare ende aldaer aen eenen hauten staeck ghewoelt te worden totdatter de doot naervolght ende teynden dies u lichaam verbrant te worden in asschen, mitsgaeders in de costen van den processe ende misen van justitie, ende verclaeren uwe goederen, waer die gestaen ende gheleghen syn, soo leen als eerfve, gheconfisquiert te proffyten van gonen die het behoort de voorseyde costen ende misen van justitie, alvoorens ghededuceert. Actum by wysdomme van Joos van de Putte, Gillis Wullaert, Jan van Biesbrouck, Anthonis de Sloovere, Jan Minne, Jan Martens ende Jacques Stevaert, mannen van den leene ende greffier desen twaalfsten february zesthienhondert eenentzestich. 1661.

70. Heestert, leenhof, 1 augustus 1664: Joosyne Labyns[27]

Omme dieswille dat ghy Joosyne Labyns, filia Pieters, huysvrauwe van Joos Meinfroet, oudt ontrent de … [28] jaeren, geboren ende woonachtich binnen deser prochie van Heestert, u soo verre hebt vergeten nu gheleden ontrent de seventhien jaeren te maecken compacxt met den duyvel ter hellen soo den selven achter u huys aen uwen borreput by u is ghecommen in de ghedaente van eenen langhen swarten man met pluymen op synnen hoedt daer ghy besigh waert met water te haelen ende met dien waert dubbende om de goederen van de werelt ende tghoone verganckelyck is. Met het maecken van welck compacxt ende accort den selven duyvel, ghenaempt Hanneken, een contract met hem ghescreven heeft ghebrocht ende u alsdan vooren ghelesen heeft, daerby ghy afghesworen hebt uwen Godt, schepper ende salichmaeckere, u doopsel, de heylighe Godts Maria en alle Godts lieve heylighen, ende den selven u duyvel Hanneken ghenomen ghelyck voor uwen Godt ende opperste meester ende het voorseyde contract op alsulcke manieren gheadvoyeert ende onderteeckent met uwe rechter handt met roode erde die den selven duyvel u daertoe gaf, ende u handteecken ghemaeckt en ghestelt met een haecxken. Zoo den selven uwen duyvel hem dry maenden van te vooren by u hadde vertoont in de ghedaente van eenen man ghelyck eenen swarten priestere in den schaepwech van Arent van den Cruycen achter het voorseyde u huys soo ghy dubdet ende treurdet om dieswille dat ghy gheen broodt, coorne oft gheldt en had om u man ende kinderen te leve. Welken duyvel u alsdan seyde: "Wilt ghy met my gaen ende doen ghelyck of ghy met uwen man doet, ick sal u gheldt en goedt ghenouch geven om u te leven, ghy en moet daerom niet treuren nochte dubben". Naer het teeckenen van welck contract dat ghy ghemaeckt hebt met den voorseyden uwen duyvel, hebt ghy an den selven duyvel ghegheven eenighe haeren van achter uuyt uwen necke naerdien den duyvel tselve afghevraecht hadde, waervooren ghy van den voorseyden duyvel hebt ontfanghen vyf schellinghen parasis, maer naer het ontfanghen van welcke ghy de selve somme niet en weet waer sy ghevaeren is mits ghy de selve daernaer noient meer ghesien en hebt, soo ghy opentlyck hebt beleden ende bekent. Naer het ontfanghen van de voorseyde vyf schellinghen parisis heeft den voorseyden uwen duyvel met u vleesschelyck gheboeleert, wiens saet ofte nature hebt ghevoelt cout te wesen. Voorts hebt ghy daernaer van uwen duyvel ontfanghen roodt ende geluwe poeder daermede ghy deur bedwanck van den selven uwen duyvel hebt betoovert ende doen sterfven diverssche meinschen ende den wille ghehadt om noch andere te doen sterfven mitsghaeders diverssche beesten. Voor al welcke debvoiren te doene heeft den voorseyden uwen duyvel u belooft te betaelen voor elcken man die ghy sout betooveren X schellinghen parasis, voor elcke vrouwe V schellinghen parasis, voor elck kindt IIJ schellinghen parasis, voor elck peert XIIIJ schellinghen parasis, voor elcke koe VJ schellinghen parasis ende voorts al naer advenant, soo ghy oock by uwe eyghene confessie hebt beleden. Voorts hebt ghy van den voorseyden uwen duyvel ontfanghen vette om u te smeiren soo ghy telckins ten danse vloocht, te weten by het Soeten Vrauwken, ghenaemt het Vrauwken Decken, op den cnock by Machiel Aelgoet, op den cnock by Jan Libberecht gheseyt leenman, op de Papestraete voor het hofgat Arent van Houtte, al binnen deser prochie, mitsghaeders by den nieuwen bosch by Cortrycke, op de solders tOotighem en elders, alwaer ghy telckins met uwen duyvel vleesschelyck hebt gheboeleert. Met het welck u duyvels poeder, twelcke ghy telckins ontfanghen hebt van uwen voorseyden duyvel Hanneken als ghy ten danse ghevloghen syt gheweest, hebt betoovert en doen sterven de naervolgende meinsschen ende beesten. Alvooren hebt ghy nu gheleden ontrent de vichtien jaeren betoovert en doen sterfven Arent Gaeremynck met van het selve u poeder op den selven te werpen, die lanckdurighen tydt voor synne dood creupel ende impotent was in synne rechterhandt ende -been, jae dat synne handt diverssche gaeten hadde aldaer het fenyn uuyt suweerde ter cause van uwe voorseyde tooverye. Item hebt ghy nu gheleden ontrent de veerthien jaeren betoovert Franchois Gaeremyn, soone van den voorseyden Arent, in sulcker voughen dat den selven van uwe voorseyde tooverye oock creupel ende impotent is gheweest in syn handen, aermen en beenen, jae dat uuyt den elleboghe van den selven croop een beeste ghelyck een roode slacke met twee oorens, welcke oorens afghesneden synde, de selve beeste wederomme in den arm ende elleboghe croop, waernaer den selven Franchois door uwe voorseyde tooverye die ghy ghedaen hebt met op den selven te werpen van u duyvels poeder, den selven seer ellendich en miserabel, uuytgedrooght ghelyck eenen coolstock, ghestorven is. Item hebt nu gheleden ontrent derthien jaeren betoovert en doen sterven Jan ende Gillynne Gaeremynck, broeder en suster van den voorseyden Franchois, met an de selve tuwen huyse melck teten ghegheven te hebben daerinne ghy van u voorseyde duyvels poeder had ghestroyt. Item hebt ghy nu gheleden ontrent de derthien jaeren betoovert en doen sterven Gillynne de Jaeghere, huysvrauwe van Joos van der Riest, smet by den vierkeer deser prochie, met an de selve teten te gheven van eenen ovencoucke van wit tarruwebroodt ghebacken, daerop ghy oock van u duyvels poeder hadt ghestroyt, de welcke langhdurighen tydt voor haere doot quelde. Item nu gheleden ontrent de elf jaeren hebt ghy betoovert en doen swelten eene swarte coebeeste van Arent van Houtte, filius Arents, met u duyvels poeder. Item hebt nu gheleden ontrent de thien jaeren betoovert ende doen swelten een ruynpeert van den selven van Houtte met an het selve wat claver te gheven die ghy ghehaelt had uuyt de claver van den selven van Houtte, daerop ghy ghestroyt hadt van tselve u poeder dat ghy van den voorseyden duyvel gehadt hebt. Item hebt ghy nu gheleden ontrent de vyf jaeren betoovert en doen swelten noch een ander peert van den selven van Houtte soo het selve weede by u huys op de claever daerop ghy van tselve u duyvels poeder hebt gheworpen. Item hebt ghy ten huyse van den voorseyden Arent van Houtte gheduerende de voorseyde quellinghe in de beesten aldaer, oock betoovert de melck dat men uuyt de selve gheene boter en conste keernen. Item hebt nu gheleden ontrent de ellif jaeren betoovert ende doen sterfven een kindt van Arent Meinfroet, uwe swaeger tot Corterycke buyten, met an het selve te gheven eenen coucke die ghy ghecocht hadt tot Cortrycke, daerop ghy oock gestroyt hadt van het u voorseyde poeder. Item hebt ghy nu gheleden beth dan acht jaren betoovert ende doen sterven Andries Raes binnen de prochie van Moen met den selven te gheven een stuck van eenen ovencoucke soo ghy ten huyse van synnen moeder ghebacken hadde, op welcken coucke ghy gestroyt ende gheleyt hadt van u voorseyde duyvels poeder. Item hebt ghy nu gheleden ontrent de seven jaeren in het Steenstraetken deser prochie betoovert en gemeent te doen sterven Tanneken de Dau, filia Arents, huysvrauwe van Gillys van der Brugghe, op eenen sondagh soo de selve naer de kercke quam om misse te hooren met op de selve te slaen met uwe rechterhandt op de schaudere van de selve ende twerpen van het voorseyde duyvels poeder op haer. Item hebt ghy nu geleden ontrent vyf jaeren blendt betoovert Isabeau de Praet, huysvrauwe van Rogier de Vos, in beede haer ooghen met haer te drincken te gheven waeter als de selve seer sieck lach ende ontfanghen hadde alle de rechten van de heylighe kerke. Item hebt ghy nu gheleden ontrent de twee jaeren en half betoovert Tanneken de Jaeghere, huysvrauwe van den voorseyden Arent Gaeremynck, met an de selve appels te gheven teten daerop ghy van u voorseyde duyvels poeder hadt ghedaen, de welke naer lanckdurighe quellinghe van ontrent een jaer en half uuytghedroocht ghelyck eenen coolstock seer miserabel van uwe ghedaene tooverye is gestorven ghelyck den voorseyden haeren man en dry van haer kinderen. Item hebt nu gheleden het beghinsel van den voorleden winter betoovert en ghemeent te doen sterfven Marie de Rycke, huysvrauwe van Gillys Nottebaert, met de selve te gheraecken aen haeren rechteren aerme in de capelle van Onse-Lieve-Vrauwe binnen de kercke deser prochie, die van de selve tooverye oock hadde moeten sterfven tenwaere de selve met ghewydde drancken inne te nemen niet gheholpen gheweest en hadde. Item hebt nu gheleden den derden kestdag letsleden oock betoovert en ghemeent te doen sterven Margriette de Hem, weduwe van Jan de Merre, woonachtich binnen de prochie van Moen binnen de kercke deser prochie, met de selve aldaer te steken in haere rechter syde, die daervan oock hadde moeten sterfven ten hadde gheweest deur de hulpe van het belesen van den heer pastor deser prochie ten tyde van neghen daeghen. Item hebt nu gheleden ontrent de vyf jaeren in den winter als den sneeu dicke lach, betoovert ende ghemeent te doen sterven Stevenynne van den Dorpe, filia Joos, soo ghy de selve naer volghdet tot op de Papestraete op eenen sondach ofte heylighdach als de selve van de kercke quam, met de selve te steken op haeren rechteren aerme, de welke daervan ontwyffelyck oock hadde moeten sterfven tenwaere de selve met het innemen van ghewydde cruyden ende anderssins met de woorden van de heylighe kercke niet gheholpen en hadde gheweest. Item hebt oock betoovert de melck van den voorseyden Arent Gaeremynck dat men uuyt de selve gheen boter en heeft connen keernen, met op de melckcuype van u duyvels poeder te legghen ofte werpen, soo ghy ten huyse van den selven Gaeremynck ghinckt om uw ghebreck. Item hebt noch betoovert een kindt binnen prochie van Aultryve voor het casteel aldaer. Item nu gheleden ontrent de sesthien jaeren hebt betoovert ende doen swelten een calf van den voorseyden Arent Gaeremynck met aen het selve te gheven een betken broodt daerop ghy ghedaen hadt van u voorseyde duyvels poeder in het casystraetken. Item hebt nu gheleden ontrent de vyf jaeren betoovert ende doen swelten een calf van Pieter Vlieghe, filius Pieters, met het selve te geven een handtvulleken ghers voor syn hofgat, daeroppe ghy ghedaen hadt van het voorseyde u duyvels poeder. Item hebt nu gheleden ontrent de seven jaeren betoovert en doen swelten een drinckelinck calf van Guillaume van Winghene met an het selve wat haerinckcruyt te gheven teten daerop ghy van u duyvels poeder oock ghestroyt hadt. Item hebt nu gheleden eenighe tydt betoovert ende doen swelten een calf op dander syde van de kercke [van] Thieghem sonder te weten by u wien dat het toebehoorde. Omme alwelcke abominable en execrable faicten en delicten by u ghecommitteert, den rechter overgheblecken om genoughen mitsgaeders by uw eyghene kennisse ende confessie, leenmannen van desen hove, prochie en heerelyckhede van Heestert, recht doende met advyse van rechtsgheleerden van den Raede in Vlaenderen, hebben u Joosynne Labyns voornompt ghecondemneert, soo sy u condemneren mits desen gheworght te worden aen eenen staecke ter plaetse patibulaire ende daernaer u lichaem verbrandt te worden in asschen ende voorts confisqueren alle uwe goederen, tsy leenen, gronden van erfven, soo meubele als inmeubele, immers gheene uuytgesteken nochte ghereserveert, alvooren ghededuceert de costen van de processe ende misen van justicie. Actum in ghebannen hove ter manynghe van den eersaemen Bartholmeus Raepsaet, bailluy ende by wysdomme ende kennisse van Joos Libberecht, Marten van der Schoore, Jaecques Vierstraete, Arent van der Cruycen, Gillys de Cock, Jan de Meyere en Pieter van der Haeghe, leenmannen, desen eersten Augusty XVJ^c vierentsestich.

71. Heestert, leenhof, 18 mei 1676: Catharina de Craene[29]

Omme dieswille dat ghy Catharina de Craene, filia Oulters, oudt ontrent de sessenveertich jaeren, gheboren binnen der prochie van Ootighem ende jeghenwordich woonachtich binnen deser prochie van Heestert, u soo verre hebt vergheten nu gheleden ontrent de twintich jaeren te maecken compacxt met den duyvel der hellen soo den selven in den huyse van uwe laetste woonplaetse alhier binnen Heestert by u es ghecommen in de ghedaente van eenen jonghman ghecleedt met bruyne cleederen met eenen hoet met swarte pluymen, daer ghy waert sittende op eenen stoel by de tafel in de keucken van uwe voorseyde woonplaetse, als wanneer ghy waert treurende ende dubbende omme de goederen deser wereldt ende tghoone verganckelyck is. Alwaer de selven duyvel by u commende, u heeft ghevraecht of ghy wildet leeren tooveren midtsghaeders synne slave ende dienaresse syn. Waerop ghy hebt gheantwoordt dat jae. Naer welcken ghy metten selven uwen duyvel hebt ghegaen in de camer van den voorseyden uwen huyse op de koetse ende bedde daerinne wesende, ende metten selven uwen duyvel aldaer vleesschelyck gheboeleert, wiens saet ende nature ghy hebt ghevoelt kout te wesen. Naer welcken boeleren ghy by den selven uwen duyvel hebt laeten trecken eenighe haeren uuyt uwe necke, waernaer de selven uwen duyvel van u is vertrocken u segghende dat hy naer neghen daeghen den thienden dach soude wederom kommen. Welcken thienden dach den selven duyvel by u es ghecommen in de ghedaente van eene katte in de voorseyde uwe huyse tot het maecken van het voorseyde compacxt ende accordt metten selven uwen duyvel ghenaempt ‘de Ghilde’. Welcken duyvel u was thoonende een pampier waerop stondt gheschreven dat ghy waert afsweerende Godt almachtich, de heylighe moeder Godts ende alle Godts lieve heylighen, peter, meter, doopsel ende kerstendom, midtsghaeders dat ghy sout synne slave ende dienaresse syn ende den selven uwen duyvel anghesworen voor uwen Godt, synde tselve gheschrifte bleeckroot van couleure. Welck contract ghy hebt gheteeckent met u eyghen bloet twelcke den selven uwen duyvel heeft gheschrapt met eenen spelle uuyt uwer rechter handt. Waernaer ghy mettten selven uwen duyvel hebt ghegaen in de voorseyde camer op de selve coetse ende bedde alwaer den selven uwen duyvel, synde in de ghedaente van een catte soo voorseyt, met u heeft vleesschelyck gheboeleert, wiens saet ende nature ghy hebt ghevoelt kout te wesen alsvooren. Naer welcke boeleren uwen duyvel u heeft gheteeckent in uwer slincker hocxsel met een teecken ofte stigma diabolicq. Voor alwelcke ghy alsdan van den selven uwen duyvel hebt ont-fanghen een stuck van dry stuyvers sonder dat ghy weet waer het selve stuck ghevaren ofte verdwenen is. Mitsghaeders ter selve reyse by u ontfanghen van den selven uwen duyvel groen poerken in een grau pampierken omme daermede te betooveren alle menschen ende beesten die ghy cost, ghelyck ghy an den selven uwen duyvel hebt belooft tselve te doene. Mitsghaeders van den selven duyvel hebt ontfanghen swart smoutsel om u te strycken ofte smeiren in uwe hocxsels ende haeremen als ghy ten danse vloocht, te weten op den vierkeer binnen deser prochie, op den cnock voor u hofgat, op den cnock by Jaecques van Saceghem, op de plaetse alhier binnen Heestert ende op de plaetse tOotighem. In alwelcke dansen ghy waert onder hun sestiene, soo tooveraers als tooveressen, synde in de selve dansen eenen tambour slaende op een trommel ende eenen fleyter spelende op een fluyte, van welcke dansen ofte compagnie ghy waert capiteyn. Naer alwelcke dansen den selven uwen duyvel telckens met u heeft vleesschelyck gheboeleert, wiens saet ende nature ghy hebt ghevoelt cout te wesen alsvooren. Mitsghaeders hebt ten danse gheweest op de solders tOoteghem ende aldaer ghedanst ontrent halfven nacht met eenen trommelaere ende fluyter soo voorseyt, alwaer was ghestoffeert eenen kermisse van diversche cost, spyse ende dranck, soo van broodt, vleesch, erweten, oolick bier ende dierghelycke. Voorts heeft den selven uwen duyvel u belooft voor het doen sterfven van elcke man ses schellynghen, van elcke vrauwe dry schellynghen, van elck kindt een blancken, van yder peerdt twaelf schellynghen, van yder koe ses schellynghen ende van yder calf dry schellynghen. Naerdien ghy van den selven uwen duyvel ontfaen hadt tvoorseyde duyvels poerken ende dat hy u belast hadde daermede te doen sterfven menschen ende beesten, twelck ghy ter executie gheleyt hebbende, onder ander daermede hebt betoovert, leden ontrent de ses jaeren, den persoon van Marten Dolfins met an den selven te eten te gheven een schotel pap als wanneer hy tuwen huyse was wevende. In welcke schotel pap ghy hadt ghedaen van het voorseyde u duyvels poerken ende ontrent een half huere naerdien den selven Marten de selve schotel pap hadde gheheten, ghy an den selven Marten hebt gaen tappen een schotel bier meynende hem daermede noch meer ofte vaster te betooveren, nemaer den selven Marten quaede suspicie van u hebbende, heeft ghemaeckt syn cruys ende hem bevolen in den handen des heeren, twelcke ghy ghewaere wordende met de selve schotel bier waert wederkeerende ende de selve wech stellende. Van welcke uwe ghedaen tooverye den selven Marten naerdien hy den tydt van dry jaeren miserabel hadde ghequelt is uuytghedrooght ghelyck eenen coolstock ende daervan commen toeverlyden. Item hebt leden ontrent de vyf maenden betoovert den persoon van Arent van Houtte, filius Arents, door het eten van secker swyndarmen waeranne ghy hadt ghestreken van het voorseyde u duyvels poerken, den welcken naer langhe quellinghen over ontrent de vier weken is commen toverlyden van de selve uwe ghedaene tooverye. Item hebt leden ontrent de derthien jaeren betoovert Marie Cornille, huysvrauwe van Jan Quaethanus met an de selve tuwen huyse te eten te gheven een schotel warremelc in de welcke ghy hadt ghedaen van u voorseyde duyvels poerken, nemaer is de selve door lancgdurighe miserie door het belesen van gheestelycke personen ghenesen gheworden van de selve u ghedaene tooverye. Item hebt leden ontrent de sesthien jaeren betoovert Margueriette de Haene, jonghe dochter, met an de selve te eten te gheven twee pruymen als wanneer sy tuwen hove te slyttinghe was, waerop ghy ghedaen hadt van tvoorseyde u duyvels poerken, van welcken uwe ghedaen tooverye deselve Margriette noch langhdurighe quellinghe, ende gheweest hebbende in eenen seer soberen ende miserabelen staet, is commen te sterfven. Item hebt nu gheleden ontrent de derthien jaeren betoovert Elisabette den Dau door het eten van druyven aen welcke ghy had ghestreken van tvoorseyde u duyvels poerken, nemaer is de selve Elisabette door langhdurighe quellynghe ende miserie door het belesen van gheestelycke personen ghenesen gheworden. Item hebt leden ontrent de derthien jaeren betoovert den persoon van Pieter Gaeremyn met an den selven te eten te gheven een nieuwenjaerwafelken, ghebotert met botere, daeroppe ghy ghestroyt hadt van het voorseyde u duyvels poerken, waervan den selven Gaeremyn langhduerichlyck heeft ghequelt ende miserabelyck ghestelt gheweest, nemaer is den selven door tbelesen van gheestelycke persoonen ende dinnenemen van ghewyde drancken bynae ghecommen tot syn ordinaire ghesontheyt tot alderstondt dat hy tuwen huyse ende hove gonck wercken, als wanneer ghy de selve u ghedaen tooverye an den selven Gaeremynck hebt ververscht, waernaere hy langhdurichlyck heeft ghequelt ende gheweest in eenen seer soberen ende miserabelen staet, als van de selve uwe ghedaen tooverye op syn lichaem heeft ghehadt diverssche loopende gaten waeruuyt ghedurich fenyn was suerende tot ontrent een jaer en half voor syn doodt op seckeren nacht ontrent de twee hueren voor den daghe als wanneer ghy hebt ghecommen met uwen hanghende haire in de veynster van de woonplaetse van den selven Gaeremynck alwaer hy sieck was ligghende te bedde ende by den voorseyden uwen duyvel hebt doen verbranden gheheel deen syde van tlichaem van den selven Gaeremynck ende ter selve stonden in de veynster insghelycx ghecommen om te verversschen de tooverye die ghy hadt ghedaen an de huysvrauwe van den selven Gaeremynck, van alwelcke u ghedaen tooverye den selven Gaeremynck naer langdurighe quellinghen ende gheweest hebbende in een seer soberen ende miserabelen staet is commen toverlyden. Item hebt ontrent de twee jaeren voor de doodt van den selven Gaeremynck betoovert Mayken Rycourt, huysvrauwe van den selven Gaeremyck, met het werpen van voorseyde duyvels poerken op het hoofd ende in het hair van het selve Mayken, mitsghaeders de selve uwe ghedaen tooverye aen tselve Mayken hebt ververscht ontrent een jaer en half voor de doodt van den selven Gaeremynck, als wanneer ghy waert commende in den nacht in de voorseyde veynster soo voorseyt is, van welcken uwe ghedaene tooverye het selve Mayken naer langdurighe quellinghe ende miserie is commen toverlyden. Item hebt naer de doodt van den voorseyden Gaeremynck betoovert Jan ende Joosynne Gaeremynck, beede synne kinders, met twerpen van tvoorseyde duyvels pourcken int haer van den selven Jan ende op thoofd van de voorseyde Joosynne, van welcke u ghedaene tooverye den selven Jan ende Joosynne Gaeremynck beede naer langdurighe quellinghen ende miserie syn commen toverlyden[30]. Item hebt nu gheleden ontrent de sesthien jaeren betoovert een swart merriepeert toebehoorende Rogier Libberecht met op tselve peerdt te werpen van tvoorseyde u duyvels poerken, nemaer is tselve doort belesen van gheestelycke persoonen ghenesen gheworden. Item hebt leden ontrent de sesthien jaeren betoovert een grau peerdt toebehoorende Jan Libberecht, filius Joos, met op tselve peerdt te werpen van het voorseyde u duyvels poerken, nemaer is tselve door tbelesen van gheestelycke persoonen ghecommen tot synne ordinaire ghesontheyt tot alderstondt dat ghy tselve andermael hebt betoovert met insghelyx op tselve peerdt te werpen van tvoorseyde u duyvels poerken, van welcken ghedaene uwe tooverye tselve peerdt is commen te swelten. Item hebt leden ontrent de dry jaeren betoovert Cathelyntken Libberrecht waervan ghy meter waert met aen het selve te gheven een nieuwenjaerwafelken waerinne ghy ghedaen hadt van het voorseyde u duyvels poerken, welck Cathelyncken van u ghedaen tooverye naer lanckdurighe quellinghen is commen toverlyden. Item hebt leden ontrent een jaer een half betoovert Janneken Velghe, huysvrauwe van Symoen Buysens, met an de selve te gheven een canneken kerremelck waerinne ghy ghedaen hadt van tvoorseyde duyvels poerken, van welcke u ghedaen tooverye tselve Janneken jeghenwordelyck noch is quellende. Van al welcke ghebleken is volghens u eyghen kennisse ende confessie den rechter om ghenoughen, ende alsoo de voorseyde faicten ongoddelyck, execrable ende abominable syn nochte lydelyck in eene christelycke monarchie ende landen van rechten sonder exemplaire straffe ende punitie, zoo ist dat leenmannen van den hove ende heerelichede van Heestert, recht doende met advise van rechtsgeleerden, hebben u Catherina de Craene voornoempt, ghecondempneert, soo sy u condempneren by desen gheleedt te worden ter plaetse patibulaire, aldaer ghestelt te worden op een hoochde aen eene staecke ende daeranne ghewoelt te worden datter de doodt naer volght ende daernaer tdoode lichaem verbrandt te worden totten asschen, confisquerende voorts alle uwe goederen, soo meubelen als immeubelen sheeren proffytte, de costen ende misen van justitie alvooren ghededuceert. Actum ter manynghe van de heer Anthoine de Cocq, bailliu ende wettelycke ma[e]nheere ende wysdomme van sheerens Arent van der Cruycen, Guillaeme de Cocq, Arent Raepsaet, Jacobus van Saceghem, Gheraert Moreau, Pieter van der Haeghen ende Jan Veys, leenmannen, desen achtienden meye XVI^C sessentseventich.

---

[1]htpp://www.kulak.ac.be/facult/rechten/Monballyu/Rechtlagelanden/Heksenvlaanderen/bibliografieVlaanderen.htm voor de volledige bibliografische verwijzingen.

[2] Bron: Vandenbussche, Analectes..., 325-327 (genormaliseerde tekst naar een verloren gegaan register). Zie ook RAB, Nieuwpoort, 4708. Lit.: Dalle, Jeanne Panne..., 2-14; Lampaert, Heksenvervolging..., 2, 228-239.

[3] Bron: SAGent, OA, Reeks 95bis, 2 (afschrift). Wij vonden slechts een niet gedateerd ontwerpvonnis van de advokaten in Gent terug. De door Baert opgegeven datum konden wij niet verifieren. Lit.: Baert, Heksenprocessen..., 209-210. Joos Verpraet bekende in 1660 dat hij Gillis Ogiers in Kruishautem zag verbranden als tovernaar: RAG, Olsene. Oud archief, 5ter (Tweede ende naerder tichten, f°15r-15v).

[4] Bron: Vandenbussche, Analectes..., 327-330 (genormaliseerde tekst naar een verloren gegaan register). Lit.: Lampaert, Heksenvervolging..., 2, 241.

[5] Bron: Croissant, Une sorcière..., 37-40 (genormaliseerde tekst naar een verloren gegaan register). Lit.: Lampaert, Heksenvervolging..., 2, 240.

[6] Bron: K.v.K, Veroordeeling eens Toveraars..., 162-166 (genormaliseerde tekst naar een verloren gegaan afschrift). Lit.: Cannaert, Iets over …, 74-78; Cannaert, Olim…, 73-76; Cannaert, Bijdragen tot het oude strafrecht in België, 170-174; Braekman, Spel…, 116; Gent Universiteitsbibliotheek, 654 en 13.208, f°123r-128r; SAOU, OA, 1533/2. Cannaert dateert het vonnis nu eens op 30 juli 1651 en dan eens op 30 juli 1661. Cannaert, Iets over.., 78; Cannaert, Bijdragen…, 170-174. Dit eerste is ook het geval in Gent, Universiteitsbibliotheek, hs. 654 en 13.208 van de Universiteitsbibliotheek in Gent. In RAG, Olsene.oud archief, 5ter steekt een uittreksel uit het proces-verbaal van verhoor van Jan Vindevoghel. Hij zou zijn geexecuteert op 30 juli 1652.

[7] In tekst “dienaer”.

[8] In handschrift Oudenaarde “Kersmisse 1649”.

[9] In handschrift Oudenaarde “Weecksoppe”.

[10] In handschrift Oudenaarde “eenen slagh met het eijnde van het zeel”.

[11] In handschrift Oudenaarde “Arnaut van den Barre”.

[12] In handschrift Oudenaarde “ende het ander in de weede oock met eenen slach”.

[13] In handschrift Oudenaarde “Charles du Quesne”.

[14] In handschrift Oudenaarde “op den mesbulck”.

[15] In handschrift Oudenaarde “Pieter Tumerelle”.

[16] In handschrift Oudenaarde “u daerinne veranderende ofte transformerende met het aendoen van eenen riem van den duyvel ontfangen”.

[17] Bron: Vandenbussche, Analectes..., 331-332 (genormaliseerde tekst naar een verloren gegaan register). Lit.: Lampaert, Heksenvervolging..., 2, 243.

[18] Bron: Gent, Universiteitsbibliotheek, Hs. 654, f°125v-126v (afschrift). Lit.: Cortyl, Exécutions...,17-18; Braekman, Spel..., 117-121

[19] Bron: Gent, Universiteitsbibliotheek, Hs. 654, f°126v-127v (afschrift). Lit.: Cortyl, Exécutions..., 18; Braekman, Spel..., 121-124.

[20] Bron: Gent, Universiteitsbibliotheek, Hs. 654, f°36r-37r (afschrift) Zie ook Ibid, 59, f°119r-122r. Lit.: Cannaert, Bydragen tot het oude strafrecht in Belgie…, 166-169; Cannaert, Olim…, 66-69 (Franse vertaling).

[21] Bron: RAK, Kasselrij Kortrijk. Schepenarchieven, 1ste reeks, Heestert R 1644-1662, f°213v-215v (origineel). Zie ook ARAB, Familiefonds Ursel, L 748-749. Lit.: Monballyu, “Omdat zy compact..., 241-262.

[22] In tekst “tkint”.

[23] In tekst “ghebrocht worde”.

[24] Bron: Cassiman, Heksenprocessen..., 119-121 (genormaliseerde tekst naar een verloren gegaan origineel). Zie ook RAG, Olsene. Oud archief, 5ter. Lit.: Baert, Heksenprocessen..., 198-202; Monballyu, Van hekserij beschuldigd..., 26. Weerwolf: Tweede ende naerder tichten, f°20v. Leerde ambacht van kleermaker bij Gillis Ogiers (Oorconden, f°14v-15r).

[25] Bron: Cassiman, Heksenprocessen..., 121-123 (genormaliseerde tekst naar een verloren gegaan origineel). Zie ook RAG, Olsene. Oud archief, 5quater; 3. Lit.: Baert, Heksenprocessen..., 202-204; Monballyu, Van hekserij beschuldigd..., 27.

[26] Soort haakje als handteken.

[27] Bron: RAK, Kasselrij Kortrijk. Schepenregisters, 1ste reeks, Heestert, R 1663-1672, f°41r-44r (origineel). Zie ook Gent, Universiteitsbibliotheek, 59, f°*** (afschrift gebruikt door Cannaert). Lit.: Cannaert, Bydragen tot het oude strafrecht in Belgie…, 175-184; Id., Olim..., 60-65; Monballyu, Heksenprocessen in Heestert..., 165-172.

[28] Leeftijd niet ingevuld.

[29] Bron: RAK, Kasselrij Kortrijk. Schepenarchieven, 1ste reeks, Heestert, R 1673-1680, f°74r-78r (origineel). Lit.: Monballyu, Heksenprocessen in Heestert..., 165-172.

[30] In tekst “overluden”.