‘Geexecuteert metten viere” omwille van hekserij

in het graafschap Vlaanderen

1600-1624

Tekstuitgave

15/08/2001

door J. MONBALLYU[1]

16. Cassel, leenhof, 19 oktober 1602: Margriete du Dam[2]

Pour ce que vous Margriete du Dam, femme à Jean Lorson, native de Thienis, eagée de plus de LX ans, vous vous estes advanchée postponant l’honneur, louauge et gloire que debues a Dieu, vous accoster d’ung diable passé asses bonne espace que dictes estre nommé David et s’avoir premierement addressé à vous en forme d’homme acco…(stuk ontbreekt door waterschade) de casacque de couleur du Roy à votre logis audict Thienis ou fillastes a votre huys avec une Annette Petit en disant: «He filles» tout bellement, respondistes»: «Il vault mieulx bien rade», a quoy il s’en alla. Et quelque temps après coevillans vous et laditte Annette par ensemble du luy en une compaignie audict Thienis, y est retourné disant a vous qu’il vous convenoit [à] ung pelrinaige à Saint-Lambert et quil vous ti[endra] compaignie, et au mesme instant vous vous meistas à genoux devant luy reniant a Dieu et baptesme, donnant audict diable une plumette de geloine sur ce qu’il disoit qu’il faulloit avoir de vous quelque chose ores que ne seroit pour…(stuk ontbreekt door waterschade) une plume, et il vous donna du regolis que dictes avoir mangé du depuis mais poinct avoir faict ledict pelgrimaige. Et du depuis suivant son conseil aves par malefice faict mourir une vache de Rogier Bruscaert il y at environ XVJ ans, laquelle il avoit achapté de Maillaert van Ovenbrouc et vous en aves auparavant offert argent. Aussy faict mourir l’enfant [de] Franchois Poitevin y at environ deux ans par le moyen de quelque poulddiette jaelne que jestes sur son lict. Vous estant en oultre famée d’estre sorcière passée vingt à trente ans, mesmes d’en avoir faict mourir votre propre femine à Martin Rozee, d’avoir ensorcelée les vaches de Jean Inbert passé quelques dix ans, une aultre vache dudict Rogier Bruscart passé deux ans et la femme de Gille le Roy, lingier à Aire, en donnant a elle une coup de poing sur l’espaulle à cause qu’elle ne vous vouloit vendre quelques aulnes de toille à credit, dont leditte femme et vaches de Jean Inbert sont esté guairies par excorcisme, et celle de Bruscart sans y applicquer quelque chose tost après qu’il vous avoit bastu disant qu’il vous tueroit si ne guairissent, comme le tout est approuvé tant par votre confession propre que aultrement. Les hommes vous condempnent estre executée par le feu tant que la mort sensuive, et votre corps mis au lieu patibulaire déclarant voz biens confisquez la par qu’ilz soyent scituez au prouffict de leurs Altesses, sauves ont de celuy qu’il appartiendra premièrement deduictes les raisonnables despens et mises de justice a la tauxation de ceste court. Pronunchie le XXIX doctobre 1602.

17. Nieuwpoort, 12 november 1602: Passchynken Emmelynck[3]

Omme dieswille dat ghy Passchynken, de dochter Lauwers Emmelynck by Josyne Cunyncx, letst weduwe Pieter de Vynck ende daer te vooren van Jan Everaert, inneghebooren deser stede van Nieupoort, oudt LXVJ jaeren, contrarie de ghebooden van Godt almachtich, verghetende den onsprekelicken weldaet by u ontfaen van onzen lieven here Jesus Christus, hooft onzer heilighe moeder de christene, catholicke, appostolicke, Roomsche kercke, u vervoordert hebt duer uwe goddelooze boosheyt hem af te gaene ende anne te hanghen uwen boozen gheest ende duvel Heindric Fyman, ghepriveert van zynen rechter ooghe, commende dIste reyze ghecleet met een buffel en dandere reyze int zwarte, zittende in de camer op uwe betsponde. Duer wiens boozen ende quaetwilliche raede ghy u met hem ghevonden hebt in de verlooren erfve neffens het oude zusterhuus binnen dezer stede uuytcommende ofte palende an de Coxstrate, ontrent Baefmesse lestleden zes jaeren in den avondt, alwaer een tafel ghedect was zonder dwaele, daerup visch ende vleesch was, in gheselschepe van diversche …(stuk ontbreekt door waterschade) eetende ende drynckende zonder …(stuk ontbreekt door waterschade) gratie ofte danckzegghynghe …(stuk ontbreekt door waterschade) aldaer eene wat beyde van de …(stuk ontbreekt door waterschade) speelende up een fluutken int …(stuk ontbreekt door waterschade) van de maeltydt, dansende aldaer rondekens Heindric u hebbende by den handt, ghecleedt int swarte, u laetende van hem alsdan vleesschelick bekennen by fortse, u voer teken van consederatie ghevende de lelycke uwe jeghenwoordiche ooghen, volghens u eyghen kennesse ende verlydt, van uwen naeletsten vyngher der rechter handts een rynghesken van goude, dafnemende twelcke hy duer u importancien wederheeschen naer vyf ofte zes weken in stal commende hy weder in de vingher stekende, es sanderendaechs by u bevonden gheweest te zyne een ghedraeyt kempen coordeken. Up welcken abominabel bancquetsavont ghy by laste van den boozen Heindric ghecust hebt an den eers zekere zwarte gheete staende int zelve hof op zeker dycken ofte hovecken, aldaer offererende een zelveren penninck van drie ende dertich myten, beloovende alsdanne van dien tydt af gheen meer duecht te doene. Up welcken avondt uwen boozen Heindric u ter handt ghedaen ende ghesuppediteert heeft zeker bruyn pouderken tot oeffenynghe ende ghebruyck van uwe abominable booze ende detestable wercken, tzelve minghende in uwe ghebacken coucken, …(stuk ontbreekt door waterschade) enighe om quaet te doene,waermede ghy volghens uwe vrywillighe kennesse hebt doen sterfven Grietken Crevecuers met cussen het kynt van Jaecques Hauwen (sic)[4]. Ende inghevolghe van uwe voorscreven horrible quade belofte van niet meer duecht te doene alsvooren, hebt duer het slaene van uwen rechterhandt ende quaet wynsschen doen sterfven tzoonken van den pasteybacker in de Sinte-Mariestrate. Oock volghende u vrywillich belydt ghesleghen Lynken Clou, causeerende het uuytvallen van haeren haere bedwonghen daertoe alsvooren by uwen boozen Heindric. Hebt oock ghesleghen up de aerme het dochterken van Franchois Chassey omme dieswille dat het achter u riep. Welcken al nietjeghenstaende altyts persevererende in u boos quaet voornemen, hebt by raede ende laste van uwen Heindrick Fynman bestroyt met tselve pouderken het zoontken van Jan van Zeilschoffer, u zegghende: “Dat knechtken moet verdryncken, zyn tydt es ghecommen”, Hendric altyts u volghende ende in de ghedaente van eenen bonten hondt u wechvoerende over de vesten buyten de noortpoorte ten halfsten van den dycke nederwaert ontrent de nieuwe oostsluys van Vuernambacht, u verscheppende in de ghedaente van een aendvoghel ende tvoornompde knechten u vervolghende int water in meenynghe den aentvoghel te nemen, hebt hem doen verdryncken hem up de schouderen onder dwater duwende, allessins volghens uwe voluntaire ende onghedwonghen kennesse. Zoo ghy ooc volghende uwe vrywilliche confessie hebt doen sterfven de twee kynders van Maurits Druyve, Janneken ende haere broederken met quade weinschynghen, zegghende: “De duvel schade dese kynders”. Ja, dat ergher es, achterlatende alle goede ghetrauwelicke ende moederlicke affectie, hebt by den abominable raede van uwen boozen ende detestable Heindric Fyman met ghelycke quaede weinschen ende vervlouckynghen doen sterfven Josyne, uwe natuerlicke dochtere, huusvrauwe van Olef Matrou, uuyt causen, zoo ghy vrymoedich beleden hebt, zou u vergramt hadde zeggende: “God gheve u de pestilencie, den duyvel moet u haelen”, Heindric altyts niet verde van daer zynde. Insghelicx hebt ghy by bedwanghe van uwen boozen Heindric Fyman doen verdryncken uwen schoonzoone, Franchois Willaert, landtsman in de lekesluys, raedt gheschoren hebbende onder elcanderen twee, drie daghen voor zyn overlyden, uwen Heidric Fyman ten zelven tyde u wat weinich van tvoorscreven pouderken ghevende ende zegghende: “Nu mooght ghy woonen met den ghonnen die u belieft”, al volghende uwe eighen ende voluntaire kennesse. Alle welcke bovenscreven horrible, execrable, goddelooze ende detestable quade wercken bevonden zynde van quader consequetie ende negheenssins lydelick nochte verdraghelick in alle goede goddelicke politien zonder condigne punitie naer de gheleghenthede van de onverdraghelicke uwen delicte, anderen in exemple, zoo eist dat burchmeesters ende schepenen dezer stede van Nieupoort up den heesch, calaingue, fynen ende conclusien van Joncheer Robert de Clercq, huerlieden bailliu, tuwen laste ghenomen ende ghecooren, oock daerjeghens ghehoort uwe defensien ende antwoorden, niet sondere groote ende vehemente ende pregnante suspicie van dat ghy meer persoonen beschadicht hebt tzy in lyfve ende goede, hebben u ghecondemneert ende condemneren over recht mits dezen gheleedt te wezen up de marckt dezer stede ende aldaer van levende lyfve ter doot ghebracht te worden metten viere, ende thynde dies u lichaem ghevoert ter platse patibulaire ende aldaer ghehanghen an een staecke ofte crickghalghe in exemple van anderen, ende condemneeren u voorts in uwe vanghenescosten metsgaeders in de misen van justicie ter dezer cause ghedoocht ende gheschiet, adjugeren ende anwyzen ten surpluze alle uwe goederen, roerende, onroerende, hoedanich die zyn, waer die ghestaen, gheleghen ofte bevonden moghen worden ten proffyte van de Eersthertooghen, Grave ende Gravenede van Vlaenderen, onze gheduchte Souveraine Princen ofte anderen gonnen daeranne recht pretenderen. Aldus ghepronunchiert in open vierschaere den 12 november 1602.

18. Nieuwpoort, 17 december 1602: Mechelyne Verstraete[5]

Omme dieswille dat ghy Mechelyne, de dochter Guillaume Verstrate, in de wandelinghe Coeyers, gheboren van Wervicke, huusvrauwe van Ghyselbrecht Bracke, oudt in de cant van zeven ende veertich jaeren, jeghens de heilighen gheboden van God almachtich, verghetende den ongrondelicken weldaet by u ontfaen van onzen lieven heere Jesus Christus zynen eenighen zoone, uwen ende ons aller schepper ende zalichmaker, hoeft der christelicke, catholicke, apostolicke, Roomsche kercke, u duer uwe goddeloze boosheyt afgryselick vervoordert hebt leden twee jaeren en half up den wech van Veurne, volghende u zelfs ende vrywillighe kennese hem, dat te beclaghen es, te verzaecken ende af te gaene met lochenynghe van u dopsel ende christendom ende, up hoope van rycke te mooghen worden ende nerghens af ghebreck te hebben, duer de execrabelen raedt van uwen boozen duyvel van der helle, byghenaempt heer Quantken ende naer u zegghen ghecleet met een blaeu gheschaeyt cangeant wambuys, ende vallende up beede u knien hem tanbidden ende u ziele overghevende, u teckenende metter daet als de zyne boven de rechter oore, ghevende alsdanne een halven zilveren conincxdaelder. Zoo hy oock tot zes ofte zeven reyzen toe up den zelven wech van Veurne, u alleene vyndende, ghelt ghegheven heeft als nu thien… (stuk ontbreekt door waterschade) vichtiene, u tweemael abominable [vleesschelick bekennende] up de zelven wech van Veurne up zeker stick landts neffens een cleyn huuzeken, u zegghende: “Als ghy up iemant vergrampt zyet ende veete zyet draghende, grypt die, duwet die, gheeft se eenen quaden weinsch en vervlouct se, zy zullen qualick vaeren”, twelcke ghy up zyne quaetwillighe vraghe hem beloofde alzoo te doene. Inghevolghe van welcken detestable contracte ende belofte ghy ontfanghen hebbt over zekeren goeden tydt van Ghyselbrecht Bracke, uwen man, eenen braspenninck alsdanne doende drie grooten hem ghegheven by Cornelis Croes in aelmoesse, hebt die by den quaeden raede van uwen boosen heer Quantken de zelve gheleyt voor de duere van Walrame de Vynck die bedeckende met aerde alwaer de coeyen moesten passeeeren omme die te doen bederfven volgende zyne voorseyde … (onleesbaar woord) belofte. Hebt oock vervlouckt de netten ende visch van Pieter Croes den [welcken] voorseyden man zeker visschelckens ter eere Gods ghegheven hadde ten hende hy nemmermeer daerinne eenich levende visch vanghen zoude zoot gheschiet es alsoo ghy verstaen hebt volghende u eyghen belydt ende kennese, ende dat uuyt cause hy met u by straetmaere bezich was van dat ghy zyn vaders ghehuerde coeyen betoovert hadde. Zoo ghy oock ter ghelycken diversche quaede vloucken ende weinschen …(stuk ontbreekt door waterschade) neken Croes als dat zou…(stuk ontbreekt door waterschade) breken zoude als dat zoe voor uwe huuse was passerende. Hebt oock vervlouct de zwynen van Andries Heyneman verstaende van zeker persoon dat men haer naezeyde die betovert thebben, zegghende: “Vermaelendyt moeten de zwynen wezen”. Zoo ghy oock volghende uwe confessie, by laste van uwen heer Quantken int loopen ende vallen ghegrepen hebt in de middelwaert Franchynken Domborch, die daeraf zieck geworden is, meenende haer te bederfven. Ja, dat ergher es, ghegaen zynde smaendaechs den tweeden Paeschdach letstleden te biechte omme met Gode van hemelrycke te reconcilieren, hebt versweghen uwen biechtvadere den horribelen ende gruwelicken staet daerinne ghy metten vyant van der hellen uwen boozen heer Quantken vereenicht waert, ontfanghende alzoo ghenouch in misachtynghe het heilich hoochweerdich sacrament des outaers, waeromme uuyt de kercke commende hebt van uwen boozen heer Quantken ontfanghen ten halfven wech up tkerchof achter tclockhuus een clyncker ofte caecsmete, u verbiedende zulcx meer te doene, allessins conforme u eyghen vrymoedich belydt. Dezen al nietjeghenstaende, ende zoo lancx zoo meere in u quaet leven persevereerende, hebt u tsanderendachs…(stuk ontbreekt door waterschade) vonden met Paesken Davids [ende haeren] boozen boel metsgaeders uwen boozen duyvel heer Quantken, zyn maet, ter detestable vergaderynghe in de verlooren erfve achter busschopshuus, gheseyt de breesleyper, binnen dezer stede an een viercant tafelken aldaer beschict by tvoornompde Paesken met een dwale, een ghebraden schouder ende een hutsepotken. Ende midts ghy zout medebracht hebt up tzegghen van Paesken voorseyt, zegghende: “Hier en moet gheen zout en wezen”, ghenootzaect gheweest u van tzelve zout tontmaecken ende tzelve in de verlooren erfve wech te ghieten. In welck bancket gheen benedictie nochte gratie gheseyt en was, drynckende bier ende zerpen wyn, aldaer blyvende int maneschyn van den zeven tot de thien hueren in de avondt, dansende rondomme tafelken met een liedeken twelcke Paeskens boel eerst uphief, sprekende ende zinghende hollachtich ghelyckerwys of hy ghesproken ofte ghezonghen hadde duer fau visage ofte trompe, ende ghevende den schouder ende tbroot brekende met zyn handen zonder mes te ghebrucken ende zonder benedictie alsvooren, alwaer verhaelt waeren propoosten omme quaet te doene, u zegghende wederomme uwen boozen heer Quantken: "Die ghy benydt ofte die ghy veete draecht, lecht u handen up haerlieden lichaeme ende weinscht hemlieden quaet, het zal zoo gheschieden naer uwen weinsch", u naer alle het zelve aldae, anderwaerf abominabelic ende vleesschelick bekennende, al volghende u zelfs belydt ende …(stuk ontbreekt door waterschade) horrible, [execrable, goddelooze ende detestable quade wercken bevonden] zynde van quaeder co[nsequentie ende negheenssins] lydelick nochte verdraghelick in alle goede, goddelicke politien zonder condigne punitie naer de gheleghenthede van uwen delicte anderen in exemple, zoo eist dat burchmeesters ende schepenen deser stede van Nieupoort, up den heesch, calaingue, fynen ende conclusien van Joncheer Robert de Clercq, huerlieden bailliu, tuwen laste ghenomen ende ghecoren, oock daerjeghens ghehoort uwe defensien ende antwoorde, niet sondere groote ende vehemente suspicie van dat ghy meer persoonen in lyfve ende goede beschadicht hebt, hebben u ghecondemneert ende condemneren over recht mits dezen gheleedt te wezen up de marckt dezer stede ende aldaer van levende lyfve ter doot ghebracht te worden metten viere ende theinde dies u lichaem ghevoert ter platse patibulaire ende aldaer ghehanghen an een staecke ofte crickghalghe in exemple van anderen, ende condemneeren u voorts in uwe vanghenescosten ende misen van justicie ter dezer cause ghedoocht ende gheschiet, adjugeren ende anwyzen ten surpluse alle uwe goederen, roerende, onroerende, hoedanich die zyn, waer die ghestaen, gheleghen ofte bevonden moghen worden, ten proffyte van de Eersthertooghen, Grave ende Gravenede van Vlaenderen, onze Souveraine Princen ofte den gonnen daeranne recht pretenderende. Aldus ghepronunchiert den 17 december 1602.

19. Nieuwpoort, 17 januari 1603: Jan de Deyster[6]

Omme dieswille dat ghy Jan, de zoone Lauwens de Deister, oudt XLVI jaeren ofte bet, gheboorende van de prochie van sHeeren-Wullemscapelle, jeghens de heilighen gheboode van Godt almachtich, verghetende den ontgrondelicken ende onsprekelicken weldaet by u ontfaen van ons lyef Jesus Christus, uwen en ons allen schepper ende salichmaker, hooft onzer heilighe moeder de christelicke, catholicke, appostolicke Roomsche kercke, leden derthien jaeren ofte tyts meer, half droncke wezende, commende van Oostduunkercke alleene up de vraghe van zeker manspersoone, sprekende met een cleen voiseken, ghebreck hebbende van eenen van de middelste vinderen in de slinckerhandt, ghecleet op de maniere van eenen soldaet, tusschen het gherechte dezer stede ende duynen van mijn heeren van Nieulandt, angaende tbeclach van tverlies van uwe coeyen u vragende of ghy veel verloren hadde met beloofte van u verlies wel inne te doen halen, ende vyf ofte zes daeghen daernaer, ghy ghelyckelick wandelende alleene wandelende in de duynen, den zelven u anderwarf ancommende ghecleet met een culchen rocxken, zegghende, volghende u belydt, te heeten Waghenaere, u vervoordert hebt, up zyne brootsche ende bedryeghelicke beloofte van u rycke te maken van menichvuldigheyt van coeyen, af te gane Gode van Hemelrycke ende te verzaken u christendom, zegghende: “Ghy moet den viant anbidden”, zoo ghy up beede u knien vallende alsdanne hem anbeden hebt, u ghevende tot confirmatie van ulieden onderlinghe vereenichheyt eenen cameryncschen vyf stuver penninck ende ghy hem eenen zeeuschen vyf grootenaere. Zegghende den voornompden Waegenaere, uwen boozen: “Wilt ghy iemand heinderen, tzy mensschen ofte beesten ofte goedynghen, ick zal u bystandicheyt doen”. Ten dien fyne ter handt doende volghende uwe kennesse zeker bruyn pouderken, twelck ghy tot driemael toe ontfaen hebt van hem omme tzelve met nidicheyt te misbrucken. Inghevolghe van wiens boozen raedt ghy ten huuze van Jan Negenman een luttel van tzelve ghegeven hebt in een bierglas an Gillis de Caerle ende dat omme langhe te doen quellen. Zoo ghy oock van tzelve pouderken ghesmeten hebt in de schoot van Jacquemyncken de Corte gheduerende haeren bruytstoet, ondertrauwe ghedaen zynde met Adriaen Clou, ende dat in u uutgaen van den huuze van den voornompden Jan Negheman. Daerenboven, dat grootelicx te beclaghen is, hebt van tzelve pouderken ghegheven Maiken Goossins, huusvrauwe van Jan Maertins in haeren dranck, twelcke zou bestorfven heeft ende dat duer haet ende nyt die ghy up den zelven Jan Maertins, volghende u vrywillighe kennesse, waert draghende. Insghelycx hebt ghy met zelve pouderken in eevelen moede ghesleghen Maerten Janssen Haeze uutedien duer ulieden gheschil dat hy u hiet lieghen binnen der stede van Veurne in de herberghe ghenompt Den Herdt tuwen groote begherte aldaer ontbooden ende ghehaelt uute Valcke by Lauwereyns Heineman, den welcken naer een half jaer lanckduerighe ende ghenouch onbekende quellaige dezer wereildt ghepasseert is. Hebt oock met zelve pouderken bestreiken ende doen swelten een coeye van Jacquemyne Millcants. Zoo ghy oock in quade ende booze meenynghe wezende tzelve pouderken hebt willen bestroyen ende daermede bestrycken de coeyen van Pedro Oyon, twelcke ghy niet connende doen mits dat de zelve coeyen buuten ghegaen waeren, hebt thuus wederkerende met een haesticheyt tzelve laeten vallen up uwe eyghen calveren, danof eenighe gheswolten zyn. Hebt oock volghende uw vrywillighe kennesse met het voornompde abominable pouderken bestreiken het gras van Calleken Corte, huusvrauwe Gillis de Caerle, ten huuze van Loys Lieven, drie ofte vier daghen voor Sinte-Andriesdach lastsleden, causerende een onghewuene waterganck. Van gelycken hebt ghebrocht een glas bier an Adriaen Waghaert, gheseyt Nave, schoonsoone jeghenwoordich van Gillis de Caerle voorseyt, in meeninghe dat hy zyne bruyt niet en zoude moghen bekennen, zoo hy oock zyeck van daer ghegaen zynde, niet en heeft connen doen. Dezen al nietjeghenstaende hebt u vervoordert te gaene ende u te vinden in de booze ende detestable vergaderynghen met Passchyncken Hemmelyncx achter het oude zuusterhuus binnen deser stede, aldaer offerende een paar bonte duven, terstonts by den boozen ghecockt met exsters ter tafle swart vlees zynde, dat eetende zonder benedictie, zout ende danckzegghinghe. Ten welcken boozen ende ongoddelozen banckette ghy volghende uw bekennen begroet gheweist hebt by Mechellyne Verstrate, gheseyt Coeyers, die u de voornompden duven vercocht hadde voor VJ schellinghen, haer aldaer houdende by der handt ende daer blyfvende zeere twee heuren, namelic van den neghen totten elven, met haer dansende naer eeten ende haer ontrent eenen ghebrocken muer bekennende. Zoo ghy ooc haer bekent hebt onderweghe Wulpen drie zo vier daghen voor de zelve booze vergaderinghe, nietjegenstaende dat hy waert in bande van den heylighen sacramente des huwelick ende daerduere het straffelic overspel perpetrerende. Ja, dat meer is, ghy ten heilighen sacramente van den outaer gaende, hebt tot twee diversche reisen toe tzelve nuttende, uut uwen mondt ghenomen ende achterlatende die eere ende reverentie die elck christen mensch ons heere Jhesus Christus schuldich is ende waervooren alle hemelsche, erdtsche ende heldtsche knien, buughen moeten, gheduerende den drom van den volcke betoorden met voeten. Naer welcken uwen voornompden boozen, u vraghende of ghy ter heilighen outaers gheweest hadde ende ghy daerop antwoordende dat jae ende tzelve in misachtinghe ghenut thebben, zeyde uwen voornompden boozen Waghenaere dat het ghy het wel ghedaen was volghende u eyghen belyt ende kennesse. Alle welcke bovenscreven horible, execrable ende detestable quade wercken van quader consequentie ende negheenssins lydelick nochte verdraghelick in alle goede goddelicke politien zonder condigne punitie naer de gheleghenthede van uwen delicte, anderen in exemple, zoo eist dat burchmeesters ende schepenen dezer stede van Nieupoort up den heisch, calange, fynen ende conclusien van Joncheer Robert de Clercq, huerlieden bailliu, tuwen laste ghenomen ende ghecooren, oock daerjeghens ghehoort uwe defensien ende antwoorde, niet zonder groote ende vehemente suspicie van dat ghy meer persoonen in lyfve ende goede beschadicht hebt, hebben u Jan de Deinster ghecondempneert ende condempneren mits dezen gheleet te wezen up de marckt dezer ende aldaer van levende lyfve ter doot ghebracht ende gheconsommeert te wordene totten pulvere metten viere, ende thenden dien daschen uus lichaems ter zelver platse van justitie ende execuutie ghedolven te zyne, anderen in exemple. Ende condemneren u voorts uwe vanghenescosten ende myzen van justicie ter dezer cause ghedoocht ende gheschiet, adjugeren ende anwyzen ten surpluze alle uwe goederen, roerende, onroerende, hoedanich die zyn, waer die ghestaen, gheleghen ofte bevonden zyn, ten proffyte van de Eersthertooghen, Grave ende Gravenede van Vlaenderen, onze Souveraine Princen ofte anderen gonnen daeranne recht pretenderende. Prononce den 17 januari 1603.

20. Nieuwpoort, schepenen, 17 januari 1603: Francynken Eeckhoutte[7]

Omme dieswille dat ghy Francynken, dochter van Frans Eeckhoutte, letst weduwe Cornelis Inghelbert ende daer te vooren van Pieter Pillaert, oudt in de cant van LV jaeren, inghebooren deser stede, jeghens den heilighen gheboode van God almachtich, verghetende den ontgrondelicke ende onsprekelicke weldaet by u ontfaen van ons lyf heeren Jesu Christus, uwen ende ons allen schepper ende salichmaker, hooft onzer heiligher moeder de christelicke, catholicke, appostolicke Romsche kercke, leden zeere twee jaeren ofte daerontrent tyts in den zomer, af te gane u heilich sacrament des dopsels ende an te bidden uwen boozen gheest, ghenaempt zo hy u seide, Caentje, volgende u vrywillich belyt ende bekentenisse, hebbende beede zyne voeten crom, niet moghende van onzen lieven heere Jesus Christus hooren sprecken ofte coutten als, volghens zijn zegghen, zelve onze heere te wezen ende daeromme hem anbiddende, het voornompde Caentje, u diverschelick vleesschelick bekendt hebbende, merckelick twee maele up den wech van Dixmude, met hem eetende booter ende wittebroodt up het veldt ter eerde zonder zout, benedictie ofte gratie ende schoonlaken, waermede was eenen boozen die up een fiffelken speelde, ghecleedt int brune, oock crom in den slynckerrenvoet. Gaende slaepen in een kempen huuzeken, tvoornompt boos Caentien te bedde commende was zonder hemde ende hadde onder zyn graeuwe cassacke een zwart lyven cuevelcken, hem altyts belovende quaet te doene volghende ulieden contrac, te weten van al dat ghy met eenen quaden weinsch slaen zoude, dattet zoude zoo daernaer volghen. Inghevolghe van welcken boozen ende goddeloze contracte ghy ghesleghen hebt Janneken Raets in menynghe omme te bederfven haere vrucht, de zone van Hubrecht Meine, Bernardine Cleene ende ander vier diversche kinderen ende 2 landtlieden van Alvringhem, die van den zelven slaghe ghequollen hebben. Ende dat …(stuk ontbreekt door waterschade) u boos Caentie dickwils tuwen huuze metgaeders up straete zynde, ghelt ghevende ende zulckx bevelende te doene, volghende uwe vrywillighe confessie, tuwen huuzze vleesschelick bekennende ende uwe quade belofte int wech gaene lastende te vulbringhen, zyne teen crom ende zyn lichaem coudt wezende, hem anbiddende altyts up eene cnie tuwen huuze commende, zegghende: "My lief welle commen", hem offererende twee schoone perren. Hebt voort gheweist in de booze vergaderynghen met Passchyncken Hemmelyncx ende Mechellyne Verstraete, gheseyt Coeyers, aldaer eetende ende dansende onbehoorelick met uwen boozen Caentien, welck al nietjeghenstaende ende van ergher te ergher commende, hebt duer zynen quaeden raedt het heilich hoochwerdich sacrament des outaers gaen nutten zonder voorgaende biechte, ende naer nuttinghe van tzelve tot vier maele toe by zynen laste, danof niemant en volghens hem ende met reverentie ghesproken, uutghespoghen ende betrappelt, al welcke bovenschreven horrible, opsecrable, goddeloze ende detestable quade wercken bevonden zynde van quader consequentie negheenssins lydelick nochte verdraghelick in alle goede goddelicke politien zonder condigne punitie naer de gheleghentheyt van uwen dillicte anderen in exemple, zo eist dat burchmeesters ende scepenen dezer stede van den Nieupoort, up den heesch, calainge, fynen ende conclusien van Joncheer Robert de Clercq huerlieden bailliu tuwen laste ghenomen ende ghecooren, oock daerjeghens ghehoort uwe defensien ende antwoorde, niet zonder groote ende vehemente suspicie van dat ghy meer persoonen in lyfve ende goede beschadicht hebt, hebben u Francyncken Eeckhoutte ghecondempneert ende condempneren mits dezen gheleet te wezen up de marckt dezer stede ende aldaer van levende lyfve ter doot ghebracht ende gheconsommeert te wordene totten pulver metten viere, ende daschen uws lichaem ter zelver platse van justicie ende executie thende dien ghedolven te worden anderen in exemple, ende condemneren u voorts in uwe vanghenescosten ende myzen van justicie ter dezer cause gheschiet, anwyzen ten surpluze alle uwe goederen, roerende, onroerende, waer die ghestaen ofte gheleghen zyn, ten proffyte van de Eersthertoogen, Grave ende Gravenede van Vlaenderen, onze Souveraine Princen ofte anderen gonnen daeranne recht pretenderende. Prononce den 17 januari 1603.

21. Nieuwpoort, schepenen, 15 maart 1603: Francyne Blockx

Omme dieswille dat ghy Francyne, de dochter Jacob Block, by Tanneken van Woumen, inghebooren dezer stede van Nieupoort ende oudt LXXV jaeren ofte daerontrent, ledst weduwe van Franchois Hemmelynck ende daer te vooren van Jan de Puudt, u zelve zoo verre vergheten hebt over de jaeren XXV ofte dertich, u onbekendt de rechtveerdicheyts des tydts, duer uwe menigherande abominable boosheyt af te gaene u heilich dopsel ende verbandt met ons lief heeren Jesus Christus daerinne gracieuselick ende bemertelick ontfanghen naer tuutwyzen van den heilighe, catholicque, appostolicque, Roomsche kercke, ende anne te gaene den Prince des duusternessen, u annecommende int wandelen buuten dezer stede tusschen Lombaertzyde ende Westhende, zeker manspersoone u te ghemoete commende, hebbende eene roode clapmutse met een witte plume ghecleet met eenen buffel, up tbevrach dat hy u dede ende zeyde: “Vrauken waeromme zyt ghy mistroostich?”, zegghende: “Gaedt God af, ick ben u verlosser ende zalichmaker, ick en zal u gheen ghebreck laeten hebben. Als ghy iemandt quaedt weinschen wilt, zecht God gheve u de pestilencie in u vleesch en u bloet ende tzal alzoo gheschieden”. Up welcke propoosten den voornompden boozen ghenaemt Moentie met eenooghe zoo hy zeide, hebbende maer een lucht ende een slomen voet, u ghegheven ten jamerlicken ende beclaghelicken testamente van Seysken Clou, huusvrauwe van Antheunis Block, uwe grootevrauwe, van wien ghy dusdanighe booze leerynghe van vervlouckynghen volghende u vriwillighe belyt gheleert hebt[8], u ghegheven heeft een stuuck van XXV stuvers ende ghy hem ghegheven in teecken van ulieder goddeloozen contracte een rynghesken, zeere weerdich IIIJ ofte V parisis omme by u te moghen slaepen. Ende daermede vallende ter eerde, hem anbiddende op u knien, hebt gheseyt: “Heere, uwen wille moet geschieden”, afgaende alsdanne God almachtich van hemelrycke ende alle zyne heylichen, hem ghevende ende offererende uwe ziele. Midswelcken hy van dien tyde af en was niet anderssins namende dan ‘Myn lief’. U ten zelven tyde thuus ghekeert zynde onbehoorlick ende vleesschelick bekennende, zyne voornompde clederen up den lys ligghende, volghende u zeggenschap niet natuerlick ende daeromme om alle christelicke eerbaerheyt hier beter verzweghen dan versleghen. Inghevolghe van welcken zyne booze ende grauwelicke raede ghy u ghevonden hebt menichwerf ende tot diversche stonden int Widdau neffens dezer stede by nachte, aldaer by uwen boozen Moentien met eenooghe ghevoert up een roodt peerdt tusschen den twaelfven ende een huere van tgroodt bollewerck staende neffens de noordtpoorte. Zoo ghy oock gheweest hebt met diversche persoonen up den groenen dyck treckende van de Leeckesluus naer Lombaerdie, in beede dezer zelve plaetsen altyts commanderende, aldaer eetende ende drinckende, de tafele zonder zout ende schoon laken zynde, metgaeders aldaer offerende, merckelick int Widdau uutter name van uwen boozen Moentie met eenooghe eenen vyf stuver penninck met een blaerdt hooft an zeker groodt man ghecleedt met een roodt zweet rocxken. Twelck hy ontfanghende zeyde: “Vrauken ick bedanke u”, sprekende hol ghelyckerwys of hy duer een pot ghesproocken hadde, aldaer eetende ghebraden vleesch van een gheete ofte buck, wanof de beenderen ghebrandt wezende. Hebt vercreghen zeker pouderken tot de ghewichte van een half pondt duere de handt van uwen voornompden boozen Moentie met eenooghe omme daermede te wercken door u, naer zyn quaet afgryselick voornemen, tot hinderen van menschen ofte andere gheschepen goddelicke creatueren, boven uwe andere menichvuldighe booze vergaderynghen zoo in de prochie van Wulpen ende ter zyde. Inghevolghe van welck hebt volghende u zelfs kennesse daermede bestroyt Jaecquemyne Puudts, u dochter, ende haer ghegheven van tzelve in een bierglas, danof zou langhe zieck gheworden es in meeninghe om haer an den hals te bringhen omme dieswille dat zy u vergrampt hadde duer haer onwettelick vercreghen vrucht, ghebruuckende altyts de woorden van de quade weinschen hier vooren gheroert, zegghende: “God gheve u de pestilencie, den duvel moet u den hals breken”. Hebt noch langhen tyt daer te vooren met dusdanighe quade, horible ende afgryselicke vervlouckynghen doen bederven den persoon van Pieter Winnaert, uwen halfven broedere, met Lauwers ende Cornelis Winnaerdt, uwe rechtszweers, ghevaeren zynde omme verschen haerync, ghy zittende ende aldaer gheleedt wezende by uwen quaden boozen Moentie met eenooghe up eene dune met Adrianeken Clacks ende haeren man, in de wandelinghe ghenaempt Houde Ledercken, tzamen aldaer tempeest makende als wanneer Mahieu Blockx, uwen broedere, uut zee alhier ghecommen zynde metten houdt van Dunckercke, ghegouverneert alsdanne by den capitain Cornelis Mieus, u zegghende: “Ick hebben onzen broedere in zee ghezien, ick vreeze dat hy bedorfen is”, hebt hem voor antwoorde ghegheven: “Ick weet dat wel dat zy verdroncken zyn”. Hebt daerenboven noch ontfanghen van uwen voorscreven boozen zeker zalve in maniere van cruucebueter in een pampierken u zegghende: “Strickt u daermede an de ooghen, ghy zult daermede gaen daer ghy wilt ende quaet doen daer ghy wilt”. Welck volghende hebt u ghevonden up de meers, volghende u vriwillighe kennese, up het scip daerup was Capitein Roel Coolaerdt, tuwen huuze gheloogieret gheweist hebbende, ende dat terwylen zy drie, vier mylen in zee waeren, aldaer ghedreghen by daghe by uwen voornompden boozen in meenynghe tzelve schip te bederven omme zeker gheschil dat ghy met hem hadde, nietjeghenstaende dat ghy tzynen afvaeren hem zeide: “God wil u wel bewaeren” ende daernaer dat hy niet en hoorde: “God gheve dat ghy nemmermeer wederkeeren en mooght”, twelcke alsdanne ghy niet volbringhen en conste duer de non toelaetynghe van God almachtich. Van waer wederomme thuus ghebracht zynde by uwen boozen, hebt moeten laeten an de zelve meerse u haersnoer hanghen. Welc al nietjeghenstaende ende persevererende van ergher tergher, hebt den voornompden Roel Colaerdt met zynen scheepe ende volcke by toedoenen van u boos Moentie met eenooghe doen stranghen int Landeken van Tesselt, alwaer zy wesende al om den hals ghecommen zynde, allessins volghende het rapport van uwen voornompden boozen u dienangaende naer uwen wille ende begheerte vol ghedaen hebbende. Met welcke abominable ende detestable vereenen van vervlouckynghen hebt doen sterfven Maiken ende Janneken, de dochters Charle Roricx, omme dieswille dat haerlieden moedere u niet en betaelde tuwen appetyt de somme van XVIJ guldens en half van biere tuwen huuze by haerlieden ghehaelt, ende dit al met langhduerighe zickte ende uuterynghe te bedde. Zoo ghy van ghelycken met quaden vlouck ende slaenynghe hebt langhen tydt doen quellen ende zieck wezen Cornelken, de zoone Cornelis Clou de jonghe, ghenouch al in een crempende, omme dieswille dat zyne moedere uwe visch niet coopen en wilde, up zyn rapport zegghende: “Het knechtken mach de pestillencie in zyn lyf coopen”. Alwaer ghy snachts ende ten ontyde gheweest zyt met uwen boozen die hem verschepen hadden in de ghedaente van een catte ligghende up tvoornompde Cornelis Clous zontken in meeninghe dat te versmachten, twelck hy niet en conde doen, volghende trapport by uwen boozen an u ghedaen, mits de non toelaetinghe van God almachtich als belezen gheweest hebbende van gheestelicke persoonen. Zoo ghy oock gheslegen hebt volghende u eyghen kennesse Hansken, het zoontken van Loonis van Slype, gaende naer de schoole up u bevrach ofte zyne moeder gheen Inghels bier en hadde, zegghende met eenen quaden boozen ende godeloozen weinssche: “God gheve u de plaghe in u vleesch, ghy rabaudeken”, twelc terstondt in schoole zynde, zieck gheworden es [ende] ghenootzaeckt thuuzewaert te commen met een lesse, daernaer langhen tyt quellende met onbekende zieckten. Hebt daerenboven met uwe abominable vervlouckynghen doen sterfven het kyndeken van Antheunis de Waghenaere omme dieswille dat zyne huusvrauwe Minne, ghenaempt Neelken Vermandere, tuwer begheerte niet terstondt vooren en quam, zegghende: “Wat pestillensie isser niet een kyndt te doene”, uwen boozen u te kennen ghevende dat duer de voorseyde vervlouckynghe tvoorseyt kyndeken overleeden was. Daerenboven duer de zelve quaden vlouck hebt doen sterfen Corneelken, tzoonken Pieter Keusen, in de wandelynghe Cloopsteen, zegghende: “God gheve dat het kyndt bersten moet”, twelc zoo gheschiedde volghende trapport van uwen boozen Moentie met eenooghe. Van ghelycken hebt ghy, passerende ter caye tusschen Ghelein Druve wandelende met Pieter Coolen, hem Druve ghehurt an zyn ellebooghe ende ghegheven uwen afgryselicken vloucq zegghende: “God gheve u de pestillencie”, wanof den voornompden Ghillein Druve met andere voorgaende quaede weinschen zieck ende onmachtich langhe tydt bedderen gheleghen heeft, principalick eerst duer het administreren an hem van zeker vleesch up eenen zaterdach. Ten wiens huuze ghy by nachte ende tontyde tuuschen X ende XJ hueren u ghevonden hebt voor het bedde van de voornompden Ghillein Druve zieck wezende, hem ligghende up de voeten in meeninghe hem om de hals ende te nieuten te bringhen, ne hadde gheweist dat God almachtich hem van u goddelooze boosheydt beschermt ende bewaert hadde. Hebt oock wonderlick ghedreghen achter straete een bernende keerse derthien avendt laedtsleden twee jaeren tuuschen den XIJen ende een huere in den nacht in hooghe wynde ende groote reeghen, vergeselschapt met uwen boozen Moontie met eenooghe zonder uutgaene, ende dat van uwen huuze tot Cornelis Clous de jonghe, backer, daer ander lieden moeyte ghenouch hadden huerlieden lucht in laternen zynde, onder heurlieden clederen te bewaeren. Boven alle welcke detestable zaken ghy in u quaet boos voornemen blyvende hebt, dat te beweenen es, duer het quaet ingheven van uwen voorseyden boozen maer binnen de jaeren XXV drie zoo vier maele ten heilighen ende hoochweerdighen sacramente gheweist, u verbiedende daer te gaene ende zegghende: “Wat wilt ghy daer te maecken? Het is ghenouch dat ghy te biechte gheweest zyt”. Alle welcke bovenscreven horrible, execrable, goddelooze ende detestable quade wercken bevonden zynde van quader consequentie, negheenssins lydelick nochte verdraghelick in alle goddelicke politien zonder condigne punitie naer de gheleghenthede van de onverdraghelicke uwen delicte anderen in exemple, zoo eist dat burchmeesters ende schepenen dezer stede van Nieupoort up den heisch, calainge, fynen ende conclusien by Joncheer Robert de Clercq, huerlieden bailliu, tuwen laste ghenomen ende ghecooren, oock daerjeghens ghehoort uwe defensien ende antwoorde, niet sondere groote, vehemente ende pregnante suspicie van dat ghy meer persoonen beschadicht hebt, tzy in lyfve ende goede, hebben u Francyne Blocx ghecondemneert ende condemneren mits dezen over recht gheleedt te worden tusschen twee dienaers ofte colven up de marckt dezer stede omme aldaer van levende lyfve ter doot ghebracht te worden metten viere, ende theinde dies u lichaem ghevoert te zyne ter platse patibulaire ende aldaer ghehanghen an een staecke ofte hooghe upgherichte crickghalghe in exemple van anderen. Ende condemneeren u voorts in uwe vanghenescosten merckelick in de mysen van justicie ter dezer cause ghedoocht ende gheschiet, adjugeren ende anwyzen ten surpluze alle uwe goederen, roerende, onroerende, hoedanich die zyn, waer die ghestaen, gheleghen ofte bevonden moghen worden, ten proffyte van de Eersthertooghen, Grave ende Gravenede van Vlaenderen, onze gheduchte ende Souveraine princen ofte anderen gonnen daeranne recht pretenderende. Aldus ghepronunchiert in open vierschaere den XV^en marty 1603.

22. Wortegem, leenhof, 19 september 1603: Joanne de Rijcke[9]

Omme dieswille dat gij Joanne de Rijcke, filia Adriaen en van Marie Colaerts, geboortig der prochie van Anseghem, oud eenentsestich jaeren volgens u zeggen, u zoo verre vergeten hebt en bovendien vervoordert van over zeven jaeren ofte daerontrent verbintenis aen te gaen met den duijvel, den welken u eerstmael verschenen is volgens u zegghen in de ghedaente van eenen heer te peerde, hem gevende uw ziel en lichaem omdat hij u verzekerde van daghelijks te geven eenen zekere zomme van penningen, alles volghens uwe eijgene bekentenis, alsoo verloochende uwen schepper, uw doopsel ende het heijligh catholijck geloof, maekende een contrackt en het zelve te teekende met uw bloet dat gij bekomen hebt bij middel van eenen kleijnen snijder u te snijden in uwen vinger volgens uwe bekentenis, op u nemende van beesten ende menschen te doen sterven bij middel van zeker rostachtin poeder dat gij bereijd hadde met varkenssmeer, dat soo inetende was dat het ongeneesbaar verclaerd wierd de lieden die gij daermede bestreken hadde tenzij met geestelijke remedien. Zegt geweest te hebben in october XV^C LXXXXVIJtig te Worteghem in een onstuijmig weder van donder ende wind, benevens eenige complicen van uwe duijvelsche werkingen en alsdan te helpen aftrecken den Stuijvenbergmolen op de zelve prochie en ten zelve daege den Hoogmolen op Cruijshautem ende den Drijhoekmolen op Waereghem, elk bij ulieden hebbende uwen duijvel volgens uwe eijgene bekentenis, waervan den uwen genoemt was Margobur en uwe altijd verscheen gansch mismaekt van lichaem met peerdevoeten en eenen aepenkop. Hebt ook ontrent Sint-Pietersdag 1599 betoovert de beijde kinderen van Pieter van de Wiele op Anseghem, die gevende wat wit en bruijn zuijker weardoor dese kinderen zeer lange gequijnd hebben en maer geholpen zijn met geestelijke remedien. Hebt in het zelve jaer betoovert het kind van Pieter de Bleekere tot Worteghem, hem gevende op een stuksken brood van uw duijvels poeder, waerdoor het sterk heeft ghezwollen dusdaenig dat het naer eenige daegen is overleden. Hebt over beth de drij jaeren betoovert het peerd van Matthijs Bijtebier op Caster, doende van het poeder in de hoeven waardoor het peerd is geborsten ende gestorven. Hebt voorders betoovert twee varkens ten huijse van Lieven de Schieter door middel van uwe zalve te strijcken over het eten van de voorseijde twee varkens waerdoor zij beijde zij gezwollen. Hebt nu ledent XVtien maenden betoovert de coe van de weduwe Andries van Lancker op Oijcke bij middel van uw verderffelijke zalve te strijcken over de klaver waarop dese coe was weijdende. Van ghelijcke hebt gij betoovert het kind van Jan du Pre op Worteghem, het zelve strijckende uw zalve op de beijde beenen dat de zelve vol wonden gekomen zijn, verclaerd wordende door verscheijde meesters als ongeneesbaar, tenzij met geestelicke remedien. Hebt nog betoovert Pieter de Boever van Wareghem, hem doende strijcken van uwe zalve aen eene wonde die den zelven hadde in den arm, waerdoor hij es overleden. Hebt voorders betoovert de dochter van Jan van de Poele op Peteghem, haer gevende van uwe duijvelsche zalve, die maer geholpen en is met geestelijke remedien. Hebt nog in het begin van dies jaer betoovert de vaers van Thomas Tkint op Worteghem door middel van uwe zalve, alles volgens uwe eijgen bekentenis en het proces crimineel vervolgt door A. de Schietere, bailliu van de zelve prochie van Worteghem, heescher causa officii jegens en ten laste van u Joanne de Rijcke, gevangene, behoorlijk gesloeten en gefurniert in rechte en ingevolge het advijs van verscheijde advocaeten van den Raede in Vlaenderen gestelt om het proces te consulteren in het faijt van tooverij, zoo ist dat mannen van den leene ende schepenen dezer prochie van Worteghem voorseijt u condemneren ter plaetse patibulaire geexecuteert te worden metten viere tot datter de dood naer volgt, behaudens tevooren gewoelt te worden aen eenen staek daer d’executie geschieden zal, en u lichaem alsdan te laeten liggen op een radt, verclaerende u goed, tzij leen of catheijl waer het zelve gelegen is, verbeurd ende geconfisqueert tot sheeren proffijte ende costen van den processe en misen van justitie alssvooren ghededuceert. Actum den XIX september 1603. Onderteeckent. A. Merhaege.

23. Gent, schepenen, 8 november 1603: Catheline Tancré[10]

Omme dat ghy Catheline Tancré, filia Denys, geboren van Belle, oudt 77 jaeren, bedelarege, weduwe van Guillaume Rubbrecht, of soo ghy anders genaemt of bygenaemt syt, nu geleden ontrent dry maenden binnen deser stede up de Plotersgracht daer ghy woonachtich syt, ten bedrieghelicken versoucke van den quaden en boosen gheest die by nachte in uwe slaepcamere deur de veynstere in gedaente van eenen manspersoon int zwarte ghecleet, gecommen heeft, Godt almachtich tot vier diveerssche stonden en op diveersche tyden, verloochent, hem boosen, omdat hy u volghende syn ydele belofte den cost gheven zoude, anneghehangen, met hem drymael op drye diveersche nachten in de zelve uwe slaepcamere, vleeschelick verkeert ende deur synen ouden, boosen, schaedelicken raedt, vele goede lieden betoovert, eenighe daerduere gedoot, andere sieckten gheinfligeert ende hemlieden hun leden ongebruyckelick gemaect hebt. Ende onder andere nu geleden omtrent de drie maenden, tkindt van Franchois Knocke dat ghy vindende voor u deure spelende op den rugghe gesmeten en also in sduuvels naeme sieck ghemaect hebt. Daerna ook dhuusvrauwe van Jan Heyns, voerman an Sinte-Jacobskercke, deur tleggen van zeker beetken broot op de veynster van haren huuse. Ooc mede dhuusvrauwe van Nicolas de Raet, backer op de veemaert, met het wedergeven in sduuvels naeme van seker ander beetken broot gebroken van een stuucxken broot dat ghy van haer te vooren om godswille ontfaen hadt. Soo ghy nu geleden ontrent de zes weken van gelycken duer den selven middele by expressen voorgaenden specialen laste van den selven boosen die u up Sinte-Pharaildeplaetse annegecommen was, betoovert hebt tkindeken van Cornelis Lanckzweert, backer op de zelve Pharahildeplaetse ende ooc tkindeken van seker styfferegge op Sinte-Lysbettendriesch, dat danof overleden is. Daernaer ooc, te weten nu gheleden de thien weken, de dochter van Lievin Evenepoel, zager in de Mageleynstraete, die ghy, tuwen huuse commende in den hof om te haelen seker haer craeghe en mutse die aldaer te bleeken lach, op haeren rugge gesmeten, in den selven slach haer den duyvel gheweynst, ende alsoo allemael hare leden ongebruyckelick gemaect hebt. Soo ghy ooc ontrent de vier daghen voor u apprehensie tdochterken van Jan Tange, cleermaecker op tclapbrugschken, in gelycken staete gestelt hebt deur tgheven van een peere of twee, die u, soo ghy seght, sdaeghs te vooren by seker landsman om Godtswille gegheven waeren, danof ghy deene in den avont, soo den boosen by u was, laeten vallen, hy boosen die opgeraept, u weder ghevende en belast heeft die yemant te gheven omme daer mede qualic te vaeren, zoo ghy ten selven bevele obedierende, die an tselve dochterken, voor dat voor u, tuwer bede ten huuse van uwe dochtere eene schoone craeghe gehaelt hadde, ghevende ende daermede haer alsoo bedorven hebt. Ende op Alderheleghenavont ontrent den 7 hueren in den selven avont, ghy vindende op de Coornleye de Vyf Hellemen, Maria Thielman huusvrouwe van Laureyns van Grimberghe, brauwer in deselve Hellemen, met haer kindeken op haeren aerm van den oudde van 15 maenden, haer eenen penninc om eene messe te doene te Sinte-Claren afheesschende, zou u dien gegeven, ghy tselve kindeken middelertyt up den aerme gesmeten en alsoo terstont zieck ghemaect hebt, zegghende in den selven slach: “Gaet in sduuvelsnaeme”, twelck den selven boosen u aldaer ancommende een hantwyle of twee tevoren, alsoo belast hadde. Soo al tselve tuwen laste ten vollen ende omme den rechte te genoughen gebleken is by diveersche, distincte, successive, uwe eygene gewillege kennissen, daerby alsoo ghecommitteert hebbende crimen van apostasie, sodomie, moort ende dootslach. Bovendien dat ghy noch van meer andere gelycke quaede, boose en verschrummelicke faicten berucht ende gheaccuseert syt, die by u geloochent worden, al geensins lydelick zonder duuterste en rigoureuse punitie. Schepenen van der keure der stede van Ghendt, ghehoort den crimineelen ende lyfelicken heesch, by Joncheer Gillis van der Meere, onderbailliu deser stede, in quyttenesse van tselve syn officie tuwen laste ter causen van al dien gemaect, wysen en condemneren u ter plaetse patibulaire geexecuteert te worden metten vire datter de doot naervolghe ende verclaeren alle uwe goedinghen, tsy leen erfve of catheil, verbuert ende geconfisqueert tot prouffyte van huerlieder Hoochheden, onze natuerlicke en Souveraine Princen. Ghepronunchieert en geexecuteert den XXVIIJ novembre XVJ^Cdrie.

24. Cassel, leenhof, 16 juli 1604: Jan Gheestelinck[11]

Omme dieswille dat ghy meester Jan Gheestelinck van Ingoyeghem u vervoordert hebt over o[n]trent de XX jaeren, verlatende uwe schryftelicke vocatie, compacht te maecken metten boosen vyant voor te leeren beteren de toverie ende te weeten wie de selve and[e]de in der voughen dat ghy hem gaeft twee kieckens ende twee duven die ghy weeder up de eerde ende meest hem ghevende alle jaeren up Sint-Jansavont eenen zwarten haene ende V schellinghen voor elck antwoorde up uwe vraghe, twelcken gheschiet buuten Ghendt te Nonnenbussche upt zande (woord ontbreekt door vochtschade), alwaer den voornompden boosen vyant hem openbaerende in ghedaente van eenen esele ende ghy zegghende: “Ick versmaen God”, ontfynct van den zelven bo[o]sen twee teeckenen, tdeene onder u slincker borst ende tdander bynaest in de necke daertoe ghy u … (plaats overgelaten) uuyt dedet. Commende van deen quaet upt tdander, hebben dan van hem ontfanghen zeker pouder by na wos (sic), hebt daermede ghedaen zwelten eene uwe coebeeste om[m]e de cracht van dien te experimenteren ende daernaer drie (woord ontbreekt door vochtschade) uwen ghebuer ghenaemt Cornelis de (woord ontbreekt door vochtschade) by Audenaerde ter cause zy scade deden uwe vruchten. Ende continuerende in den dienst van den zelven boosen vyant, die ghy zecht ghenaempt was Sathan, hebt tzynder manynghe u ghevonden in diversche vergaderynghen van toveraers ende toveressen, dansende ende etende ende drinckende, als te Heurne by Oudenaerde by den coutre zo men gaet naer Huerne alwaer waeren ontrent XX persoonen ende ghy prooffiteerder XVJ ofte XX kieckens, te Merlebeke ontrent Ghendt ghecomen zynde waeren[12], te Wulpen daer hebt ghy gheweest in andere vergaderynghe daer de duvel u brocht ten twee tyden telcken X fagooten ende waeren ontrent XIJ persoonen onder mans en vrouwen, woonende te Looberghe in een vergaderynghe van ontrent XX, by Ramsberghe in eenen mersch alwaer den duvel u beloofde te brenghen XX van beten die ghy zeght noit ghehadt thebben, van Loeberghe ghecommen zynde woenen te Watou, hebt daer gheweest in een vergaderynghe van XIIJ ofte XIIIJ by de wech up de westzyde van Poperynghe daer ghy haddet part van hout, van daer zynde commen woenen te Houtkercke, hebt in vergaderynghe gheweest van XIIIJ ofte XVJ persoonen by den wynghaertmuer, daer ghy hadt voor u deel ontrent drie razieren en half onder appelen ende peeren, van daer ynde commen woenen te Sint-Mariecapelle hebt gheweest in een ander vergaderynghe van ontrent XIJ, hadt voor u portie ontrent XXX cruutschoven ende woonende te Hondeghem hebt gheweest in een ander vergaderynghe van VIIJ ofte IX ontrent de weeckemulde van Hasebrouc, ende deden hemlieden de zelve altyts tsondaechs naer Sint-Jansdach. Duer middel van uwen duvel ghy ghecureert hebt diversche persoonen bebuert waere ende groot menichte van peerden ende coebeesten, hebbende u effecte uuytghegheven voor openbaer beteraere ende tzelve dat doende, hebt gheseyt duer middel van uwen …(woord ontbreekt door vochtschade) wie dat zelve toverie andede ghebruuckende …(woord ontbreekt door vochtschade) omme de beesten te cureren eenighe substantien …(woord ontbreekt door vochtschade) medicamenten en omme menschen eenighe … (woord ontbreekt door vochtschade) die ghy hemlieden gaef in den hals te draeghen (woord ontbreekt door vochtschade) waere ghescreven vremde carracteren, (plaats overgelaten) ende woorden die niet en vallen in bekende taele ende cruuskens, lastende hemlieden te lesen IX …(woord ontbreekt door vochtschade) lanck IX mael paternoster ende Ave Maria …(woord ontbreekt door vochtschade) druppelen in huerlieden handen ghew… (woord ontbreekt door vochtschade)al twelcke verboden es als wesende…(woord ontbreekt door vochtschade)…ende dedet tzelve zoo te presumeeren es omme tvolck te verabuseren, hebbende oock tusschen anderen ghebruict zeicker hair als… (plaats opengelaten) ten effecte van te weeten wie toverie dede, zooals ghebleecken es zoo by u selfs kennesse als andersins. Mannen condempneren u ghejusticieert te zyne metten viere datter de doot naervolcht ende daernaer tlichaem ghevoert ende ghehanghen te weerden ter plaetse patibulaire, verclaerende u goet gheconfisqueert waer dat ghelegen zyn der mysen van justitie vooren afghetrocken.

25. Gent, schepenen, 9 augustus 1604: Betkin de Gruutere[13]

Omme dat ghy Betkin de Gruutere, in de wandelynghe genaemt Bette Trommelslagers, filia Willems, oudt ontrent LXX jaeren, gheboren van deser stede van Ghendt, weduwe van wylent Jacob de Rycke, trommelslager, u geneerende met pepercoucken ende huwelen voor de kerckdeuren te vercoopen, oft so ghy anders ghenaempt oft ghebynaempt of bekent syt, up den kerssavont lestleden, ghesien hebbende vele goede lieden van uwe condicie ende sobere gestaethede, zeer uuterlick en hooverdelick buuten den selven huerlieder staet gecleet, in den zelven avont tuwen huuse by den viere zittende, daerinne seer onverduldelick ghemymelt, ghemurmureert ende uwe groote aermoede ende soberheit en ondeucht van uwe magre, gescheurde ende ghelapte cleederen, inwendich in u herte beclaecht hebt, terwylen den boosen gheest tselve waernemende in de gedaente van een vosken, hem aldaer by u ghepresenteert en vertoocht heeft, soo hy ooc te vooren in diveersche ander gedaenten, als van een zwart mensch, een swart schaepken, eenen ghecruylocten (sic) hont ende andersints by u gheweest, en ghy tot dien daghe, soo ghy secht, hem, met tmaecken van een cruyce verjaeght hebt, als wanneer ghy ten boosen bedriegelicken versoucke van den selven boozen Godt almachtich afgeweken, u goet christendom verloochent, hem boosen u opghedreghen, ende also op u bedde deur zyne vertweefelinghe en gewonelicke valsche, idele beloften van u rycke te maecken ende van goede cleederen te voorsiene, met hem eens vleeschelic verkeert hebt, zoo al tselve tuwen laste by u eyghen vrye en ghewillege kennesse, danof met alle de circumstancien daertoe dienende, ten vele en diveerssche stonden, ter presentie van vele gheestelicke ende weerlicke heeren ghedaen, ten volle ende den rechte om ghenoughen ghebleken is; daerby ghy alsoo ghevallen syt in de meeste en verschrummelickste sonde van apostasie en sodomie die eenichsins doendelick of imagineerlic is. Bovendien dat ghy gheaccuseert ende bedreghen wort van diveersche acten van tooverie by rade ende daet van den selven boozen uwen boel voorgestelt, daermede vele goede persoonen quaede sieckten angebrocht ende ooc eenighe ende eenige aflivich ghemaect thebben, niet sonder groote en vehemente suspicie van tselve waerachtich te syne; al niet lydelic sonder duuterste lyvelicke punitie, daermede men sulcke booze en horribele faicten naer alle goddelicke, natuerlicke en weerdelicke rechten schuldich ende belast is te straffen en punieren, en alsoo u, als een schadelic ende cancerende ledt uut deser werelt te weeren. Schepenen van der keure deser stede van Ghendt, ghehoort den crymineelen heesch tuwen laste ter dier causen ghemaect, en op alles ghelet, wysen en condemneren u ter plaetse patibulaire gerecht ende gheexecuteert te worden metten viere, zoo datter de doot naervolcht. Pronunchié ende volcommen den IXden ougst 1604.

26. Hondschoote, schepenen, 4 februari 1605: Jacquemyne de Cots[14]

Omme diswille dat ghy Jacquemyne, dochtere van Jacob de Codts, jeghenwoordich huusvrauwe van Jacob Annoot, oudt eenenvyftich jaren ofte daerontrent, ghebooren van Hondtschoote, u zoo verre vergheten hebt van te verlaeten, abondonneren ende verlooghenen Godt almachtich uwen schepper, verlosser ende salychmaecker, ende u over te gheven an den boozen vyant van de helle leden ontrent de thien ofte elf jaeren. Die hem eerstmael an u presenteerde ende vertoochde up den wech tusschen de Drye Cuenynghen [ende] Houthem, andermael up [de] prostye by Jan de Vos brauwerye ende elders, in menschelicke ghedaente, ghecleet int brune zonder mantele met een handstocxken in den handt in de vorme van een jonghelynck van XVIIJ ofte XX jaeren, zoo ghy te weghe waert omme uwen man te zoucken, hebt[15] alle plaisir, joncheyt ende in gheen ghebreck te laeten, daer hy u nochtans oynct maer ghegheven heeft een Philips daeldere, anghehanghen ghetrauwycheyt toeghezeyt ende belooft Godt almachtich te verlaeten, met hem ghaende in de Hooghe Seyne, herreberghe tot Houthem daer Jacob Maes woonde, aldaer drynckende een pot bier, die ghy zelve betaelde, zoo ghy oock naerderhant bedwonghen waerdt hem te restitueren thien stuvers mits hy zeyde dat hij ghebreck hadde, waeruute lychtelick te collegieren dede indien gelt, baete ofte proffyt u alleene uppers gheleghen hadde, dat al bedroch was, maer neen u abominable vleesschelick commande. Ende zyt met hem ghegaen ten diversche tyden in de vergaederynghen van toveraers, die ghy zecht niet verkent thebben, ende booze gheesten, namentlycke up zeker bilck up [de] prostye zoo men den hooghen wech uptreckt naer Berghen thende van zeker dreveken, alwaer terstondt ghebrocht wierdt zeker berdt ghedeckt met een dwael, styck coyen- ende swynen vleesch daeruppe zynde, onghezouten, in houtten platteelen gheleit, metsgaders swaert broot, ter zyde stont zeker vulen pispot daeruute dat ze droncken. Hebt mede gheeten met hemlieden ghedanst ende daernaer gheneghen ghecnielt, reverentie ende homaige ghedaen met zeker swarte hennen die van uwen brochten an den Prinche der duvelen, die daer was zittende up zeker dryecanten blockstoel, alwaer ghy uutspraeck[t] die beweenelicke ende horrible woorden: “Ick verlooghene u Godt almachtich ende ick hanghe u duvele anne”. Die terstont de zelve henne nam ende over thooft smeet. Hebt oock twee ofte drye mael met uwen duvele, die hem deede noomen Hans Scloor ofte Scloen, vleesschelick gheconverseert, namentlyck up zeker gharsstyck tusschen de Dry Cuenynghen ende Houthem ende oock up het styck zoo men naer Berghen gaet, daer dhomaige gheschieden. Hebt voorts van hem ghecreghen zeker pouderken waermede ghy besmet ende ghemaleficiert heeft van die tyt af diversche menschen ende beesten. Namentlicke gheleden ontrent de vyf jaeren Betken Vermersch, zustere van de huusvrauwe van Pieter van de Walle, die ghy benoomen hebt met zeker appelsticx, bestroyt met tzelve pouderken, haer rechter ooghe, haer laetende onverdraghelicke smerte boven de zelve ooghen dat haer dochte dat men topperste van de zelven ooghen uuttrock met crauwetten. Zeker tyt daernaer met eenen lach ofte blaes zoo zou woorden jeghens u hadde ter causen van zeker caes, hebt ghy benoomen haer ander ooghe daerby voughende diversche doemen, quellaigen ende phisomien die haer jeghenwoordelick noch by blyfven zulcx dat ze noch dach noch nacht ruste en heeft, gheene oorzaecke ofte emmers zeere cleene omme dies te doenen ghehadt hebbende als alleene up haer ongherust zynde ter cause van troghen van sayen ende dat zou eens, zeker haer schorcleet ghewasschen hebbende, het zop zoude ghegooten hebben in de vulwaer, zulcx dattet liep duer de ghoote in uwen vulpi. Hebt bevoorts u mans vrienden zelve nochte donnoozel bloeykens niet spaeren[de], leden ontrent de twee jaeren en half, commende te Sampsoens Lambouhem van wiens huusvrauwe uwen man noom es, ende vraeghende naer een liste die in tonghereet was ghetrocken, van onder u schortecleet zeker coucke ofte wittebroet ende ghesteken, uut duvels naeme bestroyt wezende met tzelve pouderken, in de handekens van [t]kyndt van den voornompden Lambouhem ghenaempt Barbelken, out doens ontrent de drye jaeren, waermede ghy tzelve kindeken zulcke tourment anne ghedaen heeft in zyn oochsckens dat compassie was om zienen; zecht omme dies te doene gheen andere oorzacke ghehadt thebben dan dat ghy gheen rekenynghe en conste cryghen van voornompden Sampsoen ende zyn huusvrauwe van tghone zy u schuldich waeren van wulle; hebt oock de voorleden zomere, ghecompaingneert met uwen duvele, bestroyt met het voorseyde pouderken een misken dat de koyen wachte up de wech van Houthem ende zeker calf dat daer weede, zulcx dat het zelve calf daernaer gheswolten es ende het misken groote pyne in zyn leykens gheleden heeft, maer es ten lyfve ghebleven; zecht tzelve u gherapporteert gheweest thebbene van uwen duvel mits ghy tzelve meyskin niet en kende; van ghelycken in de bruloft van Michiel Maes, leden ontrent de drye maenden tsavonts naerdat gheghift was, staende by Joos Maes hebt ghebrocht zeker glas biers gheinfecteert met voornompden pouderkin, twelcke hy Maes ghedroncken hebbende zonder achterdyncken, heeft terstont hem qualyck ghevoelt ende naerderhandt by experientie benomen donverdraghelicke operatie van u devolghen (sic) medicinen die hem benaut zoude hebben ter doot ten hadde gheweest de contrarie goddelicke remedien in tyden ende wylen by hem anghegaen; daer hy u nochtans niet misdaen en hadde, zoo ghy zelve zecht, dan lychtveerdelick somwylen ghezeit: “Laet noom ende moye wel vergaederen, het zal my wel te proffyte commen” ofte dierghelycke woorden in substantie; daermede noch niet tevreden wezende, leden ontrent de twee maenden daernaer Bernaert van den Broucke ende zyn huusvrauwe zeere zieck ende cranck waeren, ghy ghevraecht zynde by Cornillieken, dochtere van den zelven Bernaert, om zes ponden parisis te leveren om vadere ende moedere te assistereren in huerlieden noodt, hebt ghy die eerst gerefuseert als gheen gelt hebbende, daernaer zyt in den navontstont ghecommen ten huuze van zelven Bernaert ende naerdien ghy ghevraecht hadde hoe datter al ghynck ende andtworden ontfanghen van zeere soberlyck, hebt ghegheven an Bernaerts huusvrauwe van welcken uwen man oock [noom] es, een dobbelen colbertin ende an de kynderen wittebroot, namelick eenen an Bernaerdeken ende Perynken die fray ende ghezondt waeren, hebt, alle natuerelicke compassie bezyden stellende, met tselve wittebroot betoovert in alle zyn leykens, tzelve meisken Bernaerdeken laetende ghezondt omme alzoo beter te bedecken ende pallieren u messant ende vals voornemen, hoewel ghy zecht tzelve ghedae thebben by bedwanghe van den duvele, de reste van pouderkin dat lettre was hebt ghy ghedoocken in u hennecot, dat ooc was bevonden es; ende hier ghezien als achtervolghende uwen oopene confessie binnen en buuten [torture] ende oock in ghevolghe van den informatien ende confrontatien ten dien ghehouden ende ghedaen, niet zonder vehemente presumptie van vele andere maleficien ghecommitteert thebben deurdien ghy opentlick belyen hebt u te schamen van de enermiteit van u misdaet, wezende al stycken ende delicten abominable ende horrible, behelsende apostasie, idolatrye, sacrilegie, moort, maleficie, adultrye, sodomye, sortileegie ende alderhande gruwelicke delicten directelic jeghens, ende in versmadenesse van de Goddelicke Majesteyt ende zyn heylich gheloove, ende voorts in preiudicie van onser neven naersten ghesontheyt, leven ende welvaert ende bydien gheensins lydelic nochte verdraghelic zonder exemplaire punitie anderen in exemple. Dienvolghens, ghehoort den cryminelen heesch ende calange tuwen laste ghemaeckt by ende van weghen Joncheer Ferdinande de Waeryngny, bailliu dezer stede, uuter name van hooghen edelen ende mooghende heere Mijn Heer Jooris van Hoornes, Graeve van Houckercke, Heere van Hondtschoote etc., tenderenede ten fyne van u ghecondempneert thebbene by den scherprechtere ghebrant te zyne an een staecke totten pulvere met confiscatie van allen uwen goederen, waer die ghestaen ende gheleghen zyn, sheeren proffyte, soo eyst dat schepenen ende cuerheeren der voornompde stede ende heerlichede van Hondtschoote, up al ghelet ter maenynghen als vooren, recht doende, hebben u Jacquemyne voornompt ter cause van uwee voorscreven enorme zonden ende mefusen ghecondempneert ende condempneren by dezen by den officier criminel gheleet te zyne voor het stadthuus dezer stede ende aldaer an een staecke van levende lyfve ter doot ghebrocht te zyne metten stroppe, eerts verworcht zynde ende daernaer ghebrant ende gheconsumeert totten pulvere, verclaersende alle uwe goedynghen, tsy meuble ofte immeuble gheconfisquiert ten proffyte van den heere ofte diet met rechte toebehoort. Ghepubliceert den XIIIJden sprocle 1605 in open ghebannen vierschaere.

27. Nieuwpoort, schepenen, 30 augustus 1605: Jan de Munck[16]

Omme dieswille dat ghy, Jan, de soone Jan de Munck, van Hooghlee, gheprocreeert by Christine Tacks, die uw vader en moeder waeren, ledent beth als twee jaeren, gaende naer tleger voor Oosthende, jeghens de heylighe gheboden van Godt almachtigh, vergetende den ongrondelicke weldaet by uw ontfaen van onsen lieven heere Jesus Christus, synen eenighen soone, uwen ende ons allen schepper ende salighmaecker, hooft der christelicke, catholicke, apostolicke, Roomsche kercke, uw deur uwe goddeloose boosheyt afgryselick vervoordert hebt by den boosen raede van den viandt van der helle uw aldaer te ghemoete commende in de ghedaente van een vrauwspersoone, ghecleet met een swart lyfveken ende segghende: “Begeert ghy in my te ghelooven, ghy sult altyts goede vente hebben”, met claeghelicke belofte van uwen heere ende Godt almachtigh af te gaen, vervloeckende uw christendom ende doopsel, hem aenbiddende, ende in teecken van grouwelicke compacte eenen Enghelschen penninck van vyf stuyvers ghevende. Den welcken boosen viandt, by naeme Serpentin, uw alsdan den naem gaf Sabadyn met belofte dat ghy cryghen soude sulcks als ghy begeeren wilde. Uw vindende ter boose vergaederinghe ten zelven daeghe, eens int gaenen ende daernaer int wederkeeren van het voorschreven legher te Westhende in de duynen met den zelven uwen boosen gheest ende met vyf ofte ses andere, soo mans als vrauwen, ende merckelick met Mecheline Baerts in de wandelinghe haer naeme, een duytsch wyf uyt tlegher ende een ander van seker Italiaen, aldaer dansende met uwe quaede Serpentine ende haer vleeschelyck bekennende, met andere vrauwen vechtende ter cause van den selven danse ende van haere blauw ghesleghen syt, volghens uwe selfs bekentenisse, al schuymbeckende thuys ghecommen, in welck Serpentines boose platse een anderen viandt ofte duyvel, by naeme Sabadyn, die uw naer loocheninghe van Godt almachtich, uw doopsel ende christendom, heeft, naerdien ghy hem aenbeden ende voetval ghedaen hadde, ghegheven den naeme van Sabadyn. By wiens ende welckens duyvels onbehoorlicke middelen hebt ghecommitteert de naervolghende straffelicke misdaeden. Te weten, onbehoorlick ghecreghen van Jaecques Palynck tgheldt by uwe huysvrauwe aen hem ghetelt de somme van twee ponden grooten Vlaems. Ende alsoo uwen boosen gheest uw toegheseght hadde al tghonne dat ghy gheraecken soude, soude bederven met quaede vloecken, soo ghy Jan de Wymere met simpelheyt aenghedaen hebt. De swynen van Grandeur, vivandier ofte zoetelaere voor Oosthende, doen swelten by uw aen hem ghelevert ende vercoght. Godefroy van de Weghe hebt ghy ghemeent te bederven, twelck belet is gheweest door Godts almachtighe gratie volghens uw selfs verlyt. Serpentine uw gheteeckent hebbende op uw rechterschouderblat ende Sabatyn op uw rechter dye, door wiens duyvelsche secrete leringhe ende boose inghevinghe ghy ghecreghen hebt het terwemeel van Jan Verdieu; mits hem Verdieu belastende dat hy op syn billiet voor uw ter meulen soude doen soo hy ghedaen heeft een sack graen, ghy daervooren ende daerdeure onbehoorlick cryghende 16 ofte 20tig sacken terwemeel, mitsgaeders oock syn gheldt totter somme van 10 ponden grooten Vlaems, die ghy hem gheleent hadde by middel van tselve te gheraecken. Soo ghy oock met de raeckinghe ende quaeden inwendighen vloeck raeckende ende naeckende den vingher van Laurensken Carpentiers, syne huysvrauwe, ghecauseert heeft haere sieckte, volghens uwe vrywillighe belydenisse. Soo ghy oock oorsaecke gheweest hebt van het doolen ende breken van den waghen van Bussaert van Ghenaechte, allessints door uwe quaede wenschen ende vloecken als vooren. Insghelycks hebt ghy by den zelven middele ghewonnen op Andries van Droome, ten zelven tyde binnen de prochie van Ramscappelle vernachtende, seker gheldt. Hebt oock ghenaeckt met quaede meeninghe dhuysvrauwe van Carel Cornelissen. Soo ghy ghelick beclaeghelick ter biechte ende ter heylighe ende hooghweerdighe sacramente ghegaen synde te Beloken Paesschen lestleden, twelck ghenut hebbende, hebt by boose ende quaeden wille gheraeckt uwen Sabatyn, tzelve uuytghebraeckt in misachtinghe tuwer artikel (sic) in de vuyligheyt, niet wetende ofte tzelve wegh ghevaeght is ofte niet. Van ghelycken hebt ghy by synen boosen raede ghenomen twee aerde ruysels int Steegher polderken, die smytende in de waeteringhe aldaer tot bederf van de beesten ter zelver plaetse loopende ende garsende, tzelve alsdan ghepacht by Louys Lieven; twelcke niet ghevraecht en heeft, soo oock niet ghedaen en hebben de schroomelicke snoode vloecken omme te bederven de brauwte van den bovenschreven Louys Lieven. Ende ontfanghen hebbende eenen valschen gulden ghedruckt metter munte van haere doorluchtighe Hoogheden, hebt die uuytghegheven aen Herreman de Smit omme die te beschicken met ander gheldt aen Mattheus Velle tot Ypre van coop ende leveringhe van graenen, daerdoor ghy proffytteerde I^C pondt grooten Vlaemsch. Bollende ter viervoete deur uw been, by quaede ingheven als vooren, hebt ghewonnen twee stooppen biers op de dienaers van Carel van Acxsel, verdroncken ende verthairt by ulieden op tfort van den vuyster te viervoete ende by hemlieden betaelt aldaer. Tanderen tyde ghy ghewandelt hebbende naer trauinghe daer te vooren op een sondagh ofte mestdagh naer noene, ende vraegende uwen bosen Sabbatyn neffens tfort van Trevitheyt, wat ghy daer quaem maecken, ghy antwoorde: ‘Ick comme wandelen”, ende segghende: “Ghy moet een canneken bier te viervoete drincken”, ghy replicqueerde: “Ick en hebbe maer neghen stuyvers, myn wyf soude het weten”, seyde den zelven bosen Sabbatyn: "Tghonne ghy verthairt, ghy sult het wedercryghen", hem ter handt doende een valschen quard descus, die naeckende ende het zelve gheldt gheraeckt hebbende, seyde: "Bussele, den dienaer van den voerder, sal meenen dat hy gheldt in syn beurse steken sal en het sal in uwe maele wesen", soo toock terstont ghesciet is. Hebt oock ghedaen sterven den persoon van Jan de Mey, uuytte dies hy als maender van den broode hy altydts ter poorte quam staen omme uw broodt te weghen, twelcke ghy naer tlegher was voerende, hem visiteerende in syne hutte ongheroepen ende draeghende een eyeren koecke. Ende nietjeghenstaende dat den zelven Jan de Mey uw danof bedanckende was, hebt hem ghenaeckt met uw slynckerhandt ende voet ghevende hem een vloeck inwendigh, de welcke was: “De moordt moet uw steken”. Den welcken Jan niet seer langhe achter leefd. Twelck ghy ghemeent hebt te doenen aen den persoon van meester Joos de Boode alsdan in den eedt van den broode, twelck ghy niet connende doen in syn persoon, hebt over twee jaeren, Baefmisse naestcommende, doen versmooren een syn donckere grauwe merrie kachhel, twelck ghy raeckende met een ruysel van aerde, versmoort is in de Leeckevaert, doende by raede van uwen boosen Sabatyn, het ghewichigh broodt booven ende het onghewichtigh beneden in den sack, welcken boosen Sabbatyn ghy by daeghe wel ghesien ende ghekent hebt ende niemant anders die aen hem niet en gheloofde. Hebt oock gheweest, ghedwonghen by uwen vriendt Sabbatyn, ten Leeghwater omme te bederven twee coopvaerders francynen ghelaeden met wynen, tjaer in de somer, teene addresseerende aen Jaecques Clou ende het andere aen Jaecques Waeverams. Twelcke ghy niet en heeft connen doen deurdien dat de lieden daerinne wesende catholick waeren. Hebt oock doen quellen den sergeant du Ghourt hem slaende op syne borst deur het misverstandt van leveringhe van broode ghedaen aen Margriete, de weerdinne tot Raverzyde. Soo ghy oock hebt doen swelten seker merrie ende kachhel toebehoorende Ghirne, weerdt tot Raverzyde voorseit, omme dieswille dat hy tuw niet en wilde overlaeten voor de somme van 26tigh guldens; tzelve slaende over de borst ende segghende de: ‘Moordt moet uw steken”. Hebt oock ghecreghen finesselyck van den solder van Jan Secq, weerdt in den Keyser, de nombre van LXtigh spindt haever deur uwe handelinghe ofte ghenaeckinghe, ende dat ten diversche stonden, die uwen boosen Sabbatyn ghebracht heeft in uw ghebrachte saecken in tstraetken van Gaspar Oliviers, de welcke ghy vercoght heeft in het legher allincxkens voor Oosthende. Hebt oock de koeyen van Hans van Gendt, tot de nombre van vier toe, met ghelycks van Franchois Verclyte, oock in tghetal van viere, doen verschieten heurlieder coleuren by boose ordonnantien ende raedt als vooren. Hebt oock, volghens uw selfs bekentenisse, ghedaen sterven by den zelven middele ende boosen raede, den persoon van meestere Jan de Waele, woonende in Camerlynckxambacht. Hebt oock bedorven ende doen blyven seker merrie toebehoorende den soone van Grampere, weerdt tot Raverzyde, corts naer tovercommen van Oosthende omme dieswille hy tuwen huyse gheen meer broodt en haelde. Hebt oock ghecreghen by den zelven quaeden boosen middele het meel van lieden dat naer uw ghemaelde graenen ghemaelt wiert; tgheldt van andere lieden cryghende met dat te raecken by den voorschreven quard descus die telckenwerf eerst tmeeste ghetuygen wesende van uwen boosen Sabatyn. Hebt oock gheweest ten huyse van Cornelius Abordin, brauwer ten optrecke neffens dese stede, ende gheen ghist naer uwen appetyt connende cryghen, hebt hem ende syn huysvrauwe langhe doen quellen by middel als vooren, schimpende in henlieden brauwte met smyten van aerde ruyssels in den brauwput. Hebt by ghelycke uw boosen middele doen sterven Roelandt Ghyselbrecht, den dienaer van Louys Lievens, mitsgaeders Cornelius Ghyselynck, weerdt in de Vier Aimons kinderen, om reden, ulieden bekent volghens uw wettelycke verlydenisse alhier achterghelaeten, uuyt cortheyt, al volghens uw selfs verlyt ende vrymoedige bekentenisse. Alle welcke voornomde horribele, execrabele ende detestable, boose, goddeloose wercken by uw verleden van quaeder consequentien nerghens syn lydelick nochte verdraeghelick in alle goede ende goddelycke politien sonder condigne punitie naer de gheleghentheden van uw boose misdaeden, andere in exemple. Soo ist dat burghmeestere ende schepenen deser stede, op den heessch ende calaigne van joncheer Robert de Clerq, bailliu, t’uwen laste ghemaeckt ende ghenomen, ende daerjeghens ghehoort uwe deffensie, niet sonder groote suspitie van uw meerder verhoolen quaet, merckelick van meer lieden ofte onredelycke dieren, hebben uw ghecondemneert ende condemneeren mits desen over trecht, mits desen gheleedt te wesen op de marckt deser stede ende aldaer van lyfve ende leven[17] ter doodt ghebracht te worden met den vyere, ende teynde dies uw lichaem ghevoert te worden ter platse patibulaire ende aldaer ghehanghen aen een staecke ofte cryckgalghe in exempel van andere. Ende voorts ulieden condemneerende in de mysen van justitie, vanghenisscosten, callaingieren alle uwe goederen waer die ghestaen ende gheleghen moghen wesen ten proffytte van haeren doorluchtichste hoogleden, ofte de ghonne die aen uw recht pretendeerende. Alsoo gheprononceert op den 30en ougst 1605 ter presentie van volle Collegie.

28. Nieuwpoort, 30 augustus 1605: Mechelyne Foelaert[18]

Uute dien ghy Mechelyne, de dochtere Pieter Foelaert, weduwe van Anthuenis Baert, gheboren van Ramscapelle, oudt …[19] jaeren ofte daerontrent, u leden vier ofte vyf jaeren, contrarie de ghebooden van God almachtich ende verghetende den onsprekelicken weldaet by u van hem gracieuselick ontfanghen metsgaeders van onsen lieven heere Jesus Christus, zyne eenighen zoone, hooft onser heylighe moedere der christene, catholicke, appostolicke, Romsche kercke, duer u goddelose boosheyt vervoordert hebt hem af te gaen (dat te beclaghen es) in het Langheles onderweghe Nieupoort ende Veurne, ghelaeden met een vischcorf, ende anne te hanghen zeker boozen gheest, ghenoemt volghende u verlyt ende kennesse Belial, ghecleet int zwaert laecken, van den oude naer u beste ghedyncken zes en twintich jaeren, u int ghemoet ghecommen ende van hem ontfanghende vyf grooten naer afganck ende verzaeckynghe van uwer naeme ende christendom by u ontfaen int heyligh sacrament des doopsels, hem voetval, knyeenbughynghe ende updrachte van uwer ziele doende, met laste van u betrauwen ende hoope up hem alleene te stellen, u alsdan ghevende de naeme Coucxken, twelcke ghy al ghedaen hebt, volghende u zelfs kennesse. Den voornompden Belial, hoopende uwe vischcorf dragen, in den avent achter Baefmesse u vleesschelick aldaer tweemael bekennende ende ter hant doende zeycker zwaert saicken ofte pouderken, duer wiens boozen raede ghy daermede quaet doen zoude, zoo ghy ghedaen hebt merckelick met het zelve doen sterven het kyndt van Jan Lievens, Maiken van de Weghe ende Franchoise Maubert, Maiken Boogaerts, Maiken Fricks ende Laueryencken Moemens langhe doen quellen, zoo ghy oock van tselve sayken ofte pouderken, al volghende u eyghen kennesse, ghesmeten hebt in de cavve van huuse van Pieter Clou, stoeldrayer, daerduer zyne huyzvrauwe langhe verstopt was in rieken ende smaeken. Zo ghy oock u ghevonden hebt ter boose vergaederynghen ende dansen met huer naeme Fransyne Blocks ende andere in zeycker elstken ontrent Bulscamp oock van ghelicke mette voornoemde ten abominable dansen in de duynen neffens deser stede, alwaer telckens was speelende up de chieter een cleyn manneken met eenen zwaerten baert ghenaemt Tripetken, ghy aldaer visch draeghende ghecockt by uwen boozen Belial ende dander zo koeyen- als scapenvleesch ghereet by elcks respectivelicken quaden boel, de spyse ghestelt zynde up huerlieden schortecleet, broot wezende zonder zoudt ende dranck groot bier zynde, al volghende u zelfs verlyt ende vrymoedighe kennesse. Alle welcke voornompde horribele, execrable ende detestable, quade wercken van quaeder consequentien negheensins lydelick syn nochte verdraghelick in alle goede, goddelicke politien zonder condigne punitie naer de gheleghentheden van uw boose mesdaeden anderen in exemple. Zoo eist [dat] burghmeester ende schepenen deser stede, up den heessch ende calaigne van joncheer Robert de Clerq, bailliu, tuwen laste ghemaeckt ende ghenomen, ende daerjeghens ghehoort uwe deffensien, niet sonder groote suspitie van uw meerder verhoolen quaet merckelick van meer lieden ofte onredelijcke dieren, hebben uw ghecondemneert ende condemneeren mits dezen over [recht], mits desen gheleedt te wezen op de marct dezer stede ende aldaer van levende lyve ter doodt ghebracht te worden met den viere ende theynde dies u lichaem ghevoert te worden ter platse patibulaire ende aldaer ghehanghen aen een staecke ofte crickghalghe in exemple van andere; ende voorts u condemneeren in de misen van justitie ende vanghenescosten, adjugeren alle uwe goederen, waer die ghestaen ende gheleghen moghen wezen ten proffytte van haerlieden doorluchtighe Hoogheden ofte de ghonne daeran recht pretenderen. Gheprononchieert collegiale vergadert den XXX augustus 1605.

29. Oostende, schepenen, 16 november 1605: Lievine Inghelberts[20]

Ghezien by burgmeester ende schepenen van de stede van Oostende den criminelen heesch by Joncheer Balthazar van Lockenburch, bailliu van der voorseyde stede, aen hemlieden overgegheven ende ghemaect ten laste van Livyne Ingheberts ofte zo zy anderssins by haer cristelicken naeme ghenaemt es, gheboren van Nieupoort, huysvrauwe van Gabriel Monbardier, ter cause dat zy haer vervoordert hadde te bestelen ende berooven Jan van Steelant alwaer zy als dienstbode ghedient hadde den tyt van drye ofte vier maenden, ende daerenboven noch haer vervoordert hadde, contrarie de gheboden Godts ende ordonnantien van onse moeder de heylighe, catholycke ende Roomsche kercke, te abondonneren, verlaeten ende verloochenen Godt almachtich ende den boosen vyandt van der hellen anne te zweeren, ende metten zelven vyandt, ghenaempt Jacques over thuys, tot acht diversche reysen vleesschelick te converseren, alle saecken wesende execrable ende innorme jeghens alle redene van natuere ende niet lydelick sonder condigne punitie ter exemple van andere. Ende dienvolghende dheesschere daerby hadde gheconcludeert sverweereghens laste dat zy by sententie diffinitive ende over recht over haere voorseyde innorme faicten ende delicten ghecondempneert soude worden gherecht te zyne metten viere, zulcx dat de doot daernaer volghen soude met confiscatie van alle haere goedynghen waer die ghestaen ofte bevonden souden syn. Ghesien voorts by de voornomden burgmeester ende schepenen de preuve ende informatie in de zelve saecke beleet ende daeruppe ghehoort de voorseyde verweereghe metgaders haer eyghen volontaire confessie, verlyt ende kennisse van al dies voorschreven ghedaen, ende up alles wel ende rypelick ghelet hebbende, biddende de verweereghe om gratie voor rigeur van rechte. So was de verweereghe ghecondemneert ende condemneren haer by desen ende over recht, ghewoelt te worden aen eenen staecke zo datter de doot naer volcht, ende voorts haer lichaem ghebrant te worden in pulvere ende in assccen, ende de zelve asschen begraven te worden ter plaetse met confiscatie van alle haer goederen zo verre zy eenighe heeft sheesschers profficte, ende voorts te betaelen de costen ende misen van justitie. Aldus ghepronuncieert up den zestiensten dach van november int jaer zesthien hondert ende vyfve.

30. Nieuwpoort, 3 december 1605: Mayken de Zitter[21]

Omme dieswille dat ghy Mayken, de dochter van Jan de Zitter, gheboren van Sint-Winnocx-Berghen, huusvrauwe Jan van Doorne ofte zoo ghy anders ghenaemt zyt ofte ghebynaempt zyt, u vervoordert hebt leden den XL, jae vyftich jaren ende bedt, verghetende Godt almachtich zyne gheboden ende weldaeden van hem ontfaen, den zelven heere ende Godt verloochenende ende afgaende, aen te hanghen ende ghelooven in de boosen vyandt van der helle, by u ghenaemt Niemants vrient, Zeldecam ende Clauwaert. Ooc dat ghy u van den zelven tot diversche reysen hebt laeten onbehoorlick bekennen ende metten voornompden Clauwaert ende anderen booze gheesten, metgaders eenighe uwe complicen, ghedanst zoo ontrent den groenen dyck als voor de letste reyse in den voorleden zomere int Widau. Daerenboven dat ghy oorzaecke gheweest zyt duer uwe quade vloecken ende weynschen uut crachte van compacte met uwen booze vyanden ghemaeckt, van den doodt van Franchois Gheerebaert ende Valentyn de Conync, uwe eerste mans, ende van zekeren soldaet van de compaignie van Capitain Mourbais, die naer quellaige van eender maent ghestorven es. Inschelycx hebt ooc leden de vier jaeren ofte daerontrent doen zwelten zeker coebeeste ende een jaerlynck stierfven ende bovendien bedorven leden twaelf jaeren zekere twee ghemeten vruchten. Hebt ooc van uwen boosen Clauwaert, ghecleedt int zwarte ende aenghecommen leden XV jaeren ofte bet up een cruyswech tuuschen Dixmuide ende deser stede, ontfaen eenen vyf grooten penninck, metten welcken, ende uut crachte van den compacte metten zelven boozen ghemaeckt vercreghen hebt van eenen soldaet by namen Johamille, alsdoen dienende onder de compaignie van Capitain Mourbais voorseyt, de somme van vyf en twintich stuvers ende noch van twee andere vrauwen de somme van XV stuvvers. Dat ghy ooc leden ontrent de twee maenden, by laste ende byzyne van uwen boozen Clauwaert, ghesleghen hebt met eenen quaden weynsch Jheroontken het knechtken van Pieter Deurnaghel, ende datte int schuttershof van den hantboge tusschen beede de doelen, slaende tzelve tweemael up zyn schouderen, daerduere zieck wordende ende gaende al quellende, ende dit alvolghende ende blyckende by u zelfs kennesse ende verlyt zoo binnen torture als anderssins omme ghenouchen, wezende alle ongoddelicke execrable zaecken van quaeder consequentien ende meriterende corporele punitie andere ten exemple. Daeromme zoo eyst dat burghmeesters ende schepenen deser stede, up den heessch, fynen ende conclusien Joncheer Robert de Clerq, bailliu, daeruppe ghehoort uwen antwoorde ende verlydt, u ghecondemneert ende condemneren gheleedt mits dezen gheleedt te wezen up de marckt dezer stede ende aldaer gheexecuteert te worden aen een staecke metten den viere zoo datter de doodt nae volght, ende thende dies u lichaem ghevoert te worden buyten dezer stede ter platse patibulaire ende aldaer ghehanghen aen een staecke ofte crickgalghe, verclaerende al u goet, tsy leen, erfeve ofte catheyl waer dat ghestaen ofte gheleghen is verbeurt ende gheconfisqueert ten proffytte van haerlieden Hoogheden ofte van de gone diet behoort, de misen van justitie daerof vooren gehdeduceert. Gheprononchieert den IIJden december 1605.

31. Nieuwpoort, schepenen, 19 januari 1607: Neelcken Coopman[22]

Omme dieswille dat ghy Neelcken, de dochter Pieter Coopman, inghebooren dezer stede, oudt LXX jaren, huusvrauwe van Eloy de Corte, jeghens de heilighe ghebode van God almachtich, vergetende den ongrondelicken weldaet by u ontfaen van onzen lieven heere Jesus Christus, zynen eenighen zoone, uwen ende ons allen schepper ende zalichmaker, hooft der christelicke, catholicke, apostolicke, Romsche Kercke, u, naer u vriwillich zegghen, over de jaeren vyfve deur de sollicitude van Maye Zitters, in de wandelinghe Warmouziers, verghezelscapt met Mechelyne Barts, vervoordert hebt snoendachs te gaenen ende vinden int vinckevelt neffens deser stede by het Widdau, aldaer onderlynghen coutende ende clappende metgaeders daernaer dansende ende by laste van den voornompden Maye Warmouziers knielende, naer al het welcke upgheresen terstont zynde, zoo tgheleeck uuyter aerde, volghende u vriwillighe verlydt ende kennesse, drie boose gheesten, te weten Mayes, hooft van dezen danse, ghenaempt Clauwaert, Mechelines Couxken ende den uwen Reusekin, met huerlieden daernaer dansende handt ende handt up de lichtverdighe liedekins aldaer ghesonghen by de voorschreven Mechelyne Barts. Ende van u boos Reusekin ontfanghen hebbende zeker zwart zaytkin ofte graenkins, dienende zoo hy u lastende tot bederf van persoonen ende crancken van ander lieden neerynghen, merckelick met het zelve persoonen met eenen quaden vlouck ghenaeckende ende tot crancken van neerrynghe tzelve zaet up de zillen smytende van de lieden huuse. Hebt oock naer tontfanghen van tvoornompt zaeitkin uwen heeren uwen God, name ende christendom verzaect ende afghegaen, dat te beclaghen es, ende uwen voornompden boose Reusekin trauwe ende beloofte toeghezeyt met updrachte van uwe ziele, u alsdanne ghevende de name Ciron, met hem contract maeckende dat al tghonne ghy vervloucken ende ghenaken zoude dat tbederfven zoude. In den zelven dans vleesschelick bekent gheweest hebbende van uwen boosen Reusekin, ghecleet met een blaeu paltrooxkins ende een zwart brouxkin, jonck dynck volghende uwe kennesse, in de candt van XXV ofte dertich jaeren. Zoo ghy tanderen tyden van hem vleesschelick bekent zyt gheweest, doende in den zelven dans offerande an Clauwaert, den boozen gheest van Maye Warmouziers met een vyf zes penninck, zoo oock Mechelyne Barts hem cussende, Maye Waermouziers haer boel Clauwaert ghecleet in doncker groen met slommen voeten eenen stuver. Hebt u daerenboven noch ghevonden in andere distincte boose vergaderynghen ende abominable dansen, merckelick tusschen Lombartzyde ende Westhende, oock up de groenen dyck tusschen Lombartzyde ende den Bamburch met Francyne Blocx, de zelve in alle deze abominable vergaderynghen altyts conninginne gheweest hebbende, ende andere alhier achterghelaten om redenen, doende offerande an svoorseyts Francynes booze, by name zoo ghy verleden hebt Capitain Eenooge met een vyf zes ende Francyne eenen braspennynck elck van V L, gheconvoyeert zynde int wederkeeren by zynen boose totter stede. Welcken al niet jeghenstaende hebt by middele van het bovenschreven detestable accord ende contract met eenen quaden weinsch ende vlouck ghenact den persoon van Lambrecht Aernoult up den Lekensluys, zegghende: “Met reverentie ghesproken den duvel zeerde den veynt”, uuytedien, zoo ghy zeyde, hy afjonstich was van dat uwen man ter caye was werckende, causeeerde alzoo tzelfs Lambrecht lanckduerighe zieckte ende daghelickse quellaige. Hebt oock met dusdanighe quaede weinsch vervlouct Janneken, dhuusvrauwe Jaecques Schattynck, insghelicx Maeyken Pitte bedorfven met quaede vlouck ende weinsch ten upziene van V L ghemeene ghecochte appelen. Hebt oock vervlouct Tanneken Scheers. Hebt insghelicx ghesleghen met het zelve pouderkin ofte zwart zaet Neelken, de dochter Jan Laureins met quaeden weinsche daerduere zou drie ofte vier daghen daernaer cranck gheworden is den tyt van drie weken, omme dieswille dat zou, zoo ghy verleden hebt, met u besich gheweest hadde up de marct van dat ghy van de conste wart. Van ghelicken hebt tvoornompt onbehoorlick zaet met quaede weinsche ende vlouck alsvooren ghesmeten up het lichaem van Perynken, de dochter Passchier Cools, omme het zelve, volghende u eighen vriwillighe kennesse, van cante te helpen, tzelve corts daernaer nochtans cranck bedeghen zynde, omme redenen dat ghy met zyne moedere hooghe woorden ghehadt hadde. Hebt daerenboven met abominable weinsch ende impreciatie over een jaer tyts, naer den ommeganck, totter doot doen quellen Maeyken, de dochter van Michiel Machtelynck, zegghende: “Den duvel schende u, ghy quade prie”, ende dat omme het verwyssel van een ey. Jae dat argher is, ende van teen quaet tot ander meerder commende ende in uwen boosheyt persevererende, hebt doen sterfven den persoon van Jan van den Berghe, arbeyder, met hem kivende omme de goote, hem de pestilentie weinschende, corts daernaer deze werelt overlydende. Daerenboven alzoo ghy heylich Kersdach lastleden te biechte gaende ende ten heylichen autaer, hebt volghende uwe kennesse verzweghen an uwen biechtvader deze afgriselicke alliantie die ghy hadde met u boos Reusekin, insghelicx den beclagelicke ende beweenelicke afganck van God almachtich. Alle welcke voornompde horribele, execrable ende detestable, boze, goddeloze wercken by u vriwillichlick verkent ende verleden, wezende van quaeder consequentie negheensins lydelick nochte verdraeghelick in alle goede, goddelicke politien zonder condigne punitie naer de gheleghentheyden van uwe boose misdaden andere in exemple, zoo eyst burchmeesters ende schepenen dezer stede van der Nieupoort, up den heesch ende calaingue van Joncheer Robert de Clerq, bailliu, tuwen laste ghemaect ende ghenomen, ende daerjeghens ghehoort uwe deffensien, niet sonder groote suspicie van uw breeder ende meerder verzweghen quaet, merckelick van meer persoonen zoo in lyfve als goede metsgaders andere creaturen bedorfven thebben, hebben u ghecondemneert ende condemneeren over recht mits dezen gheleet te worden up de marct dezer stede ende aldaer van levende lyve ter doodt ghebraecht te worden metten viere ende theinde dien u lichaem ghevoert te worden ter plaetse patibulaire ende aldaer ghehanghen aen een staecke ofte cricgaelghe in exemple van andere. Ende voorts u condemneeren in de misen van justicie ende vanghenissecosten, adjugeren alle uwe goedynghen waer die ghestaen ende gheleghen moghen wezen, ten proffytte van haerlieden doorluchtighe Hoogheyden ofte den ghonnen daeran recht pretendeerende. Actum ende aldus gheprononchieert up den XIX juny 1607 ter presencie vant vulle collegie.

32. Laarne, leenhof, 11 september 1607: Paesschyne Neyts[23]

Omme dieswille dat ghy Paesschyne Neyts, filia Pauwels, huusvrauwe van Pieter Tweecruys ofte zoo ghy anders ghenaemt ofte byghenaempt zyt, u zoo verre hebt vergheten als dat ghy verlatende Godt almachtich uwen heere ende scheppere, ende aenhanghende den duyvel van der hellen, viant van het mensschelyck gheslachte, die hem u heeft gheopenbaert over eeneghe jaeren in de ghedaente van een calf soo ghy te weghe waert naer den huuse van Michiel Schepens omme u dochterken aldaer dienende te gaen bezoucken in haere ziectte, haer mede draghende eeneghe appelen ende een pinte biers, als wanneer ghy van den voornompden boosen viant in de voorseide ghedaente aenveert hebt eenen appele, den welcken ghy tzynen bevele hebt ghestreken jeghens uwen buyck ofte voorschoot, ende by zynen bedwanghe hebt dien ghepresenteert an Janneken Scheers, huusvrauwe van den voornompden Michiel Schepens, de welcke, danof ghegeten hebbende, es corts daernaer zieck bedeghen, ende naer grootte allende ende miserie deser werelt overleden, altyt claeghende ende te kennen ghevende haer tzelve metten voornomden appele ghedaen gheweest thebbene. Syt ghy oock daernaer, uwen man absent zynde als soldaet in de bende van ordonnantien voir de stede van Oosthende, ende ghy droevich zynde ende mistroostich ten opziene van uwen last van kinderen ende verlies van uwe tytlyke goederen, hebt den zelven boosen viant zienelick by u laten commen in de voorseyde ghedaente van een calf daer ghy in u bedde laecht, hy hebbende een stemme van een manspersoone, hem zegghende te zyne 'Hans drynct uutte'; ende u vertroostende, belovende dat hy u wel duer helpen zoude ende gheen ghebreck laten lyden, u latende ten zelven tyde van hem in de voorseyde ghedaente vleesschelick bekennen; den welcken u oock gheteekent heeft achterop u rechte huepe ende elders. Ende hebt tzynder persuaesie, verzaeckende Godt almachtich uwen schepper ende verlossere, den voorseyden boosen anghezworen ende van hem ontfanghen zeker poerken in een groen doucxken, twelcke ghy daernaer an zeker uwe complice hebt overghelevert. Soo ghy oock met uwen boel tot twee stonden gheweest hebt by nacht in de vergaderynghen van den voorseyde boose gheesten ontrent den hove van Willem de Moerloose ende ontrent thof van Pieter Dierick binnen Calcken; ende aldaer naerdat ghy homagie haddet ghedaen ende offerande al crupende ende cussende zyn achterste, hebt u alsoo andermael aldaer laten bekennen. Ende bovendien hebt ghy betoovert den persoon van Jaques Clauwaert, cnape van den bailliu deser prochie, met hem overeynde te steken duer raet van den voornomden uwen boel, omme dat hy Jaques in de avont (ghy ende zeker ander vrauepersoon in gheschille zynde) quam om ulieden te scheeden, hebbende hem oock tzydert ghegheven zekeren boucqueytcoucke by laste van de voorseyden boosen viant, hebbende daerop alvooren een poerken ghestrooyt. Van welck aenraken ofte steken ende heten van voornompden bouckqueytcoucke den voorseyden Jaques langhen tyt heeft ghequollen ende miserable zieck ghelegen, hoewel ghy zeght ende mainteneert hem daernaer met eenen anderen boucqueytcoucke ende poerken thebben ghenesen. Synde bovendien ghy over vele jaeren berucht gheweest van tvoorseyde abominable crym van tooverie. Soo es tghone voorscreven mannen ende schepenen voornompt, volcommelick es ghebleken, zoo wel by u eyghen confessie ende verlydt in torture ende daernaer in behoorlicke tyde gheratifieert ende andersins naer rechte omme ghenoughen, wesende al gruwelicke ende abominable sticken ende faicten niet lydelick zonder condigne straffe ende punitie andere in exemple, ende niet zonder vehemente suspitie van vele meer andre dilicten duer persuasie als vooren ghecommitteert thebbene, daeromme soo eyst dat mannen ende scepenen myns Edelen heeren Jonckheer Charles de Zuylen, gheseyt de Erpe, heere van Erpe, Laerne, Eerondeghem, Otterghem, Estomben etc., van zynen huuse, hove ende casteele van Laerne voornompt, ghemaent zynde van rechte ende hierop alvoren ghehat hebbende advys van gheleerde ghecommitteert op tfaict van tooverie by myne heeren van de Raede in Vlaenderen by laste van hunne hoocheden de Ertshertooghen onse gheduchte heeren ende princen, recht doende, u Paeschyne Neyts condempneren gheexecuteert te worden metten viere verbrant te werden an een staeke zoo datter de doot naer volcht, verclarende al u goet, tzy leen, erfve ofte cateyl, waer tzelve ghestaen oft gheleghen es, gheconfisquiert sheeren proffyte de costen ende misen van justitien alvooren afghetrocken. Actum desen XJ^den september 1607. Ghepronunchiert in ghemaecten hove ende vierschaere by de kercke deser prochie, ter manynghe van Jan Schepens, bailliu, ende wysdomme van Pieter van Hauweghem, Jaques Dhooghe, Jan vanden Brande, hooftmannen, ende Cornelis Bracke, Paesschier van Damme, Jan van Luevene, Jan Schepens Ooms, Frans Bracke, Pieter Schepens ende Laurens van Damme, mannen ende schepenen, my toorconde als greffier ter ordonnantie van de voornoemde mannen ende schepenen. A. Seghers, 1607

33. Laarne, leenhof, 11 september 1607: Josyne Celis[24]

Omme dieswille dat ghy Joosyne Celis, filia Lievens, huusvrauwe van Matheeus de Wullemakere, ofte zoo ghy anders ghenaemt ofte byghenaempt zyt, u zoo verre vergheten hebt als dat ghy verlatende uwen heere uwen Godt ende aenhanghende den duuvel van der hellen, viant van het mensschelick gheslachte, den zelven by u hebt laeten commen (gheleden ontrent twee jaeren en alf) in de ghedaente van een manspersoon, wesende een lanck gast met een bluesende aenzichte zoo ghy zeght, hebbende op thooft eenen ruloctten hoet ende ghecleet int root ende blau ghelyck een vendele, laetende u van den zelven boosen viant vleeschelicken bekennen daer ghy des nachts op u bedde laecht neffens uwen man. Ghelyckerwys dat hy met u noch tot een ofte twee andere stonden vleeschelick gheconverseert heeft, ende gheseyt heeft zynen naeme te wesen Daneel, u binnen den zelven tyde teeckende ten IJ steden, eerst op de rechte zyde van u cake neffens u hoore ende van tweeden op uwen rugghe tusschen beede de schauderblaederen. Soo ghy ooc metten voornompden duvel, uwen boele, twee zoo drye mael gheweest hebt by nachte in danssynghe ende vergaederynghe van de boose gheesten met andere uwe complicen, aldaer men maeltyt hielt. Ende daer ghylieden tsamen waert hetende ende drynckende al of ghylieden in een bruloft gheweest hadde, up de tafle keersen staende ende aldaer broot wesende ende vleesch, zoo varcken- als rentvleesch dat al ghecoct was, maer gheen zaut. Segghende ende belydende dat u het zelve vleesch ter kelen uute stanck ende dat des anderen daechs u maeghe daeraf noch zoo vol was dat ghy gheenen appetyt en haddet. Ende dat oock in de voornompde feesten waeren speellieden die speelden ghelyck op fleytkens. Ende naer den voornompden maeltyt, die ghy zeght zeer onlanghe te dueren, heeft u den boosen duvele uwen boele weder thuys ghebrocht. Voorts hebdy u oock vervoordert uut laste van voornompden viant, uwen boele, te betooveren Looynne Maerschalck, huusvrauwe van Joris de Wilde, met haer te smytene up huere schauderen (ten tyde dat zy Looynne quam van het kinderbedde van haer zustre), daerduere zy langhe zieck ende ghequollen heeft. Ter welcker cause de voornompde Looynne u zeere ghesmete heeft met stocken ende andersins, ende daernaer ghenesen gheworden. Insghelycx hebt ghy oock by laste van voornompden boosen viant, uwen boele, betoovert dhuusvrauwe van Jan Ackerman met haer te ghenakene met u hant an huer cleederen ende an haeren arme, danof zy zeer deerlick zieck gheweest ende ghequollen heft. Ende daernaer thueren huuse ghehaelt ende gheropen gheweest zynde, hebt duer last, zoo ghy zeght, van voornompden boossen haer andermael gheraeckt ende gheseyt: “Het zal terstont gaen beteren”, ghelyckt ooc van daer voorts ghebetert heeft. Ghelyck van al tghone voorscreven mannen ende schepenen vulcondelick es ghebleken by uwe eyghen confessie ende belydt zoo wel in torture als daerbuuten ghedaen, ende oock daernaer binnen behoorlycken tyde by u ten diversche stonden bevesticht ende gheratifieert ende andersins den rechte om ghenoughen, wesende alle gruwelicke ende abominable zaecken ende sticken niet lydelick zonder condigne punitie ende straffe anderen in exemple, ende met vehemente suspitie van by u Godt almachtich verloochent thebbene ende van diversche andere dilictten door persuasie alsbooven ghecommitteert thebbene. Daeromme zoo eyst dat u, mannen ende schepenen myns Edelen heere jonckheere Charles de Zuylen, gheseyt de Erpe, heere van Erpe, Laeren, Eerondeghem, Otterghem, Estomben etc. van zynen huuse, hove ende casteele van Laerne voornompt, ghemaent zynde van den rechte ende hierop alvoren ghehat hebbende tadvys van gheleerde gheommitteert op tfaict van tooverie by myn heeren van den Raede van Vlaenderen by laste van hunne hoocheden Ertshertooghen onse gheduchte heeren ende princen, recht doende, u Joosyne Celis condempneren gheëxecuteert te werdene ter plaetse patibulaire van dese prochie ende heerlichede metten vier verbrant te werdene te werden an een staeke zoo datter de doot naer volcht, verclarende al uwe goedynghen, tzy leen, erfve ofte cateyl, waer tzelve ghestaen oft gheleghen es, verbeurt ende gheconfisquiert sheeren proffyte, de costen ende misen van justitien alvoren afghetrocken. Actum desen XJ^den september 1607. Ghepronunchiert in ghemaecten hove ende vierschaere by de kercke deser prochie, ter manynghe van Jan Schepens, bailliu, ende wysdomme van Pieter van Hauweghem, Jaques Dhooghe, Jan van den Brande, hooftmannen, Cornelis Bracke, Paesschier van Damme, Jan van Luevene, Jan Schepens Ooms, Frans Bracke, Pieter Schepens ende Laurens van Damme, mannen ende schepenen. My toorconde als greffier ter ordonnantie. A. Seghers, 1607.

34. Ingelmunster, leenhof, 13 december 1607: Pieryne de Man[25]

Omme dieswille dat ghy Pieryne de Man, gheseyt sBecx, oudt LXXV jaeren ofte daerontrent, alhier criminele ghevanghene, u zo verre vergheten hebt dat gheleden zeker jaeren anghehanghen ende gheloove ghegheven hebt den boosen vyandt van der helle, zulcx dat ghy van hem zyt gheteeckent in drye plaetsen ende, zoo te presumeren es, met hem compact hebt. Ooc dat ghy met uwen vryen wille ende ingheven van de voornompden vyant van levende lyfve ter doot ghebrocht hebt eenen Jan de Noble, gheseyt Moust, metgaeders dat ghy betoovert hebt metter hulpe van den zelven vyandt de huysvrauwe van Hendrick Zoetaert ende eene haere coebeeste. Daerenboven, den zelven vyandt by u geweest hebbende int bedde, hebt van ghelycke betoovert de huysvrauwe van Joos Tsolle ende daernaer by laste van den zelven boosen de huysvrauwe van Dommynique van den Bury. Daerby ghevoucht dat ghy gheweest zyt in vergaederynghen ende danssynghen metten zelven vyandt met andere uwe complycen, jae, u ooc vergheven, niet alleen jeghens tbehuwde kyndt van uwen zoone, nemaer ooc van eene van zynen coebeesten, daerof zoo by u eyghen kennesse als andersins ghebleken es om ghenouchen, niet zonder meerder grote suspitie van diverssche andere tooverien ghedaen thebbene danof ghy berucht zyt. Daeromme, de zelve mannen ghemaent zynde, doende recht, ghehaelt hebbende diverssche advysen van gheleerde specialicken by placcaete van haer Hoocheden ghecommitteert up tfaict van tooverye, wysen ende condempneren u ghebrandt te zyne metten viere zoo datter de doot naervolghen zal, confisqueren sheeren proffyte alle uwe goedynghen, tsy meuble, catheil, leen ofte erfve, daer zy ghestaen ofte gheleghen moghen worden, afghetrocken alvoiren de costen ende mysen van justitie ende tauxatie.

35. Boelare, leenhof, 9 juni 1608: Marion du Quesne[26]

Omme dieswille dat ghy Marion du Quesne, gheboren van Vloesberghe, [ofte] hoe ghy anderssins ghenaempt ofte ghebynaemt zyt, u zelven zoe verre vergheten hebt dat ghy door ingheven van den boosen vyandt van der hellen verloochent hebt Godt almachtich ende Maria de ghebenedyde moeder ons heeren Jhesu Christi, ende anbeden hebt den voorseyden boosen vyandt, metten welcken (die naer u segghen soude ghenaemt zyn 'Martico') ghy vleesschelicke conversatie ghehadt hebt, oock metten zelven ende andere boose gheesten gheweest zyt in de abominable nachtdanssinghen, metgaders door fenyn u ghegheven, hebt doen sterven diversche beesten al voghens u eyghen confessie. Soe condempneren u leenmannen van Boelare, ter calaenge van den bailliu ende volghende dadvis van de advocaten van den Raede van Vlaenderen by haerleden hoocheden daertoe ende op ghelicke delicten ghecommitteert, gheexecuteert te worden metten viere (eerst verworcht zynde) soe datter de doot naer volght, verclarende al u goet, tzy leen, erfve oft catheyl, verbeurt ende gheconfisqueert sheeren van Boelare profytte, de misen van justitie alvoeren ghededuceert. Daerof es proces formeel ende tauxatie van costen, hebbende den heer becosticht meer dan IIJ^C gulden.

36. Geraardsbergen, schepenen, 5 augustus 1608: Anna Persoons[27]

Omme dieswille dat ghy Anna Persoons huusvrauwe van Pieter Gausman, geboren van Overboelare so ghy anders ghenaempt ofte ghebinaempt syt u vervoordert hebt te committeren het abominable ende execrable crym van tooverie oversulcx ooc u ghevonden tot vier stonden in dansynghen, festynen ende vergaderynghen van boosen duvelen der hellen met andere tooveressen van den menschelicke gheslachte, aldaer versaeckende ende loochende ende afgaende uwen Godt almachtich, sceppere van hemelryck ende aerdrycke, ende in contrarie ende plaetse van dien anhanghende trauwe ende homaige doende den boosen duvele, met den selven ooc vleeschelick conversatie nemende al in mesachtynghe ende versmadynghe van den voorseyden uwen Godt, syn sacramenten ende bysondere ooc van huwelicke ende voorts met de substantie bi den voorseyden boosen u ende van synen tweghe ghesuministreeert, gheattenteert ende ghedaen diveersche scaden so int bestiael ende goedts van uwen ghetrauden man als andere, so ons van aldus ghebleecken is so by uwen eyghen confessien als in partyen andersins al niet lidelick sonder condigne punitie in exemple van andere. So ist dat buchmeestere ende scepenen van der stede ende port van Gheraertsberghe, up alles ghelet ende advis ghenomen van gheleerde advocaten in den Raedt van Vlaenderen daerine van weghen haerlieden hoocheden ghecommittert, ter manynghe van huerlieden uprechten maenheere, wysen ende condempneren u gheexecuteert te wordene metten viere sodatter de doot naervolcht, alvooren ghewucht wesende, verclaerende alle uwe goederen tsy leen, erfve ofte catheil waer de selve ghestaen ofte gheleghen syn gheconfiscqueert, de costen ende misen van justitie daervan alvoren ghededuceert. Aldus ghegeven ende ghewesen by Jonckheer Charles d’Hersele, burchmeestere, Jonckheer Jan van Baersele, Jan Chipriaens, Lieven Prieels, Damiaen van Exaerde, Lieven van Thielt ende meester Jaecques Dhondt, scepenen, V augustus 1608.

37. Nazareth, leenhof, 12 oktober 1609: Janne Slaenders[28]

Omme dieswille dat ghy, Janne Slaenders filia Willems, oudt ontrent LX jaren, wedewe van Gillis de Meestere, u vervoordert hebt gheleden ontrent de dertich jaren, God van Hemelrycke te verlaten ende den viandt van der hellen hem nommende jonghelinck anne te hanghen, hem ghevende voor pandt eene spelle ende in breeder teeken van onderdanicheyt een u calf ofte rundt, twelck ghy met zeker cruyt u by den voorseyden viandt ghegheven hebdt ghedaen sterven, ende voort afzwerende Godt almachtich ende uzelven an den viant overghevende, hebdt u van hem laten bekennen ende met hem ende eenighe andere vrauwepersoenen gheweest ten dansse in Gansbrouck up Eecke neffens Landuyt, alwaer den dans ghefiniert zynde ende den viandt zittende in vorme van eene gheete ofte bock ghecust hebt een van zyne achterste voeten. Hebbende in de prochie van Oost-Ekeloo deur hulpe van den voornomden viandt bedorven zeker stick coorens ende in uwe keernen diverschelick zou wonende aldaer als elders ghecreghen an der lieden room, zoo ghy oock van den voorseiden viandt ontfanghen hebdt zeker zaet, twelck ghy in uwen hof ghezaeyt hebbende, hebdt met het ruyt daeraf ghewassen ghedaen sterven zeker u peert, ende daeraf oock ghevende te eeten Willem Myleman ghekoocht in eyeren, hem daermede behindert hebdt zoodat hy naer eene lanckduereghe quellynghe daeraf ghestorven is. Hebbende voorts behindert den persoenen van Amelberghe Spiltdoorne, huusvrauwe van Jacques Gherts, met tgheven van eene bette vleesch in de uutvaert van den huusvrauwe Pieter de Meestere, daeraf zy oock eenighen tyt ghequollen heeft ende naerderhandt overleden is. Van ghelycken hebt behindert den persoen van Michiel de Weduwen met het gheraecken ofte stricken an zyn been. Den welcken daerdeure langhe tyt ghequollen ende zware pyne gheleden heeft, zoo hy noch is doende, ende oock ten diversschen stonden zyne pyne doen vermeerderen met het werpen van een stocxken haudts in zyn hof ofte byvanck, metsgaders ghedaen sterven eenighe van uwe hinnen met tgheven van broot ghewintelt in zeker poerken by u deur persuasie van den voorseiden viandt ghecocht, zynde suspect van met andere dierghelycke diabolicke acten ende delicten ghecommiteert thebbene, van welcke enorme sticken schepenen by u selfs kennesse ende anders souffisantelick ghebleken es wesende alle zaecken niet lydelick zonder condigne punitie andere in exemple. Soo eyst dat myn heeren schepenen van der heerlichede van Nazarette, recht doende ten heessche van den bailliu deser heerlichede tuwen laste ghemaect, u condemneren ter plaetsen patibulaire gheexecuteert te worden metten viere zoo datter de doot naer volcht, verclarende al u goedt, tzy leen, erfve ofte cattheyl, waer die ghestaen ende gheleghen zyn, verbuert ende gheconfisquiert sheren proffyte, doncosten ende mysen van justitie alvooren ghededuceert. Facta deze justicie XIJ^en octobris 1609.

38. Cassel, leenhof, 21 april 1611: Margriete de Ruddere[29]

Omme dieswille dat ghy Margriete de Ruddere, huusvrauwe van Moris van Hersecque, oudt LXXV jaren ofte daerontrent, gheaccusseert gheweest hebbende van Michiel Figure die gheiusticieert es gheweest metten viere omme tcrim van sortilegie, als dat ghy met hem gheweest hebt in vergaederynghe van toveraers ende toveressen in de prochie van Millam ter plats ghenaempt te Clyte, ende aldaer den boosen vyandt offerande ghedaen van een turssche haene hoewel dat ghy in u verlydt zeght den zelven alleenelick van hem Figure ghecocht thebbene neghen stuvers ende dat hy dofferande dede by uwen laste, hebbende van te vooren oock Godt almachtich afghegaen ende u ziele ghegheven an den voornompden vyandt by u ghenaempt Hantecast. Metten welcken bosen ghy u noch ghevonden hebt in ander vergaderynghen ende met hem conversatie ghenomen hebt, ofte zoo ghy zeght ghebouleert hebbende, van hem ontfanghende zeker pouderken omme daermede te hinderen zo mensschen als beesten, twelcke ghy in executie gheleyt heeft ende eerst gheexperimenteert an twee uwe calvers, hebt daermede oock ghedaen zwelten een stiercalf van Jaecquemyne Scorten ofte Jaeneken die woonde metten pastor van Holcque, zynde voorts zeer vehementelick ghesuspecteert van ghecommitteert thebbene noch ander faicten met toverie, zo al ghebleecken es uut u eyghen kennisse als anderssins. Mannen condempneren u gheexecuteert te worden metten viere zodatter de doot naervolghe ende u lichaem gherecht te worden ter platse patibulaire, verclaerende u goet, waer tselve ghestaen ofte gheleghen es, gheconfisqueert ten proffyte van den gonnen die met rechte toebehoort, costen ende mysen van justitie alvooren afghetrocken.

39. Hondschoote, schepenen, 24 augustus 1611: Jaene Cortemerck[30]

Omme dieswille dat ghy Jaene Cortemerck, huysvrauwe van Clays de Bree, gheboren van Sinte-Winnocx-Berghen, oudt XL jaeren, u zoo verde vergheten hebt, wesende van den oude van XV jaeren ofte daerontrent, woonende met Jacob Rycx, conchierge int tschuttershof van den handtbooghe tot Berghen, tanverden van Lincken zyn huusvrauwe zeker graeu poederken omme te bederfven ende ter doot te bringhen uwen even naersten daeroppe dat ghy gram ofte vernyt zoude wesen, tzelve up op hemlieden stroeyende ofte smytende ende sprekende dese woorden: “Ick spreke in u tael God in u eere”. [Ende] als ghy stekebeyers plockte ten zelven hove ter presentie van tvoorseyde Lincken, es daer ghecommen by haer zeker manspersoon, cort van stature [ende] int tswarte ghecleet, die diversche propoosten met tvoorseyde Lincken ende daernaer an u addresserende, zeyde: “Wel maechdeken, wilt ghy met my gaen”, waeroppe ghy antwoorde: “Ick ben noch te jonck”, replicquerde hy: “Of zyt ghy jonck, ghy zult oudt worden”, ende beloofde u te doen hebben in alle uwe handel groote voorspoet, waerduere ghy beweerckt zyt gheweest hem te belooven sanderendaechs met tvoorseyde Lincken by hem te commen, zoo ghy ghedaen hebt sanderdaechs sachternoens gaende met u vrauwe te blende poorte uut tot beneden het ghalghevelt, van waer ghy ubeden belendende van een wildernesse, ende hebt daer an zeker duvel die daer zat, opgheoffert een zwarte henne, die u ghegheven was van tvoorseyde Lyncken, de zelfve smytende over thooft ende Godt ende alle zyn heylighen afzweerende ende vallende op u beede knye, hebt ghecust onder zyn groote tee, alwaer ghy ontfanghen hebt zyn teeken in thooft zooals uutgheven drye witte pleckxkens staende op de slyncker zyde achter op u hooft. Zecht een half jaer ghewoont thebben met tvoorseyde Lyncken, ontrent Baefmesse noch eens gheweest thebben te nachtmael met tvoorseyde Lincken, alwaer ghy oock vont een Waelnede, ghenaemt Margriete, woonende by de Burchpoorte, metgaeders Josyne, huusvrauwe Jan Herrewyn, conchierge tot Berghen int hof van den Busse. Voor spyse vont ghy daer zwart vleesch, broot mette hertroste oppewaert zonder zout. Ende bleef daer ontrent een huer. Ende wiert met tvoorseyde Lyncken snachs vandaer ghestelt op de vesten van Berghen om naer huus te keeren. Van tvoorseyde Lynckens zyt ghaen woonen te Quaetyper vyfweghe met Mahieu Stappen, alwaer ghy ghebleven zyt zes ofte zeven maenden. Ende op zeker noene melc van de coeyen (sic), es uwen duvel, die ghy zecht te heeten ‘Duymken’, by u ghecommen ende heeft u ghevraecht wat quaet ghy ghedaen hadde. Ende alzoo ghy hem antwoorde gheene ghedaen thebben, hy ghaf u een ca[e]cksmete. Van de ghelycken heeft uwen voorseyden duvel u eens gherencontreert ghaende van thuys van den voorseyde Stappen met peeren naer de marct van Berghen. Ende naer ondervraech of gy gheen quaedt ghedaen en hadde, ende naer ghelycke antwoorde, heeft u noch eens ghesleghen. Secht tzelve pouderken ghestroyt thebben in voorschreven tyden up zeker jonckman ghenaempt Michel, doende tambacht van smidt in de smisse by de blende poorte te Berghen op de oostzyde van de straete, den smet in de wandelynghe hebbende totter eerschat (sic). Ende es den zelven jonckman corts daernaer ghestorfven, zonder twyffele door uwe duvelryen, hoewel ghy zecht dat hy daer te vooren zieck was. Tselve zecht ghy ghedaen thebben omme dieswille dat hy niet oppe en hielt van u te begheeren ten huwelicke ende dat ghy hem niet en begheerde duerdien hy een stercke haessem hadde. Hebt oock tzelve pouderken ghestroyt op zeker jonghe dochter, ghenaempt Maeyken, die diende in thuus nevens Clyncemaillie tot Berghen, omme dieswille dat zou ten danse meer voortghetrocken was dan ghy. Ende zecht dat tzelve dochterken langhe daernaer quelde, maer en starffer niet of. Daermede niet tevreden wesende hebt gheduerende u huwelick tzelve pouderken laeten vallen op zeker vrauwepersoon in de fruytmarct omdat zy u ontkochte een pander peere, maer zecht niet te weten of zy daerby deere hadde ofte niet mits ghy de vrauwe niet en kende, hoewel dat ter kennesse van wetten ghecommen es dat de vrauwe tzelve langhe quelde ende haer heeft moeten doen beteren by kerckelicke middelen. Hebt oock tzelve pouderken ghestroyt[31] op Willemyne Maes, huysvrauwe Michiel de Cots, slaende op haer slyncker aermen die lach up de slyncker zyde van haeren buuck sprekende dese woorden: “Willemyne ick spreke in u tael, God in u eere, men mach oock wel spreken”. Van welcken slach zou naer dusent dooden maer eene ghestorfven, es u in haer zieckte totten lasten toe de doot te laste legghende. Ende naer haer overlyden heeft men perfectelick een handt ghesien ghedruuckt in haer lyf daer ghy haer ghetoucheert hadde. Ende hoewel ghy cleene middele hadt omme uwe duyvelryen te decken, nochtans hebt ghepersisteert by loghynghen tot nu in tlaetste toe kennesse commende, ghekent heeft haer de doodt anghedaen thebben. Hebt oock tlaestste van u pouderkin zoo ghy zeght ghestroyt thebben op Gheleyn Walar de Vasteren, die leet twee jaeren commer alsdanne werckende tot Pierre Bourgoois, omme dieswille dat hy, zoo ghy zecht, u altyts vraechde om broot thebben te Berghen. Es zieck gheworden ende ghequelt tot anderstont hy by advise van eenighe ghenomen heeft contrefenin, eerst ende alvooren u wel ter deghe ghesleghen hebbende met een groenen stock, daermede ghelost heeft vele vullicheyt ende een zwart beestken zoo groot als een wormken vol voetkens, daermede u duvelrye van hem schedede. Alle de voorschreven crymen ende delicten zyn[32] blyckende naer voorghaende informatien uut uwe eyghen confessie ten ghenoughen van rechte ende hoewel by ontwiffelicke presomptien ende indicien tuwen laste blyckt noch vele dierghelicke ghedaen thebben als an de soone van Chaerles Waels die oock de doodt daernaer ghedaen heeft ende u alleen die te laste totten hende toe legghende, nochtans en wilt niet voorder kennen nochte oock yemant van uwe complicen te kennen gheven, zynde al zaecken zeere gruwelick ende boos, niet lydelick zonder condigne punitie andere ten exemple. Dienvolgens, ghelet op de calangue tuwen laste ghemaeckt van weghen Pieter Caesteker, stadhouder van Joncheer Ferdinande de Warigny, bailluy van hooghen ende moghenden heere myn heer Frans de Hornes, Grave van Houckercke, heere van Hondschote etc, schepenen ende cuerheeren der voorseyde stede van Hondschote, op al ghelet recht doende, wysen ende condempneren u Jaene over uwe voorschreven crymen in vierschaere te vallen up uwe knyen ende te bidden Godt almachtigh heere ende wet uuter name van justicie ootmoedighe verghevenesse, ende van daer gheleet te worden by den officier crimineel in een houtten huyseken staende hier voor [t]stadthuys ende aldaer an een staecke ghebonden zynde met eenen bast verworght zynde, ghejusticieert te worden metten viere ende u doot lichaem van daer ghevoert ter plaetse patibulaere ende begraven uut sonderlynghe gratie. Condempneren u in de costen ende misen van justicie, confiskerende alle u goederen ten proffytte van den heere ofte den ghonnen dies met rechte toecommen. Actum XXIIIJen Ougst 1611.

40. Nieuwpoort, schepenen, 10 september 1611: Cathelyne de Graeve[33]

Omme dieswille dat ghy Cathelyne, de dochter Caerle de Graeve, ghebooren van Leeke, oudt in den cant van vyff ende veertich jaeren, contrarie den gheboode van God almachtich, vergheetende den onsprekelicken weldaet by u ontfaen van ons lieven heere Jesus Christus, hooft onzer heyligher, der christenen, catholicke, appostolicke, Romsche kercke, u vervoordert hebt duer uwe goddelooze boosheyt hem af te gaene (twelcke te beclaeghen es) over achte jaeren ofte bet ende anne te hanghen uwen boozen gheest ende duyvelle, ghenaemt volghende u verlydt, Clays, ghecleedt int swarte laeken in het Langheles, wezende Gendtlaecken ongheboort, met eenen swarten hoet ende zwarte ondercoussen schinghende eenen jonckman te wezen van twee ende twintich ofte drie ende twintich jaeren, hem ghevende u hanteecken in papiere by den zelven uwen boozen Clays met pennen ende ynt u anghedient, ende alzoo int gheven van tzelve hanteecken u heylich doopsel verzaeckt ende afghezwooren hebt volghende uwe kennesse, den zelven u ter handt doende zeker grau pouderken in een graeu papier ontrent de Doornekens int zelve Langheles, omme alle het zelve te smyten up de beesten ende de kynderen tot huerlieden bederfvenesse, ontfanghende van elcke bedorfven coe vichthien stuvers. Twelcke ghy ghestroyt hebt up drie distincte coyen van Andries Christiaenssen, pachter ter Labeure, merckelick volgens uwe confessie ende kennesse over de jaeren zesse up eene witrickte roode metgaeders twee gryse [coyen] int zelve Langheles loopende neffens het waeter, die daerduere de moort ghesteken zyn. Zoo ghy van den ghelicken ghegheven hebt een appelstick an het kynt van Jooris van Steenlant bespreyt met tzelve pouderken u alhier ghetoont by u verborghen up een balcke in de achtercaemer, ende dat buyten de wille ende weete van zyne moedere tzelve up haer aerm hebbende, twelcke terstonts thuus ghebracht wezende, zeere haestelick zieck woordende ende grootelicx quellende was, nemaer belezen wezende van zekeren gheestelicken persoone ende niet sterfvende, ende hebt van uwen boozen Clays, inghevolghe van u verclaers ende belydt, niet danof ontfangyhen. Hebt daerenboven ghecommen zynde ten huyze van Hendrick Gossens ongheroepen omme vier ten tyde als hy wonachtich was in de Cocxstraeten, ende uwen ghebuer schardelinghe terdende over Mayken Douffay, zyne huysvrauwe met haer kyndeken voor de viere zyttende, tzelve kyndeken met tvoorseyde pouderken bestrooyt, danof tzelve ghestorfven es, waarvooren ghy volghens uwe kennesse ghy ontfanghen hebt van uwen boozen Clays vyffendertich stuvers ende over de drie voorseyde bedorfven coyen toebehoort hebbende Andries Christiaenssen, vyffenveertich stuvers in drie sticken van vichthien stuvers met twee hoofden, u laetende tweemaele abominabelick ende vleeschelick bekennen by uwen boozen Clays ontrent het Vuernestraetken up het landt van Michiel van Schoore, uwe vergaderynghen detestabele ghehouden hebbende in het voornompde Langheles, aldaer dansende sleckewys, ghy met uwen snooden boel Clays, aldaer in de booze vergaderynghe wezende met vichthiene ofte zesthiene persoonen, onder de welcke met u waeren drie vrauwepersoonen, de spise zonder taeffel ende zoudt ghestelt wezende up daerde, den dranck wezende bier ghedroncken uuyt cannen ende glaezen, niet wetende volghens u vriwillich verlyt by wien tzelve betaelt wiert. Alle welcke bovenschreven horribele, execrable, goddelooze ende detestable, quade wercken bevonden zynde van quaeder consequentie negheensins lydelick nochte verdraghelick in alle goede, goddelicke politien zonder condigne punitie naer de gheleghentheyde van den onverdraghelicke uwe delicten, anderen in exemple. Zoo eist dat burchmeesters ende schepenen dezer stede van Nieupoort, up den heesch ende calaingue, fynen ende conclusien by Joncheer Robert de Clerq, huerlieden bailliu, tuwen laste ghenomen ende ghecooren, oock daerjeghens ghehoort uwe deffensie ende antwoorde, niet sonder groote vehemente ende pregnante suspicie van dat ghy meer persoonen beschadicht hebt, tzy in lyfve als goede, hebben u ghecondemneert ende condemneeren over recht mits dezen gheleet te woorden up de marct dezer stede tusschen twee dienaers omme tusschen elfve ende twalf hueren aldaer van levende lyfve ter doodt ghebraecht te wezen metten viere met het zelve pouderken ende ter voorseyde plaetse ter pulver verbrant ghedolven te woorden. Condemneeren u voorts in uwe vanghenessecosten metsgaeders alle mysen van justicie dezen aengaende ghedoocht ende ghesupporteert, adjugerende ten surpluyse alle uwe goederen, waer die ghestaen ofte gheleghen moghen wezen, an den ghonnen die daerinne recht pretendeeren. Pronunchie den thiensten september 1611 in open vierschare ter presentie van heere ende wet op den eedt vergadert wezende.

41. Brugse Vrije, schepenen, 12 december 1611: Cathelyne Verbauwe[34]

Van weghen myn heer Jooris Montmorency, rudder, baron van Croisilles ende van Chaulmont, heere van Glaison, Saint Legier, Molimont, Nieucappelle etc, hoochbailliu der stede van Brugge ende van den Lande van den Vryen, mitsgaeders Joncheer Francois van den Coornhuse, heere van Eecke, burchmeester van de commune van den selven lande, is my ghelast jeghens u Cathelyne Verbauwe, filia Joos, huysvrauwe van Joos Pynts, gheboren van Lopphem, ofte zoo ghy anders by naeme ende toename ghenaemt zyt, te vertoonen tnaervolgens. Dat hoewel naer alle goddelicke, natuerelicke ende weerelicke rechten de mensche gheboden is die den zelve mensche naer zyn ghelyckenesse ende ghedaente gheschapen heeft, alle eere, dienst ende reverentie altyts te bewysen ende hem alleene an te hanghen, zy wel scherpelick verboden met den duvel, vyandt van tmenschelicke gheslachte, eenighe vrientscap, ende ghemeenschap te hebben, zoot ooc verboden is den een den anderen in zyn goet ende lyf te verhinderen, nietjeghenstaende is warachtich dat ghy Cathelyne voornompt u zoo verre hebt vergheten dat ghy met den boosen duvele van over eenighe jaeren hebt menichmael vleesschelick te doene ghehadt ende vleesschelick verzaemt gheweest, namentlick met eenen die ghy zeght te heeten ‘Bardo’. Met den welcken Bardo, ofte zoo hy anders mach ghenaempt zyn, ghy ooc eenighe reisen ghewillichlick ghegaen zyt in de ghemeene vergaderynghen, danssen ende maeltyden van u ghelycke up zeker veldt tusschen Zilleghem, Lopphem ende tcasteel van Tillegem, alwaer tot dienste van den boosen vyandt ende groote oneere van Godt almachtich ghebeurt zyn de abominabel zaecken breeder ende particulierlick in processe by u verhaelt. Van welcken Bardo ghy ooc ontfanghen hebt zeker cruut twelck gheapplycqueert in manieren als hy u zeide ende ghy hebt verhaelt, zoude connen dienen om de beesten te doen quellen ende zwelten ende een zeker pouderkin om de menschen in heurlieder lyf te hinderen. Welck pouderkin ghy ooc hebt inghegheven in dranck an eenighe persoonen in processe vermaent, daerof zy langhe ende deerlyck zyn zieck gheweest, alle twelck ghebleken is by u eyghen kennesse buuten alle pyne ende banden van ysere, nyet zonder groote ende vehemente suspicie van meer ander execrabel zaecken ghedaen te hebben ter versmadenesse van Godt almachtich ende naedeele van uwen evennaeste, al nyet lydelick zonder condigne punitie. Midswelcken de voornoemde heeren heesschers concluderen ende tenderen ten fyne men u Cathelyne Verbauwe, filia Joos, huysvrauwe van Joos Pints, gheboren van Lopphem, ofte zoo ghy andersins by uwe christelicken naeme ende toenaeme ghenaemt zyt, schuldich is over recht levende te verbranden an een staecke ende u lichaem te reduceren in asschen ofte andere lyvelick ghestraft te worden als naer exigentie van de stucke behooren zal, andere in exemple. Burchmeesters ende schepenen sLandts van den Vryen condempneren u Cathelyne Verbauwe, filia Joos, jeghenwoordich huysvrauwe van Joos Pints, gheboren van de prochie van Lopphem ofte zoo ghy andersins by uwe christelicke naeme ende toenaeme genaemt zyt, verworcht ende verbrandt te worden an een staecke zoo datter de doodt naer volght, ende dat u doode lichaem zal ghehanghen worden aen een staecke ofte spriet, andere in exemple. Ghepronunciert den XIJ december 1611.

42. Cassel, leenhof, 18 mei 1612: Margriete Verhaeghe[35]

Ghesien tproces criminel beleet voor mannen van leene van den hove ende heerlichede van Lynde voor bailliu aldaer causa officy heeschere jeghens Margriete Verhaeghe, huusvrauwe van Mahieu Oudoire, ghevanghen verweererigghe, alhier thove gheevoceert by myne heren van den Rade in Vlaenderen omme haer te berechten van tcrim van toverie volghende dordonnantie van XIJ aprilis letstleden. Omme diewille dat ghy Margriete u zoo verre vergheten hebt u over XXIIIJ jaeren te begheven tot toverie, middelertydt u ghevonden hebbende in vergaederynghe van den duvel ende meer ghenomen conversatie, bovendien u vervoordert hebt te doen sterfven door toverie zes persoonen een ander vrauwe betovert thebbene die ghebetert es, hebbende voorts ghedaen swelten drie peerdebeesten ende twee calvers by den processe gheroert, zo al up u ghebleken es by uwe eyghen kennesse ende anderssins. Vassallen ende mannen condempneren u ghejusticieert te worden metten viere zodatter de doot naervolghe ende uwe doode lichaem gherecht te worden ter platse patibulaire, verclarende u goedynghen gheconfisqueert ten proffyte van den gonne die de zelve met rechte toecommen, costen ende mysen van justitie alvooren afghetrocken.

43. Brugge, schepenen, 28 november 1612: Jehanne Couvel[36]

sWoensdaechs den XXVIIJ^en november XVJ^C twaelfve, zoo was ten verzoucke alsvooren ghelesen de kennesse ende bedracht van Jehanne Couvel in der manieren naervolgens. Janne Couvel, gheboren van Comene, heeft verkent ende gheleden buuten alle banden van ysere ende pyne ende es oock bedreghen hoe dat zy over vele jaeren heeft zulck ghehoor ende ancompste ghegheven an den boosen vyandt der hellen, dat zy hendelynghe met hem teenemale verbandt ende compact heeft ghemaect met verloochenynghe ende renonchiatie van God almachtich, doende daertoe zulcke teeckenen ende an den zelven vyandt zulcke homaige ende eere als hy an haer verzochte. Den welcken insghelycx naer zyne maniere van doene haer heeft ghedruuct een teecken up het lichaem, naer alle welcke gruwelicke, abominable ende goddeloose acten heeft dicwils met hem jeghens nature gheconverseert ende te doene ghehadt, van hem leerende alle boosheyt om toverien te doene, zoodat zy tzydert haer overgheven duer haer ende des duuvels groote ercheyt heeft ghedaen sterfven ende zieck ghemaect verscheyden menschen, mans, vrauwen ende kynderen, ende meer ghepoocht te doen hebbende, oock ghebruuct om te ghenesen zoot scheen ende weeren van toverie diversche superstitieuse middelen contrarie de gheboden Godts ende van Heylighe Kercke, alles niet lydelic zonder capitale punitie ander in exemple, ende naer etc. Soo was by vonnesse van schepenen de voornomde Janne ghecondempneert up den Burch deser stede gheexecuteert te worden metten viere zoo dat daer de doot naer volghe ende voorts haer lichaem gheredegiert in asschen, danof dexecutie terstont ghedaen wiert.

44. Cassel, leenhof, 17 september 1613: Jan de Clercq[37]

Omme dieswille dat ghy Jan de Clercq, oudt LXV jaeren ofte daerontrent, ghebooren van Berquin, u vervoordert hebt, postponerende deere, lof ende glorie die ghy den heere Godt almachtich schuldich waert, hantyse te nemen metten vyant der helle, die ghy zecht u eerst anneghecommen te zyne gheleden ontrent XIX jaeren up een avendt in fantasie omme dies dat uwe huysinghen ende goeden verbrandt waeren, in de ghedaente van een vrauwe ghecleet int brungrauwe ende den zelven boosen gheest, die ghy zecht ghenaempt te zyn Bellecant, u vraeghende waeromme ghy drouve ende cleenmoedich waert, u belovende rycke te maecken, als wanneer ghy van haer ontfynck X stuyvers in twaelfvaers ende een esschen meyken twelc ghy moeste smyten de koyen omme de zelve te betoveren, zoo ghy ghedaen heeft aen de beesten van Albyn Lossaert, hoewel ghy zecht daervan gheen effect ghevolcht te zyne, haer belovende bovendyen mensschen ende beesten te hinderen, in teecken van welcken ghy haer gaf drye appels ende met haer ghenomen vleesschelicke conversatie ontrent het Biesestraetken, zynde den voorseyden boosen vyandt ontrent twee ofte drye maenden daernaer u andermael annghecommen jeghens tvoorseyde Biesestraetken als wanneer ghy afgheghaen heeft Godt almachtich, andermael met haer vleesschelick gheconverseert, ontfanghende van haer vyf ozeyns, seker graen, pouderken omme menschen, beesten ende vruchten te betoveren, waermede ghy heeft ghedaen swelten twee uwe calfers ende twee swyns, doende tzelve in de spoelynghe. Hebbende bovendyen daermede ghedaen bederfven den vlasschaert van Peroone Evenwyns ende met tblaesen in een picotin haver van den voorseyden Allyn Losschaert betovert de beesten die daeraf aeten, zo al tzelve ghebleken is by u zelfs kennisse als anderssins. Vassallen ende mannen condempneren u gheexecuteert te worden metten viere datter de doot naervolghe, verclaerende u goet, waer tselve ghestaen ofte gheleghen es, gheconfisqueert ten proffycte van den gonne die met rechte toestaet, costen ende mysen van justitie alvooren afghetrocken.

45. Veurne, schepenen, 19 juli 1614: Janneken de la Salle[38]

Ter occasie dat gy Janneken, filia Maerten de la Sale, weduwe van Bartholomoeus Robert, out onternt 63 jaeren, gebooren van Brugge, die daer present ende voor oogen syt, u soo verre vervoorderd en vergeten hebt iegens alle goddelicke en weirelicke regten van over 39 jaeren met den vyandt van de helle verbant en compact te maeken, als tsynder begeerte God almachtig, syne heylige Catholycke en Roomsche kercke ende van tchristendom afgegaen synde, hem gevende ziele ende lyf, met belofte van hem by te blyven ende aen te hanghen, laetende dat van hem teeckenen, en daerenboven in vele diversche stonden, zoo ten dansse als elders, bekent hebbende, van hem oock ontfaen poederkens waermede gy over u staet, mitsgaders oock deur haet ende nyt veele menschen sieck gemaeckt, gedaen quellen ende eenige dood getoverd hebt, alsmede oock eenige koeybeesten doen swelten[39] en dat nog veel gruwelicker ende abominabeler is, gy den voorseyden boosen vyandt deur syn kwaed ingeven bevolen ende gesonden hebt in de ligchamen van twee jonge vrauwspersoonen, de welcke hy nu present is bezittende, alle zaken niet lydelick zonder daeraf te doen gheschuldighe en condigne punitie, anderen in exemple, zoo van alles het gonne voorschreven ten volle gebleken is by de veel wettige informatien, myn heeren van de wet van regte gemaend synde en van den criminelen heesch by den heere tuwen laste opgeleyd regt doende, hebben geseydt ende gewesen, seggen ende wysen by desen over tregt dat den heere u schuldig is te doen executeeren met den vyere, alvooren ghewoeld synde, zoo datter de dood naervolge ende daernaer het doode ligchaem te voeren ter plaetse patibulaire om aldaer gehangen te worden aen een stake, condamneeren de selve in de mysen van justitie altyd te vooren afgehaelt.

46. Veurne, schepenen, 13 februari 1616: Bette Blaere[40]

Ter occasie dat ghy Betge, filia Cornelis Blaere, weduwe van Pauwels de Waele, oudt ontrent LXXIIIJ jaeren, gheboren van Eggewaertscappelle, die daer present ende voor ooghen zyt, u zoo verre vervoordert ende vergheten hebt jeghens alle goddelicke ende weereltlicke rechten van over thien jaeren ende tyts meer, zoo ghy zeght, met twee vyanden van de helle in distincte tyden ende plaetsen verbant ende compact te maecken als thuerlieden breeder begheerte God almachtich, zyn heylighe Catholicke Romsche Kercke ende u Christendom afghegaen zynde met belofte van hemlieden by te blyven ende anne te hanghen, laetende u van hemlieden teeckenen, doende daerenboven homaige an den eenen met een witte duve ende an den anderen met eene graeuwe henne, van welcke ghy ontfanghen hebt pouderken omme daermede quaet te doene, bovendien noch vier ponden parisis in ghelde, laetende u daernaer tot vier diversche stonden van hem bekennen, hebbende ghy daerenboven met eenighe blaederen ghedaen sterfven een mensche ende eenighe beesten, ende dat noch veel gruwelicker ende abominabelder is, dat ghy den voorseyden boosen vyant duer zyn quaet inghegeven alhier binnen deser stede gheweinst ende ghesonden hebt in het lichaem van zeker persoon, alle zaecken zeer afgryselick ende gruwelick voor God ende menschen, niet lydelick zonder danof te doen gheschieden exemplaire punitie anderen in exemple, zoo van alle tghonne voorschreven ten vullen ghebleken es by vulwettighe informatie ende u eyghen kennesse zoo in torture als buuten alle pynen vandien ende plaetse der zelver. Dienvolgens myn heeren van der wet, van rechte ghemaent zynde op den criminelen heesch van den heere tuwen laste aengheleyt, recht doende, hebben gheseyt ende ghewesen, zegghen ende wysen by desen over recht dat den heere u Betgen schuldich is te doen justicieren metten vieren, alvooren ghewoelt zynde zoodatter de doot naervolght ende daernaer u doode lichaem te doen voeren ter plaetse patibulaire omme aldaer ghehanghen te worden aen eene staecke. Condempneren u voorts in de mysen van justicie met confiscatie van al u goet waer tzelve ghestaen ofte ghelegen es, de mysen van justicie altyts voorafgaendelick. Pronuncie den XIIJ^en february 1616.

47. Brugse Vrije, schepenen, 26 oktober 1619: Jooryne Verdonck[41]

Van weghen myn heer Philips van Merode, Grave van Middelburch in Vlaenderen, baenderheere des Heilich Rycx ende van Frentsen etc., hoochbaiiliu der stede van Brugghe ende Lande van den Vryen, mitsgaeders Joncheer Marcq Anthoine de Saldaigne, burchmeester van de commune van den zelven Lande, is my ghelast jeghens u Joryne Verdonck, dochter van Jooris, gheboren van de prochie van Blarygnies, hier teghenwoordich, ofte zoo ghy anders by naeme ende toename ghenaemt zyt, te vertoonen het naervolgens. Alvooren dat naer naer alle rechten, zoo goddelicke, natuerelicke als weerelicke, eenen yeghelicke mensche God almachtich, die den zelven gheschapen heeft, lief te hebben ende te beminnen, den zelven tallen tyden te betoonen alle eere ende reverentie ende hem alleene te behaeghen, zynde ooc expresselick verboden met den duvel, vyandt van tmenschelicke gheslachte, te hebben eenighe vrientscap ende conversatie, zoot ooc verboden is den eenen mensche den anderen in zyn lichaem te verhinderen, vele meer een moeder haer kynt, op peine van dies contrarie doende ghepuniert te worden met de straffen by de zelve wetten ghementioneert. Desen nochtans nyet jeghenstaende is waerachtich dat ghy Joryne Verdonck voornompt u zoo verre hebt vergheten als van tzydert u oude van veerthien jaeren ten dyveersche stonden u te begheven tot vleesschelicke conversatie met den boosen vyandt der hellen, ghy alsdoen wonachtich wesende in de prochie van Blarynghen, plaetse uwe gheboorte, metgaeders ooc tot Nazareth ende Bovekercke, alwaer ghy u successivelick met uwen man hebt onthouden. Met welck leelick ende abominabel faict u noch nyet ghenouchende, hebt bovendien nyet alleene ter begheerte van den zelven boozen afghegaen ende verzworen Godt almachtich ende u Doopsel, maer bovendien gheleit zeker poyerkin, dat ghy van hem hadt ontfanghen, up tlichaem van Franskin, u kint, twelck eeneghe daernaer is overleden. Soo ghy ooc van ghelycken hebt gheleit zeker poeyer up tlichaem van den voorseyden uwen man, daervan hy langhen tyde heeft ghequollen, mitsgaders bedorven eeinghe braute van Marcq le Pescheur, vader van zelven uwen man, hoewel ghy tzelve laetste poinct hebt gheloochent, zynde van dies voorseyt ghebleken naer informatie by uwen eyghen kennesse buuten alle banden van ysere ghedaen, twelck zyn zaecken nyet lydelick in een landt van recht zonder condigne punitie. By welcken de selve heeren concluderen, tenderende ten fine men u Joryne Verdonck voornompt schuldich is over recht publyckelick te branden an een staecke zoo datter de doodt naer volght, andere in exemple. Burchmeesters ende schepenen sLandts van den Vryen condemneren u Joryne Verdonck, dochter van Jooris, gheboren van de prochie van Blarygnies hier teghenwoordich ofte zoo ghy anders met bynaeme ende toename ghenaemt, zyt ghewoelt te worden an een staecke zoo datter de doodt naervolght ende u lichaem daernaer ghebrant zynde, ghehanghen te worden in een vorcke anderen ten exemple. Ghepronunchiert ende volcommen den XXVJ^en octobre 1619.

---

[1]htpp://www.kulak.ac.be/facult/rechten/Monballyu/Rechtlagelanden/Heksenvlaanderen/bibliografieVlaanderen.htm voor de volledige bibliografische verwijzingen.

[2] Bron: Cassel, Achives communales, FF, 1, f°15r-16v (origineel). Zie ook Lille, ADN, B 5955, 1600-1603, f° 9r en 16v.

[3] Bron: RAB, Nieuwpoort, 4707 (origineel). Lit.: Lampaert, Heksenvervolging..., 2, 80-90.

[4] De tekst is hier gebrekkig. Volgens het examen ging het hier om een aparte betovering.

[5] Bron: RAB, Nieuwpoort, 4707 (origineel). Lit.: Lampaert, Heksenvervolging..., 2, 91-98.

[6] Bron: RAB, Nieuwpoort, 4707 (origineel). Lit.: Lampaert, Heksenvervolging..., 2, 99-110.

[7] Bron: RAB, Nieuwpoort, 4707 (origineel). Lit.: Lampaert, Heksenvervolging..., 2, 111-121.

[8] In een tweede exemplaar van dit vonnis staat: 'den welcken Moentie met eenoghe ghevende' wat logischer is..

[9] Bron: SAO, De Rantere, Kroniek van Oudenaerde, 1824, 10 op datum 1603 (genorma-liseerde kopie van origineel). Lit. Castelain, Een heksenproces…, 65-67.

[10] Bron: SAGent, OSA, Reeks 214, 17, 59r-60r (origineel). Zie ook Ibid, f°45v-59r en ARA, Rekenkamer Rijsel, Br 1601-1603, f°6v; Gent, Universiteitsbibliotheek, hs. 13.208, f°293r-307r en 309r; Cannaert, Bydragen ... in Vlaenderen, 236-240 en 475-483; Potvin, Albert et Isabelle..., 25.

[11] Bron: Cassel, Archives communales, FF 1, f°18r-19v (origineel). Zie ook Lille, ADN, Chambre des Comptes, B 5956, Br 1603-1606, f°12r-12v.

[12] Stuk weggevallen?

[13] Bron: SAGent, OSA, Reeks 214, 18, f°27v (origineel). Zie ook Ibid, 19, f°8r-27r. ARA, Rekenkamer Rijsel, 14.124, Br 1603-1605, f°5r en Kwitanties, Portefeuille 109. Lit.: Cannaert, Bydragen ..., 240-242 en 483-490; Id., Olim..., 57-60 en 119-125; Potvin, Albert et Isabelle..., 258.

[14] Bron: Hondschoote, Archives communales, FF 7, f°48v-50r (origineel).

[15] Wellicht werd hier het woord “beloovende” bedoeld.

[16] Bron: RAB, Nieuwpoort, 4707 (origineel). Lit : Vandenbussche, Analectes..., 333-341; Lampaert, Heksenvervolging..., 2, 142-152.

[17] Bedoeld is hier van ‘levende lyfve’.

[18] Bron: RAB, Nieuwpoort, 4707 (origineel); Lit. : Lampaert, Heksenvervolging..., 2, 153-164.

[19] Leeftijd is niet ingevuld.

[20] Bron: ARA, Rekenkamer Rijsel, Kwitanties, Portefeuille 155 (afschrift). Zie ook ARA, Rekenkamer Rijsel, 14.315, Br 1605-1607, f°4v-6r. Lit.: Potvin, Albert et Isabelle..., 255.

[21] Bron: RAB, Nieuwpoort, 4707 (origineel). Reeds in 1603 aangehouden en na een eerste verhoor vrijgelaten. De Cuyper, Een heksenproces te Nieuwpoort..., 22-24; Lampaert, Heksenvervolging..., 2, 156-164.

[22] Bron: RAB, Nieuwpoort, 4708 (origineel). Lit.: Lampaert, Heksenvervolging..., 2, 183-190.

[23] Bron: BWRA, Baronnie Laarne, 486 (origineel). Lit.: Van Damme-Lostrie, Te Laarne..., 69-90.

[24] Bron: BWRA, Baronnie Laarne, 486 (origineel). Lit.: Van Damme-Lostrie, Te Laarne..., 69-90.

[25] Bron: RAK, Kasselrij Kortrijk, Schepenarchieven, 1ste reeks, 40, R 1564-1617, f°118r-118v (origineel); Monballyu, Een heks op de brandstapel..., 365-369.

[26] Bron: RAR, Leenhof Boelare, 16, f°133r (origineel). Zie ook ARA, Rekenkamer Rijsel, Kwitanties, Portefeuille 22.

[27] Bron: RAR, Geraardsbergen. Oud Archief, 1598, f°11r-11v (origineel). Zie ook ARA, Rekenkamer Rijsel, Kwitanties, Portefeuille, 22.

[28] Bron: RAG, Nazareth. Oud archief, 29 (origineel).

[29] Bron: Cassel, Archives communales, FF 1, f°36v-37r (origineel). Zie ook 2, f°28v-38v.

[30] Bron: Hondschoote, Archives communales, FF, 7, f°65r-66v (origineel).

[31] In tekst ‘stroeyende’.

[32] In tekst ‘ende’.

[33] Bron: RAB, Nieuwpoort, 4708 (origineel). Zie ook RAB, Kasselrij Veurne, Register, 1236 bis. Lit.: Viane, Een heksenproces te Nieuwpoort..., 64-67; Lampaert, Heksenvervolging..., 2, 194-200.

[34] Bron: RAB, Brugse Vrije, 17.601, f° 8r-9r (origineel)

[35] Bron: Cassel, Archives communales, FF, 1, f°42v-43r (origineel).

[36] Bron: SABrugge, Oud archief, 192, Verluydboeck 1611-1676, f°12v-13r (origineel). Zie ook RAB, Stad Brugge, 621, f°117r-123v. Lit.: Gaillard, Un procès de sorcière..., 238-239; Vandepitte, Heksen..., Rond de Poldertorens, 23 (1981), 8-15.

[37] Bron: Cassel, Archives communales, FF, 1, f°48v-49v (origineel).

[38] Bron: F. De Potter, E. Ronse en P. Borre, Geschiedenis van de stad en de kasselrij Veurne, Gent, 1873, 107 (genormaliseerde uitgave van een verloren gegane tekst). Zie ook ARA, Rekenkamer Rijsel, 14.092, Br 1612-1615, f°45v; ARA, Rekenkamer Rijsel, Kwitanties, Portefeuille 105; RAB, Kasselrij Veurne, Rek. 54, f°31r. Lit.: Lampaert, Heksenvervolging..., 2, 67.

[39] In tekst staat "swieten" wat geen zin heeft.

[40] Bron: SAVeurne, Oud archief, kaft 1739 (origineel). Zie ook ARAB, Rekenkamer Rijsel, 14.093, Br 1616-1618, f°27r-28r; ARA, Rekenkamer Rijsel, Kwitanties, Portefeuille 105 en 106; RAB, Kasselrij Veurne, Rek. 55, f°32v. Lit.: De Cuyper, Een heksenproces te Veurne..., 46-72; Lampaert, Heksenvervolging..., 2, 70.

[41] Bron: RAB, Brugse Vrije, 17.060, f°86v-87v (origineel). Zie ook Ibid, 359, R 1618-1619, f°102r; 17.044, f°32v-34r, 41v-43v, 49r-60r; ARA, Rekenkamer Rijsel, 13.739, Br 1615-1620, f°29r. Lit.: Coornaert, Over orde handhaven..., 139; Vandepitte, Heksen..., Rond de Poldertorens, 27 (1985), 1-8.