‘Geexecuteert
metten viere” omwille van 'toverie'
in het graafschap
Vlaanderen
1625-1649
Tekstuitgave
15/08/2001
door J. MONBALLYU[1]
48. Nieuwpoort, schepenen, 22 maart 1627: Cathelyne
Herrewijn[2]
Omme dieswille dat ghy Catheline Herrewyn, weduwe van
Jan Coolen ende daer te vooren van Pieter Janssen ofte zoo ghy anders ghenaemt
zyt, u vervoordert hebt, verghetende Godt almachtich ende zyne gheboden, hem
ende u doopsel af te gaene ende ghemeenschap te maecken met den boosen vyant
van der helle by u ghenaempt Eenooghsken, die u leden XXV jaeren by den wech
van Dixmude is anghecommen, ghecleet int zwarte, hebbende een hoet met pluymen
ende een slyncken voet scheef, van den welcken ghy u alsdan, metgaeders
diversche andere reysen daernaer, hebt laeten bekennen, die u ten zelven tydt
ghegheven heeft een lyckteecken in den hals. Metten welcken ende andere boose
gheesten metgaders eenighe alle uwe complicen ghy in diversche vergaederynghe
ende danssynghe gheweest zyt daermede ooc etende. Bovendien dat ghy oorzaecke
gheweest zyt deur uwe quaede weynschen ende vloucken metgaeders tstrycken van
zeker zalveken grau van couleure by uwen boosen u in zeker pampier ter handt
ghedaen ende uut crachte van compacte met hem ghemaeckt van den doot van Lieven
Woelaert, Tanneken, filia Berthelemeus Sonderlinck, Paesschierken, tkindt van
Pieter Niekuick, Pierkin, tkindt van Jan Janssen metgaeders Philips, tzoontken
van Philips Mallebroucke, ontfanghende daervooren van uwen boosen van deene vyf
ende dander thien stuyvers in vyf grooten pennynghen. Hebbende ooc deur uwe
quaede vloucken ende weynsschen gheoorzaeckt de doot van twee coebeesten ende
drye peerden, ontfanghende van uwen voorseyden boosen voor elc peert XIIJ ofte
XIIIJ stuyvers. Deur welcken vloucken ende weynsschen ghy ooc ghecauseert hebt
de zieckten van Pieter Leus, Pierken, tkindt van Pieter Neirinck, metgaders Jan
Jansssen, uwen zone, die nae belezynghe van heurlieden respective zieckten ende
quellinghen ghenezen ende ghebetert zyn. Bovendien noch ander quaet deur uwe
onbehoorlicke vloucken ende weynsschen ghedaen, ulieden volgens u zelfs
kennesse ende verlyt zoo binnen torture als anderssins om ghenoughen, wezende
alle ongoddelicke, execrable ende detestable zaecken van quaeder consequentien
ende meriterende corporele punitie andere in exemple. Daeromme zoo eyst dat dat
burchmeesters ende schepenen dezer stede up den heesch, finen ende conclusien
van Joncheer Robert de Clercq, bailliu, daeruppe ghehoort uwe antwoorde ende
verlyt, u ghecondemneert hebben ende condemneren by dezen ghevoert te worden
ter marckt dezer stede ende aldaer gheexecuteert te worden an een staecke
metten viere zoodatter de doot naer volght, ende thende dien u lichaem ghevoert
te woorden buyten dezer stede ter plecke patibulaire ende aldaer ghehanghen an
een staecke ofte crickgalghe, verclaerende alle uwe goederen, waer die ghestaen
ofte gheleghen zyn, verbeurt ten proffytte van den Conincklicken Majesteyt ofte
de gonne diet behoort, de mysen van justicie daeraf vooren ghededuceert.
Ghepronunchiert den XXIJen maerte 1627 ende gheexecuteert ten zelven
daghe.
49. Nieuwpoort, schepenen, 20 juli 1627: Jacquemyne
Puyt[3]
Alzoo ghy Jacquemyne Puyt, huusvrauwe van Cornelis Claeyssens ofte zoo ghy andere ghenaemt zyt, u vervoordert hebt, verghetende Godt almachtich ende zyne gheboden, hem af te gaene ende ghemeenschap te maecken metten boosen gheest ende vyandt van der hellen by u ghenaemt Cruyp int houxken, die u mistroostich doend leden acht jaeren ofte daerontrent, tuwen huyse anghecommen is ghecleet met een ghepykiert waembaeys, roo broeck ende graukin hoedt zonder bant, hebbende zynen rechteren handt ghelick inghecrompen ofte inghetrocken, als wanneer ghy van hem ontfanghen hebt een gouden croone ende daernaer in twee reysen telckens een vyfthien stuyvers pennynghen Fransche munte, welcken boozen u ooc tot tweemael onbehoorlick bekent heeft. Bovendien dat ghy met hem ende andere boose gheesten, metsgaeders eenighe andere complicen, in vergaderynghen gheweest ende ghedanst hebt. Dat [ghy] ooc deur uwe quaede weynschen ende vloucken metgaeders den contracte ende compacte metten voorseyden boosen gheest ghemaeckt oorzaecke gheweest zyt alvooren voor prouve van dien van tswelten van uwen hondt ende daernaer van de doot van Jan Bekaert, tkyndt van Margriete uwe dochter, huusvrauwe van Joos Brunne alsooc van tkint van Pieter Steyaert, voorts van zeker bootsghezelle van Rotterdam ende een manspersoon van Calais, ghenaemt Joos. Duer welcken uwe quaede vloucken ende contracte ghy ooc ghecauseert hebt de zieckte van Pieter Ruebens ende Martin Aldesoene metsgaders by zeker bootsghezelle van Rotterdam, die ghy nochtans daernaer, in de compassie belaecht zynde ende volghens den accort metten zelven uwen boosen ghemaeckt, ghenezen hebt, boven noch ander quaet by uwe onbehoorlicke weynsschen ende vloucken ghedaen volghens u zelfs kennesse ende verlyt binnen torture als andersins om ghenoughen, wezende alle ongoddelicke, execrable ende detestable zaecken van quaeder consequentie, meriterende corporele punitie andere in exemple. Daeromme zoo eyst dat dat burchmeesters ende schepenen dezer stede, up den heesch, finen ende conclusien by Joncheer Robert de Clercq, bailliu dezer stede, tuwen laste ghemaeckt, daeruppe ghehoort uwe antwoorde ende verlyt, u ghecondemneert hebben ende condemneren by dezen gheleet te worden ter marckt dezer stede ende aldaer gheexecuteert te worden an een staecke metten viere datter de doot naer volght ende thende dien u lichaem ghevoert te woorden buyten dezer stede ter plecke patibulaire ende aldaer ghehanghen an een staecke ofte crickgalghe, verclaerende alle uwe goederen waer die ghestaen ofte gheleghen zyn verbeurt in proffytte van den Conyncklicken Majesteyt ofte de gonne diet behoort, de mysen van justicie daervan alvooren ghededuceert. Ghepronunchiert den XX july 1627 ende ten zelven daghe ter executie gheleyt.
50. Brugge, schepenen, 23 juni 1634: Mayken
Karrebrouck[4]
Up den XXIIJ junii 1634
soo was ten verzoucke alvooren ghelesen de bedrachte ende verlydt van Mayken
Karrebrouck in der manyeren naervolgens: Mayken Karrebrouck, gheboren van
Vassenare, oudt ontrent de 66 jaeren, heeft bekent ende beleden buytten alle
banden van ysere ende van pyne, ende es ooc bedreghen hoe zy over eeneghe
jaeren haer zoo verre heeft vergheten als dat zy haer begheven heeft totte
horrible ende abominable boosheyt van tooverye, makende compact ende verbandt
metten boosen vyandt van hellen, die haer eerst voor ooghen hielt te verlaten
Godt almachtich en Maria zyne ghebenedyde moeder, zoo zy ghedaen heeft. Heeft
voorts haer diversschelick ghevonden in vergaderynghen ende dansen van boose
vyanden ende van andre toveressen, doende voorts aldaer met haeren boosen ander
execrable ende detestable acten die niet en betamen alhier int particuliere
verhaelt te worden. Hebbende ooc dit Mayken van haeren boosen ontfanghen een
specie van een teecken op haer lichaem. Heeft ooc van haeren boosen ontfanghen
eeneghe materien waermede de menschen by haer zouden connen betoovert worden,
ghelyck zy metter daet betoovert heeft verscheyden persoonen van welcke zy
eeneghe heeft doot ghetoovert ende dander noch jeghenwoordich zieck ende
ghepraempt worden in groote ellendicheyt ende miserie. Bovendien dat zy zeere
suspect es van noch meer quaets door tooverye ghedaen ghehadt thebben, wesende
alle zaken niet lydelick in een stadt van rechte zonder condigne punitie, ander
in exemple. Ende naer dat etc., soo wyert eyndelynghe by vonnesse van scepenen
ter manynghe van den heurlieden wettelicken maendere tzelve Mayken Karrebrouck
alhier in vierschaere ghecondempneert ghewoelt te worden an een stake op den
Burch deser stede ende daernaer ghebrant totte pulvere, daervan dexecutie terstont
ghedaen wyerdt.
51. Brugge, schepenen, 23 juni 1634: Mayken Luucx[5]
Ten zelven daghe zoo
was ten verzoucke alsvooren ghelesen de bedrachte ende verlydt van Mayken
Luycx, gheboren van Brugghe, oudt in de 60 jaeren, heeft bekent ende beleden
buytten alle banden van ysere ende van pyne ende es oock bedreghen hoe dat zy
leden 18 zoo 19 jaeren haer zoo verre heeft vergheten als dat zy haer begheven
heeft totte horrible ende abominable boosheyt van tooverye, makende compact
ende verbandt metten boosen vyandt der hellen, die haer dede loochenen Godts
cruyse, de Heylighe Moeder Godts ende haer dopsele, zoe zy ghedaen heeft. Heeft
voorts haer diversschelick ghevonden in vergaderynghen ende dansen van de boose
vyanden ende van andere tooveraers ende tooveressen, doende voorts aldaer met
haeren boosen andre execrable ende detestable acten die niet en betamen alhier
particulierelick verhaelt te worden. Hebbende ooc dit Mayken van haeren boosen
ontfanghen een teecken ghedruct op haer lichaem, twelcke aldaer ooc es
bevonden. Heeft oock van haeren boosen ontfanghen eeneghe materien waermede de
menschen by haer zouden connen betoovert worden, ghelyck zy metter daet
betoovert heeft verscheyden persoonen, mans ende vrauwen, daervan zy 3 persoonen
heeft doot ghetoovert, zynde eeneghe andre betooverde gheholpen gheworden door
de remedien van de Heylighe Kerke ende andre noch jeghenwoordich zieck ende
ghepraemt worden in groote ellendicheyt ende miserie. Bovendien dat zy zeer
suspect es van noch meer quaets door tooverie ghedaen ghehadt thebben, wezende
alle zaken niet lydelick in een stadt van rechte zonder condigne punitie, ander
in exemple. Ende naer dat etc., soo wyert eyndelynghe by vonnesse van schepenen
ter manynghe van heurlieden wettelicken maendre het zelve Mayken Luycx alhier in
vierschare ghecondempneert ghewoelt te worden aen een stake op den Burch deser
stede ende daernaer ghebrandt totte pulvere, daervan executie terstont ghedaen
wyert.
52. Brugge, schepenen, 10 juli 1634: Catheline Ide[6]
Up den 10 july 1634
soo was ten verzoucke alsvooren ghelesen de bedrachte ende verlydt van
Cathelyne Yde in der manieren naervolgens: Cathelyne Yde, gheboren van
Dronghene, out by de 73 jaren, heeft bekent ende verleden buyten alle banden
van ysere ende van pyne, ende es oock bedreghen hoe zy leden ontrent 10 jaeren
en half haer zoo verre heeft vergheten als dat zy haer begheven heeft totte
horrible ende abominable boosheyt ende crym van tooverye, makende compact ende
verbandt metten boozen vyandt der hellen ende verloochende Godts almachtich
ende Marie zyne ghebenedyde moedere, voorts haer kerstendom en het heylich
cruys, mitsgaders het hoochweerdich heylich sacrament. Heeft voorts haer
diversschelick ghevonden in de vergaderynghen ende dansen van den boose vyanden
ende van ander tooveressen, alwaer oock was eenen tooveraer. Doende voorts dese
Cathelyne aldaer met haeren boozen andre execrable ende detestable acten die
niet en betamen alhier int particuliere verhaelt te worden. Hebbende ooc dese
Cathelyne van haeren boosen ontfanghen een notabel teecken by hem ghedruct op
haer lichaem, twelck aldaer oock es bevonden. Heeft zy oock van haeren boozen
ontfanghen de macht ende de manyere om menschen ende beesten te betooveren ende
beschadighen, ghelyck zy metter daet veel diverssche persoonen betoovert heeft,
zoo mans, vrauwen als kynderen, de welcke zy an dese justitie heeft
ghedenomeert ende waervan zy eeneghe heeft dootghetoovert ende verscheyden
andre noch jeghenwoordich quellende ende jammerlick ghepraemt wordene in groote
ellendicheyt, pyne ende myserie. Ghelyck zy oock doot ghetoovert heeft
verscheyden peerden van goede luyden thuerlieder ruyne ende bederfenesse, wesende
alle zaken niet lydelick in een stadt van rechte zonder condigne punitie in
exemple van ander. Ende naer dat etc., soo wyert eyndelynghe by vonnesse van
schepenen ter manynghe van den heere, heurlieden wettelicken maendre, de zelve
Cathelyne Yde alhier in vierschare ghecondemneert ghewoelt te worden aen een
staecke op den Burch deser stede ende daernaer ghebrandt totte pulvere, daervan
executie terstont ghedaen wyert.
53. Brugge, schepenen, 2 augustus 1634: Cathelyne
Verpoort[7]
Up den 2en ougst XVJC XXXIIIJ,
soo was ten verzoucke alsvooren ghelesen de bedrachte ende verlydt van Cathelyne
Verpoort in der manieren naervolgens: Cathelyne Verpoort, gheboren van Brugghe,
out in de tzestich jaren, heeft bekend ende beleden buyten alle banden van
ysere ende van pyne, ende es oock bedreghen hoe dat zy leden elf zoo twaelf
jaeren haer zoo verre heeft vergheten als dat zy haer begheven heeft totte
horrible ende abominable boosheyt ende crim van tooverie, makende compackt ende
verbandt metten boozen vyandt der hellen ende verloochende Godts almachtich
ende haer doopsele ende belovende den boozen vyandt te dienen ghelyc Godt.
Heeft voorts diversschelic gheweest in de dansen van den boose vyanden ende van
ander tooveressen, doende voorts dese Cathelyne aldaer met haeren boozen andre
execrable ende detestable acten die niet en betamen alhier int particuliere
verhaelt te worden. Hebbende ooc dese Cathelyne van haren boosen ontfanghen een
notabel teecken by hem ghedruckt op haer lichaem, twelck aldaer oock es
bevonden. Heeft oock van haren boosen ontfanghen eeneghe materien waermede de
menschen by haer zouden connen betoovert worden, ghelyc zy metter daet
betoovert heeft diverssche persoonen. Van welcken zy eeneghe heeft doot ghetoovert
ende andere ghebrocht in groote quellynghe ende myserie, wesende alle zaken
niet lydelic in een stadt van rechte zonder condigne punitie andre in exemple.
Ende naer dat etc. ,so wyert de voornoemde Cathelyne Verpoort alhier in
vierschare ghecondempneert ghewoelt te worden an een stake op den Burch deser
stede ende daernaer verbrant totte pulver, daervan dexecutie terstont ghedaen
wyerdt.
54. Nokere, leenhof , 1 december 1634 : Claere de Vos[8]
Omme
dieswille dat ghy Clara de Vos, filia Nicolaes, out zynde LVIIJ jaeren soo
daerontrent, gheboren binnen de prochie ende baronnie van Nokere, … (onleesbaar
door waterschade) u vervoordert ende vergheten hebt … (onleesbaar door
waterschade) sesthien jaeren van … (onleesbaar door waterschade)
dongoddelicke ende abominable conste van tooverye ende aenhanghende den duyvel
die ghy zeght ghenaemt te zyne meester Gillis, den selven hebt aenbeden ende
belooft te dienen. Ter causen van welcken ghy kent ontfanghen thebben van den
duyvel eenen rooden rock op de Steenackercauter gheleghen in Wortegem, gheleden
sesthien jaeren, aldaer gheleet zynde by den voornomden Nicolas uwen vader, den
welcken rooden rock ghy oock hebt ghedreghen volghents uwe eyghen kennisse dry
jaeren. Hebbende oock ten diversche stonden op den voornomde Steenackercauter
somtijts, ende up den cauter te Autmooreghem binnen tvoorscreven Worteghem u
ghetransporteert ter dansynghe ende nachtvergaederynghe die aldaer wiert
ghehauden, niet alleenelicken aldaer onder ander afgrysselicke saecken,
aenbiddende den duyvel ende van den selven vleesschelick bekendt wordende, maer
oock van den selven ontfanghende swart pourken in een cleen benen doosken, met
expresse belofte daermede de lyden quaet ghedaen te worden. Ghelyck ghy oock
volghents u eyghen kennesse daermede betoovert hebt de coe van de weduwe van
Willem Balcaen ende doen sterven Tanneken van der Elstraete, filia Gillis, in
auden drye jaeren soo daerontrent, met het gheven van eenen appel bestreeken
zijnde met tvoorscreven swart pourken dat ghy van den duyvel hebt ontfanghen.
Ten welcken respecte ende omme daermede betoovert ende doen sterven thebben
tvoorscreven Tanneken, ghy oock hebt bekent van den selven duyvel, Meester
Gillis voorscreven, ontfanghen thebhen eenen schoonen douck. Zynde van alle
tghone voorscreven ende meer ander saecken den rechten omme ghenoughen
ghebleken, zoo by uwe confessien als andersins. Ende alsoo al tselve saecken
zyn van quaeder consequentie strydende jeghens Godt ende zyn ghebot ende bydien
niet lydelick sonder condigne punitie ten exempel van ander, soo ist dat mannen
van den leene van de baronnie ende leenhove van Nokere, recht doende ter maenynghe
van den bailliu, heurlieden wettelicken maenheer, op den heesch tuwen laste
ghemaeckt ende overghegheven, naer voergaende advis van vyf verscheyden
rechtsgheleerden postulerende in den Raed van Vlaenderen daerop ghenomen,
condemneren u ghevoert te worden ter plaetse patibulaire daertoe gheordineert,
omme ghexecuteert te worden metten viere soo datter de doot naervolcht, ende
daernaer u verbrant doot lichaem ghehanghen te worden aen eenen staeck,
verclaerende alle uwe goedynghen, tzy leenen, erfven ofte catheylen waer de
selve ghestaen ofte gheleghen zyn, gheconfisquert tsheeren proffijcte, de
costen ende misen van justitie alvooren ghededuceert. Actum in ghebannen
leenhove den … (plaats opengelaten) ter maenynghe van dheer[9]
Charles Balcaen als hoochbailluy van dese voorscreven barronnye van Nokere ter
Burcht, ter kennesse ende wysdomme van Jan van Hecke, Jooris van Hecke, Jan de
Tavernier, Ynghel de Waele, Jan van Haute, Gillis van der Elstraete ende Jan
van den Heene als mannen van leenne van de voorscreven barronnye, den eersten
decembrijs 1634.
55. Land van Waas, leenhof, 9 januari 1637: Jan van
Steene[10]
Omme
dieswille dat ghy Jan van Steene, filius Jans, aut ontrent de XXXIIJ soo
XXXIIIJ jaren, geboren van Waesmunster, inwoonder der prochie van Stekene,
landtsman van uwen style, u vervoordert hebt ten tyde ghy tot Wichelen gewoont
hebt ende waert vryende zekere dochtere genaemt Mayken Robrecht, jegenwoordich
huysvrauwe van Joos Pierssens mette welcke hy in ondertrauwe was, hebt
daerjegens murmurerende fantasie gemaeckt totter tyt dat den boosen vyant onder
de gedaente van een jongman, savonts ontrent den negen hueren ontrent Kersmisse,
wesende maenschyn, gecleet in grauwe cleederen by u gecommen is, u vraegende
doirsaecke van uwe quellinge ende fantasie, u doende verstane dat hy met u in
de jonckheyt ten diversche keeren ende plaetsen geweest hadde, ende namentlick
in de herbergen van Bohemen ende int Mooriaenshooft, zonder dat ghy hem waert
kennende, niet te min belovende u de voorseyde dochter te doen hebben
nietjegenstaende zy in belofte was metten voorseyden Pierssens, u wys maeckende
dat hy was Cornelis Verbeke, danof hy hadde eenich schynsel van gedaente; dan
seer gedronten int aensicht ende crygende achterdincken, hebt u geteeckent met
het teecken des Heylich Cruys, is van u verdwenen. Ende twee soo drye maenden
daernaer is anderwerf by u gekomen in de gedaente van eenen auden man gecleet
in bruyn cleederen, u afvraegende waeromme ghy hem niet en begeirde te dienen,
u vertoonende uwe aermoede, met belofte u genouch te doen hebben omme te wyn
ende te bier te gane ende u te doen leven als eenen Prince ofte Grave,
behaudens dat ghy saut doen al tgone hy u saude belasten. Ende alsoo ghy waert
vraegende wat ghy saut moeten doen, wiert by hem versekert dat hy u geen quaet
en saude doen doen, dan u doen hebben de borse vol geld. Hebt eyndelinge
daerinne geconsenteert ende hem belooft te dienen. Waerop ghy hem gegeven hebt
de slincke handt, zoo hy u van gelycken gedaen heeft, zyt Godt afgegaen ende
den duyvel aensweerende, u belovende te doen hebben salve, waermede ghy goet en
gelt genouch saut hebben. Zynde geschiet eenighe dry soo vier daghen daernaer,
dat ghy voerende het peert toecommende het sterfhuys van uwen vader naer de
weyde, den voorseyden boosen vyant u aengecommen is in grau cleederen in de
gedaente van een joncman aut ontrent de XXV jaeren, gevende u salve ende
daermede stryckende uwe slincke hant, omme alsoo te infecteren het peert van
Jan Verbeke tot Wichelen, daermede ghy tselve peert betoovert hebt ende is
daernaer sieck geworden. Zoo den boosen vyant u ooc ten selven tyde gegeven
heeft een potken met groen salve omme zoo wanneer ghy saut moeten compareren op
den Saboth ofte ter ordinaire vergaderynghe, u oogen daermede te strycken, gelyck
ghy ooc gedaen hebt. Corts daernaer, commende uuyt het velt met eenen bussel
vitsen geladen voor het peird, als slapende in den peertstal, hebt u gevonden
met den voorseyden jonghman op zekere plaetse genaemt den Rimeere, disterende
van u huys ontrent een quartier huers, alwaer ghy noch gevonden hebt diversche
vrauwepersoonen dansende en maeckende groot geluyt sonder eenige woorden te
verstaene, eenighe gecleet ende eenighe ongecleet in hun hemde. Ende naer de
dansinghe hebt elck respectivelick hommaige gedaen aen den vyant ende tselve
alsoo ten voorseyde plaetse ende andere gecontinueert alle thien daeghen,
boulerende ende nemende vleesschelicke conversatie met eenige van de voorseyde
vraupersoonen naer de gelegentheyt des tyts. Zoo ghy oock betoovert hebt met
seker poederken u by den duyvel gegeven, den persoon van Jan Kuyf, hem gevende
tselve in een gelas biers, waervan hy sieck ende creupel geworden is ende noch
niet genesen. Zoo ghy oock betoovert hebt den persoon van Jan Verbeke met het
strycken van uwe handt op zyne kniee, tgone den duyvel te voorent gesalft hadde
ende daervan creupel geworden. Zoo ghy oock van gelycken betoovert hebt den persoon
van Jan van Wesemael met u voorseyde hant ende salve, waervan hy sieck geworden
is. Zoo ghy oock van gelycken geinfecteert hebt een van de koeyen van Adriaen
van Hove ende het root merriepeert van Cornelis Geertselins met het strycken
van uwe handt op het cruyce, staende in de weyde alle inwoonders der voorseyde
prochie van Wichelen, ende daernaer met seker blau poederken, tgone u den
duyvel ten zelven effecte gegeven hadde, wederomme genesen. Ende alsoo ghy door
uwe enorme faicten ende groote presumptien die men van u hadde van tooverye,
hebt uute voorseyde prochie moeten vertreckken ende gecommen wonen binnen dese
prochie van Stekene, alwaer ghy op diversche plaetsen, alle thien dagen, het
frequenteren van den voorseyden Saboth ende vergaderinge van dansmerct
gecontinueert hebt met diversche vraupersoonen. Ende aldaer de duyvels homaige
gedaen met het cussen van hunne poorte ofte achterste, ende genomen
vleesschelicke conversatie met eenige vraupersoonen aen ons gedenomeert. Alwaer
ghy betoovert hebt de koebeeste van Arent de Smet niet wetende ofte sy daervan
gestorven is ofte niet. Zoo ghy oock hebt betoovert een bruyn peert van Hans
Baert commende uuyt de weyde, stryckende tselve met u handt op het cruyce. Ende
ook geinfecteert hebt den persoon van Matthys van Guyse tot uwen huyse
commende, hebt geleyt uwe slincke handt op zyn been, waervan hy lam en creupel
geworden is, soo hy noch is. Zoo ghy oock betoovert hebt een koebeeste van
Gilles Smet woonende op Kemsicke. Ende hebt geleyt daernaer seker swert
poeyerken onder den durpel van den stal omme alsoo geheel den stal te
infecteren. Soo ghy ook geinfecteert hebt den persoon van Matthys Borin,
winckelier binnen de voorseyde prochie van Stekene naerdat u den duyvel daertoe
bedwongen hadde in de gedaente van een aut man op de dansmerct gehouden op den
Meulenberg, waervan den voornompden Borhem binnen drye soo vier maenden
gestorfven is, met meer andere enorme faicten van tooverye aldaer
geperpetreert. Hebbende Godt versaect, u heyligh geloove en Doopsel, u
hantschrift daervan gegeven aen den duyvel ende van hem ontfangen een teecken
in uwe slincke kaecke. Ende om de weireldt te voldoene ende niet berucht te
wesen van ketterye, hebt alle jaren ontrent Paesschen gefrequenteert het
Heylich Sacrament des autaers ende tselve genudt zonder nochtans oynt, emmers
gedurende dat ghy met den boosen vyant in belofte zyt geweest, connen doorswelghen,
ende uutcommende de kercke, hebt de zelve heylighe ostie met u spuysel op het
kerchof alle reysen uutgespuut. Soo ghy oock vele diversche persoonen bedroghen
hebt onder het decksel van deucht, seggende aen eenige die betoovert waeren ofte
gequollen met tooverye in haerlieder huys dat se souden gaen besoeken de
heylighe cruyssen tot Exaerde, andere Onse- Lieve-Vrauwe tot Scherpenheuvel,
tot Lede Onse-Lieve-Vrauwe ter Eecken ende andere plaetsen, hun afheesschende
notable sommen van gelde voor uwen valschen en quaeden raet. Alle welke enorme
ende affriselicke saecken by u ten diverschen stonden bekent zynde ende herkent
buyten alle pienen ende tormenten, niet lydelick sonder condigne punitie andere
ter exemple. Soo ist dat sGravenmannen van den hove van Waes, ghezien hebbende
den criminelen heesch tuwen laste gemaekt by myn heer Servaes de Licques,
baenderheere van Wissekercke, hoochbailluy van desen lande, u gehoort in uwe
defencie, recht doende, met advies van rechtsgeleerde van den Provincialen
Raede van zyne Majesteyts weghe in materie van tooverye gecommitteert,
condemneren u Jan van Steene gebracht te worden ter merct van Stekene, ende
aldaer, alvooren geworcht zynde, geexecuteert te worden met den viere datter de
doot naer volcht, met confiscatie van alle uwe goederen, tsy leen, erfve ofte
catheyl daer het zelve gestaen en gelegen is, tot proffyte van zyne Majesteyt,
de costen ende misen van justitie alvooren gededuceert. Actum ten casteele van
Rupelmonde, den XIX january 1637.
56. Nieuwpoort, schepenen, 13 augustus 1639:
Pierinne Minne[11]
Omme dieswille dat ghy Pierinne Minne, huusvrauwe van
Lieven Oosterlinck, gheboren van Ipre, u vervoordert hebt, verghetende Godt almachtich
ende zyne gheboden ende de weldaeden van hem ontfanghen, den zelven heere Godt
te loochenen ende af te gaene, anhanghende twee boose gheesten ende helsche
vyanden, daervan den eenen by u ghenaemt wierdt myn heer Hemerlynck. Dat ghy an
een van den zelve boose gheesten u ziele ghegheven ende van hem ontfanghen het
vier jacobsen (sic) zoo ghy meende, in plecke by u corts daernaer
alleenlick bevonden hebt vier populieren blaederen. Zoo ghy ooc by een van de
voorseyde gheesten in ghedaente van een mensche onbehoorlick ende vleesschelick
bekent zyt. Ende eens by den zelven ghestelt ende ghetransporteert in zeker
vergaederynghe van boose gheesten ende menschen, aldaer ghedanst waert ghy
etende ende drynckende. Daerenboven dat duer quaede weynschen achtervolgens het
compact by u metten boosen ghemaeckt, veroorzaeckt hebt de zieckte ende doot
van Jan Bauwens, zeeman, ende leden ontrent twee maenden en half hebt deur het
gheven van een hantvol stekebeyers, by den boosen in u hant ghedaen, an
Adrianeken, filia Pieter Sanders, ooc de doot ghecauseert. Insghelycx hebt an
Janneken Hoet, wonende mette weduwe wylent Maillaert de Vriendt, deur het
gheven van eenighe kersen ende quaede weynschen zieckte ende quellynghe
veroorzaeckt zonder nochtans haer thebben willen doen sterfven. Ende dit alles
volgens ende blyckende by uwe eyghen kennesse ende verlyt, zo binnen torture
ghedaen als anderssins omme ghenoughen, wezende alle ongoddelicke, execrable
ende detestable zaecken van quaeder consequentie, meriterende corporele
punitie, anderen in exemple. Daeromme zoo eyst dat dat burchmeesters ende
schepenen dezer stede, up den heesch, finen ende conclusien by Meester Lieven
van de Walle, bailliu, daeruppe ghehoort uwe antwoorde ende verlyt, u ghecondemneert
hebben ende condemneren by dezen gheleet te worden ter marckt dezer stede ende
aldaer gheexecuteert te worden an een staecke metten viere datter de doot naer
volght, ende thende dien u lichaem ghevoert te worden buyten dezer stede ter
plecke patibulaire ende aldaer ghehanghen an een staecke ofte crickgalghe,
verclaerende alle uwe goederen, waer die ghestaen ofte gheleghen zyn, verbeurt
in proffytte van den Conincklicken Majesteyt ofte de gonne diet behoort, de
mysen van justicie daervan alvooren ghededuceert. Ghepronunchiert den XIIJ
Ougst 1639 ende ten zelven daghe sententie ter executie gheleyt.
57. Ieper, kasselrijleenhof, 27 februari 1644:
Cathelijne Lorteau[12]
Omme dieswille dat ghy
Cathelyne Lorteau, filia Valentin, oudt LX jaeren ofte daerontrent, gheboren
van Tourcoing, u soo verre hebt vergheten van jeghens het ghebodt Godts, het
gonne van onse moeder de Heilighe Kercke, de wet van alle menschen, mitgaeders
de gheschreven rechten ende placcaeten van zyne Coninclicken Mayesteyt ledent
zes zoo vyf jaeren onbegrepen, wesende in miscontentement ende crackeel, soo
ghy seght, met Franchois Myle uwen wettelicken man, sittende by den viere in u
huys in alsulck eenen staet, soo is by u ghecomen den duyvel hem vertooghende
als een monster onder de ghedaente van een doot lichaem. Ende het selve u
aensprekende in Vlaemscher taele, soo heeft het selve u ghevraecht dat in soo
verre ghy hem wilde beloven te dienen, dat hy u soude wildich maecken. Hebbende
op de selve vraeghe u zoo verre buytten ghegaen dat ghy het selve met sprekende
woorden hebt gheconsenteert. Waernaer voorder ansocht wesende in ghelicke taele
by het voorseyde monster van dat ghy Godt almachtich ende syne ghebenedyde
moeder sout afgaen, soo hebt ghy vallende in het uutterste quaet het selve met
woorden ghedaen, verloochende mitsdien uwen schepper ende salichmaker ende oock
syne ghebenedyde moeder, waermede verlaeten hebbende den dienst Godts, soo hebt
ghy met ghelicke woorden beloft het voorseyde monster te dienen ende dienvolghende
den duyvel selve, den welcken in vergheldynghe van dien u heeft toegheseyt ende
beloft voor altyts wildich te maecken, hebbende alsdan tot versterckynghe van
uwe voorseyde verloochenynghe ofte afgaen van Godt almachtich ende syne
ghebenedyde moeder ghegheven een teecken onder uwen slynckeren boesem. Ende by
dien middele ghemaeckt wesende slave van den duyvel, soo hebt ghy by synen
laste ghegheven aen het kynt van Daniel Allewaert corts naer Baemesse 1642,
passerende door sekeren mersch, eenen appel met een clopken op zyn lyf. Danof
het selve kint een ure daernaer ofte daerontrent es lam gheworden in zyn handen
ende voeten ende gheheel sieck. Ende Francyncken Verschote, eenighen tyt
daernaer passerende ontrent u huys, soo hebt ghy wel wetende van haere comste
gheseyt: “Myncken, comt besiet myn koe, wat eenen schoonen elder dat sy heeft”.
Ende tselve refuserende, soo hebt ghy haer soo verre ghedwonghen dat sy binnen
u koestal es ghecomen. Ende commende an de deure, soo hebt ghy up haere
schoudere met uwen vust ofte handt ghedauwen door ghelick ingheven van den
duyvel alsvooren, danof zy des anderdaechs vrouch heeft ghecreghen een cortse
ende synckynghe op de selve zyde soodat zy danof te bedde es blyfven ligghen
ende den neghensten dach daernaer es overleden. Hebbende bovendien ledent
ontrent een jaer en half ghecomen ten huyse van Anthoine Watteuwen, ghebeur,
omme aldaer yet te leenen ende mitsdien by laste alsvooren doccasie nemende,
soo hebt ghy met uwe handt gheslaghen ofte gherocht de borsten van Margriete
Juet, zyne huysvrauwe, de welcke mitsdien dadelick verdroocht zyn, waerdoore
haer kynt ende zy sieck syn gheworden. Ende danof by middele van belesynghen
ghenesen wesende, soo hebt ghy ontmoetende de selve Margriete angheseyt dat zy
al was ghenezen, slaende haer mitsdien op haeren aerm, de welcke dadelick
andermael sieck wordende, wederomme haeren toevlucht heeft ghenomen tot het
belesen ende by middel van dien voor den tweeden keer ghenesen wesende. Ende
eenighen tyt daernaer, haer ghestelt hebbende om te spinnen, soo syt ghy by het
ingheven alsvooren ghecomen thaeren huyse ende haer aensegghende: “Vous m’avez
dict de n’avoir jamais filé petite gherlote”, ende mitsdien haer slaende met
eenen hasp op haeren aerm, soo zyt ghy vertrocken uutten huyse. Ende de selve
Margriete heeft ghecreghen eene groote pyne door haer gheheel lichaem, wanof zy
noch jeghenwoordelick mede es besmet wesende, ghebuert dat de voorseyde
Margriete ende diversche andere persoonen ten tyde van het voorseyde slaen ende
oock daernaer, hebbende ghepoocht te spinnen met het voorseyde wiel, dat
daeranne telckent wat es ghebroken ende dat in sulcker manieren dat het
voorseyde wiel tsydert noyt ghebruyckelick es gheweest. Soo ghy van ghelicken
in de maent van july 1639 met eenen quaeden ende boosen wille ende intentie van
te bederfven, hebt ghesleghen op haer slincke schouder Janneken Verschote,
huusvrauwe van Franchois Rabault, de welcke tsydert altyts ende alsnoch es
sieck door een synckynghe in haer rugghe dalende nederwaerts, waerdoore sy es
gheworden onvruchtbaer ende somwylen dicke gheswolen. Voorts soo hebt ghy up
onsen heere Hemelvaert ghenomen in u huys het kyndt van Adriaen Schinckele.
Ende ten selven daeghe ontfanghen hebbende in een pampier eenich root pouderken
sonder alsdan yemant ghesien thebben ende dienvolghende ontwyffelick van den
duyvel, soo hebt ghy een deel van het selve pouderken met wat bekewaeter het
selve kynt inneghegeven. Waernaer het selve kynt, thuys ghehaelt wesende, soo
en heeft het selve kynt niet willen eten, ende es den achtsten dach daernaer met
voorgaende groote miserie ghestorfven. Soo ghy van ghelycken an Catheline
Mortelecke, huusvrauwe van Ollivier Gryspere, commende tuwen huyse om
schuppewaere te coopen, soo hebt ghy haer verwillicht dat zy vroughelick hey
heeft ghedroncken. Ende danof dadelick quaelick te passe gheworden syne, es
door het belesen ghecomen tot haeren eersten ghesontheyt. Nemaer het es
ghebeurt dat ghy omme te volbrynghen uwen quaeden ende boosen wille dat ghy
segghende: “My dunckt dat ghy noch eens bevrucht zyt”, dat ghy uwen hant hebt
gheleyt up haeren buyck, waerdoore cryghende groote pyne, es somwylen soo dicke
gheworden van buycke dat sy nauwelicks haeren aesem conste haelen. Het welcke
ghedeurt hebbende een ure ofte bet, soo wiert, de selve swellynghe te vergaen
hebbende daernaer, de selve Cathelyne somwylen dycke, somwylen anderssins. Ende
tselve alsoo ghedeurt hebbende ontrent den tyt van twee jaeren, soo es sy
ghestorfven met groote miserien. Neffens al welcke soo hebt ghy gheleyt u hant
op het hooft van Mahieu Clay[s], den welcken tsydert door u toedoen altyts pyne
heeft ghehadt tot dat hy eens van Ipre es ghecomen met synen waghen ende
peerden, op den welcken ghy waert sittende met synen consente. Ende al ridende
seere quaelick wordende, soo hebt ghy ghvraecht wat hy hadde, waerop hy
antwoordende dat hy niet wel en was, segghende: “Dat ick wiste wie dat my dede,
ick soude se smouten”. Ende voorts rydende es de pyne ghebetert ende twee soo
drye daeghen daernaer es gheheel ghenesen gheweest. Soo ghy van ghelicken hebt
gheslaghen op syne rechte schoudere Pieter Malengier, den welcken mitsdien op
de selve zyde ghevoelt heeft pyne synckende van den hoofde tot in de voeten,
ghevoelende somwylen sulck eene roerynghe al of zyn lichaem vol beesten waere,
het welcke noch daghelicx es argherende. Wesende noch ghebeurt dat ontrent
ougst laetsleden tuwen huyse syn ghecommen vier soldaeten de welcke u
presenterende eenen neusdouck daer wat inne was, den welcke yemant van
hemlieden hadde onder syn casacke. Ende wel wetende dat het duyvelrie was, soo
hebt ghy wydtwaeter ghenomen omme daerjeghens te resisteren, waerop u angheseyt
wesende by yemant van de selve soldaeten dat ghy eene tooveresse waert, ende
eene van de meeste, ghemerckt ghy zulcx waert wetende. Ende ghevraecht wesende
van wien ghy de selve tooverie hebt gheleert, soo en hebt ghy daerop niet
gheantwoort ende hebt de selve soldaeten doen vertrecken, soo dies al ghebleken
es by uwe eyghen kennesse ghedaen binnen torture ende daernaer daer buytten ten
diversche stonden ghereitereert, boven dat de substantiele poincten van dien
anderssins souffissantelick ende den rechten om ghenoughen syn ghebleken. Boven
al welck soo is ghebleken dat ghy ontrent den thien uren in den avont hebt met
eenen stock sittende plasschen in de beke loopende ontrent u huys. Ende al
passerende hebt uwe handen ghesteken in den waeterput wesende ter hofstede van
Pieter Mahieu, waerdoore het waeter teenemael bedorfven es gheweest ende den
selven pudt es ghecommen vol padden, al wesende claere ende evidente teeckenen
van daermede thebben willen doen eenich quaet. Wesende van ghelicken oock
ghebleken by uwe voorseyde kennisse ende anderssins dat ghy Anthonette
Verslyppe, huusvrauwe van Jooris Kycke, hebt gherocht up haeren buyck, de
welcke des anderdaechs quaelick wordende, es op Paesavont daernaer gheleghen
van een doot kyndt, het welcke gheheel gheconsummeert was, ende de selve
Anthonette daernaer door het belezen ghenezen gheworden. Soo ghy van ghelicken
betuucht zyt van ontrent de maent april 1641, commende ten huyse van
Jennevyfveken Metsu, huusvrauwe van Matthys Wallaert, dat ghy eene van de selve
kynderen by der hant nemende, hebt betoovert doordien dat het selve kyndt door
het voorseyde raecken es in slaepe ghevallen. Ende ontweckt wesende, soo es hem
aeghecommen eene lammicheyt ende es des anderdaechs overleden, soo ghy in
torture wesende, hebt ghekent, ende daernaer daer buyten wesende, hebt ontkent.
Niet wesende sonder vehemente suspitie of ghy en hebt van ghelicken betoovert
Jan Kiecken, doordien dat hy tuwen huyse hebbende gheeten eenen vlae, tsydert
pyne ghehadt heeft in zyne tanden, danof eenighe syn uutghevallen ende hy es
beduchtende dat de reste haest zullen volghen. Soo van ghelicke oock vehemente
suspicie es als dat ghy diversche kynderen van Guillaumes Hoet by middel van
tooverie ter doot hebt ghebrocht. By middel van welcke verloochenynghe van Godt
almachtich ende van zyne ghebenedyde moeder ende door de beloften by u ghedaen
an den duyvel, soo zyt ghy gheworden zyne slave ende eenen van zyne adherenten,
ende bydien syt ghy ghevallen in pure appostasie ende heresie ende in een crim
ofte misdaet directelick jeghens het ghebodt Godts, van onse moeder de
Heyligghe Kercke ende wetten van alle menschen, al het welck syn saecken niet lydelick
sonder condigne punitie, andere ten exemple. Soo ist dat van rechtsweghe
ghemaent wesende van weghen Joncheer Albert Cornelis van Hevers, heere van
Meerbeke, bailliu van der zaele ende casselrie van Ipre, u Catheline Lorteau
ofte soo ghy anders ghenaemt moght wesen, emmers die daer jeghenwoordich zyt,
hebben ghecondemneert ende condemneren mits desen ghelevert te worden in handen
van officier criminel omme ghebrocht te worden up een schavoot voor het huys
deser casselrie ende aldaer ghejusticiert te wordenen metten viere soo datter
de doot naer volght, ende daernaer u lichaem gheexponeert te wordene ter luchte
op een rat ter plaetse ordinaire, verclaersende alle uwe goedynghen, soo
roerende als onroerende, gheconfisqueert ten proffycte van diet behoort, voor
alsoo veele als de selve confiscatie subject moghen zyn, de costen ende mysen
van justitie alvooren ghededuceert. Ghepronunchiert den XXVIJ february 1644
ende ten selven daeghe gheexecuteert.