Gelderse kanselarijordonnantie
(10 oktober 1547)
"Kaerle bij der gracie Godts Roemsch Keyser, altijt Vermeerder 's rijcx,
Coninck van Germaniën, van Castiliën, van Leon, van Grenade, van Arragon,
van Navarre, van Napels, van Siciliën, van Maillorcque, van Sardaine, van den
eylanden, Indiën ende vaster eerden der zee oceane, Ertzhertoge van
Oistenrijck, Hertoge van Bourgoingnen, van Lothric, van Brabant, van
Lemborch, van Luxemborch ende van Gelre, Grave van Vlaendren, van
Artois, van Bourgoingnen, Palsgrave ende [Grave] van Henegouwen, van
Hollant, van Zeellant, van Ferrette, van Haguenault, van Namen ende van
Zutphen, Prince van Zwaven, Marcgrave des Heylicx Rijcx, Heere van
Vrieslant, van Salins, van Mechelen, van der stadt, steden ende landen van
Utrecht, Overijssel ende Gronningen, ende Dominateur in Asië ende in
Afrijcke, allen denghenen die dese jegewoirdige zien sullen saluyt!
Alsoe Wij bij den tractaet voir Venloe opgericht ende gemaeckt, bij
denwelcken wij den baenreheeren gemeyne ridderschap ende steden onss
furstendoms Gelre ende graefscap van Zutphen in onse onderdanicheyt als
hueren warachtigen ffurst ende lantsheere ontfangen hebben, denselven onder
anderen beloeft ende toegesacht hebben, dat wij denselven landen souden
versien van eenen goeden bequamen stadholder ende eenighe getrouwe raden
ende institueren eenen cancellier, daer d'ondersaten alle gewoenlijck bescheyt
vervolgen ende vercrijgen souden mogen. Navolgende welcken tractaet wij
aldaer eenen goeden Stadholder, Cancellier ende Raiden gestelt ende
gecommitteert hebben, ende daeromme van nooden zij te ordineren ende
statueren hoe ende in wat manieren de voirnoemde Stadholder, Cancellier
ende Raiden hem sullen dragen ende houden int bedienen van hueren staten
ende officiën tot voirderinge ende ontcommeringe van onsen ondersaten. Ende
ten eynde dat een yegelijck te bet[er] geholpen mach zijn ende recht erfaren,
soe eest, dat Wij, 't selve aengesien, hebben bij rijpe advyse ende deliberatie
van rade geordineert ende gestatueert, ordineren ende statueren mitz desen de
puncten ende articlen navolgende:
I.
In den eersten, dat onse Cancellier, Raden ende Greffier zullen alle
werckedagen vergaderen in de Cancelrye van Gelre bynnen Arnhem des
morgens te acht uren ende daer blijven tot elff uren toe, omme te expediëren
die requesten, advysen, differenten van partiën ende andere aenvallende zaken,
aldaer die Stadholder tot allen tijden hem sal moghen vinden alst hem belieft,
omme mitten anderen in die zaken te delibereren ende te concluderen alst
behoiren sall, ende van gelijcken zullen zij onderholden na noen van drye uren
tot viiff uren, als de Stadholder oft Cancelier hen tselve sullen laten weten.
II.
Sullen vacantiën houden van altera Thome tot altera Regum, van Palmsondach
tot Maendach nae Beloecken Paesschen, ende noch een maent in den bouw,
zulcke alst den Stadholder, Cancellier ende Raedt goetduncken sal.
III.
Alle materiën sullen bij den Stadholder, oft in ziin afwesen bij den Cancellier,
in Rade geproponeert ende in deliberatie gestelt werden, requesten, advysen,
scrifftelijcke differenten off processen van partiën int lange gevisiteert ende
perfectelijck gelesen, waernac bij den Cancellier off denghenen, die deselve
duer ziin ordonnancie eerst gesien sal hebben, sommier verhael van der
materie gedaen, bij den Stadholder, indien hij present es, ende in ziin affwesen
bij den Cancellier een yegelijck van den Raden ziin opinie gevraecht ende wel
verstaen sal worden, ende daernae geconcludeert in der saicken nae die meeste
opiniën. Ende indien zwaricheyt off differentie valt in der opiniën, sal die
Stadholder off Cancellier die differentie noch mogen verhalen ende andermael
opiniën omvragen, off die zake uytstellen tot een ander tiit om te sluyten ende
eyntelijck [te] concluderen nae die meeste stemmen ende opiniën.
IV.
De Greffier sal nerstich toehoiren in 't delibereren ende verstaen die opiniën
van den Raiden, ten eynde hij de conclusiën pertinentelijck mach in gescriffte
stellen, die hij gehouden sal ziin den Cancellier oft in den Raedt te thoenen
ende [tel laten visiteren, eer hij die uytgeeft.
V.
Stadholder, Cancellier ende Raiden sullen mogen ontfangen alle requesten bij
baenreheeren, ridderschap, steden, dorpen ende particulier persoenen,
inheemsche ende uytheemsche, overgegeven, die in den Raede voir Stadholder
ofte Cancellier geleyt sullen worden omme dieselve te expediëren in der
manieren als voiren. Ende sullen alle partiën mogen verschrijven tot guetlijck
gehoir, omme dieselve vruntlijck te accorderen, daer hemme oirbaer duncken
sal.
VI.
Item sullen kennisse mogen nemen in alle saicken, hoe die wesen mogen, als
partijen dat overgeven ende willichlijcken daerinne consenteren.
VII.
Item van alle saicken aentreffende hoffhoerige, keurmoedige ende vrije
goederen, 'tzij datter questie is van 't principael goet off van eenich partaige,
daeruuyt te doen, ofte versette parceelen inne te lossen.
VIII.
Item sullen oirloff mogen geven mit voirweten ende advys des commissarys,
om zulcke goederen te belasten ofte op een losse te verzetten, mit conditie
deselve te lossene bynnen sesse jaeren, opte verbuerte van den goeden, oft oick
om 't hout, op zulcke goederen staende, te mogen houwen, alle twelcke
geschieden sal bij opene placcaten oft besegelde briefven, diewelcke op de
registrecamer geregistreert sullen worden.
IX.
Item soe wanneer beruerende eenighe leenen geclaecht ende eenen mandach
begeert wordt, zullen partijen eerst voir der cancelrye bescreven worden, om
zoe verde mogelijck die zake int vruntlijck te handelen, soe verde nyet, te
leenrechte gestelt te worden.
X.
Item dat, soe wanneer een affdeylinge der Zuytphensche leenen begeert
wordt, daerbij leen gescheyden oft gesplet oft belast soude worden, 'tselve en
sal nyet mogen geschien zonder consent van Stadholder, Cancellier ende
Raiden, maer indien daer questie valt umme affscheydinge te crijgen, soe sal
'tselve beslicht worden bij den leenrechte, indien men partiën nyet vereenigen
mach als voiren.
XI.
Item sullen Stadholder, Cancellier ende Raiden erkennen van alle goeden,
toebehoirende de domeynen onss Furstendoms ende Graeffscap, daervan Wij
oft Unse officieren in gebruyck ende possessie ziin; ende daer andere in
duechdelijck gebruyck ende possessie ziin, sal men die mitten landrechte,
leenrechte etc. uytrichten.
Ende soe verre daer questie valt, wye in gebruyck oft possessie van
denselven goeden es, daeraff sal de kennisse blijven Onsen Stadholderen,
Cancellier ende Raiden.
XII.
Item, alle amptluyden ende officieren beroerende d'exercitie hairder ampten
zullen voir de cancelryc terecht staen, soewel teghens particuliere persoenen
als teghens de momber Onss Furstendoms.
XIII.
Item soe wye yemant beclaegen ende aanspreken will ter cause van eenighe
woirden oft scrifften, voir de voirscr. Cancelrye gevallen, en sal sulcx nergens
dan an de voirscr. Cancelrye versuecken moegen.
XIV.
Item sullen kennisse nemen van allen questiën, die rijsen ende vallen sullen
van eenighe beneficiën, staende tot Onser presentatie oft collatie, ende oick
van alle materiën possessoire, beneficiën ende geestelijcke goeden aengaende.
XV.
Insgeliicx van alle materiën possessoire van leenen ende geweltelijcke
spolium van alle andere weerlijcke goeden.
XVI.
Item die dienaers ende familie Onss Stadholders mitgaders die supposten der
cancelryc ende hoere familie en sullen in personele aensprake, soewel civil als
crimineel, nergens betreckbaer ziin dan voir Stadholder, Cancellier ende
Raiden.
XVII.
Item in zaken van appellatiën van oirdelen, bij ridderen ende knechten up
Veluwe gewesen, sullen die vurscreven Stadholder, Cancellier ende Raiden mit
ridderen ende knechten ende verordenten der steden van der Veluwen aen
Englerhout terechte sitten ende erkennen achtervolgende den lantbrieff.
XVIII.
Item in zaken van appellatiën van oirdelen, bij ridderen ende knechten
gegeven in Overbetuwe, sullen die voirscreven Stadholder, Cancellier ende
Raiden mit ridderen ende knechten upte Proest (lees: Praest) erkennen,
achtervolgende den lantbrief.
XIX.
Item in zaken van appellatiën van oirdelen, bij de stad Thyell gewesen,
sullen die voirscreven Stadholder, Cancellier ende Raiden erkennen, tot hen
genomen seven scepenen uyt anderen bancken dan van Thyell, in dien oirt
gelegen, volgende 'tprevilegie Onser stadt Tyell.
XX.
Item in zaecken beroerende tverstant off interpretatie van prevflegiën, bij
voirfursten oft Ons gegeven.
XXI.
Item van zaecken beroerende d'executie van sentenciën, bij voirfursten oft
bij de gedeputeerde[n] der Lantscap voirtiits gegeven, sal Onse voirscreven
Stadholder, Cancellier ende Raiden de kennisse competeren.
XXII.
Item sullen oick kennen van alle twisten betreffende furstelijcke
verscrijvonge.
XXIII.
Ende in alle andere zaecken, vanolts tot Onse voirfursten ende hueren
Raiden kennisse gestaen hebbende.
XXIV.
Item alle zaecken aengaende huwelijcxsche voirwaerden ende tochte sullen
ten landrechte beslicht worden, zonder dat de geestelijcke richter hem des sal
onderwinden, ten ware daer questie viele, oft daer huwelijck geweest ware offt
neen.
XXV.
Item alle questiën spruytende uyt testamenten zullen ten lantrechte beslicht
worden, tenzij dat zulcke testamenten waren gemaeckt ad pias causas, van
denwelcken de geestelijcke richter ende oick de weerlijcke richter zullen
mogen kennisse nemen. Ende sal de kennisse blijven bij denghenen, voir
denwelcken men eerst begonst sal hebben te procederen.
XXVI.
Op requesten ende clachten van partiën sullen Cancellier ende Raiden
missiven mogen doen scrijven aen de partijen adverse, daerover clachte gedaen
werdt, of aen den officier, daaronder sij geseten ziin, inholdende, dat hij zulcx
offstelle, ten ware hij zake hadde ter contrarie, waeromme hij nyet schuldich
en waer zulcx te doen, dat hij daeroff scriftelijck antwoirdt ende bescheydt
overseynde, omme, dat gesien, voirder dairinne gedaen te worden alst behoiren
sal, off, indient hen goetdunckt, sullen partiën mogen doen bescrijven tot
zekeren dage mit haer bescheyt in der cancelryc te compareren, om,
heml[uyden] gehoirt, in der zake te laten geschiën nac behoiren; welcke
missiven voirscr. bij den greffier gescreven ende geteyckent sullen worden
upten naem van den Stadholder ende bij een secreet, dat in 's greffiers
bewaernisse sal wesen, toegesegelt.
XXVII.
De greffier en sal gheen briefven, van justice off andere importancie ziinde,
uytgeven, tenzij dat hij die eerst den Cancelier gethoent sal hebben. Ende sal
guet register holden van alle placcaten, appoinctementen, recessen, sentenciën
ende van despeschen, die in der cancelryen geëxpedieert sullen worden.
XXVIII.
Stadholder, Cancellier ende Raiden sullen alle crimineelle zaken, vallende in
den voirscr. landen, mogen composeren oft remitteren, daerop gehoirt de
amptluyden oft officiers, daaronder dieselve gevallen off daer de delinquanten
wo[o]nachtich ziin, indien heml[uyden] dunckt de materie sulcx gelegen te ziin
ende oick den commissariis van den lande van Gelre, regard nemende altiit, dat
die breucke oft amende gegroot worde ende tot Onsen proffijte comme, nae
gelegentheyt van der saicken. Ende sullen die briefven hieraff ghenomen
worden uyt der cancelryen offt van den officier, naedat geordonneert sal
worden bij den Stadholdere, Cancellier ende Raidt, welverstaende, dat
doetslagen eerst verjaert sullen ziin, partiën versoent offte soen bij den Raiden
gemaeckt, uytgenomen ['t] crymen l[a]es[a]e majestatis, ketterije, commotie oft
seditie, moert, moertbrant, ontfueringe van maechden off vrouwen, valscheyt
van munten, doorslagen mit opgesetter lage geschiet oft onrechts wille ende
delicten geschiet jegens Onse officiers om zake van haer officie, diewelcke
zullen blijven staen tot Onser belieffte, onvercort een yeder van den
amptluyden huers ampts verscrijvinge.
XXIX.
Item de momboer des furstendoms sal alle zaken, Ons als hertoge van Gelre
ende grave van Zutphen aengaende ende concernerende, bewaeren ende
verantwoirden, soewel voir den landrechte als voir den Raedt, ende oick
aentasten ende apprehenderen alle misdadige[n] ende quaetdoenders, staende tot
kennisse van den Raide, ende doen alle informatiën, die hem bij den Raide
sullen gelast worden.
XXX.
Item sal mogen commen ten Raide ende opinie geven in alle zaecken, Ons
ende Onse rechten ende hoicheyt nyet aengaende.
XXXI.
Item en sal oick nyet mogen aentasten, calengeren noch te rechte betrecken
oft informatie tegens yemant nemen, tenzij dat hem zulcx bij den Raide
geordonneert oft geconsenteert worde.
XXXII.
Item in alle zaecken, daeraff hiervoiren gheen vermaen gemaect es, sullen
Stadhouder, Cancellier ende Raiden volghen de gemeyne gescreven rechten,
behoudelijck het lantrecht, leenrecht, stadrecht, diickrecht, waterrecht etc., die
Wij willen onverbrekelijcken onderhouden te worden.
XXXIII.
Ende oick het tractaet, bij Ons mit baenreheeren, ridderschap ende gemeyne
steden voir Venloe opgericht, die de voirscreven Stadholdere, Cancellier ende
Raiden zullen onverbrekelijcken onderhouden zonder daertegens te doene oft
bij yemande, soeveel in hen es, gedoeghen gedaen te wordene, reserverende
t'Onswerts dese Onse ordonnantie ende statuyten te mogen vermeerderen,
verminderen, veranderen ende altereren, soe Wij ende Onse nacomelingen,
hertogen van Gelre ende graven van Zutphen, ten gemeyne welvaren van
Onsen ondersaten aldaer bevinden sullen te behoiren geschiene. Ontbieden
daeromme ende bevelen Onsen voirscreven Stadholder, Cancellier ende Raiden
in Gelderlandt, dat zij voirtaene dese Onse jegewoirdige ordonnancie in der
manieren boven verhaelt onderhouden, achtervolgen ende observeren ende
doen onderhouden, achtervolgen ende observeren, zonder daertegens te doene
noch te laten geschiene in eenigher manieren; want Ons alsoe gelieft.
Des t'oirconden soe hebben Wij unsen segel hieraen doen hangen. Gegeven
in Onser stadt van Bruessele, den thiensten dach van Octobri int jaer onss
Heeren duysent vijffhondert seven en veertich, van Onsen keyserrijcke 't
XXXVIIJe ende van Onsen rijcken van Castilliën ende anderen 't XXXIJe.
Bij den Keyser in zijnen rade
get. Verreyken."