Geldrische Landt- ende Stadtrechten in 't Overquartier van Ruremundt

Geldrische Landt- ende Stadtrechten in 't Overquartier van Ruremundt

Copie van die confirmatie van dese Landt- ende Stadtrechten

Albert ende Isabel Clara Eugenia, infante van Spaigniën, bij der gratiën Godts ertzhertogen van Oosterijck, hertogen van Burgundiën, van Lotrijck, van Brabant, van Limburch, van Luxemburch ende van Gelre, graven van Habsburch, van Vlanderen, van Arthois, van Burgondiën, van Thirol, Palsgraven ende van Henegouwe, van Hollandt, van Zeelandt, van Naemen ende van Zutphen, marckgraven des Heiligen Rijcx, herre ende vrouwe van Vrieslandt, van Salms, van Mechelen, van de stadt, steden ende landen van Utrecht, Overijssel ende van Groeningen etc., doen condt ende laeten weten, dat ons seer onderdenich te kennen is gegeven bie onse ridderschap ende steden des Ruremundtschen Quartiers 's furstenthombs Gelre, hoe dat sij van over langen tijt 't zedert dat het furstenthomb Gelre ende graeffschap Zutphen gecomen sijn geweest onder d'onderdanicheit van hoeger ende lofflicker gedachten Carolus, de vijffde keyser van dien naeme, ende van Philips den tweeden coninck van Spaigniën etc., onsen heeren vader ende grootvader, hebben voir gehadt ende besich sijn geweest bieeen te bringen des landt ende stadtrechten, alden gebruick ende loflicken hercomen des vorsseyde Quartiers, die den gemeynen onderdaenen desselfs dienlick ende oirbaerlick solden mogen wesen, tot bewaeringe ende uuytrichtinge van alle behoirlicke justitie oft rechtverdicheit voir ein jegelick, maer dat 't selve tot noch toe geen gewunst einde en heeft connen becomen, mits die langduerige inlandts beruerte ende oirloge hebbende 't geheel lant gebrocht gehadt in seer groote ellendt ende benautheit. Dan alsoe wij daernaer dese onse Nederlanden wederom hadden geholpen tot vredtsamige gerustheit bij middel van den Bestandt tot welfaert van alle onse ondersaeten besorgt, end dat wij bij ons Ewich edict op 't stuck van de justicie ende om die ein jeglick naer behoiren te laeten ervhaeren, hadden gethoent onse groote genegentheit van alles dat dien aengaet ende daertoe behoirt, op sulcken voet ende regel te brengen, dat ein jeglick des solde hebben te bedancken, end dat wij tot dien einde bij 't selve Edict onder anderen belast ende bevolen hadden, dat alle de landen ende heerschappen van onse hooge overicheit ende gebiede, die tot noch toe ghen bestedigte lant oft stadtrechten hadden gehat, dan allein op hun alt gebruyck end hercomen gestaen, alles dat sie daervan hadden ende wisten ende redelick vonden, bie gescrifte solden doen stellen, opdat dieselve daernaer bij ons oft denghenen die wij daertoe solden belasten, oversien, goet, redelick ende dienlick gevonden sijnde bij ons bestedicht ende bevesticht moghten worden, opdat ein jegelick voirtaen sekerlick moghte weten, wat hij voir recht solde hebben te halden ende bie vonnisse te verwachten. Soe hadden die voirgenoembde onse ridderschap ende steden om dieselve onse goede meininge naer te comen, damit sij voirtaen ein redelick, vast ende seker landt ende stadtrecht moghten hebben, d'welck het landt ende steden in alle voirvallende saecken solden hebben te volgen, sonder dat 't selve ten opsien van jemandt verlaeten ofte naergelaeten solde werden, van gelijcken goet gevonden 't gene dat in voirtijden bij hun voiralders was begonst, maer niet volbracht, te hernemen ende daertoe soe uuyt die gemeine geschreven als van hun naebueren landt ende stadtrechten te doen vuegen dat het beste, redelicxste ende bequaemste hun solde duncken, tot goede ende rechtverdige uuytrichtinge van justitie oft rechtverdicheit naer des voirgemelts Quartiers staet ende gelegentheit, ende dat daernaer 't selve bij gemeinen raedtslagh ende bewillinge bijeengebrocht sijnde, hadden goetgevonden te stellen in handen van onsen cancelier van Gelderlandt om bij hem oversien ende goede ordre gestelt ende verdeilt te worden, ende daernaer oick in handen van die van onsen Raedt in 't voirsseyde furstendomb Gelre om oick aldaer bij hunluyden ten bijwesen van den voirgemelten onsen cancelier oversien te werden, gelick geschiedt is, ende ten lesten om wederom bij denselven cancelier ende gecommitteerde oft verordente van die voirsseyde ridderschap ende steden t'oversien ende sluyten, gelijck sij bevinden solden te behoiren, soe sij 't selve oick hadden gedaen. Biddende ons daerom seer onderdeniglick dat wij alles oick wilden doen oversien ende bevindende deselve landt ende stadtrechten niet te wesen tegens die natuerlicke redene ende billicheit, bij onse hooge macht ende auctoriteit dieselvige oick te bevestigen, bestedigen ende becrafftigen om hun voir ein euwich ende gedurich landt ende stadtrecht te dienen, daernaer 't voirsseyde Ruremundtsche Quartier ende die des rechts aldaer van doen solden moegen hebben ofte 't selve uuytrichten, hun in alle voirvallende saecken solden hebben te draegen ende te richten, ende dit al sonder naedeil van hunne besundere privilegiën oft rechten, vrijheiden ende alt hercommen, daervan bij segel ende brieff, landtcharteren, alde registren oft andere bewijslicke bescheiden solde moegen blijcken, voir soeveel die den voirsseyde landtrechten bij hun aen ons alnu overgegeven, niet en sijn teweder. Ende oft in de voirsseyde land ende stadtrechten iet gebraecke oft uuytdruckelick niet en waere gestelt, dat men alsdan recht solde doen naer 't gene dat denselven landt ende stadtrechten naest solde gelijcken ende gemeessich sijn ende genouch op een redene, fondament oft grondt berusten. Ende insoeverre die voirsseyde landtrechten noch den voet van gelijckenisse oft einmaeticheit derselver daertoe niet en solde connen dienen ofte reicken, dat men alsdan recht solde doen nae die gemeine geschrevene rechten. Welck hun versueck ofte bede redelick ende onser goeder meininghe ende voirnemen gemeessich vindende hebben die voirsseyde landt ende stadtrechten ende alt hercommen, soe die bij hun sijn vervat ende goetgevonden, doen stellen in handen van onsen president ende andere van onsen Secreten Raede neffens ons wesende om die insgelijcx t'oversien, ende 't selve gedaen sijnde hebben die doen besluyten in de forme hiernae volgende. Waromme soe ist, dat wij desen all aengemerckt, geneicht wesende ter onderdeniger bede van de voirsseyde onse ridderschap ende steden onsers Ruremundtschen Quartiers van Gelderlandt, wij hun hebben gegundt ende verleent, gunnen ende verleenen bij desen, dat sij die voirgeruerde hunne landt ende stadtrechten ende alt hercommen, gelijck die alsnu sijn gestelt, voirtaen sullen halden ende gebruycken voir hun oprecht vercoren duechdelick ende bestendicht landt ende stadtrecht, ende dat een jegelick hem daernaer sal hebben te schicken ende vuegen, soe in den gerichte als daerbuyten, ende dat alle amptluiden ofte drossaerden, scholtis, voighden, richters ende schepenen ende voirts alle andere die recht ende rechtverdicheit hebben te doen oft uuyt te richten, dieselve in alle saecken die voirtaen sullen moegen opcommen ende voirvallen, sullen hebben te volgen. Becrachtigende ende bestedigende tot dien einde dieselve van nieuws bij dese, merckelick ten aensien van alle 't gene dat tot noch toe alsoe niet gestelt oft onderhalden is geweest, als nu tot des landts ende der steden meerder gerusticheit is verkoesen ende doen stellen, ende dat alles nochtans sonder naer oft achterdeil van hunne besundere privilegiën oft rechtsvrijheiden ende alt hercomen, daervan bij segel ende brieff, lantcharteren ende registeren ofte andere bewijselicke bescheiden solde moegen blijcken, voir soeveel die den voirsseyde landtrechten bij hun aen ons overgegeven, niet en sijn teweder. Ende oft in deselve landtrechten, privilegiën, vrijheiden oft alt hercomen oft in onse oft onser voirsaeten oft naecomelingen placaten ende ordonnantiën in den voirsseyde lande van Gelre affgecondight ende ontfangen, iet gebraecke oft uuytdruckelick niet en waere gestelt, dat men alsdan recht sal doen naer die gemeine geschreven rechten, die in geen gemein ongebruyck en sijn gecomen, ende dat in sulcken gevalle gevolght sal wor dat gebruyckelick ende redelick is. Behoudelick ons ende onse naecomelingen, hertogen oft hertoginnen van Gelderlandt altijt onse veranderinge oft beteringe mit voirgaenden advis ende bewillinge van onse ridderschap ende steden, indien naermaels bevonden wordt iet daerin te wesen dat mits den tijdt oft andere redene oft oirsaecke einige veranderinge ofte verbeteringe verheischde, ende ons altijt onse hooge macht ende gerechticheit die wij ende onse voirsaeten hertogen ende hertoginnen van Gelre tot noch toe hebben gehadt, ende alle onse andere rechten die wij niet en verstaen bij desen lantrechten eenichsints vercort te sijn oft te mogen werden. Hebben oick toegelaeten ende bewillicht dat die voirsseyde lantrechten sullen moegen gedruckt werden bij eenen geswoeren boeckdrucker ten einde dieselve beter moegen comen tot eenen jegelicx kennisse. Ontbieden ende bevelen oversulcx onse seer lieve ende getrouwe die hoefftpresidenten ende luyden van onsen Secreten ende Grooten Raede, stadtholder, cancelier ende raeden in onsen voirsseyde lande ende furstendom van Gelre verordent ende alle andere onse justicieren, officieren ende ondersaeten ende een jegelick van hun besundere, soe hem toebehooren sal, dat sij de voirsseyde ridderschap ende steden des Ruremundtschen Quartiers 's furstendombs Gelre van dese onse ratificatie, confirmatie ende bevestinge van landtrechten ende costuymen in der vuegen ende manieren soe voirsseyd is, doen, laeten ende gedooghen rustelick, vredelick ende volcomelick genieten ende gebruycken, sonder hun daerinne te doen oft te laeten geschieden, nu noch toecomenden tijden, eenich hinder, letsel oft moeyenisse ter contrariën. Want ons alsoe gelieft. Des t'oirconden soe hebben wij onsen segel hieraen doen hangen. Gegeven in onse stadt van Bruessel den negenthienden dagh des maendts van september in 't jaer ons Heeren duysent seshondert ende negenthien.

Ende is geparaheert: Ma. Vt. Noch leger staet: Bie de ertzhertzoghen in hunnen raede. Ende is onderteickent: T. de Berti. Ende is besegelt mit hunner Duerluchtichster Hoecheyden segel in roeden wasse hangende aen ein sijden snoer van roede ende blauwe coleur mit silver geflochten.

Gecollationeert tegens d'originael placitum principis, accordeert daermede bij mij J. Rijckenroy.

Albert ende Isabel Clara Eugenia, infante van Spaigniën, bie der gratiën Godts ertzhertogen van Oistenrijck, hertogen van Borgundiën, van Lotrijck, van Brabant, van Limborch, van Luxenborch ende van Gelre, graeven van Habsborch, van Vlandern, van Arthois, van Borgundiën, van Tyrol, Palsgraeven ende van Hennegouwe, van Hollandt, van Zeelandt, van Naemen ende van Zutphen, marckgraeven des Heiligen Rijcx van Roomen, heere ende vrouwe van Vrieslandt, van Salins, van Mechelen, van de stadt, steden ende lande van Utrecht, van Overijssel ende Groeningen etc., allen dengeenen die dese tegenwoordige sullen sien saluit. Wij hebben ontfangen d'oetmoedige supplicatie van de ridderschap ende steden des Overquartiers van onsen lande ende hertochdom van Gelre inhaldende hoe dat sie geerne solden doen drucken de landtrechten des voirsseyde Overquartiers, alsoe bie ons geëmologuert, ende dat tot profijt ende gerieff van de gemeinte desselfs landts. Maer alsoe hun niet en solde geoirloeft wesen 't selve te doen sonder ons voorgaende consent ende permissie, soe hebben sie ons oitmoedelick gebeden, dat ons gelieven wilde hun te vergunnen octroy ende privilegie om 't selve te moeghen doen doen bie alsulcken boeckvuerder als 't hun goetduncken sal, ende daeraff hun te verleenen ende doen expediëren onse opene brieven daertoe dienende. Soe ees 't dat wij 't geene voirsseyd is overgemerckt, genegen wesende ter oitmoediger bede ende begeerte van de voirsseyde supplianten hebben hun toegelaeten, geoctroyeert ende geaccordeert, laeten toe, octroyeeren ende accorderen uuyt onse sonderlinge gratie midts desen, dat sie die voirsseyde landtrechten des Overquartiers van onsen voirsseyde lande ende hertochdoms van Gelre sullen moeghen doen drucken bie alsulcken geswoeren boekvuerder oft drucker residerende in de landen van onse gehoirsaemheit, als 't hun goetduncken sal, welcken boeckvuerder bie de supplianten daertoe te kiesen, deselve landtrechten sal vermoegen uuytgeven ende vercoepen aen eenen jeglicken die deselve sal begeeren te coepen, ende dat van einen tijt ende termin van sess naestcommende jaeren. Verbiedende wel expresselick aen allen anderen boeckvuerderen, druckers ende printers ende alle andere van wat conditiën ende staet die sijn, geduerende den voirsseyde tijdt ende termin van sesse jaeren de voirsseyde landtrechten te printen oft vergelijcken oft deghene elders geprindt, in de landen van onse gehoorsaemheit te brengen, vercoepen oft distribueren sonder particulier consent ende permissie van de boeckvuerder bie de supplianten daertoe te kiesen als voore, op peene van confiscatie van alle 't geene dat ter contrariën sal gedruckt ende vercocht worden, ende bovendien van sesse guldenen voor amende voor elck exemplaris, t'appliceren d'ein hellicht t'onsen profijte ende d'ander hellicht ten profijte van den voirsseyde boeckvuerder. Ontbieden daeromme ende bevelen onsen seer lieven ende getrouwen die hoeftpresidenten ende luiden van onsen Secreten ende Grooten Raeden, stadthalder, canceller ende luyden van onsen Raede in Gelre ende allen anderen richteren, justicieren ende officieren dien dit einichsints aengaen sal moegen, ende elck van hun besondere, dat sie den voirsseyde supplianten van deese onse tegenwoordige gratie, octroye, consent ende privilegie ende van allen het inhouden van desen in der vueghen ende manieren boven verclaert, rustelick ende vredelick doen, laeten ende gedoogen, genieten ende gebruycken, sonder hun daerinne te doen oft laeten geschieden einigh hinder, letsel ofte moeyenisse ter contrariën. Want ons alsoe gelieft. Des t'oirconden hebben wij onsen segel hieraen doen hangen. Gegeven in onse stede van Bruessele den twintichsten dagh des maendts septembris in den jaere ons Heeren duysent sessehondert ende negenthien.

Ende is geparapheert: Ma. Vt. Op de plycque staet: Bie de ertzhertzoghen in hunnen raede. Ende was onderteickent: Le Comte.

Gecollationeert nae d'originael P. Bossman.

Ridderschap ende steden des furstendombs Gelre etc. in den Ruremundtschen Quartier hebben uuyt crachte van deese oepene brieven van octroye van hunne Duerluchtichste Hoecheyden etc. Johan Hompes boeckvuerder der stadt Ruremunde geauthoriseert ende gecommitteert ten eynde ende op de penen in deselve brieven verhaelt, naer breyder uuytwijsen van den acte hem daertoe verleent. Gegeven in de generale vergaderinge der heeren ridderschap ende steden voirschreven tot Ruremunde den 21. januarii 1620.

Onderteickent: P. Bossman

Ierste verdeilinge van de gemeine Landt- ende Stadtrechten des hartochdoms van Gelre in 't Overquartier van Ruremundt.

Des Landts- ende Stadtrechten des hartochdoms van Gelre in 't Quartier van Ruremundt worden verdeilt in sess hooftstucken oft deelen.

D'ierste deel spreeckt van rechten den persoonen aengaende.

Twede spreeckt van verscheiden sorten oft gesteltenissen van goederen, renten, servituiten oft dienstbaerheiden daerop staende.

Derde van verscheiden middelen ende manieren daerbie den eigendom oft erffelickheit van goederen vercregen wordt.

't Vierde van contracten oft handelinge ende verbintenissen.

't Vijffde van die maniere van borgerlicke rechtsvoorderinge.

't Seste van misbruycken ende misdaden ende de maniere van die te vervolgen.

Tweede verdeilinge van elck hooftstuck in sijn titulen ende §§ oft leden.

D'ierste deil spreeckende van rechten den persoenen aengaende begrijpt de naervolgende titulen:

Iersten titul: Van officiers oft amptluyden ende schepenen ende hun ampt oft officie.

1. Aenstellinghe van officiers oft amptluyden ende schepenen pag. 1

2. Officie van amptluyden in 't gemein 2

3. D'officie van richter, scholtis ende schepenen 3

4. Eidt van verscheiden officiers als van drossarden, scholtissen, voeghden, schepenen, gerichtschrijvers ende boeden 4

Tweeden titul: Van rechten van gehylickte persoenen.

§ 1. Hylixe voerwaerde oft verschrijvinge ende gerechticheit derselver

2. Gewoonlicke hylicxe gerechticheit van goederen, schulden, giften ende testamenten 17

3. Scheiden van hylicxe gerechticheit soe in 't leven als bie de doot aengaende de goederen 22

4. Wat goederen men in 't scheiden van hylicxe gerechticheit ende anderssints halt voor erffelicke oft onruerlicke patrimoniael, oft aengestorven gewonnen, oft verworven ruerlicke ofte haeffelicke goederen

5. Schulden ende lasten van den sterffhuysen van gehylickte persoenen ende betalinge derselver

Derden titul: Van de macht, plicht ende gerechticheit der alderen ende kinderen.

§ 1. Hoedaenige kinderen in de macht ende plicht van de alders sijn 32

2. Verplichtinge der alders tot onderhalt van hunne kinderen 33

3. Verplichtinge der kinderen tot hun alders ende straeff der moetwilligen 34

4. Gerechticheit der alderen tot de goederen bie hun kinderen vercregen 35

5. Gerechticheit der kinderen tot de goederen hun aengestorven oft bie

alders hun gegeven oft, op hun gecocht ende geërft 36

6. Testamenten, hylicxvoorwaerden, contracten ende rechtsvoorderinge der

kinderen 37

Vierden titul: Van rechten van minderjaerige ende andere

vermomboirde personen, ende van hunne momboirs ende

toesienders.

§ 1. Hoelange die minderjaericheit duert, ende wat minderjaerigen vermoegen

te doen, ofte niet 38

2. Momboirs van minderjaerige persoenen 43

3. Excusatie oft ontschuldinge van de momboirie ende middelen van bedwanck

om die te doen aennemen 47

4. Bewindt van de momboirs over de weesen ende hunne goederen 49

5. Rekeninge, bewijs ende reliqua van de momboirs 59

6. Schult ende t'achterheit van momboirs aen weesen ende van de weesen

aen de momboirs ende betalinge derselver 63

Vijffden titul: Van ongehylickte vrouwen. 67

Tweede deel spreeckende van verscheiden gedaente oft gesteltenisse van goederen, lasten ende servituyten oft dienstbarheiden daerop commende.

Iersten titul: Van verscheidenheit van goederen. 70

Tweeden titul: Van renthen.

§ 1. Verscheiden manieren ofte gesteltenisse van renten ende 't recht

daertoe staende 73

2. Betalinge van verloepen van renten, mit wat gelde ende tot wat

prijs die te doen is 76

3. Quittinge ende ontlastinge van renten ende hoe ende mit wat gelt

die gedaen magh werden 78

4. Verlatinge oft vertydinge van den pandt voor de renten 82

Derden titul: Van rechtelicke vervolgh van betalinge van renten.

§ 1. Vervolgh op den pandt ende vercoepinge van dien 84

2. Vervolgh op den eygenaer van den pandt 90

3. Vervolgh op de have van den pandt soe van den eigenaer als van

den pachter ende desselfs verhael 91

Vierden titul: Van tochte ende gerichtelick vervolgh derselver.

§ 1. Waertoe ein tochtenaer gehalden is 93

2. Des tochtenaers gebruick ende geniet soe doir hemselve als anderen 95

3. Tochte van ein affgebrandt ofte omgevallen huys, ende de costen

van opmaeckinge 97

4. Tochte ende cost van batten van affdrievende landt, mitsgaders

van holtgewas ende vergenckelicke goeden tot tochte 98

5. Eindinge van de tochte ende tochts claghte 99

Vijffden titul: Van erffdiensten ende nabuerlicke rechten.

§ 1. Naebuerlicke rechten besunder in steden 101

2. Eygen mueren 104

3. Gemein mueren 106

4. Bewijsteeckenen van gemein oft eigen mueren 110

5. Gemeine putten, waterloopen, heimelickheiden, gemaecken ende gangen 111

6. Erffdiensten van huysen 113

7. Naeburlicke rechten ende erffdiensten van hoven ofte landerijen 115

Sessten titul: Van Vervolgh tot onderhalt van nabuerlicke rechten

ende erffdiensten.

§ 1. Claghte over gefehrlicke ende onbehoirlicke timmeragiën 120

2. Claghten over moetwilligh stellen oft herstellen van palen, mueren

ende andere affhengselen 121

3. Maniere van de voirsseyde claghten ende van andere erffdiensten aen

te leggen 122

4. Claghten over sijns naebuers gebreeck in 't batten oft besorgen van

sijn landt tegens d'affdryft van den stroom 123

5. Claghte ende vervolgh op schade bie den naebueren ende andere

beesten gedaen 124

Derde deel inhaldende verscheiden middelen ende manieren daerbie den eigendom oft erffelickheit van goederen vercregen wordt.

Iersten titul: Van erffeniss, opdrachte, leveringe, cessie oft overgifte ende verbintenisse van goederen.

§ 1. Opdracht ende verbintenisse van onruerlicke goederen ende

vermeldinge ofte verclaringe van voorgaende lasten 126

2. Leveringe ende cessie oft overgifte van ruerlicke goederen,

ende uuytstaende schulden 131

Tweeden titul: Van gerichtelicke claghten ter sake van erffelicke ende ruerlicke goederen.

§ 1. Claghte vanwegen 't besitt, gebruick ende eigendom van onruerlicke

goederen 134

2. Vervolgh van ruerlicke goederen, 't sij vercochte, vertrouwde,

uuytgeleendt, oft uuytgedaene goederen om te wercken 144

3. Vervolgh van verlooren ende gestolen goederen 146

Derden titul: Van beschudtrecht oft vernaerderinge.

§ 1. Bie wien ende waerop beschudt gedaen magh worden ende

de naest daertoe 149

2. Bie wien ende wanneer beschudt oft vernaerderinge niet en

magh geschieden 153

3. Tijt ende maniere van beschudt oft vernaerderinge 155

4. Gerichtelicke claghte ende vervolgh op vernaerderinghe oft beschudt 157

5. Gerechticheit des beschudders ter sake van die beschudte goederen 159

Vierden titul: Van verwijlunge oft verloep van tijdt ende affdaginge.

§ 1. Verloep van ein derdendeel van hondert jaeren 161

2. Wanneer 't verloep van den voirsseyde tijt gein plaetse en grijpt 162

3. Wanneer 't verloep van drieendedertich jaeren, vier maenden, niet van

noode en is, ende merckelick van affdaginge 164

Vijffden titul: Van ghiften.

§ 1. In wat gestalt ghiften gedaen moeten worden om bestendigh te sijn 169

2. Aenveerdinge oft aenneminge van ghiften 172

3. Wederroepinge van ghiften ibid.

Sesten titul: Van testamenten ende uuyterste willen.

§ 1. Maniere van testament te maken 175

2. Wie testamente maken magh ende van wat goederen 178

3. Testamente van alders tusschen den kinderen ende rechtelicke oirsaecke

van onterffinge 182

4. Voltreckinge ende wederroepinghe van testamenten ofte uuytersten willen 185

Sevenste titul: Van wettige versterffenisse.

§ 1. Versterffenisse in affgaende stam 187

2. Van einkindtschap van kinderen van verscheiden bedde 190

3. Versterffenisse in opgaende stam 192

4. Versterffenisse in sijdtvallen ibid.

5. Versterffenisse van bastarden 194

6. Gemein regelen van versterffenisse 195

Achten titul: Van aenveerdinge van versterffenisse ende betalinge

der schulden. 198

[Niegenden titul:] Van inbrengen der erffgenaemen in 't erff oft

sterffhuys. 201

[Teenden titul:] Van scheidinge ende deilinge van versterffenisse

ende andere gemeine goederen. 204

Het vierde deel spreeckt van contracten, handelingen, ende verbintenissen.

Iersten titul: Van bestendige ende onbestendige oft crachtloose

contracten. 210

Tweeden titul: Van schepenenbrieven, handtschriften ende andere

bescheiden oft schulden tot namptisatie oft gerichtelicke

erlegginge ende handtvullinge staende.

§ 1. Schepenebrieven ende haer cracht 215

2. Obligatiën oft handtschriften, ende daerinne de clausule brengers 's brieffs,

staet ende haer cracht 216

3. Versueck van namptisatie oft gerichtelicke erlegginge ende handtvuldinge 219

4. Vonnisse van namptisatie ende hantvullinge ende van voirder vervolgh der

saecke ten principaele 221

Derden titul: Van coep ende coepmanschap ende wat daeraen cleeft.

§ 1. Wanneer ein coep van weerden is ende voor volcommentlick gesloeten

wordt gehalden, ende van wat goederen dien niet en mag geschieden 223

2. Lesie oft quetsinge over die helft in coepen niet toegelaeten 225

3. Voltreckinge van vercoepinge 226

4. Betalinge van den prijs ende interest ofte profijt van de coeppenningen 228

5. Waerschap ende verantworden voor den cooper 230

6. Vrije jaermerckte 231

7. Wedercoep 393

Vierden titul: Van huyre ende pacht.

§ 1. Waertoe ein huyrlinck berechticht is oft niet 233

2. Waertoe den verhuerder berechticht is oft niet 236

3. Verpachtinge van goederen 238

4. Van dienstboden ende aenneminge van wercken 240

5. Van erffpachten 394

Vijffden titul: Van gemeinschap van handel ende onverdeilte goederen.

§ 1. Gemeinschap van handel 242

2. Gemeinschap van goederen 243

3. Gemeine mishandelinge ofte overdaet 245

Sessten titul: Van bevelhebbers, factuers ende maeckelaers.

§ 1. Waertoe ein beveelhebber gehalden is ibid.

2. Waertoe ein beveelgever gehalden is 247

Sevensten titul: Van panden ende pandtgoederen.

§ 1. Bewillighde panden 250

2. Stilswijgende panden 252

3. Voordeel onder die pandthebbers, ende wie men die panden magh

vercoepen 255

4. Pandtgoederen 257

Achste titul: Van Borghtochten.

§ 1. Bewillighde borghtochte 259

2. Gerichtelicke ende noetelicke borghtochten 261

3. Ontlastinge van borghtochte 263

Negensten titul: Van betalinge, bewijsinge en compensatie oft

vergeldinge. 265

Thiensten titul: Van brieven van respijt oft uuytstel van betalinge. 270

Eilffste titul: Van brieven van cessie oft overgevinge van sijn goet in

plaetse van betalinge. 273

Twelffde titul: Van preferentie oft voirdeel onder de creditueren in die betalinge.

§ 1. Van degeene die hun eigen goet vervolgen 275

2. Van die stilswijgende ofte besproeckene verpandinge op de goeden hebben 276

3. Van die privilegie personeel hebben 278

4. Gemeine regels van de preferentie oft voirdeel van de creditueren 280

Het vijffde deel begrijpt die maniere van borgerlicke rechtsvoorderinge oft civile procedure.

Iersten titul: Van verscheiden manieren van borgerlicke proceduren. 281

Tweeden titul: Van ordinarisse rechtsvoorderinge. 282

Derden titul: Van onvertogen rechtsgedinge oft rechtsvoorderinge. 284

Vierden titul: Van commer, besett oft arrestrecht.

§ 1 Wanneer ende tegens wat persoenen men arrest oft commerrecht magh

gebruicken 285

2. Tot wat plaetsen men d'arresten magh doen, als te weeten soewel te water

als te landt, ende doer wat persoonen 286

3. In welcker gestalt oft maniere men d'arresten moet doen ende de brueck

van 't breken van dien 288

4. Vervolgh op arresten ende in wat maniere 't selve gedaen magh worden 289

5. Ontset van arresten ende lichtinge derselver onder cautie oft versekerheit 293

6. Vonnisse op arresten ende den effect van dien, 't sij dat die behoirlick

oft onbehoirlick sijn gedaen ende vervolght oft niet ibidem

Vijffden titul: Van pandinge oft peindinge. 295

Sesste titul: Van voeghtgedinge. 298

Sevende titul: Van gerichtlicke dagementen ende uuytblijven van partijen.

§ 1. Gerichtlicke dagementen 299

2. Uuytblijven van partijen 't sij versuymelick ofte versmaedelick 300

Achte titul: Van procuruers oft voorspreeckers, volmechtige ende

voirmunders. 305

Negende titul: Van 't commen van partijen voor recht, ende des aenleggers aenspraecke ende versuecken.

§ 1. Aenspraeck mit die bescheiden daertoe dienende 309

2. Versueck van cautie oft versekeringe voor 't gewijsde, verkiesinge

van woonplaetse, ende stellinge van volmacht oft voirspraeck 312

3. Versueck van eidt de calumnia oft gefehrdt ende van antwoorden bie

kennen ofte ontkennen onder denselven eidt, ende merckelick op

schrifftelick bescheidt staende tot handtvullinge 313

4. Versueck op attentaet 316

Teende titul: Van des verweerders exceptiën oft inreden ende

verantworden, versuecken ende wedereisch.

§ 1. Exceptiën oft inreden ende verantworden 316

2. Versueck van besichtinge van het strijdigh goet ende van warhant oft wahrschap 317

4. Wederheisch oft reconventie 319

Eilffste titul: Van 't voorder beley oft bedinge van der sake ende

intitulatie oft benoeminge van schrifturen. 320

Twelffde titul: Van konden ende verhoor deselver. 324

Derteende titul: Van brieffelicke schijn ende bescheit ende liggende

konden. 329

Vierteende titul: Van eidt 331

Vijffteende titul: Van oepeninge van konden, straeff oft

wedersegginge ende verantwordinge derselver,

ende sluytinge in der sake. 332

Sesteende titul: Van Vonnissen.

§ 1. 't Wijsen van vonnissen 't sij eindeling oft bie tusschenspreeken 333

2. Costen, schade, interesten, ende vruchten van 't gewijsde 335

3. Beleeringe ende uuytspraecke van vonnisse ende revisie derselver ibid.

4. Cautie voir de costen van de revisie ende voir d'executie van 't gewijsde 337

5. Uuytspraecke van arbyters ofte segsluyden ende cracht derselver ibid.

Seventeende titul: Van executiën oft uuytrichtinge van vonnissen.

§ 1. Tijdt tot voldoeninge ende uytrichtinge van vonnissen naer de

gesteltenisse ende aengewiesen claghte 339

2. Maniere van executie oft uuytrichtinge van vonnissen van schult

op ruerlicke goederen 340

3. Maniere van pandinge ende executie van vonnissen van schult op

onruerlicke ofte erffelicke goederen, ende van stoiringe derselver 342

4. Pleckinge van billetten, ten einde van vercoepinge, sitdagen,

coep, erffinge ende guedinge daerop gevolght ende voldoeninge van

den prijs 344

5. Verdeilinghe van den prijs tusschen den creditueren ofte schulthebbers

ende wie daerinne voorgaet 346

6. Wanneer der coeper bie executie gein recht tot de gecochte goederen

vercrijght oft daeraen niet vastelick bewaert wordt. 347

7. Verhael des coepers van den betaelde prijs ende costen van

verbeteringhe aen de vercochte panden gedaen op die creditueren

ende anderssints 349

8. Executie op vonnissen elders gegeven mitsgaders op boecken van

oproepers, bie geswoeren clercq oft notaris onderteickent 350

't Seste deil spreeckende van misbruycken ende misdaden ende die maniere van die te vervolgen.

Ierste titul: Van misbruicken staende tot kueren ende bruecken ende van vervolgh derselver.

§ 1. Misbruycken tegens Godts eere ende diensten 351

2. Ontneminge van eins anders goet soe bie behendicheit als gewaldt 352

3. Beschadicheit van eins anders goet 353

4. Mondelinge oft datelicke lasteringe, versmadelicheit oft overlast aen

d'officieren, gerichtsluiden oft dienaeren aengedaen 354

5. Mondelinge ende daetelicke lasteringe ende versmadelicheit andere

persoenen aengedaen 355

6. Gevecht van twistige persoenen 358

7. Andere brueckachtige saken ende vervolg van bruecken 360

Tweede titul: Van misdaden daer lijffstraff toestaet.

§ 1. Wederstandt tegens den heere ende sijne officiers in 't bedienen van

hun officie 362

2. Opbrekinge ende ontloepinge uuyt des heeren gevanckenisse ende

verbot van particuliere gevanckenisse 363

3. Vrouwen ende maeghdenvercrachters, ende andere oneerlicke ende

verboeden handel mit vrouwen 364

4. Gewaltdoenders in eins anders huys 366

5. Dootslagers, moordenaers, verdoenders van hemselven oft doot gevonden ibid.

6. Falsarissen oft vervalschers 370

7. Dieven, roovers, brandtstichters, corenbieters ofte verdierders 371

Derde titul: Van d'aentasten, vangen ende ondervraegen van de

misdadigers. 373

Vierde titul: Van ondersueck op swaere misdaden ende vervolg

tegens de verloopene misdadige. 375

Vijffde titul: Van pijnigen ende scherper examinatie oft

ondervraeginge der gevangenen. 380

Seste titul: Van betichtinge ende gerichtlick vervolgh der

gevangenen ende vonnnissen daerop gegeven. 384

Sievende titul: Van maniere van hem te suyveren off

t'ontschuldighen van befaemde oft beruchte misdaden. 387

Achte titul: Van vredelegging tusschen twistige persoenen. 389

Negende titul: Van soenen van dootslaghen. 391

Ierste Deil

/1/ Eerste Titul Van officiers ofte amptluyden ende schepenen ende hun ampt ende officie.

§ 1. Anstellinghe van de officiers offte amptluyden ende schepenen.

Alle officiën oft ampten, als van drossart, scholtis, richter ende andere, worden versien bij den hartoch, onderheer oft andere die nae lants gebruyck dat gewonlijck zijn te doen, ende moeten daertoe genoemen worden persoonen van wettighen bedde, die dartoe nut ende bequam zijn, ende naer des lants privilegiën, gerechticheden, ende alt hercommen dieselve mogen bedienen.

De schepenenstoelen moeten mit gewoonlick getal van schepenen beset gehalden worden, bij dengeenen die toestaet die te versien, ende sullen hinvoort ten platten lande die scholtissen geen schepens moegen aensetten, buyten consent ende voorweeten des heere oft des amptmans. Ende eens gestelt zijnde, en moegen sonder wettelicke oorsaken oock kennisse van zaecke ende vonnisse niet affgestelt worden.

In de schepenenstoelen sullen gestelt worden onbefaembde redelicke end verstendige persoonen, sijnde van eerbaer wesens, ende wandels, rechter ehelicher gebeurte, volcommen alderdoms, ten minsten van dertich jaeren, tamelick onder 't gericht daer sij gecosen worden, gegoit ende geërfft.

In 't kiesen van de schepenen sal men voorierst ende al nemen die lesen ende schrijven cunnen, ende die des lants rechten, alde gewoontheeden ende gerichtlichen saecken erfahren zijn, ende so jemandt van de schepenen verstorve, sal nae omganck van ses weecken, sonder langer vertreck, een ander in zijn plaetse aengestelt worden.

Schepenen van een bancke, en mogen in ander dinghbanck geen recht besitten, noch eenich vonnis wijsen, oft andere gericht-

/2/ licke acten hun onderwinden, ten waere dat het gericht aldaer niet sterck genoech en waere, oft dat eenige schepenen uuyt wettige redenen gesuspecteert oft bedacht werden, ende dat zij alsdan daertoe werden ontboeden oft gecosen.

§ 2. Officie van de amptluyden.

Alle amptluyden oft officiers zijn gehalden een jegelick, 't zij inlantsche oft uuytheymsche, spoedelick stadt oft lantrecht te laeten wedervhaeren, ende tot dien eynde in eygener persoon 't recht besorgen ende besitten, ten waere dat zij belet hadden, bij lijffs, heere ende waternoot, oft andere dergelijcke oorsaecken, in welcken gevalle sij 't zelve deur eenen stadtholder sullen moeghen doen.

Om spoedelijck recht te doen, en zullen sonder wettelicke ende erheffelicke redenen die gerichtsdagen niet ophalden, dan sullen die hunnen behoorlicken loop laeten hebben, te weten, van veerthien dagen tot veerthien dagen, ten platten lande, ende in de steden, van acht dagen tot acht dagen, uuytgenomen Straelenende Wachtendonck, soe hiernae gesacht wordt.

Ten tijden van de vacantiën en sullen geen gerichtsdaeghen gehalden werden, ten waere in nootwendighe saecken, die sonder schaede niet en conden uuytgestelt werden, als zijn saecken van arreste ofte becommeringe van vremde persoonen, aenfanck eines nieuwen gebouws, alimentatie, oft lijfs onderhalt: in welcken ende dergelijcke saecken, sal oock alsdan op 't versueck der claegende partije recht aengestelt werden.

Die vacantiën sullen gehalden worden acht daegen voor, ende acht dagen nae paesschen ende pincxten, ende van den twintichsten july tot den iersten septembris, ende van den twintichsten decembris totten veerthiensten january, ende men sal geen recht pleghen op fijerdagen daer die sijn, noch oock ten tijde van jaermercten, dan van 't geene in deselve merckt is gecocht, vercocht, ofte geburcht.

Naerdat geduerende de vacantiën, die gerichtsdaegen een tijtlanck in 't landtrecht stil gestaen hebben, sullen die tijdtlick wederom in de kercke uutgeroepen worden, daer sulcx ghewoonlick is, op den lesten sonnendach van den uuytganck van dezelve vacantie, om die te beginnen den iersten dach daernae als men gewoonlick is die gerichtsdaegen te hernemen.

/3/ 6.

Dat gericht en zal voortsaen niet naer noen, maer voormiddach gehalden worden, ende men zal 't zelve ten negen uren aenvangen. Ende in soeverre in eenighen ampter op twee plaetsen op eenen dach gedinght word, sal 't zelve verandert, ende op een van de plaetzen eenen andern gedinghsdach verordnet worden. Ende soelange daer gerichtssaecken ende parthijen voorhanden zijn, sal dat gericht voor d'eene uhre niet opgeclopt worden.

Tot beforderungh van parthijen, sullen d'officiers hun daernae stellen, dat sij (is 't moghelick) twee goede voorspreckers in alle bancken hebben, die hier binnen 's landts sijn geseten, sonder dat die scholtis, schepenen ofte gerichtsboden van dezelve bancke, hun des voorspreckens zullen moghen moeyen ofte onderstaen. Ende soo daer geen sijn, oft dat parthijen daerop achterdincken hebben, sullen zelver hunne saecken moegen bedingen, oft jemant anders daertoe te werck stellen.

§ 3. D' officie van den richter scholtis ende schepenen.

Der rechter oft scholtis zal ernstlich partijen, ende hunne voorspreckers vermaenen, dat sij sich van allen schandtbaere offte smaedelicke worden in 't bedinghen ofte beleyde van de zaecken onthalden, ende soo jemandt daertegens solde doen ofte handelen, sal dezelve bij gebeurlicke ende gewoonlicke boote, oft anderssints nae gestalt der overtredinge ende persoonen, die gelastert zullen zijn, tot erkentenisse des gerichts gestrafft worden.

Der scholtis zal in stadt des heere, in den gerichte in persoon sitten, aldaer goede ordre halden,ende de schepenen in 't gerichte sittende doen swijgen, ende tot het bedinge van diezaeke ernstlich verstaen, sonder ondertusschen te eeten ofte drincken duerende den gerichtstijt, ende hun op 't bedinghde van parthijen om recht maenen ende doen wijsen.

Voortaen en zal geen scholtis noch landt ofte stadtschrijver in saecken die in rechte hangen ende bedinght worden, moeghen sprecken oft hem dieselve bemoyen, daermede den schepenen oorsaecke gegeven mochte worden heure ordeelen oft vonnissen daernae te geven, dan sullen soe geringh als die schepenen met het beraemen van den vonnisse doende zijn, opstaen, ende die schepenen daermede laeten geworden.

Richter oft scholtis ende schepenen sullen zoewel bij sitten-

/4/ den gerichte, als daerbuyten hun van alle parthijicheit wachten, ende hun niet vermercken laeten einsijdich, ofte den eenen meer als den andern gunstich te zijn, om in geen bedencken van d'een oft d'ander van parthijen te vallen.

Ende opdat allerley opspraeck ende achterdencken voorgecommen ende vermijdt werde, soe sullen sich richter oft scholtis ende schepenen van daegelicker gemeenschap ende onderhaldinghe der partijen mijden ende onthalden, ende tegens elcke der partijen hun draeghen soe eenen goeden richter, scholtis, ende schepenen toestaet.

Soe wanneer schepenen oft gerichtsluyden eeniger partijen verwandt zijn mit maechschap oft swaegerschap tot in den tweeden graet, oft om andere wettige oorsaecke suspect, ofte verdacht muchten gehalden worden, oft voor het aenveerden van het ampt in der saecke gedient oft geraeden hebben, sullen selfz sulcx te kennen geven, ende sichderzelve zaecken gantzlich ontslaen.

In de vervattinge van de vonnissen ofte oordeelen zullen die schepenen d'een den andern guetlich, ende met verhuedinge alles misverstandts aenhooren, ende daernae elck bij ordre hen stemmen geven, ende naer het meerdendeel derzelver stemmen, het oordel oft vonnisse sluyten, ende bij geschryfft vervatten.

D'officieren ende gerichtsluyden om hunnen staet ende officie wel, ende soe dat behoort, tebedienen, sullen in 't aenvehrden van dien gehalden zijn te doen den gewoonlicken eydt, daertoe staende, daer ende alsoe dat van alts gebruyckelick is, als volght.

§ 4. Eydt van verscheyde officiers, ende ierst van de drossarten ofte amptluyden eydt.

Ick geloeff, verzeker ende sweere bij de gedenckenisse desdierbaere lijden ons heere, ende bij mijne Christenheyt, ende bij alle 't geene dat ick van Godt haldende ben, dat ick onsen landtzheere den N. als hartoge van Gelre ende grave van Zutphen, sall zijn goet ende getrouw, ende zijn drossartschap ofte amptmanschap van N. mit sijnen toebehooren, daervan hij mij tegenwordelick heeft versien, wel ende getrouwelick bedienen zal, zijn recht, hoocheyt ende heerlickheit wel ende getrowelick bewaeren, sonder hem daerinne te laeten vercortten, die vercortinge die daerinne gebeuren solde moghen overbrenghen aen den

/5/ luyden van de camere van de rekeninge van Gelre, ende elders daer des van noode wesen zal, om daerin voorts te doen, alsoe 't behooren zal. Dat ick alle keuren ende breucken die onder mij vallen zullen, zal voorderen ende innen, opbeuren ende ontfangen, ende tot betaelinge van dien bedwinghen alle diegeene die des behooren zal, tot ons landtsheere den N. meeste proffijt, op alsulcken deel ende voorwaerden als mijne commissie ende instructie inhalden, elcker malck die des begeert, in saeken tot mijnen besorghen oft kennisse behoorende, in zijne rechten voorstaen ende beschermen, aen een jegelicken recht, vonnisse ende justitie doen ende laeten geschieden soewel den armen als den rijcken, den vremdelingen als ingesetenen, naer den statuten, edicten, ordonantiën ende rechten van den lande. Ende voorts dat ick van allen den ontfanck mijnes voorschreven ampts, t'allen tijden als ick des zal worden versoecht, sal doen goede wettige rekeninge in de voorschreven camere van de rekeninge van Gelre, ende mijne reste die ick schuldich zal blijven, betaelen daer 't behooren zal, dat ick oock alle hulpe ende bijstandt zal doen, des versoecht zijnde aen d'officiers ende rentmeesters van zijner N. domeynen bij pandinge, gerichtlicke vercoopinge, ende anderssints tot invorderung van de penningen derzelver. Sal oock in alles achtervolgen, alle de placaten, soewel van munte als andere, van ons heer des N. weghen in desen lande van Gelre uuytgecondicht, ende alnoch te condigen soe veel in mij is, mitsgaders oock die instructie op 't bedienen mijnes bevolen ampts gemaect, daeraff mij lecture gedaen ende copie gelevert zal worden. Dat ick oock onderhalden ende bewaeren zal die rechten van der heyliger kercken, ende van alle weduwen ende weesen die des in mijnen bevolen ampte van doen hebben, ende aen mij verseucken sullen, naer mijn vermueghen, ende hun helpen tot hunnen goeden rechten. En zal oock niemandt onder 't dexsel van mijn ampte verongelijcken, verdrucken, schatten ofte eenige fortse ofte gewalt tegens recht, redene ende gewoonte van den lande doen, oft mijnes wetens laeten doen oft geschieden. Dat ick voorts alles zal doen dat een goet ende getrouw drossart oft amptman schuldich ende behoort te doen, tot de wedden, eeren, rechten, vrijheiden, profijten, preëminentiën ende vervallen daertoe staende ende behoorende: sonder in eenich van de voors. poincten eenichsints te simuleren, om goet ofte gelt, om

/6/ vrundtschap, om maechschap, om haedt, om nijdt, oft eenige saecke, die 't herte dencken mach. Soe moet mij Godt helpen ende alle zijne heyligen.

Den eyd van scholtissen ende voighden, onder drossarten ende amptluyden staende.

Ich N. sweere, dat ick wel ende getrouwelick als scholtis ofte voight, sal halden ende bedienen het scholtis ofte voightampt van N. onsen landtheere, als hartoch van Gelre sijne hoocheyt, heerlickheyt, end gerechticheyt te beschudden ende te verdedigen, sijne keuren end breucken bewaeren, eenen jegelicken die des gesint, recht ende justitie te doen hebben ende laeten geschieden, ende schepenoordeel te laeten wederfahren, in saecke tot mijn ampt ende kennisse staende oft hoorende, ende voorts alles te doen, dat een goet ende getrouw scholtis oft voight schuldig is, ende vermach te doen, tot den eeren, rechten, vrijheiden, profijten, ende vervallen daertoe staende ende behoorende, soe die mijn voorsaeten hebben gehadt ende genoeten, ende voorts my in 't voorschreven ampt wel ende getrouwelick te draeghen.

Den eyd van de scholtissen in steeden onder geene drossarten oft amptluyden staende.

Ick gelove ende sweere, dat ick van desen dach aff, voorthin aff holt, gehoorsaem ende getrouw zal wesen den durchluchtichsten, hoochgeborn fursten, onser allergenedichsten heer N.N. als hartoge van Gelderlant, ende grave van Zutphen, ende zijnen rechten erven, deser stadts, amptz, heerlicheits ofte dorps, burghers ofte ingesetenen, ende jedermenlichen recht ende schepenoordeel, tot alle tijde des noodt sijnde, ende sich gebeurt, geschieden ende wederfahren te laeten. Ende dat ick tot sulcken eynde dat gericht ter rechter ende gebeurlicker tijt sal besitten, oock datselve nae mijnen besten vermoegen befurderen, ende in eeren halden, mijn ampt selver bedienen, ende eenen jederen der daeran te doen heeft hij sij geestlick oder wertlick, vrembt oder inheymsch sijnen gerichtsdach recht getrouwelick aensetten, ende beforderen, dat der gerichtlichen proces sommarie ofte sleunich gehalden, ende de partiën met den minsten costen ten eynde mogen commen. Sal ende wil oock, dat gericht mit allen vlijt hanthalden ende beschermen, ende wat met recht uutgesproecken ende gewesen wordt, soe

/7/ veel sich dat in recht gebeurt, executeren, oft uuytrichten: Oock van de partijen oder jemants anders, ten opsien van saecken in recht hangende, geen ghifften, gaven, geschinck, oft eenich profijt door mij zelven oft anderen, wie sulcx menschen sinnen erdencken muchten, niet nemen, noch tot mijnen nutte ontfangen, ofte laeten ontfangen. Sal mich oock der christelicker catholischer roomscher religion jeder tijt gemees halden, ende dieselve nae mijns bestes vermuegens helpen voorstaen, ende voorts alles doen ende laeten, dat eenen eerbaeren ende oprechten richter van recht ende goede gewoonheyt weghen toestaet ende gebeurt. Soe helpe mij Godt ende alle zijne lieve heyligen.

Schepeneneydt

Ick gelove ende sweere, dat ick van desen dach aff, ende van desen dach voirthin, holt ende getrouw zal zijn den N.N. als hartoge van Gelre ende grave van Zutphen, ende zijne rechte erven, onseren allergnedichsten hern end landtfursten, voorts deser stadts, ampts, heerlicheits oder dorps, burgers ende inwooneren derselver argste warhnen ende wehren, ende 't beste beforderen, hunne rechten, privilegiën, vrijheeden ende alden hercommen getrouwlich voirstaen ende onderhalden sal, ende wil oock van deesen dach hinvoorts tot aller ende jeder tijt, als sich dat nae alden hercommen ende gebruyck eygen ende gebeuren zal, gehoorsamlich in 't gericht commen, 't selve helpen besitten ende getrouwlick waernemen, die partijen in hunne scriftlicke ende mundtlicke voirdraegen nae nootturft verhooren, daerop rechtveerdich oordeel spreecken, ende mij geenswegs daertegens bewegen laten: Oock van de partijen oft jemant anders, wegen eenige saecken aen 't gericht hangende, ghifften, gaeven, geschinck ofte eenich profijt door mij selven oft andern, wie suclx menschen sinnen erdencken muchten, niet nemen, oft tot mijnen profijte laeten nemen oft ontfangen: Insgelick geene van de partijen ongebeurlicke affectie oft toegenegentheyt thoonen, oock mit raeden noch waarschouwen die saecken uuyt quaeder meyninghe niet ophalden, ofte vertrecken. Die ordeelen, recessen, ofte affscheyden totdat dieselve den partijen niet gerichtlick mitgedeylt en zijn, gantz end geheel heelen ende verswijgen, die recht oorkondt in saecken die voor mij als een schepen gehouden werden, ontfangen, daervan gelooffweerdich bericht aen den gerichte doen, ende rechte ghe-

/8/ tuychnisse, wie sulcx gebeurt, dragen. Sal oock geene verschrijvinge oft anderen briefflicken schijn ende bescheydt besegelen, sonder bij voorgaende verleesinghe ofte verhael van den inhalt van denzelven bevonden te hebben, dat hetzelve alsoe is gepasseert ende bekendt. Thoe den des gerichts geheymnisse ende raetslege niemanden veropenbaeren, mich der christlicher catholischer roomscher religion jeder tijt gemees halden, ende sunst alles doen ende laeten dat eenen eerlichen, oprechten, vroemen schepen van recht ende goede gewoonheydt toestaet ende gebeurt. Alles trouwelich ende ongefehrlich: Soe helpe mij Godt ende alle zijne lieve heyligen.

Gerichtschrijverseydt.

Ick gelove ende sweere, dat ick van desen dach aen, ende van desen dach voirt, holt ende getrouw zijn sal N.N. als hartoge van Gelre ende grave van Zutphen, ende zijne rechte erfen, sampt scholtis, burgemeestre, schepenen ende raedt, ende allen burgeren ende inwooneren deeser stadt, ampt, heerlicheyt oder dorps. Dat ick het secretaris oder gerichtschrijversampt vlijtich, wel ende getrouwelick bedienen zal, mit opschrijven, lesen ende voort anders alles wat mij van den gerichte bevolen wordt getrowlich versien ende voldoen. Alle scrifturen soe die in den gerichte inbracht werden, trouwelick bewaeren, den partijen noch jemandt anders, wat in 't gerichte gehandelt wordt, veropenbaeren, Alle gerichtlicke acten ende saecken die mijnen ampte angaen, der gebeur verrichten als dat behoort, van alles goede aenteeckeninghe halden, ende daervan, als 't noot is, goeden bericht ende bescheydt geven, van derzelver acten ende scrifturen den partijen geen copyen mitdeelen, dan mit voorweten ende consent des gerichts. Sal mich oock niet deur ghifften ofte gaeven, wie die menschen sinnen erdencken kunnen, van partijen winnen noch verleyen laeten, veel weyniger eeenige geheymenisse ende raedt van den gerichte veropenbaeren, maer alles secreet halden ende heelen, noch eenige papieren ofte secreten verdraeghen oft anderen openen oft veropenbaeren, Scholtis, burgemeestere, schepenen ende raedt deser stadt, ampt heerlickheit oder dorps in alles gehoorsaem zijn, dieselve eeren, ontsicht ende respect draegen nae aller mijner bester

/9/ weet ende vermoeghen, Soolange ick dat gerichtsschrijverampt bedienen werde, mij der notariatschap niet onderwinden, Ende sunst alles doen wat eenen vroemen ende getrowen gerichtsschrijver amptenhalven toestaet te doen, ende mich der christelicker catholischer roomscker religion jedertijt gemees te halden. Soe helpe mij Godt ende alle zijne lieve heyligen.

Gerichtsbodeneydt.

Ick gelove ende sweere, dat ick van desen dach aen, ende van desen dach voirt, holt ende getrouw zal zijn den N.N. als hartoge van Gelre ende grave van Zutphen, ende zijne rechte erfen, sampt scholtis, burgemeestere, schepenen ende raedt, ende allen burgeren ende inwooneren deeser stadt, ampts, heerlicheyt offte gerichten, voorts dat gerichtsbodeampt vlijtich, getrouwelich, ende wie recht, verwaeren ende bedienen zal, nemptlich van parthijen, om mijne gebeurlicke belooninghe des versocht zijnde, alle gerichtlicke acten ende saecken die mijnen ampt aengaen der gebeur verrichten, ende aenteeckeninge van alles doen ende halden, ende daervan, als 't noodich, goeden bericht ende bescheydt geven als dat behoort. Sal mij oock nyet door ghifften ofte gaeven van partijen laeten verleyen, winnen ofte omsetten: Sal scholtis, burgemeestere, schepenen ende raedt deser stadt heerlickheit, offte ampts in alles gehoorsaem zijn, die eeren ende ontsien naer mijn beste weet ende vermueghen, haeren raedt ende geheymenisse heelen ende verswijgen, oock sunst alles doen wat eenen vroemen ende getrouwen gerichtzbode amptshalven toestaet, Ende mij der christlicher catholischer roomscher religion alletijt gemees halden. Soe helpe mij Godt ende alle sijne lieve heylighen.

/10/ Tweeden Titul

Van rechten van ghehylickte persoonen

§ 1. Hylicxe voorwaerde offte verschrijvinge ende gerechticheyt derselver.

1. Minderjaerige persoonen die hun tot hylick begeeren te geven, oft meerderjaerige die met hun begeeren to hylicken, sijn gehalden 't zelve te doen mit will ende weten van de alders van de minderjaerighe, oft bij gebreke van alders, van hun momboirs ende naeste vrunden, offt soo noch d'alders, noch de momboirs ende vrunden sonder redelicke oorsaecke daertoe niet en solden willen verstaen, bij authoriteyt van die van den gerichte van de plaetse daeronder de minderjaerighe persoonen geboeren ende gheseten zijn, d'alders nochtans ierst daertoe geroepen ende gehoort.

2. Dan oft 't selve alsoo niet en worde gedaen, en zolde daerom het hylick niet crachteloos ofte van onweerden zijn, maer solde d'een ende ander vallen in de naevolgende peenen: Als te weten, dat die mit den minderjaerige gehylickt solde zijn, tot desselfs laste oft van zijne goederen niet mach genieten noch profyteren, 't zij uuyt crachte van hylicxvoorwaerde, ghifte, uuytersten wille ofte lantrecht, 't waere onder 't decxsel van tochte, hylicxgemeynschap, ofte andere gerechticheyt die den lancxstlevende anderssints solde moghen toecommen.

3. D'welck plaetse grijpt al waer 't soo dat diegeene die mit een minderjaerighe persoon anders dan gesagt is, tot hylickstaet is getreden, daernae vercreghen den wille ende believen van de alders, momboirs, vrunden ende maeghen, soe 't zelve oock bij de ordonantie van de keyserlicke mayesteyt van den veerden octrobris van den jaere vijfthienhondert ende veertich is versien.

4. Oock zal degeene die een minderjaerige, 't zij mans ofte vrouwepersoon, tot hylick heeft verleydt oft gebrocht, sonder will ende wete als voor, mitsgaders alle degeene die daertoe behulpelick zijn gewest, raet ofte daet willens ende weetens hebben gegeven, gestraft worden anderen ten exemple, 't zij bij gelt, boeten, bannissement, /11/ openbaere geesselinge, lijffstraff, oft anderssints, naer gelegentheyt ende eysch van de saecken ende persoonen ende d' onbehoorlickeyt die daertoe gebruyckt zal zijn.

5. Ende aengaende de minderjaerige die hun sonder will ende weeten als voor, ten hylick hebben begeven oft laeten verleyden, dien en sullen d'alders niet gehalden zijn eenich hylicxgoet te geven, noch hunne goederen hun to laeten, oft maecken, maer moegen dieselve, duncket hun goet, daervan onterven, d' welck zoo zij nochtans niet en deden, en zullen daervan niet uuytgesloten zijn, maer mede daerin erven.

Die voorgemelde peenen hebben niet alleen plaetse ten opsien van den vader, maer oock van de moeder mits die stoornisse, cleynicheyt ende verdriet elck van hun daerbij aengedaen, veurbeheltlick dat als de moeder in den tweede hylick is getreden, genouch is dat haer raedt wordt gevraecht, sonder dat haere bewilligungh van noode is, oft dat zij alsdan bij gebreke van derselver, 't hylicxgoet (daertoe zij anderssints gehalden solde zijn) mach weygeren, ofte tot onterffenisse commen, ten waere dat den hylick schandelick ende oneerlick waere, tot erkentenisse van den gericht.

Meerderjaerighe persoonen van vijffentwintich jaeren, daervan d'alders noch in leven zijn, die zijn alleen gehalden hun alders raedt te vraegen, belangende den hylick, den sij van meynninge zijn aen te gaen, ende 't zelve gedaen hebbende, ofte niet gevuechlick konnende doen (als selver, oft hunne alders buytens lants zijnde) en mysbruycken tegen d'alders niet, ten waere dat sij tegens hunnen will ende danck jemandt aensloeghen, daerbij niet dan schande ende oneer voor de alders, ende den geslechte te behaelen waer.

Alle meerderjaerighe persoonen die sich ten heyligen ehestandt willen begeven, moegen voor het aengaen des hylicx ende voor hunne trouwe, maecken hunne hylicxe voorwaerden, ende daerbij met malcanderen offte mittenanderen bespreecken, ende d'een den anderen gunnen, geven ende geloven, alles dat hun goet dunckt, ende soe sij des mit malcanderen connen overcommen, ende 't geene dat alsoe wordt geloefft, is bestendich ende moet volbracht worden.

Sonder dat daerin wort aengesien oft acht genomen oft alsulcken voorwaerden sijn gemees, oft tegens die gemeyne geschreven rechten, oft dat het bespreck derzelver bij de rechten toegelaten oft verboeden is

/12/ ofte niet. Beheltlick dat die niet en strijden tegens die naturlicke redene ende billicheyt, in welcken gevalle alleen, die niet en solde bestaen noch gevolght werden.

10.

Derweghen dat van weerden zijn ende volbracht moeten worden alle hylicxghifften ende geloefften, daerbij d'alders oft andere vrynden den toecommenden eheluyden, oft hunnen kinderen geven ofte geloven hunne successie ofte versterffenisse, 't zij in 't geheel ofte deel, ofte daerbij zij hun gelooven alsoo erffgenaem te maecken, ten waere dat die naermaels bij hun werde wederroepen uuyt bestendige redenen, daeromnae lantrecht onterffenisse offte wederroepinghe van giffte mach geschieden.

11.

Van gelijcken zijn van weerden de voorwaerden daerbij die toecommende eheluyden ofte hunne alders ende vrunden, die hun begifftigen bespreecken, dat den altsten soen, oft jemandt anders van de kinderen der eheluyden eenighe voorbaet ofte goederen vooruuyt zal hebben, ende 't geene dat alsoe besproecken is, en mach naermaels niet verandert worden dan bij beyder eheluyden oft hunluyden alders ende vrunden wille ende beliefte, ten waere dat alsulcken kind tegens dengeenen die veranderinghe zolde willen doen, yet bedreven hadde, daerom 't selve naer landtrecht onterfft ofte die ghiffte wederroepen solde moegen worden, als voor.

12.

Die hylicxe voorwaerden zijn van sulcken crachten, dat den eygendom van onruerende ofte erffgoederen ende renten op hylick gegeven daermit wordt vercreghen, niettegenstaende dat dieselve voor schepenen niet en zijn bekendt, noch die goederen opgedraghen, noch die segel ende brieff overgegeven, gelijck hiernae onder den titel van opdracht ende overgevinge van goederen, breeder gesaght wordt.

13.

Soe wanneer d'alders oft andere persoonen hunne kinderen ofte anderen eenich goet op hylick geven, mit sekeren last bij den hylicxe voorwaerde besproecken, commende tot profijt van hunselven oft van een ander, al en waer hij daer niet tegenwordich, alsdan en vermueghen die gehylijckte persoonen van dezelve hunne hylicxgoederen niet doen handelen oft maecken, dan op denzelven last.

14.

D'welck te verstaen is als bij den gevers uuytdruckelijck is verclaert, tot wiens behoeve de gegevene goederen naermaels sullen commen, 't zij op der begiffte kinderen, ofte op des ghevers rechte

/13/ erffgenaemen, ofte jemandt anders, ende niet als bij de hylicxvoorwaerde alleen ondersproecken is, dat die ingebrochte goederen in 't scheyden van den bedde zolden gaen ende wederkeeren ter zijdenwaerts, vandaer die gecommen zijn, als dienende alleen om te beteeckenen die wettige versterffenisse, ende nyet om te maecken eenige substitutie, ende oversulcx vermoghen alsdan man ende wijff dienniettegenstaende daermede doen hun gelieffte naer vermoeghen van het lantrecht.

15.

Soeverre d'alders bij de hylicxe voorwaerde niet en hebben besproecken, dat die hylicxe goederen, die siehun kinderen geven naar 't scheyden van den bedde, wederom tot hun oft anderen zullen commen. Soe wordt naer lantrecht verstaen, dat 't zelve volcomentlick is gegeven, om daermede hunnen vrijen wille te doen, sonder onderworpen te zijn eenich wederkeeren totte alders, ten waere bij maniere van wettige versterffenisse, soe daertoe oft aen van tevoorens, niemant anders recht en heeft vercreghen.

16.

Als mann ende vrouwe bij hunne hylicxvoorwaerde yet hebben besproecken offte versien, aengaende de versterffenisse van haere ofte zijne goederen bij titel van institutie, ofte maeckinge van erffgenaemen 't selve en is van geener meerder weerden, noch macht, dan een testament, oft andere uuyterste wille, die bij elck van hen altijts wederroepen moghen werden.

17.

Desgelicx, soe wanneer mann ende vrouw, bij hunne hylicxe voorwaerde yet hebben versien, gegeven ofte gelaeten van hunne eygene goederen tot profijte van eenen anderen, moghen desniettegenstaende 't zelve breken oft veranderen, ten waere dat denselven daeruuyt eenich onwederroepelick recht waere vercreghen, bij maniere oft recht van volcomene ghifte, volgende 't geene onder den titel van ghiffte wordt gesaght.

18.

Wanneer twee eheluyden in hunnen gantzen ehebedde sittende eenige van hunne kinderen, 't zij zoen ofte dochter, in eenich goet hylickt ofte hun 't zelve ten hylickengeven. Ende dat bij de hylicxe voorwaerde is besproecken, dat 't selve hun kindt sijnen anderen broederen ende susteren voor hun aendeel sekere somme van pennighen sal geven, Soe en werden diezelve sijne broeders ende susters tot scheydinge ende deylinge desselffs goets niet ontfangen oft toegelaten, maer moeten met alsulcke somme van pennigen tevreden zijn.

/14/ 19.

D'welck oock plaetse grijpt, niettegenstaende dat d'alders in 't selve goet waeren blijven sitten, tot hunnen sterffdach toe, al is 't dat anderssints nae lantrecht geen ghifften van erfflicke goederen en bestaen noch van weerden zijn, tenzij dat der gever jaer ende dach die gegevene goederen heeft geruympt, ende dat den gever binnens jaers naer de ruyminge al noch vrijstaet die ghiffte bij hem gedaen te wederroepen, volgende 't geene hiernaer onder den tittel van ghifften wordt gesaght.

20.

Ende in plaetse van alsulcken gegeven goet moeten hun d'ander kinderen tevreden halden mit alsulcke somme van penninghen als bij de alders ofte vrienden besproecken is als voor: Beheltlick dat die soeveel bedraecht, 't zij alleinofte mit die andere goederen bij de alders achter te laeten, dat d'ander kinderen connen hebben hunne legitime oft wettich deel, d'welck voortaen zal zijn de tweeveerdendeelen van 't geene hun kindtsgedeelte solde bedragen, ingevalle alsulcken ghifte niet en waere gedaen, oft dat bij gebrecke van dien hun 't zelve bij den beghifter werde goet gedaen.

21.

Als jemant tot onderhaldung sijnes naemens ende stams eenige zijne kinderen uuytgehylickt heeft mit bespreeck ofte voorwaerde, dat sij met hetgene hun op hylick gegeven wordt, sich zullen moeten genueghen, ende daermet uuyt die versterffenisse van de alderlijcke goederen gesloeten zijn: Ende dat sij daerop verthyenisse van de versterffenisse van heure alders goederen doen, soe sal alsulcken bespreeck ende voorwaerde van weerden sijn, ende onverbreckelick gehalden ende voltoegen worden.

22.

D'welck oock plaetse heeft, al waer 't schoon soe, dat een kindt sijne verthydenisse met eede niet en hadde bestedicht ende becreffticht, oft voor schepenen geene gerichtlicke vertydinghe hadde gedaen, Ende dat soelangh ende ter tijde ende wijlen toe dat alle hunne broeders ofte susters, tot wiens voordeel oft aensien de vertydinghe geschiedt is, in leven sijn.

23.

Dan insoeverre die broders ofte susters, tot wiens aensien ofte voordeel alsulcke verthyenisse is gedaen, sonder lijffs erven quaemen te sterven, Soe sullen die wettelicke broeders oft susters oft hunne kinderen, die noch in 't leven zijn, niettegenstaende dieselve verthydenisse bij hun gedaen, tot die versterffenisse van hun alders ontfangen werden.

24.

Die voorwaerde ofte bespreeck van uuytsluytinge der kin-

/15/ deren uuyt hun alders versterffenisse mit hun hylicxgoet, en is niet anders van weerden, dan als die is gedaen mit vrijen wille ende believen derselve, de soen twintich ende die dochter achthien jaeren alt sijnde, ende dat die voor schepenen is bekendt ofte mit hunne eygene handt ten overstaen van vrunden onderteeckent, soe zij schrijven connen, ende soe niet, van jemand anders, op hun bidt ende begeeren, daervan doch zal moeten blijcken.

25.

Den vrijen wille van de kinderen wordt in alsulcke bespreeck ende verthyedenisse gepresumeert ofte vermoyt ende voor zeker gehalden, soe wanneer die onderteeckeninge ofte passeringhe als voor is gedaen. Ten waere dat men bij gelooffweerdich bescheydt ofte thoon ter contrariën wiste te bewijsen, dat sij tegens hunnen danck ende wille daertoe waeren bedwonghen.

26.

Moet oock hetgeene dat den kinderen op hylick wordt geloeft, om hen daermede uuyt die versterffenisse van de alders te sluyten, mitter daet bij de alderen in hun leven uuytgericht worden, mit den verloop van 't zelverentsgewijse. Ende oft sij daerinne gebreckelick waeren geweest, tot hun affsterven toe, staet den kinderen alsdan vrij alnoch te moghen commen tot hun alders versterffenisse, al oft zij daerop niet en hadden verteghen.

27.

Mit de vertydinghe die de kinderen van hun alders versterffenisse doen, en sijn sij niet uuytgesloten van die erffenisse der sijdt ende bijvallen, soe van susters ende broeders als andere, al waer 't schoon soe, dat die goederen van de alders, op hunne andere susters ende broders waeren gecommen, Ten waere dat zij daerop oock hadden verteghen, ten overstaen, ofte immers mit wille, weten ende believen van dengeenen daervan zij erffgenaemen solden zijn.

28.

Soe wanneer eenige gereede penninghen bij hylicxvoorwaerde tot erve zijn gemaeckt, 't zij bij bespreeck dat die aengelacht zolden worden in coop van erfftael ofte renthe, oft aencoop op wederloos, oft op pandtschap, ofte anderssints, alsdan hebben alsulcke penninghen den aert, wesen ofte eygenschap van erve, ende worden daervoor gehalden, 't zij dat die aengelacht zijn ofte niet, oft dat die aengelacht zijnde, wederom affgelacht worden.

29.

Als bij de hylicxe voorwaerden besproecken is, dat alle de goederen soe gereydt als ongereydt sullen gaen ende keeren van-

/16/ waer die gecommen zijn, ende dat d'een ofte d'ander van de toecommende eheluyden, ten tijde van het aengaen van den hylick, mit schulden belast is: Soe moet in 't wederkeeren van de goederen een jegelick die schult die hij voor het hylick hadde, affgetrocken worden, ende 't geene dat alsdan suyver overblijft, wordt verstaen ingebrocht goet te zijn.

30.

Soe wanneer bij hylicxvoorwaerde is besproecken dat tusschen mann ende vrouwe geen gemeynschap van goederen wesen sal, alsdan is tusschen hun oock geen gemeynschap van schulden, die voor den hylick gemaeckt zijn, noch en is d'een voor des anders schulden aenspreeckelick, ofte pantbaer in zijne persoon ofte goederen.

31.

Sijn desniettemin alsdan tusschen hunluyden gemeyn die vruchten, baeten ende profijten, die van hunnen beyder goederen commen, mitsgaders alle 't geene dat sij staender ehe verspaeren, winnen ofte werven: Ten waere dat bij de hylicxvoorwaerde anders waere besproecken.

32.

Ende oft gebeurde dat die goederen van dengeenen die schuldich is niet genoich en waeren om die schult te betaelen, soe solde der schulteyscher naer 't scheyden van de ehebedden moeghen commen op de helft van de gewonnen, verworven oft verspaerde goederen, daertoe den schuldenaer berechticht zolde zijn.

33.

Van gelijcken soe den schuldenaer in plaetse van de helft van de verworven, gewonnen ofte verspaerde goederen, oft oock anderssints eenich hylicx voordeel toegesaght waere, soe moghen die schultheyschers als 't zelve tot zijne profijte vervallen is, daerop oock hun verhael nemen.

34.

Maer belangende die schulden die gedurende den hylick zijn gemaeckt, daerin is jegelick van de gehylickte persoonen een voor al aen de crediteuren ofte schulthebberen gehalden: Beheltlick dengeenen die betaelt, sijn verhael, op degeene tot wiens laste die volgende de hylicxe voorwaerde staen te draeghen.

35.

Welverstaende dat een vrouwe volstaet, mits verthyende ende verlaetende tot betaelinghe van de schulden alle 't gereydt oft ruerende goederen, oock die haer toebehoort hebben, mitsgaders alle de verworven ende vercreghen goederen ende daervan verthyende: Ten waere dat die schult gemaeckt ende bekendt

/17/ waere tot gemeyne huyshaldinghe oft uuyt andere oorsaecken hieronder verhaelt.

36.

Al is 't dat een vrouwe offte weduwe heeft vertieghen op alle de gereede, verworvene ende gewonnen goederen, soe magh sie nochtans voor haer behalden een middelmaetighe cleedinghe ende bereydinghe, soe van lynen als wullen, ende een bedde mit sijn toebehooren, tot haer nootelijck gebruyck, Ende daermede en misdoet sie niet, noch belast haerselven mit de voorschreven schulden: Beheltlick dat sie alles ter goeder trouwen verclaert ende te kennen geeft, sonder yet te verswijghen.

37.

Als tusschen eheluyden commende in den ehestandt hylicxvoorwaerden opgericht sijn, ende dat sie, oft d'een van hunluyden commen te sterven, soe moeten die goederen gaen ende keeren ofte blijven naer inhalt derselver, sonder dat der lancxstlevende daervan magh wijcken, ende hem aen het landt ofte stadtrecht halden.

38.

Soe haest als man ende vrouwe gehylickt sijn, 't sij dat daer hylicxvoorwaerden sijn ofte niet, scheyden sie uuyt die momboirschap daeronder sie van tevooren gestaen hebben, Ende in plaetse van dien commen ende blijven die vrouwen, hoe aldt dat sie oock sijn, in de plicht, macht ende momborie van haeren man, ende van niemandt anders, al waer 't oock dat sie vader ofte bestevader in leven hadde, Ende oversulcx sijn sie schuldich hun mans alle eerbiedinghe ende dienstbaerheit te doen, ende te bewijsen, ende daertegens de mans mit haer in alle vrundelicheyt ende beleeftheyt te leven ende t' saemen, naer elcx vermueghen, dat hun van noode is, te besorghen.

§ 2. Gewonlijcke hylicxgerechticheit van goederen, schulden, giften ende testamenten.

Als tusschen die eheluyden, voor d'aengaen van het hylick, geen hylicxvoorwaerden en sijn gemaeckt, soe sijn alle gereede goederen, mitsgaders alle uuytstaende schulden, actiën ende credyten tot ruerende goederen van man ende vrouwe gemeyn, naerdat sie getrowt ende gehylickt sijn, ende het gemeyn bedde betreden hebben.

Van gelijcken sijn gemein alle gereede ende ongereede goe-

/18/ deren, uuytstaende schulden, renten, actiën ende crediten, die man ende vrouwe staender ehe gelden, winnen, verwerven, ofte anderssints mit hunne nersticheyt vercrijghen, al waeren 't oock leengoederen.

Desniettemin is der man als momboir, meester van alle dieselve goederen, uuytstaende schulden, actiën ende crediten, ende magh darmede ter goeder trouwen ende sonder bedrogh oft argelist sijn goetduncken doen: tensij dat bie hylicxvoorwaerden anders is besproecken.

Maer ten affsterven van den man ofte vrouwe, staen ende blijven die al bie den landt ofte stadtrechte, sonder dat der man ofte vrouwe tot achterdeel van den lancxstlevende bie testamente ofte anderen uuytersten wille daervan magh verordenen, dieselve aen jemandt geven, laeten, oft maecken: Ten waere bie gemeyn consent, oft dat bie hylicxvoorwaerde anders waere besproecken, volgende 't geene hieronder, ende bie den titel van testamenten wordt gesaght.

Ende belangende d'aengebrachte ende staender ehe aengestorven erffgoederen, die sijn oock gemeyn tusschen man ende vrouwe, belangende die affnuttinghe ende profijten van dieselve, tot onderstandt van den hylick, ende heeft daervan der man oock d'onderwindt.

Maer van deselve goederen, en magh niemandt noch bie vercoopinghe, noch belastinghe, noch anderssints yet doen offt handelen, sonder des anders will oft believen, ende naer d'afflijvicheit van d'een van hunluyden, gaen ende versterven dieselve, volgende 't geene hieronder wordt gesaght.

Welverstaende, dat soeverre alsulcke goederen op andere oirden dan in dit quartier sijn geleghen, alsdan aengaende de gemeynschap, verhandelinghe, maeckinghe ende versterffenisse derselver, wordt gevolcht het landt offte stadtrecht van die plaetse, daeronder die gelegen sijn: Ten waere dat bie die hylicxe voorwaerde anders waere besproecken, als voor.

Alle gehylickte manspersoonen, hoe jonck dat sij sijn, moegen aengaen ende bekennen alle contracten, raeckende hunne gereede ende aengeworven ofte veroverde goederen, mitga-

/19/ ders 't verschenen incommen van hun patrimoniale ofte aengestorvene goederen: ten waere nochtans dat sie, als doorslegers ofte onnutte verdoenders in momboirie gestelt, ofte dat sie simpel oft uuytsinnich waeren, in welcken gevalle sie geensints en solden moghen contracteren, dan tot hun onderhalt ofte nootturfft.

Ende aengaende dieselve hunne patrimoniaele oft aengestorven onruerlicke goederen, soeverre sie noch onder de vijffentwintich jaeren sijnde, iet gedaen solden moghen hebben, daerduer sie merckelick beschadight solden moghen sijn ofte werden, moghen hun daertegens versien bie wege van restitutie oft wederstellinghe in hunnen iersten staet, volgende 't geene onder den titel van minderjaerighe ende andere vermomboirde persoenen breeder wordt gesaght.

10.

Schulden van man ende vrouw, 't sij dat sie die op hylick hebben gebracht, oft staender ehe gemaeckt, commen tot gemeinen last: ten waere dat bie de hylicxe voirwaerde anders waere versien, oft dat de vrouwe naermaels daervan waere ontlast, volgende 't geene hievoir ende nae is gesaght.

11.

Onder den naem van schulden, en commen alhier ten laste van de vrouwe niet, noch ghiften, noch borghtochten bie den man staender ehe gedaen, ende niet volbracht oft ontlast, als eigentlicken ende allein streckende tot belastinghe ende vercortinge van die lancxstlevende vrouwe ende haere gerechticheit, die den man niet en is toegelaeten.

12.

Al is 't dat man ende vrouwe weghen einighe schulden sijn verdampt oft verweesen, soe wanneer nochtans de vrouwe die niet eigentlick oft in 't besonder aen en gaen, als bie haer niet op hylick gebrocht: So moet het vonnisse naer de pandinghe van de ruerlicke ende haeffelicke goederen ierst te werck gestelt worden op des mans onruerlicke goederen, al eer men tot der vrouwen goederen magh commen.

13.

De vrouwe en magh sonder haeren man gein contracten, voorwaerden, bekentenissen oft verbintenissen in rechten oft daerbuyten doen, noch maecken, wie oick volmacht ofte procuratie geven, daerbie sie einige schaden solde mogen hebben,

/20/ ende soe sie anders doet, oft gedaen heeft, is van onweerden, ende magh die vrouwe die altijt affgaen.

14.

Van gelijcken en magh ein vrouwe gein schulden maecken noch iet anders doen, daervan sie, oft haeren man einigh achterdeil solde connen hebben: Ten waere dat sie 't selve hadde gedaen ten overstaen ofte mit beliefte van haeren man, oft dat het were van huysraet, oft andere dergelijcke saken ten profijten ende dienste van den huyse gecommen, daervoir haeren man alsdan oick gehalden sal sijn.

15.

Die vrouwe en magh oick niet in recht staen ofte handelen, 't sij in aenleggers ofte verweerders plaetse, noch andere gerichtlicke acten doen, sonder oirloeff ofte volmacht van haeren man, ende soe sie anders dede, solde van onweerden wesen.

16.

Soe wanneer nochtans de mans sijn buytens landts, oft dat sie dol, kranck ofte simpel van sinne geworden sijn, oft anderssints hun verstandt niet wel gebruicken connen, oft onbequaem sijn hun goet te regieren, mogen die vrouwen alsdan bie requeste, oft anderssints, 't selve scholtis ende schepenen te kennen geven, om daerinne versien te werden.

17.

Ende indien scholtis ende schepenen bevinden dat 't selve behoort, Soe geven sie die vrouwe oirlooff, om als aenleggersse, ofte verweerdersse in rechte te staen, ende haere goederen ende rechten te vervolghen, ende te verantworden, soe in recht als daerbuyten, end sijn alsdan alle gerichtlicke acten, dien volgents bie de vrouwe gedaen, van sulcker weerden, aloft den man selver die hadde gedaen.

18.

Insgelijcx als vrouwen van alsulcke mans einighe contracten, opdrachten ende belastingen willen doen, sullen sie den scholtis ende schepenen te kennen geven die redenen waeromme, ende wat contract sie doen willen, Ende soeverre scholtis ende schepenen bevinden, dat alsulcke contracten solden dienen oft behooren bewillight ofte bekrefftight te werden, sullen daertoe oirloff ende decreet geven.

19.

Man ende vrouwe in hylicxstaet vergadert, sijn gehalden der ein des anderen schulden te betalen, al waeren die voor den hylick gemaeckt: Ten waere dat anders bie die hylicxe voor

/21/ waerde versien waere, oft dat de vrouwe vertyde op de hylicxgemeynschap ende alle gereyde goederen, schulden, actiën, ende crediten, volghende 't geene hierboven ende onder naerder wordt gesaght.

20.

Een mann is niet gehalden weghen misdaet van zijne vrouwe, noch de vrouwe weghen 't misdaet van haeren mann, noch en can den onschuldigen daermede zijn gerechticheyt in zijn eygen ofte veroeverde goederen gereydt ofte ongereydt benomen, gekrenckt ofte vermindert werden: Beheltlick dat des manns ofte vrouwe burgerliche ofte civile breucken ende boeten commen tot laste van de gemeinschap.

21.

Alle bekentenissen, contracten ofte handelinghen ende ghiften die men heet ofte noempt, onder de levende, tusschen mann ende vrouwe staender ehe gedaen, zijn van onweerden, al waeren die oock voor schepenen verleden ofte ghepasseert, sonder dat die bij de afflijvicheyt van d'een ofte d'ander worden bevesticht tot voordeel van d'een oft d'ander, oft oock van hunne erffgenaemen.

22.

Mann ende vrouwe wel te passe zijnde, ende ter straeten ende stege gaende, moghen t' samender handt, oft elck besunder der eener tot des anderen, oft malcanders voordeel testament oft anderen uuytersten wille maecken van hunne gewonnen, verworven ende gereede goederen, soe daer geen kinderen voorhanden zijn, tot welckens achterdeil't selve zoude commen.

23.

Mach oock elck van hun bij hun beyder leven zijn eyghen ofte gemeyn testament oft anderen uytersten wille wederroepen, voor soeveel elck van hun in 't zijne aengaet: Beheltlick dat die wederroepinghe van den gemeynen uuytersten wille geschiede als zij alle beyde gesondt zijn, ende ter stegen ende straeten gaen, ende mit wete van den anderen, op de naevolgende pene oft verbeurte.

24.

Als te weten, dat oft jemandt anders dede sonder des anderen wete, hij nyet en zal moghen genieten, ofte profyteren van 't geene dat hem d'ander bij 't zelve testament gemaeckt heeft, ende oft hij 't mitderdaet ontfonck oft aenveerde om te genieten, verswijgende sijn wederroepinghe, sal het dobbel terugghe moeten geven.

/22/ 25.

Die lestlevende van mann ende vrouwe, mach oock naer doot des iersten afflijvigen wel anders van zijne eygene gewonnen ende geworven goederen ordonneren, ende testament oft anders uuytersten wil maecken, dan hij bij die gemeynen testamente hadde gedaen. Ende desniettemin mach zijne legaten behalden die hem bij den afflijvighen gemaeckt zijn. Ten waere dat hij den last daerop hem die sijn gemaeckt, niet en begeerde op hem te nemen, ende volbrenghen.

26.

D'welck de lancxstlevende binnen den tijt van sees weken naer de doot van den iersten afflijvighen gehalden is te verclaeren, ende daervan aen desselffs erffgenaem de wete te doen, oft andersints aenveerdende oft behaldende de gemaeckte goederen ofte legaten, wordt verstaen den last oft beswaernisse daerop hem die zijn gemaeckt mede aenveert ende op hem genomen te hebben.

27.

Twee eheluyden, 't zij dat zij kinderen hebben ofte niet, die in groote bewijselike schulden gevallen zijn, moghen voortaen bij testament malcanderen macht geven te beswaeren nae des anders doot die veroverde goederen, ende daer dieselve niet bij en reyckentot de volle betaelinghe van de schulden, oft datter geen en weeren, dat men 't zelve sal moghendoen van de gemeyne bijgebrochte ofte staender ehe aengestorvene goederen halff ende halff.

§ 3. Scheyden van hylicxe gerechticheyt soe in 't leven als bij de doot, van diegoederen.

Als een gehylickt mann in overspeel leeft, mach die vrouwe, aengaende den bedde ende bijwooninghe, mit recht van hem scheyden soe het haer belieft, ende in soeverre daer hylicxe voorwaerden zijn, moet den mann haer alsdan uuytrichten ende volghen laeten alle 't geene uuyt craghte derselver naer sijne afflijvicheyt haer solde commen.

Ende soe daer geene hylicxvoorwaerde en waere gemaeckt, moet an de vrouwe uuytrichten ende volghen laeten haere ingebrochte ende aengestorven goederen, ende 't geene dat tot haeren lichaem behoort, wie oock die helft van de gereede gewonnen ende geworven goederen, soeverre daer eenighe

/23/ zijn naerdat der manoock van sijn ingebrochte ende aengestorvene goederen is voldaen.

Soe wanneer die vrouwe haer misdraecht ende in overspeel leeft, soe mach insgelicx den mann gerichtelich van haer scheyden, ende verbeurt de vrouwe alsdan soelange sij leeft die affnuttinge van haere ingebrochte ende aengestorven goederen, ende daertoe haer deel ofte gerechticheyt in de gewonnen, geworven ende gereede goederen, voor soeveel sij dartoe anderssints berechticht zolde moghen zijn, tot haers manns behoeve.

Des moet de mann de vrouwe laeten volghen haere daegelicxe cleederen, ende haer taemelick onderhalden in een clooster oft andere eerlicke ende bequaeme plaetse daer 't hem ende het gericht goetdunckt, ende soe zij daer niet en blijfft oft ontloopt, en is der mann haer geene cleedinghe offte voorder onderhalt schuldich.

Edoch hebben zij kinderen t' saemen, alsdan commen die gewonnen endegeworven goederen, wie oock dat gereydt, voor soeveel die vrouwe daertoe berechticht solde zijn geweest, op die gemeyne kinderen, Ende die moet den mann met die incompste ende profijten van dezelve ende andere goederen van de vrowe onderhalden, Ende alst 't gericht sulcx noodich vindt, moet die mann die goederen ende penninghen oock tot dien eynde beleggen.

Een vrouwe die in overspeel heeft geleeft, ende haers manns bijwooninghe heeft verlaeten, oft van hem is gescheyden, oft de mann van haer, soe sij voor haers manns doot met hem niet en is versoent, en is niet berechticht om nae de afflijvicheyt van denzelven haeren mann, op zijne goederen eenighe tochten, morgengaff oft hylicxvoordeel te genieten, als deur haer overspeel verbeurt zijnde.

Insgelicx een mann die in overspeel leeft ende deshalven sijn vrouw verlaet oft van haer is gescheyden, ofte de vrouwe van hem, verbeurt 't geene dat hem uuyt crachte van de hylicxvoorwaerde op oft van sijns vrouwen goederen toecommen zolde, ingevalle zijne huysvrouwe ierst ende voor hem solde commen te sterven, gelijck van de vrouwe gesaght is.

Man ende vrouwe die bij den geestlicken richter gescheyden zijn uuyt andere oorsaecken dan van overspeel, parten ende

/24/ deylen al oft d'een oft d'ander waere gestorven, oft dat zij weghen overspeel gerichtelick waeren gescheyden tot kheur van den onnoselen.

Schulden bij mann ende vrouwe op hylick gebracht ofte staender ehe gemaeckt, soeverre zij naemals van malcanderen scheyden als voor, moeten betaelt ende voldaen worden al oft zij mitter doot gescheyden waeren, volgende 't geene hieronder wordt gesaght.

10.

Soe, wanneer een vrouwe eenen mann heeft van quaeden ofte onnutten regimente, die zijne goederen quaelick oft onnuttelick verdoet, mach diezelve mit kennisse ende ordonnantie des gerichts scheyden uuyt die gemeynschap van goederen, ende daermede sal zij tegens alle haers manns toecommende schulden bevrijdt zijn, ende haere goederen, die sij aen hem op hylick gebracht heeft oft haer, staender ehe angestorven oft aengecommen zijn, vrije ende onbelast daervan tot haer moeghen nemen.

11.

Als het ehebedde door de doot gebroecken wordt, soe volght het gereet goet den lancxstlevenden mit den last van de gereede schulden, ende oversulcx mach hij daermede zijnen vrijen wille doen, ende dezelve vermaecken soe hem dat geliefft ende goetdunckt, als van sijn eyghen vrije goet sonder jemants toesegghen.

12.

Ende belangende die erffgoederen 't zij patrimoniael oft gewonnen ende geworven, oft veroevert, die blijft de lancxstlevende van de eheluyden alleen besitten in tochte (die men te rechte heyt erfftochte) soeverre zij gemeyn kinder hebben, ende den eygendomb daervan compt end valt terstondt op dezelve kinderen.

13.

Beheltlick dat hijdenselven eygendomb, voor soveel die van den lancxstlevenden comt nyet en machvercoopen, belasten, oft anderssints daervan scheyden, ende dat zoe alle de kinderen quaemen te sterven, die goederen wederomb commen ofte verblijven mit vollen rechte aen denzelven lancxstlevenden.

14.

Des is den lancxstlevenden gehalten weghen de tochte ende 't gereet ende als oock natuerlick daertoe verplicht, hunne beyder kinderen wel ende deuchdelick op te brenghen, doen ende laeten leeren ende onderwijsen, tamelick ende eerlick hun naer zijnen staet onderhalden, ende te gelegener tijt tot ehelicke oft geestelicke staet brenghen, ende naer zijn vermoeghen uuytstellen ende mit hylicxgoet versien.

/25/ 15.

Ende soe daer geen gemeyne kinderen en zijn, ten tijde van des ierste eheluyden afflijvicheyt, soe blijfft de lancxstlevenden mit vollen rechte behalden sijne eygene onruerende goederen, ende daertoe die helffte van de goederen die staende den ehestandt sijn gewonnen ende geworven.

16.

Maer soeveel belanght d'erffgoederen van den iersten afflijvighen mit die ander helfte der gewonnen ende geworven goederen, die blijft dieselve lancxstlevende alleen behalden in naeckte ofte bloote tochte, ende den eygendom comt daervan terstondt op des ierste afflijvighe erffgenaemen, volgende 't geene hiernae onder den tittel van versterffenisse wordt gesaght.

17.

Alle 't welck te verstaen is, ten aensien van vrije oft allodiale oft schepenen goederen in dit quartier geleghen, want die goederen op andere plaetsen geleghen, oft die van anderen aert, nature oft wesen zijn, die staen ende zijn ter stadt, landt oft hoffrechten van de plaetse ofte hoven daeronder die geleghen zijn, volgents 't geene hiervooren is gesaght.

18.

Den lancxstlevenden blijft die tochte van de erffgoederen behalden, sonder daervoor borghe te moeten stellen, des is hij gehalden daervan, wie insgelicx van alle pampieren. bescheyden ende brieven ende segel daervan zijnde, oprechten inventaris ofte bewijsboock te maecken, ende den kinderen ofte andere erffgenaemen te leveren, ende soeverre zij minderjaerich zijn, aen hunne momboirs oft naeste verwandten, ende die mit zijnen eydt bevestighen.

19.

Ende oft hij 't selve niet en hadde gedaen, oft dat hieuuyten selven inventaris opsettelijck eenich goet oft goederen gelaeten hadde daertoe d'erffgenaemen berechticht solden zijn, solde die lancxstlevende van sijn tochte oft andere gerechticheyt aen oft tot deselve goederen vervallen wesen: ten waere dat hij mit goede redenen ende oprechte oorsaecke kouste sulcx verdedighen.

20.

Die lancxstlevende is oock gehalden, die betochte goederen lofflijck ende behoorlick te gebruycken ende genieten, mits haldende die in behoorlicken staet ende wesen, ende draegende daervan de de lasten ende anderssints, als onder den titel van tochte hiernae breeder wordt gesaght, sonder nochtans deselve tochte te moghen vercoopen, versetten oft anderssints belasten

/26/ oft verhantplichten, tot achterdeel van de kinderen ende hun onderhalt ende onderstandt.

§ 4. Wat goederen men in 't scheyden des hylicxgerechticheyt ende andersints halt voor erffelicke oft onruerlick patrimoniael ofte aengestorven, gewonnen oft veroverde, ruerlicke ofte haffelicke goederen.

Voir erffgoederen ofte onruerlicke goederen worden voortaen gehalden niet alleen huys, hoff, landt, sandt, bosch, bempden, weyden, broeck, erffthijns, erffpachten, visscherijen, wijhers, douffhuysen, thollen, erffdiensten, erffrenten, lheene, laedt keurmoede ende lijffgewinsgerechticheyt, gerichtlicke verbrieffde losrenten ende pandtschappen: Maer oock muelens mit hunne toebehooorten, alle 't gereetschap dat tot godtsdienst, oft tot bescherminge van casteelen, oft stercke huysen is dienende, ende voorts alles dat naer zijn wesen geschickt ofte geëygent is, om aldaer, oft in andere huysen te blijven, mitsgaders alle gereede penninghen bij hylicxe voorwaerde tot erve gemaeckt, niettegenstaende 't selve anderssints beruerlick is.

Onruerlicke patrimoniaele ofte aengestorven goederen zijn, die bij wettige versterffenisse oft ervinghe toegecomen zijn wie oock zijn die gegeven, gemaeckt ofte gelaeten zijn bij testamente van dengeenen daervan men recht ende wettich erffgenaem solde wesen, al waer 't dat die bij den testateur ofte gever waeren verworven ende gewonnen.

Voor gewonnen, oft geworven, oft veroverde, erfflicke oft onruerlicke goederen worden tusschen eheluyden gehalden die bij hen, staende den hylick, besuyrt, beslaeft, erhalden, gewonnen, verworven, ende verovert zijn, wie insgelicken die sij bij levende lijffsghifte, testamente, dootsghifte, oft andere uuytersten wille, hebben vercreghen van dengheenen daervan sij geen erffgenaemen solden zijn.

Van gelijcke worden voor gewonnen ende geworven erffelicke goederen gehalden, de renten die op d'een oft d'ander van de eheluyden goederen hebben gestaen, ende duerende den hylick zijn gelost, ende oversulcx comt daervan d'een helft tot profijt van dengeenen op wiens goederen die hebben ge-

/27/ staen, ende d'ander helft oft weerde derzelver op den anderen van de eheluyden, oft op zijne erffgenaemen.

Item als staende den hylick op een van de eheluyden goederen nieu werck wordt gemaect, gebouwt ende getimmert, oft merckelijcke verbeteringhe daeraen gedaen: Soe werden alsulcke bouw ende verbeteringhe gehalden voor gewonnen ende geworven goet, ende moet dengeenen op wiens goet ofte grondt 't selve mit zijnen wille oft gedooghen is gedaen, oft sijn erffgenaem, de helfte van de weerde van denzelven bouw ende verbeteringhe goet doen aen de andere partie op wiens goederen den bouw niet en is geschiedt.

Als twee eheluyden een erff gegolden, ende 't selve vergodtzheldert, oft vergodtzpennickt hebben, doch die penninghen daertoe, 't sij in 't geheel, ofte ten deel, op pensioen oft renthe genoemen, oft anderssints geworven ende becommen, ende dat een van de eheluyden comt te sterven, eer die opgenomen penninghen t' samen affgelacht ofte betaelt zijn: Soe sullen des iersten affgestorvene erffgenaemen, in soeverre zij die helft des goets naer de doot des lestlevende willen genieten, oock die helfte der onbetaelder opgenoemen ende geborchde penninghen, die naer doot des ierst affgestorven staen ofte hebben gestaen te betaelen, draegen moeten.

Mit desen bescheydt nochtans dat der lestlevende sich zal bij eyde ontlasten ende verclaeren datter boven de betaelinghe van andere schulden, geene penninghen ten tijde van den iersten affsterven voorhanden zijn geweest, om alsulcke opgenoemene ende geworvene penninghen te betaelen, oft aff te leggen, 't zij in 't geheel ofte deel.

Eer men tusschen den eheluyden ofte hunne erven yet voor gewonnen ende geworven goet can halden, moet ierst affgetrocken worden 't geene staender ehe van den aengebrochte goederen is vercocht oft verhandelt, 't sij dat die voor dato van den hylick waeren vercreghen oft aengestorven, oft dat dieselve staender ehe aengeërft zijn.

Derweghen dat soe wanneer erff voor erff is gebuydt, oft van den prijs van de vercochte erve ander gegolden, oft dat die penningen tot gemeyn profijt bekeert sijn, die gebuydte oft gegoldene erven, wie oock die penninghen daervan gemaeckt,

/28/ sullen dieselve aert, wesen oft natuere hebben als het goet, ende oversulcx commen ende keeren die in plaetse van 't geene dat daervoor verbuydt oft verlaeten is.

10.

Alles dat in erffgoederen op hylick is gebracht, 't zij dat hetzelve voor den hylick gewonnen ende geworven, oft voor oft naer dato van den hylick aengestorven is, wie oock gereede penningen die bij hylicxvoorwaerden tot erff sijn gemaeckt: En worden ten aensien van mann ende vrouwe voor geene gewonnen oft gereet goet gehalden ofte gerekent, maer alles als erff, keert naer het scheyden van den bedde, in eygendoem totten geenen daervan het is gecommen, oft aen desselfs erffgenaemen, soe hiervoor gesaght is.

11.

Voor gereede ofte bewegelijcke goederen werden gehalden, gelt, huysraedt, ingedombt, ende wat niet nagelvast is, verschenen pachten, verloopen renthen end allerhande schulden, die men den sterffhuyse schuldich is, wie insgelicx alle actiën tot gereede goeden, ende voortaen oock alle golt ende silver, 't sij gewerckt oft ongewerckt.

12.

Van gelijcken worden voor gereede goederen gehalden die vruchten des velts ende hoygewas, sij sijn gemaeyt oder niet, wie insgelijcx, alle aeft, 't sij dat het geschudt ende geslaghen oft gepluckt is, ofte noch op de boomen staet ende vast is, mitsgaders alle visschen die in

haltpoelen, vischkasten ende anderssints zijn sittende.

13.

Alles dat van de beteeckeninghe ende begrijp van de woorden van ruerlijcke, onruerlijcke oft erff patrimoniaele ende gewonnen oft verworven goederen is gesaght, wordt niet alleen verstaen ingevalle van versterff tusschen mann ende vrouwe, maer oock in testamente oft anderen uuytersten wille ende versterffenisse, 't sij uuyt crachte van testament oft naer lantrecht, ende voorts in alle dispositiën ofte maeckingen ende contracten.

14.

Beheltlick, dat al is 't dat de goederen bij een van de eheluyden voor die ehe verworven oft gewonnen voor patrimoniale goederen gehalden worden, ten opsien van de ander ehegenoet, ende dat die oock voor sulcx tusschen hun ofte hunne erffgenaemen niet gedeelt en worden, diezelve nochtans in de waerheyt niet anders dan gewonnen ofte geworven goederen sijn,

/29/ Ende oversulcx bij deselve verhandelt, gemaeckt, gelaeten oft gegeven moghen werden, soe hundat goet dunckt, Ende sulcx niet gedaen hebbende, versterven ende vervallen bieafflijvicheit als andere hunneverworven ende vercreghen goederen, volgens 't geene hiernaer onder den titel van versterffenisse wordt gesaght.

§ 5. Schulden ende lasten van den sterffhuysen van gehylickte persoonen ende betalinghe derselver.

De lancxstlevende, gelijck hij naar het landtrecht, geniet het gereede goet van het sterffhuys, soe is hij oock gehalden die schulden, verscheene pachten, ende renthen te betalen, ende magh daervoor aengesproecken worden, ende oft op hem, oft sijne goederen daervan geen verhael en waere, mach 't selve genomen worden op de erffgenaemen van de onruerlijcke goederen.

Maer oft dieselve erffgenaemen oock tot hun onbehoerlickhadden genomen van de ruerlijcke goederen, 't sij luttel ofte veel: Soe sullen sie mede gehalden sijn in die betalinge van de schulden van den sterffhuyse, naer advenant van de weerde van alle de goederen, die op hun verstorven sijn, dergestalt dat soewel de onruerlijcke als ruerlijcke goederen, soe die den lancxstlevende heeft behalden, als die hem sijn ontrocken, de betalinghe der schulden onderworpen sullen sijn, naer advenant van des eens ende anders weerde, ende dat d'erffgenaemen die hun misgrepen hebben, van de erffelijcke goederen sullen gemissen den eygendom, ende de lancxstlevende de tochte.

Als die lancxstlevende besorght van meer last ende schulden dan de gereede goederen solden moghen bedragen, soe magh hij voortaen tot sijnder verlichtinghe, ende om die alleen niet te draghen, 't selve den gerichte daeronder hij geseten is, te kennen geven, ende daerop schriftelijck consent ofte oorloff verwerven, om die bij den gerichtschrijver oft secretaris in biewesen van twee schepenen oft getuygen doen beschrijven.

Welck oorloff verworven hebbende, sal der lancxstlevende volgents binnen den tijdt van vierteen dagen naer d'afflijvicheitdie voorermelte beschrijvinge besorghen, daertoe geroepen des afflijvige kinderen, ofte hunne momboirs, soe daer eenighe sijn,

/30/ ende ingevalle niet, desselffs naeste bloetsverwandten ofte vrunden, die des afflijvigens erffgenaemen solden moghen sijn, opdat alles behoirlick geschie.

D'welck gedaen sijnde, worden daernaer die gereide goederen doir den gerichtsbode in biewesen des gerichtsschrijvers, ende de naeste vrunden (daertoe oick geroepen, als voor) openbaerlick bie uuytroepinge, den meesten daervoor biedende vercocht, ende de penninghen daervan commende, oft oick in 't sterffhuys bevonden, oft van uuytstaende schulden gecommen, bekeert tot ontlastinge van de schulden van den sterffhuyse,

betalende ierst de geprivilegeerde, ende daernae de schadelicxste, als sijn die op interest loopen, oft daervan schade is te verwachten, ende dergelijcke.

Ende soe die gereede penninghen, goederen, schulden, actiën ende crediten niet bie en reycken, om alle de schulden te betaelen: Soe en is alsdan de lancxstlevende weghen de beërffinghe van de gereide goederen in de voorder betalinge van de schulden alleen niet gehalden, maer sullen oick daertoe gerichtelick ende mit brandende keerse vercocht worden, in biewesen ende daertoe geroepen die datsolde moegen aengaen, als voor, ierst die gewonnen ende verworven goederen, ende daernaer soe die daertoe oick niet genouch solden sijn, de patrimoniaele goederen van den lancxstlevenden ende ierst afflijvighe, van elcke sijde evenveel ten minsten schade.

Maer mit alsulcke aenveerdinghe, beschrijvinghe, vercoepinghe ende bestreckinghe van de gereede goederen, schulden, actiën ende crediten tot betalinge als voor, en is de lancxstlevende van de resterende schulden van den sterffhuyse niet ontslagen, al waer 't oick soe dat alle de goederen van denselven sterffhuyse daertoe in der manieren voorss. waeren bekeert, maer magh daervoir altijts aengesproecken, ende als hie middel heeft, tot betalinge derselver bedwongen worden.

Beheltelick, nochtans dat ein weduwe lestlevende wesende, magh uuyt den sterffhuyse scheiden, uuyttreckende alleen haer ingebrochte onruerlicke oft erffgoederen die alnoch in wesen sijn, ende haer van de schulden van denselven sterffhuyse ontlasten, mits verthyende binnen vierteendagen nae d'afflijvicheitvan haeren man, op alle de gereede goederen, schulden, actiën ende crediten van den sterffhuyse, oick die sie selver op hylick heeft gebrocht, oft die haer staender ehe aengecomen sijn, mitsgaders op alle gewonnen ende verworven goederen, gelijck hierboven noch is gesaght.

Ten ware nochtans, dat dieselve schulden van haerentweghen waeren gecommen, als bie haer op hylick gebrocht, oft op haer verstorven, oft dat sie dieselver voor heer ende weth behoorlick hadde bekendt, ende haer daervoir verbonden, oft dat sie einige van de gereide oft verworvene goederen van den sterffhuyse ter quaeder trouwen hadde versteken oft verdonckert, ofte dat die schult quame van 't geene dat tot gemeine huyshaldinge is bekeert, so boven is gesaght.

10.

Ein vrouwe verthyende op haers mans sterffhuys, oft ein man die de ruerende goederen, schulden, actiën ende crediten op den last van de schulden, niet absolutelick en begeert aen te nemen, magh die tochte van des ierste afflijvighe onruerende goederen niet genieten: ten waere dat man ende vrouwe kinderen t' saemen hadden, op dewelcke den eigendoem van des eins ende anders goederen duer den doot van den iersten afflijvigen solde vervallen sijn.

11.

Dat gesaght is van scheidinge uuyt den sterffhuyse van de vrouwe ende uuyttreckinghe van haere erffelicke goederen sonder in de schulden gehalden te sijn, wordt oick verstaen op denselven voet plaetse te hebben, ten opsien van de kinderen, als die vrouwe voer den man compt te sterven, mits verthyende boven die gereide goederen, die den lancxstlevende naer landtrecht toebehoeren, op alle des vaders gedue-

/31/ rende den hylick veroverde, ende aengeworvene goderen, blijvende desniettemin den vader onvercort in de tochte van derselver kinderen moederlicke erfflicke goederen, op last nochtans van behoirlick onderhalt ende uuytsettinge derselviger kinderen, naer advenant van sijn middelen, als sie hun tot lofflicken staet sullen begeven, volgent 't geene hiervoor is gesaght.

12.

Soe wanneer man ofte vrouwe einighe goederen op hylick brenghen die mit tinssen oft renthen oft anderssints mit pensionen belast sijn, soe en is de lancxstlevende die de tochte van des ierste afflijvige belaste goederen behalt, noch sijne erffgenaemen niet voorder in den verloope derselver gehalden, dan ter tijt toe dat die tochte duert, ende dat sie oft hie daervan sijn gescheiden, ende voirder niet.

13.

Maer als einige renten staender ehe op des ein oft des anders goederen bie hun beiden sijn bekendt: Soe is ende blijft soewel d'ein als d'ander daervoor gehalden ende verbonden, doch men moet ierst aenspreeken ende vervolgh doen op dengeenen die het pandt besitt, ende gebruickt, denselven geheel in sijn verhael op dengeenen die mede daerin gehalden solde sijn, soeverre sie daervan niet en sijn vergolden.

14.

Als des mans oft vrouwe onruerende goederen geduerende den hylick mit einige jaerlicxse renten oft pensionen worden belast oft vercocht tot gemeinen oirbaer oft behoeff, ende dat sie gein kinderen achter en laeten, soe moeten die voldaen werden naer die betalinge van de gemeine schulden van de gereitste goederen die in des ierste afflijvige sterffhuys bevonden werden, ende oft die daertoe niet genoucht waeren, solde van elcker sijde daervan die helft moeten gedragen werden.

15.

D' welck te verstaen is, ingevalle bie hylicxe voirwaerde dien aengaende, niet anders en waere versien, alsoe anderssints gevolght solde moeten werden, 't bespreek daerbie gedaen, ende als daer kinderen sijn, die solden hun tevreden moeten halden mit de onruerlicke goederen die sie in den sterffhuyse van hunne alders solden vinden, blijvende naer den landtrechte die tochte daervan aen den lancxstlevende.

/32/

Derden Titul

Van de macht, plicht ende gerechticheyt der

alders ende kinderen.

§ 1. Hoedanige kinderen in de macht ende plicht van de alders sijn.

Ehelicke kinderen sijn in hun alders macht ende plicht totdat sie sijn gehylickt, oft tot anderen loffelicken staet, daervan sie hun onderhalt connen hebben, oft tot den alderdom van twintich jaeren die mans, ende die vrouwenpersoonen van achteen jaeren, gecommen, oft dat sie uuyt hunne alders broot ende plicht gedaen ende geëmancipeert sijn, ende daernae sijn ende blijven sie daeruuyt, sonder wederom

daerin te vallen.

'T welck oick plaetse heeft al waer 't dat den hylick naermaels mit der doot quaem te scheiden, ende dat de lancxstlevende tot sijne achteen ofttwintich jaeren noch niet en waere gecommen want en solde daeromme niet wederomme in de plicht ende macht van d'aldersvervallen oft keeren, maer solde daeruuyt blijven gelijck sie waeren ten tijde van den hylick.

Een vader magh sijn kindt, soen ofte dochter uuyt sijnen broot ende plicht doen, als 't hem belieft, niettegenstaende dat het kindt noch gein achteen ofttwintich jaeren alt en is, voorbehalden dat 't selve niet en geschiedt tot achterdeel des kindts. Ende om 't selve te doen, moet commen in persoon, oft door ein volmechtigen daertoe besonder last hebbende, voor sijn ordinaris gericht, ende aldaer versuecken sijnen soen uuyten broode te doen: d'welck geschiedt in de maniere naevolgende.

Der vader doet duer sijnen voorspreker seggen: Heer scholtis ende schepenen, hier compt N. ende seght, aengesien dese bancke gespannen is, om ein jeglick recht ende justitie

/33/ te doen: Soe is dat hij verseuckt schepenvonnisse, dat hij mits bewijsende, aen N. sijnen soene alhier tegenwoordich, de somme (te stellen soeveel als 't dan den vader belieft) 'ts jaers hem mach uuyt zijne macht ende plicht doen, ende daerop maendt der heer scholtis om vonnisse ende watter behoort te geschieden.

Waerover die schepenen bij den scholtis alsoe gemaendt zijnde, wijsen dat die persoen sijn kindt wel mach emanciperen, oft uuyt sijn broot ende plicht doen, mits hem bewijsende op zekere goedeonderpanden jaerlicx (de somme te noemen) ende 't selvighe gedaen zijnde, dat derzelver zal wesen geëmancipeert, oft uuyt sijnes vaders broot ende plicht.

Ende als den vader daernae de voors. somme jaerlicx zijnen soen beweesen heft, Soe is ende blijft dieselve soen daernae ende van den dach aff voortaen geëmancipeert, oft uuyt zijns vaders machtende plicht, niettegenstaende dat hetselve kindt daernae bij sijnen vader blijfft woonen, ende bij hem sijn onderhalt heefft.

Van gelijcken mach een moeder weduwe wesende, haeren soen oft dochter uuyt haeren broode ende plicht doen in der manieren voor verhaelt, gelijck de vader, ende die bij d'een ende d'ander gedaen zijnde, is van hun beyden, oft indien bij een alleen van desgeenen die 't zelvegedaen heeft, macht ende plicht ontslaghen.

Naerdat die kinders uuyt hunnen alders broot gedaen zijn, moghen diezelve hun selffs handel, neringhe ende profijt doen, 't sij mit coopmanschap, haer ambacht, dienst oft andersints, sonder dat zij daervan aen hun alders, yet hebben te geven, rekenen, verantworden, oft goet te doen.

§ 2. Verplichtinghe der alders tot onderhalt van hun kinderen.

D'alders zijn gehalden hunne kinderen, 't zij dat sij in hunne plichte ofte macht sijn offt nyet, t'onderhalden, totdat sij hun broot, cost ende clederen connen ende weeten te winnen, ende daertoe sterck ende bequaem genoech zijn, oft dat de kinderen bij legaet, ghiffte, versterff oft anderssints selver eenighe goederen hebben vercreghen, genouchsaem wesende om te leven.

/34/ 2.

Wandt als die kinderen selver hun connen onderhalden, soe en zijn die alders niet schuldich op hunne costen die langer te onderhalden, maer moeten die kinder, soe wanneer dat d'alders sulcx begeeren, voortaen op hun selfz goederen leven, voor soeveel die incompste ende profijten van dezelve goederen jaerlicx uuytbringen, ende bedraghen ende nyet voorders.

D'welcke niettemin te verstaen is, soe wanneer die alders alleen uuyt natuerlicke verplichtinghe tot onderhalt van de kinderen zijn gehalden, ende niet als zij daertoe oock uuyt andere oorsaecke zijn verplicht, 't zij als lancxstlevende, ende erffgenaemen van den gereyden, ende tochters van de ongereede goederen, oft bij belastinghe van testament offte uuytersten wille, oft bij contract, als sijnde alsdan d'alders gehalden 't selve te volbringhen, ende den kinderen desniettemin laeten behalden 't geene hun toecomt, mit den profijt van denselven.

Als die incompsten ende profijten van der kinders goederen jaerlicx min uuytbringhen, dan die kinderen behoeven: Soe moeten hun d'alders, 't geenige dat sij meer van doen hebben van den hunnen toevueghen: Ten waere dat die alders hun zelven ende hunne kinderen op hunne goederen, neringhe ende ambacht, nyet en costen onderhalden, In welcken gevalle zolden d'alders mit voorgaenden oorloff van den gerichte derzelver kinder goederen moghen vercoepen ofte belasten, ende diezelve mede daerop onderhalden.

§ 3. Verplichtinghe der kinderen tot hun alders, ende straef der moetwillighen.

Die kinders sijn soewel gehalden eerlicke ende taemelicke onderhaldinghe ende bijstandt te doen hunne gebreeckelicke ende verarmde alders, naer hunne macht ende staet, uuyt bevele ende goetduncken van den gerichte, (soe d'alders dat versuecken) als d'alders den kinderen, Ende oft de kinderen daerin gebreeckelick waeren, solden mitterdaet daertoe gerichtlick bedwongen connen werden, ende daerbeneffens als ondanckbaere ende onnatuerlicke kinderen van alles onterfft mueghen werden, gelijck onder den titel van testamenten naerder wordt gesaght.

/35/ 2.

Sijn oock die kinders gehalden, hun alders alle onderdaenicheyt ende dienstbaerheyt te thoonen, ende mitderdaet t' bewijsen, ende oft sij anders deden, ende hun onbeleeffdelicken tegens hunne alders mit woorden ofte wercken ontghyngen, solden deshalven onverschoonlick gestraft worden, tot goetduncken van de alders ende eenige van de naeste vrunden, mit gevanckenisse ende te water ende te broode, heymelicke geysselinghe, oft anderssints, soe sij te raede sullen bevinden, naer de gelegenheyt van de daet.

Soe den overlast te groff ende overdaedich waere, solden oock gestraft worden openbaerlick, bij bannissement, buytens lants, oft op die galleye, oft aen ende van den lijvebij kennisse van de zaecken, ende vonnisse van den gerichte, tot spiegel ende exempel van alle onverlaetighe ende overdaedige kinderen, naerdat de gelegentheyt, onverlaeticheyt ende overdeaet, 't zij van woorden ofte wercken dat solde verheysschen, sonder daerinne eenighe oogenluyckinge te doen, oft jemandt daerinne te spaeren oft te verschoonen.

Al moghen d'alders hunne kinderen, 't zij dat die in hunne plicht sijn ofte niet, taemlijck oft maetelijck castijen oft straffen, soe gesaght is, en moghen nochtans diezelve nergens buytens huys gevangen halden, oft doen halden, dan mit consent van den gerichte, ende binnens huys van eenighe van de naeste vrunden soe ende gelijck dieselve dat dienlick ende redelick sullen vinden.

§ 4. Gerechticheyt der alderen tot de goeden bij hun kinderen vercreghen.

Soe wanneer een kindt noch in sijnes vaders macht ende plicht is, ende zijns vaders zaecken doet, ende daermede yet windt ende profiteert, 't sij dat het kindt bij den vader innwondt oft niet, 't selve is sijn vader alleen toebehoerende: ten waere dat den vader hem daervan part ofte deel toegesaght hadde, oft dat de vader het kindt eenich gelt ofte goet hadde ter handt gestelt, om daermede sijns selffz neeringhe ende profijt te doen, gelijck den vader mach doen.

Vader ende moeder worden verstaen hunne kinderen alsulcken gelt oft goet gegunt oft gegeven te hebben, om hun eygen

/36/ profijt daermit te doen, soe wanneer sij hun daermit laeten handelen op hunnen eygen naem, sonder hun daervan in hunnen leven reeckeninge, bewijs ende veroeveringhe ofte profijt geheyst te hebben, al waer 't oock dat van hunnenmeyninge anders niet en bleeke.

Van gelijcken, 't geene dat een kindt (sijne eygene saecke doende) van andere luyden windt ofte vercrijght soe lange 't zelve in sijnes alders huys woont, ende aldaer den cost heeft, is den alders toebehoorende: Ten waere dat d'alders het kindt toegelaeten hadden, sijn eyghen profijt te moghen doen ende suecken.

D'welck oock stilswijgens wordt verstaen, dardeur dat d'alders het kindt mit zijnen handel, hantwerck oft dienste hebben laeten begaen, sonder daervan de winninge oft verdienst loon oyt ontfangen, oft daervan reeckeninge, bewijs ende reliqua oft overentsicheyt versocht te hebben, maer dat sij hun kindt daermede hebben laeten geworden als mit sijn eygen goet.

§ 5. Gerechticheyt der kinderen tot de goeden hen aengestorven, oft bij de alders hun gegeven, of op hun gecocht ende geërft.

Al zijn die kinders noch in haere alders plicht, 't geene nochtans dat hun bij versterff oft hylicx voorwaerde toecomt oft bij jemandt gegeven oft gemaeckt wordt, 't zij bij testament oft anderssints, is derzelver kinderen toebehoorende, zonder dat den alders oft die ander kinderen daeraen eenich recht, 't sij van eygendomb, profijt ofte tochte vercreghen werdt.

Desgelijcx 't geene, dat d'alders bij gyfte tusschen die levende hunne kinderen geven, is van weerde ende hun toebehoorende niettegenstaende deselve kinderen uuyt der alderen plichte ende broot niet gedaen en zijn: Maer is die gyffte te groot, moet in 't scheyden ende deylen van der alderen goederen wederomme ingebracht werden, volgende 't geene dat naerder wordt gesaght onder den titel van wettige versterffenisse.

Item die cleederen, cleynoden, ende andere dinghen den lijve van de kinderen toebehoorde, oft die anderssints d'alders den kinderen tot hun gebruyck gemaeckt ofte gegeven hebben, naer gelegentheyt van hunnen staet, sijn dieselve kinderen toebehoorende, al quaemen hunne alders naemals te

/37/ brecken, oft tot onvermogenheyt van betalinge ende mogen die kinderen ofte hun alders, voor denselven kinderen wel behalden, sonder daermede hun te misgrijpen oft te misbruycken, al oft sij yet hadden versteken, daermede zij zolden behooren te betaelen.

Erffrenthen ende andere goederen, oft oock lijfftochten die de alders gelden, oft coopen ten lijve oft op den namevan de kinderen, en sijn denselven kinderen niet toebehoorende, dan wordt verstaen dat de alders den naeme van de kinderen alleenlijck hebben ontleent op hun die richtinghe ende guedinge te doen stellen.

Welverstaende, dat soe sij dieselve goederen naer den coop richtinge ende guedinge hun kinderen laeten volghen, ende de profijten daervan genieten, oft hun die uuytdruycklick hadden gegeven, zij alsdan diezelve profijten zolden blijven behalden, maer zolde dien niettegenstaende diezelve renthe ende goederen in de scheydinge ende deylinge ingebracht moeten werden, als voor.

Ende oft die kinderen die renthen ofte goederen daervan die richtinge ende guedinge op hunnennaeme is gestelt quaemen te vercoopen ofte te verhandelen, en zolden d'alders ofte hunne erffgenaemen, derweghen geen vervolgh hebben tegens de gelders derzelver, maer zolden alleen actie personeel behalden tegens die kinderen, die alsulcken vervrembdinge ofte vercoopinge solden hebben gedaen, naevolgende 't geene deshalven noch breeder sal worden gesaght.

§ 6. Testamenten, hylicxvoorwaerden, contracten ende rechtsvoorderinge der kinderen.

Alle testamenten, hylicxse voorwaerden, ende andere contracten ende rechtzvoorderinge bij de kinderen gedaen, gemaect oft aengegaen, sijn van weerden, al en sijn sij bij de alders uuyt hunne plicht ende broot oft macht niet gestelt: Beheltlick dat sij sijn van den alderdom die naer landt ende stadtrecht daertoe van noode is, ende dat de contracten hen geoorlooft zijn, volgende 't geene onder den titel van gerechticheyt van gehylickte persoonen ende op andere plaetsen is gesaght.

Maer van weghen alsulcke contracten oft anderssints en

/38/ zijn d'alders niet gehalden in de schulden van hunne kinderen 't sij dat die alnoch in hunne plicht. oft daeruuyt gedaen zijn, dan moghen die kinder selver daervoor aengesproecken, verdampt, ende in hunne eygene goederen gepandt werden, al oft zij geen vader ofte moeder en hadden.

Oock en sijn die kinderen zelver, die geenen handel oft coopmanschap en doen, van weghen leeninge, 't zij van gelt oft andere waaren om gelt te maecken, oft van goet tot dien eynde aen hun vercocht, niet gehalden, noch en moghen daervoor aengesproecken worden, noch in 't leven, noch naer de afflijvicheyt van de alders: Tenzij dat sij die van doen hebben gehadt, tot hunnen taemelijcke ende gebuerlicke onderhaldinge, oft dat die tot hunnen noot ende oorbaer zijn bekeert.

D'welck vastelijck wordt gepresumeert ofte vermoyt als niet en blijckt dat zij van hunne alders zijn onderhalden, oft dat sij eenige goederen hebben gehadt om hun t' onderhalden die sij bij andere wege solden hebben vercreghen, als te weten bij versterffenisse, ghifte oft anderssints, solde daerom, naer lantrecht, dat contrarie bewijs daervan staen, tot last van alsulcken kindt oft kinderen.

Desgelicx en zijn d'alders voor oft van weghe die misbruycken, misdaden, ongeluck, ende ongemack van hunne kinderen in hunne plicht ende broot wesende, niet gehalden: Ten waere dan datter bij eenich gebodt oft ordonnantie eenige boete, straffe, ofte beteringe worde gestelt tot laste van de alders, ingevalle zij hunne kinders daertoe niet en hielden dat sij d'ordonnantie niet en overtreden.

/39/

Vierden Titul

Van rechten van minderjaerighe ende andere vermomboirde persoonen, ende van hunne momboirs ofte

toesienders

§ 1. Hoelanghe die minderjaericheyt duert, ende wat minderjaerighe macht hebben te doen ofte niet.

Binnen desen quartier en worden geen persoonen verstaen oft gehalden mundich ende tot hunnen jaeren gecommen te zijn voordat een mannspersoon twintich, ende een vrouwepersoon achtthien jaeren aldt zijn, tot welcken tijdt toe, staen ende blijven zij in de macht ende plicht van de alders, oft in de momboirschap van hunne testamentlijcke oft andere momboiren.

Ende al is 't dat sij daernae voor mundich worden gehalden, soe en is nochtans 't selve niet voorder te verstaen, dan ten aensien van de vrije handelinge van hunne gereede ende geconquesteerde oft aengewonnene goederen, wie oock van het jaerlicx verschenen incommen van hunne aengestorvene erfflijcke goederen.

Sonder dat hun daerom toegelaten is de vercoopinghe, versettinge, verpandinge, ofte andere vervrembdinge van hunne patrimoniale oft aengestorvene erffen, goederen, oft renthen, oft dat d'affquittinghe derzelver aen hen alleen solde moghen geschieden, oft dat zij moghen contracten oft eenige schulden oft verbintenisse maecken, daervoor de voorschreven goederen oft renthen aengeslaeghen ende vercocht zolde moghen worden: Tenzij dat 't selve is gedaen mit overstaen van twee van de naeste ende principaelste vrinden, van elcker zijde een, daerop gehoort, oft dat decreet oft consent van 't gericht daerover is gegaen.

Ende oft zij d'een oft d'ander anders hadden gedaen, ende dat zij hun daerbij merckelijcken vonden beschadicht ofte ver-

/40/ ongelijckt, solden hun daertegens moghen behelpen bij wegen van restitutie oft wederstellinge in hunnen iersten staet, als minderjaerige, maer niet bij wegen van nulliteyt oft nichticheit van den handel oft coopmanschap van 't geene sij gedaen oft gehandelt solden hebben.

Minderjaerige ende andere vermomboirde persoonen en moghen geenderhande coopmanschappen, handelinge, voorwaerden, oft andere geloeften doen oft aengaen sonder overstaen van hun vader oft momboirs, dan van broot, bier, oft andere nootdurfftigesaecken huns lijffs: Ende oft zij eenige hadden gedaen daerbij zij schade hadden geleden, ofte geschapen waeren te lijden, solden zijn crachteloos ende van onweerden.

Ende oft jemandt jonge oft vermomboirde persoonen anderssints gelt leende, oft eenich goet oft waare dede oft vercochte, ende dat het gelt oft goet duergeslagen oft onnuttelijck verdaen waere, in 't geheel ofte deel: Solden alsulcke jongers oft vermomboirde persoonen, ongehalden wesen 't zelve goet te doen: Maer waeren die gecochte goederen ofte geleende penningen in al, oft in deel, noch in wesen oft tot hunnen oirbaer bekeert, alsdan solden sij gehalden wesen wederomme te geven 't geene dat in wesen, oft in hunnen oirbaer bekeert solde zijn.

Handtschriften oft andere brieven van verbintenisse bij weesen oft andere vermomboirde persoonen, wegen des voors. is, bekendt ofte uuytgegeven, en staen tot geene handtvuldinghe ofte gereede voldoeninge, soe wanneer binnen acht daghen blijckt dat sij ten tijde van de bekentenisse oft uuytgeven derzelver minderjaerich zijn gewest, al waer 't dat die bij meerdere van jaeren bekendt ende uuytgegeven zijnde handtvullinge solde medebrenghen.

Alle vercoopinghen, handelinghen ende belaestingen die minderjaerige ende vermomboirde persoonen van hunne onruerende goederen zijn doende, sonder oorloff van hunnen vader oft momboirs, ende decret van scholtis ende schepenen, sijn van onweerden, ende moeten die coopers dienniettegenstaende des aensoght zijnde daervan affstandt doen, ende die weder van sich keeren, mit de vruchten ende profijte van dezelve.

Des soe sijn de vermomboirde persoonen, oft hun recht vercregen hebbende, daertegens gehalden, den coopers oft die

/41/ in hunne plaetse ende recht gecommen sijn, goet te doen ende weder te keeren den prijs van de vercochte goederen, die beweesen sal worden alnoch in wesen, oft tot oirbaer ende profijt van de weesen bekeert te zijn.

10.

Van gelijcken sijn gehalden goet te doen, alle d'oncosten tot maetelijcke onderhaldinghe van de vercochte goederen, ende tot dem van de oirbaerlijcke ende profijtelijcke beternisse, voor soeveel bevonden wordt dat die goederen daerdoor weerdigher sijn geworden, ende meer solden moghen gelden, oft immers voor den toecommenden tijdt, daervoor te bekennen ende te betaelen renthen, ter tijdt ende wijlen toe dat sij die zullen hebben voldaen.

11.

Ende voor soeveel aengaet den voorleden tijt, sijn die weesen, oft hun recht vercregen hebbende, schuldich van alsulcken prijs ende beternisse, den coopers goet te doen interest rentsgewijse, voor soeveel d'een ende d'ander bevonden zal worden in hunne oirbaer bekeert te zijn: Ten waere dat men uuyt de gelegenheyt van de saecke bevonde, dat de weesen in plaetse van dezelve solden behooren te volstaen, mits de coopers laetende behalden de vruchten ende profijten, die sij gedurende het besit van de gecochte panden gemaeckt ende genoeten hebben.

12.

Desgelijcx sijn van onweerden alle quytingen van renten die men aen minderjaerige oft andere vermomboirde persoonen is doende sonder overstaen van hunne vader oft momboirs ende bewillinghe des gerichts: ten waere dat den afflosser wiste te bewijsen dat die penningen in deel oft in geheel, ten oirbaere van de weesen waeren bekeert.

13.

Maer oft die penningen bij den cooper van eenigenpanden der weesen, oft afflosser van renten betaelt in deel ofte in geheel bij de vermomboirde persoonen waeren veronnachtsampt, ofte onnuttelijck verdaen, solden in den val den cooper ende afflosser deselve penningen ten aensien van de weesen verlooren hebben, ende solde den afflosser dem niettegenstaende gehalden zijn die rente te blijven gelden, ende die verloopen te betaelen.

14.

Niettemin soeverre diegeenen die mit weesen eenighen coop oft vercoop hebben aengegaen, oft hun eenige penningen hebben geleent, ofte renten affgelacht, kouste bewijsen, dat hun-

/42/ ne penningen ofte goederen waeren gecommen in handen van de alders ofte momboirs, soe solden zij hun verhael hebben op dieselvealders ofte momboirs: Ten waere dat dieselve bewesen dat die in oirbaer van de weesen waeren bekeert, in welcken gevallen die solden staen ten lasten van de weesen, als voor.

15.

Ende oft men kouste bevinden, dat die weesen die goederen oft penninghen aen jemandt onbehoorlick, oft sonder wettighe oorsaecke van schult hadden gedaen oft uuytgegeven, ende dat die oversulcx bij hun wederom geheyst solden moghen werden, soe solde degeene, die aen de weesen sijne penninghen heeft getelt, ofte sijne goederen gelevert, sijn verhael hebben op diegeene die deselve penninghen van de weesen t'onrecht heeft ontfanghen oft genoeten, al oft hij daertoe cessie van deselve weesen genomen hadde.

16.

Persoonen die minderjaerich zijn, ende gemeyne goederen met meerdere van jaeren hebben, en moghen dieselve niet aengesinnen oft aensoecken noch anderssints mit hun verstaen tot scheydinge ende deelinghe, dan mit consent ende bijwesen van hunne momboirs, ende oft sij geen en hadden, moeten daeraff versien worden, om tot hunder overstaen, mit voorgaende bewillinge van 't gericht die scheydinge ende deylinge te moghen doen.

17.

Maer soe wanneer die meerderjaerige zelver willen scheyden ende deylen, ende mitderdaet die minderjaerige daertoe gesinnen, alsdan moghen ende moeten de minderjaerige, al en hadden sij geen momboirs, daertoe mede verstaen ende die passeren, ende bekennen, doch in bijwesen ende overstaen van hunne naeste ende getrouweste maeghen ende vrunden bij 't gericht daertoe geauthoriseert, oft van commissarissen van denselven gericht, ende blijven die scheydingen ende deylingen, in sulcker manieren gedaen, alsdan van weerden.

18.

Jongers onder hunne jaeren wesende, sijn ongehalden eenige penningen te moeten betaelen, die sij mit dobbelen, cartten, oft dergelijcke speelen ontleendt oft verlooren hebben ende schuldich gebleven zijn, end 't geene dat sij op alsulcke speelen verlooren ende betaelt hebben, mogen zij mit recht wederheysschen.

19.

Desgelicx sijn die jongers ongehalden te betaelen wes sij mit caetsen, balslaen, beugelen ende kegelspeelen, ende dergelijcke

/43/ verlooren ofte daertoe ontleent hebben, oft anderssints schuldich gebleven zijn, maer 't geene sij mit sulcke speelen verlooren ende betaelt hebben tot ses styvers toe, en is men niet gehalden weder te keeren.

20.

Van gelijcken sijn die jongers ongehalden te betaelen wes sij in badtstoven oft oneerlijcke huysen vertheren ende schuldich blijven, ende die hun tot bordeelen, oneer ofte speelen aenhaelt, is straffbaer naer gelegentheyt van de zaecke.

21.

Minderjaerige ende andere vermomboirde persoonen en moghen in civile oft burgerlicke saecken in rechte niet staen, noch in anleggers noch in verweerders staet, dan mit overstaen ende bij toelatinge van hunne vader ofte momboir, die gehalden sijn der weesen recht te bewaeren, ende voor te staen, opdat sij bij versuymenisse oft anderssints in hun recht niet vercort, oft vernaedeylt en werden.

22.

Ende oft zij anders in recht waeren gecommen, ende die nederlaege cregen, oft aldaer yet bekenden oft anders deden 't welck hun schaedelijck waere, solde mit alle 't geene des daer aencleeft wesen van onweerden, ende als niet geschiedt, al waer 't oock in saecken van injuriën, lasteringe, keuren, breucken ende dergelijcke.

23.

Desgelijcx als minderjaerige oft vermomboirde persoonen tot hunne jaeren van verstandt gecommen zijn, ende mit eenich misdaet werden belast, en moghen derweghen niet aengesproecken noch uuytgericht worden sonder overstaen van hunne vader oft momboir, ende oft sij geene en hadden, in bijwesen, ende mit raedt van eenen momboir oft assistent hem gerichtlich gegeven.

§ 2. Momboirs van minderjaerighe persoonen

Als mann oft wijff afflijvich wordt, soe is de lancxstlevende momboir van hunluyden minderjaerighe, sotte, simple, blinde, stomme oft andere kinderen: ten waere dat hun bij testament van den overleeden mit beyder eheluyden wille opgericht, eenige andere momboiren waeren gestelt.

Momboirs bij testament oft uuytersten wille gegeven, moghen uuyt crachte van denselven testament als momboirs de persoonen ende goederen van hunne weesen regieren ende

/44/ daervan het onderwindt hebben, sonder bij den gerichte daertoe ontfangen ofte bevesticht te zijn.

Moeten desniettemin commen voor scholtis ende schepenen ende verclaeren eer ende bevooren sij sich der persoonen ende goederen onderwinden, oft sij van meyninghe zijn die momboirie te aenvherden, ende ingevalle jae, den eydt daertoe staende in handen van den scholtis ende schepenen, oft hunne gecommiteerde, te doen.

Den eydt van den momboirs welcken staet pag. 48.

Welcken eydt gedaen sijnde, wordt den naem ende aenvherdinge van den momboir opgeteeckent op zeker register, d'welck bij den gerichte tot dien eynde zal werden gehalden, opdat die weesen daertoe in tijden ende wijlen hunnen toeganck moghen hebben, om te weeten wie hunne momboirs zijn geweest.

Ende om te vernemen oft er eenige testamentlicke momboirs zijn gestelt, ende oft zij die momboirie hebben t'aenvherden ofte niet, opdat bij gebrecke van dezelve, oft van vader ofte moeder bij den gerichte andere moghen gestalt werden, Soe sijn die naeste vrunden van den dooden, oft ingevalle dat der geene vrunden en zijn, die naeste naebueren gehalden binnen vijffthien daghen naer de begraeffenisse te commen ofte te seynden aen den gerichte, ende aldaer aen te geven datter weeskinderen van N.N. sijn, die men niet en weet oft van momboirs zijn versien ofte niet, opdat dienaengaende gedaen magh werdennaer behooren tot der weesen besorgh ende bewaernisse.

Als de testamentlicke momboirs weygeren die momboirie t'aenvherden, ende den eydt daertoe staende te doen, soe moet het gericht ondersuecken,oft eenighe van hun sulcx den overledenen niet en hebben toegesaght, oft dat sij den weesen soe naer niet en bestaen, dat sij die momboirie solde behooren t'aenvherden, nemende regaert ofte aenschouw op den staet ende gelegenheyt van de anderen vrunden.

Ende insoevern het een oft ander wordt bevonden, mach 't gericht die testamentlicke momboirs (niettegenstaende hunne weygeringe) de momboirie opleggen, ende tot den eydt daertoe staende ende bedienen derzelver bedwingen, ende hunnen naem als momboirs doen registreren, soe end gelijck dat behoort.

Soe die weesen van geene testamentlicke momboirs en zijn versien, overmitsdat diegeene die daertoe sijn genoemt niet en be-

/45/ geren noch schuldigh en zijn die momboirie t'aenveerden, ende datter jemandt bie den gemeinen testament is gemachticht om de weesen van andere momboirs te versien, soe is denselven gehalden dat te doen binnen den tijdt van acht daghen daernaer, oft bie gebreeke van sulcx, magh de magistraet ofte 't gericht selver de weesen momboirs geven.

Maer soeverre daer oick niemandt gemachticht en is om momboirs te stellen, oft dat diegeenedie bie den gemachtichde genoemt wordenniet gehalden sijndie momboirie aen te nemen: Soe magh de lancxstlevende van vader ofte moeder die momboirie aenfanghen, ende sijnen naeme bie den magistraet oft 't gericht doen opteickenen, mits stellende genouchsame verzekerheit tot bewaeringhe van den kinderen, insoevern die magistraet oft 't gericht uuyt redenen bevindt 't zelve noodigh te wezen.

10.

Soe wanneer de lancxstlevende oick de momboirie uuyt einige wettighe redenen niet en solde begeeren t'aenveerden, soe is hie, oft ander besitter van den sterffhuyse, mit der naeste vrunden ende voorneempste erffgenamen van de weesen gehalden sorge te draeghen, dat die weesen daervan werden versien bie de magistraet oft 't gericht, ende tot dien einde moeten sie binnen acht daghen aldaer overbrenghen de naemen ende toenamen van acht weerlicke manspersoenen, de weesen naestbestaende, vier van des vaders ende d'ander vier van 's moeders sijde.

11.

Ende uuyt de genoembde weerlicke acht persoonen, kiesen ende stellen alsdan die van de magistraet oft 't gericht, die vier die hun duncken, d'aller nutste ende bequaemste te wesen tot de momboirie oft voorstaen van de weesen, des moeten sie daertoe kiesen die aldt sijn over de 25 jaeren, ende beneden haere tsestich jaeren.

12.

Maer alsoe men gemeinlick soeveele manspersoenen den weesen van bloets wegen bestaende, ende om de last van momboirien aen te nemen bequaem wesende, niet en vindt. soe sal men alsdan alsulcke minder getal van persoenen nemmen, als men gevueglick can becommen, ende daeruuyt twee ofte drie kiesen.

13.

Tot de momboirie worden gekosen d'allernaeste van bloetz weghen die daertoe bequaem ende nut sijn, oft oick an-

/46/ dere verder van bloede, soe die magistraet oft die van 't gericht naer hunne conscientie ofte gemoet achten ende goet vinden, dat de naeste daertoe niet soe bequaem en waeren, oft dat sie mit die weesen iet gemeins, misverstandt, geschil, ofte schult d'ein tot last van d'ander hedde.

14.

In welcken gevalle sal 't gericht nochtans kennisse nemen oft sulcke gemeinschap, misverstandt oft geschil van goederen, schult oft wederschult, genouchsam waere, om dengeenen, die tot der momboirie genoemt is, deselve niet te betrouwen oft laeten bedienen.

15.

Onder diegeene die even nae van bloede, ende even nut ende bequaem sijn tot de momboirie, sal men altijts kiesen den altsten van jaeren, ende soeverre daer gein maeghen en sijn, bequaem om die momboirie te bedienen, soe moeten de andere vrunden aen het maeghschap van de minderjaerige gehylickt sijnde, deselve momboirie aennemen, ende oft daer oick gein en waeren, soe worden die bie 't gericht andere vrembde momboirs daertoe gestelt.

16.

Als ein momboir compt te sterven, oft anderssints onbequaem wordt om die momboirie te bedienen, oft oick langen tijt buyten 's landts is, soe sijn die medemomboirs oft momboir, oft bie gebreeke van hun de naeste vrunden gehalden einen anderen daertoe bequaem wesende den gerichte te noemen, ende te doen stellen, die oick den eidt daertoe staende moet doen.

17.

Wanneer ein vrouwe (momboiresse van haere kinderen) haer begeeft tot oneerlick leven, so vervalt sie terstont van haere momboirie, ende is gehalden einen anderen momboir in haere plaetse te doen stellen, ende sal 't selve oick gehalden worden als ein vrouwe haer begeeft tot den tweeden hylick.

18.

Ende oft sie in den einen oft anderen val gebreekelick waere, solde verbueren alle 't geene sie bie hylicxe voorwaerde oft anderssints van haeren mannsolde hebben genoeten, tot behoeve van de weesen, ende sijn desniettemin die naeste vrunden gehalden daervoor sorgh te dragen, als vooren.

19.

Als die naeste vrunden van de weesen, niet en besorgen dat die weesen oft andere vermomboirde persoenen mitderdaet

/47/ van momboirs worden versien, soe sullen elck van hun verbueren twintich gulden van twintich stuyver 't stuck, te bekeeren in dryen, het een derdendeel tot profijt des heeren, d'andere tot den gericht, ende het derde aen de huysarmen.

§ 3. Excusatie ofte ontschuldinghe van de momboirie, ende middelen van bedwanck om de momboirie te doen aennemen.

Die momboirs tot de momboire gecosen ende geroepen sijnde, 't sij bij testamente oft gerichtlick, sijn gehalden die aen te nemen ende den eydt daertoe staende te doen, ofte bij gebreke van sulcx, moghen daetelick daertoe bedwongen worden: Ten waere dat sij wettige redenen hadden om hun daeraff t'ontschuldighen.

Voor wettige redenen van onschuldt worden gehalden als jemandt naerder van bloede ende bequaemer is, om sich der momborie aen te nemen, dat den gecosen momboir onder de 25 jaeren oft boven de 60 jaeren is, dat hij soldaet, tollenaer oft rentmeester van den prince is, dat hij onderworpen is eenighe geduerighe sieckte ende ongevellicheyt, daerdeur hij zijne eygene saecken ende goederen niet en can beschicken ofte besorgen, dat hij geheel arm is, drye momboiriën bedient, mit den weesen in gemeynschap van goederen, misverstandt ofte proces, oft aen hun ten achteren is, oft sij aen hem, oft dat hij selver seven minderjaerighe kinderen heeft.

Welverstaende, dat voorsoeveel belanght die excusatie oft ontschult van gemeynschap ofte geschille van goederen, oft van schult, sal men sien naer de gelegenheyt ende gesteltenisse derzelver, gelijck voor is gesaght, ende betreffende d'armoede ende getael van seven kinderen, 't selve grijpt plaetse, als daer jemandt anders van de bloetzverwandten bevonden wordt bequaem te sijn, tot het bedienen van de momboirie.

De voorverhaelde ende geene andere redenen moghen die gecoren momboirs van de momboirie ontschuldigen, ende daermede moeten sij hunne ontschuldinge doen, binnen drye daghen, naerdat sij tot aenveerdinghe van de momboirie, ende om den eydt daertoe staende te doen voor recht bescheyden zijn, ende als zij langer beyden, en worden tot hun ontschult

/48/ niet aengenoemen, maer worden gehalden al oft sij die momboirie vrijwillich hadden aenvherdt.

Ende oft alsulcke oft andere gecoren momboirs totte momboirie gedaecht wesende in gebreke bleven dieselve aen te nemen oft te bedienen, Soe mach ende sal 't gericht eene persoon stellen, die de wesekinderen ende hunne goederen zal gaedeslaen ende regeren tot last ende coste van denzelven gecoren momboir, ende de schaede die de weeskinderen alsdan bij gebreekevan aenveerdinghe van den dienst van momboirie, commen te lijden, mach op denselven gecosen momboir verhaelt werden.

Niettenmin al en waer 't zelve bij 't gericht niet gedaen, soe sijn evenweel alle momboirs die gebreckelick vallen in den eydt te doen, ende 't bewindt van der weesen goederen aen te nemen, wie die oock sijn, gehalden in de schaden ende interesten die de weesen daerdeur commen te lijden, ende moghen des te weyniger niet bij alle behoorlicke manieren van bedwanck daertoe gedwongen ende gebrocht worden.

Die behoorlicke middelen van bedwanck zijn executie, uuytrichtinghe ende pandinge, van de breucke van thien gulden, t'elcker reyse als sij totten eydt van momboirie ende aenvehrdinge van 't bewindt van de weesen goederen gevoordert zijnde, op de verbeurte van dezelve breucke, binnen drye daeghen niet en commen om 't selve te doen, d'een derdendeel daervan tot behoeve van den heer, d'ander van 't gerichte, ende 't derde van den armen, ende als 't selve niet en hulpt, seyndinghe van gerichtzboden ende teeringhe derselver tot hunnen huyse.

Eydt van de momboirs

Ick sweere ende gelove als aengestelter ende ghecoren momboir van N.N. weeskinderen ende persoonen die in mijne momboirie gestelt zijn, dat ick deselve hunne persoonen ende goederen zal regieren ende handelen wel ende rechtverdelick, naer mijne uuyterste beste, aloft zij waeren mijne eygene kinderen, ende dat ick van hunne goederen zal maecken eenen wettigen staet ende inventaris, ende van mijnen onderwinde ende ontfanck behoorlicke rekeninghe, bewijs ende reliqua doen, ende dat ick voorts in alle saecken derselver weesen ende persoonen

/49/ profijt zal voorstaen ende hunne schade beletten, ende in geenerhande manieren van hunne onruerende goederen oft renthen vercoopen, veranderen ofte belasten, sonder merckelicke oorsaecke oft oirbaer, ende dat mit consent van 't gericht, ende sal oock den staet van de goederen der weeskinderen oft persoonen niet openbaeren noch laeten openbaeren, bij mij selven, oft jemandt anders in geenderley maniere, dan sal denselven halden onvermeldt, ter tijt toe dat mij bij het gericht anders bevolen oft geoorlooft zal worden. Soe moet mij Godt helpen ende alle sijne lieve heyligen.

Al is jemandt tot eenen momboir mit den rechten aengestelt, ende dat hij die momboirie aenveerdt, ende een tijdtlanck bedient heeft, soeverre hij nochtans naemaels jemandt naerder van den bloede weet te bewijsen, bequaem om de momboirie te bedienen, mach denzelven voor den gerichte doen daeghen ende mit den rechte bedwinghen in zijne plaetse te commen, de momboirie te aenveerden, end den eyd daertoe staende te doen.

10.

D'welck gedaen zijnde, is den voorgaenden momboir gehalden aen den nieuwen momboir rekeninghe, bewijs ende reliqua te doen, ende daermede is hij van de momboirie, ende voorder onderwindt derzelver ontslaghen, blijvende die voorts tot laste van den nieuwen momboir.

11.

Maer een testamentlick momboir, eens de momboirie aenveerdt hebbende, moet die blijven bedienen, sonder jemandt anders in sijne plaetse te moeghen doen stellen, al waer die den weesen oock naerder bestaende.

12.

Testamentlicke momboirs, noch andere mit den rechte gegeven, en sijn niet gewoon sekerheit te stellen voor de getrouwicheit van hun onderwindt: ten waere dat sij onder sich niet eens en condenwerden, wie van hunluyden het onderwindt solde hebben, ende dat d'een den anderen des niet en betroude, in welcken gevalle voor solde gaen, diegeene die genouchsame cautie ofte verzekerheit solde stellen, Ende waeren sij alle daertoe bereydt, de bequaemste.

§ 4. Bewindt van de momboirs over de weesen ende hunne goederen.

Alle momboirs zijn schuldich hunne weesen tot hunne sor-

/50/ ghe te nemen, derselver eere ende salicheit te voorderen, al oft hunne eygene kinderen waeren, doende die onderwijsen, optrecken ende beweghen in deuchden, ende goede manieren leeren oock ter scholen, oft op eenich ambacht halden, soe deselve weesen betaemt, naer verheisch van hunne geboorte, ende gestalt van hunne goederen.

Daertegens zijn die weeskinderen ende andere vermomboirde persoonen gehalden hunne momboirs ende toesienders onderdaenich te sijn, gelijck hunnen alders, d' welck oft zij niet en deden, maer dat sij dieselve yet quaelick toesprecken oft misdeden in woorden oft in wercken, ende dat die momboirs oft toesienders derweghen clachtich vielen, solden derhalven woorden gestraefft, soe die vrunden oft het gerichtnaer gelegenheit van de saecke solde goetduncken.

Ende op dat in 't onderhalden ende opbrengen van de weesen niet meer verdaen en werde dan behoort, ende den staet van der weeskinderen goederen can lijden: Soe moeten die testamentlijcke momboirs (soe bij den testament daerin niet en is versien) sorghe draghen, dat die tot sulcker maeten gedaen werden, dat mit redenen daerop niet en valle te segghen, ende dat sij alles in toecomende tijt moghen verantworden.

Maer betreffende andere momboirs die gerichtelick werden gestelt, die sijn gehalden bij den gerichte te doen verclaeren oft begrooten wat sij tot der weeskinderen onderhalt sullen moeghen bekehren, ende daerboven en sullen zij niet moeghen doen, ende soe sij anders hadden gedaen, ende den weesen meer hadden laeten volghen oft uuytgericht dan behoort, solde tot hunnen laste comen.

Om te gevoechlicker die weezen t'onderhalden ende op te brenghen, mach 't selve onverscheydentlick gedaen worden van der weesen gemeyne goederen, sonder dat der momboir onderscheydt behoefft te maecken, dat d'eene weese meer cost oft verthert dan d'andere, ende desniettemin blijven die weesen in hun geheel, om onder hun vergeleken te worden, soe dat behoort.

Ende wiewel den momboirs die toesicht ende regieringe van den weesen is bevolen, soe en moghen sij nochtans zelver die niet trouwen, noch mit hunne kinderen, broeders ofte

/51/ susters, oft derzelver kinderen doen oft laeten hylicken, al waer 't oock mit wille van de naeste vrunden van de weesen: Ten waere dat sij daertoe oock orlooff van den gerichte, daeronder sij sijn geseten, oft van de hooghe overicheit hadden.

Ende soe sij anders doen, ende mit den weesen hylickden sullen niet alleen niet mit allen van hun, ofte hunne goederen moeghen genieten, (gelijck hiervoor onder den titel van de rechten der gehylickder persoonen van degeene die minderjaerich zijnde sich verhylicken, sonder bewilligung van de alders, momboirs, oft den gerichte is gesagt:) Maer sullen oock tot erkentenisse des gerichts gestrafft worden, mit boeten, banninghen, oft anderssints naer der saecken gelegentheit.

Doch mit andere vrembde persoonen moghen die momboirs die weesen wel hylicken, oft in closters brenghen als zij tot behoorlicken ende daertoe gestelten alderdoem comen zijn, ende dat sij 't selfs begeeren, allet nochtans mit voorgaende raedt ende wete van de naeste vrunden ende bloetsverwanten, van beyde de zijden, oft bij voorgaende gerichtlicke bewilligunghe des gerichts, ende wijders oft anders niet, op pene als voor.

Item die momboirs en moghen hunne weesen niet bestaeden ter schoelen, op eenich ambacht, oft om den handel ende coopmanschap te leeren buyten 's landts, sonder 't selve den gerichte tevoorens aengegeven te hebben, ende te verclaeren die plaetsen daer sij van meyninghe sijn diezelve te zeynden: ende soe jemandt anders dede, solde verbeuren vijftich gulden, oft anderssints naer gelegentheit der zaecke gestrafft worden.

10.

Ten andern, zijn alle momboirs gehalden die goederen van de weesen wel ende oirbaerlick te regieren, Ende om 't selve te doen, terstondt als zij tot momboirs gecosen zijn behoorlicken inventaris te maecken, ende daernaer bij ierster gelegentheit oock den staet van den weesen goederen ofte van den sterffhuyse van hunne afflijvighe alders, daertoe zij berechticht zijn.

11.

Den staet moet gemaeckt worden in bijwesen ende mit overstaen van twee van der weeskinderen treffelicxste vrunden, ende bij gebreecke van deselve van twee schepenen, stellende

/52/ daerin wel particulierlick ende bescheydelick, alle ende jeglicke goederen ende middelen van de weesen ofte sterffhuyse, daerin sij, als voor, berechticht zijn, wie insgelicx die lasten ende schulden, die sij daerop bevinden te staen.

12.

Als den staet volmaeckt is, moeten die momboirs oock binnen sees weken naer de doot van den afflijvighen denzelven aen den gerichte overleveren, ende onder eydt verclaeren, dat denzelven, huns wetens, oprecht is, ende daerinne alles is gestelt, dat in 't sterffhuys is bevonden ende den weesen toebehoort heeft, ende sal sulcken verclaeren op den inventaris ende staet bij den secretaris geteeckent werden.

13.

Den staet ende inventaris gemaeckt zijnde, moeten die momboirs voorts tegens den besitter van den sterffhuyse ofte andere erffgenaemen die dat aengaet, verstaen, mit den loete tot scheydinghe ende deylinghe van de gemeyne goederen, 't zij gereedt oft ongereedt, voorbeheltlick dat die scheydinghe ende deylinghe van de erffgoederen gerichtlick moet geschieden ende gedaen werden.

14.

Als der lancxstlevende van mann ende vrouwe selver is testamentlick momboir van sijne kinderen, ende dat hij is belast dezelve t'onderhalden totdat sij tot wettigen staet zijn gecommen, ende hun alsdan hun kindtsgedeylte ofte hylicxpenninghen mit de uuytsettinghe te laeten volgen, Soe is der lestlevende gehalden sulcx den gerichte te kennen te geven.

15.

Ende soe der lancxstlevende sich compt te verhylicken, oft dat anderssints den gerichte om merckelicke redenen noedich dochte de weesen daeraff behoorlick te verseeckeren, soe is hij gehalden 't zelve te doen, tot erkentenisse des gerichts, opdat die weesen nergens inne tecort commen.

16.

Om beter te weeten waervan die momboirs hebben te verantworden, sal het gericht uuyt denovergebrochten inventaris oft staet doen trecken, ende in een behoorlick register stellen alle die partiën van goederen den weesen toebehoorende, welck register onder dat gerichte blijven zal, om den volgende van dezelve partiën van goederen, reeckeninghe bewijs ende reliqua te doen.

17.

Alss er geen genouchsame erffgoederen en zijn, daervan die weesen onderhalden connen worden, maer alleenlijck oft

/53/ meestal gereede goederen, Soe moet der momboir terstondt, naerdat hij tot momboir gestelt is, dieselve gereede goederen doen beschrijven, ende op des gerichts goetduncken ende bewilligungh laeten weerderen ofte vercoopen, ten overstaen van twee van de naeste vrunden der weesen.

18.

D' welck gedaen zijnde, volstaet der momboir alsdan mits alleenlick overbringende in plaetse van den inventaris die gedaene beschrijvinghe ende weerderinghe, oft copie van den vercoopboeck van dezelve gereede goederen, gehalden bij dengeenen die bij den gerichte daertoe gecommitteert oft gestelt zal sijn, ende mach den prijs derselver oft die renthe daervan bekeeren tot onderhaldinghe van de weesen.

19.

In de weerderinghe ende vercoopinghe van den goederen, sijn die momboirs schuldich sorghe te draeghen, dat die voorsoeveel het moeghelick is, niet t' saemen d'een door d'ander, maer elck besonder worde geweerdeert ende vercocht, ende dat die weerderinghe ende vercoopinghe oock van elcx in 't besondere in geschrifte werde gestelt.

20.

Wanneer der weesen alderdom ende gesteltenisse sulcx is, dat sij die goederen oft een deel daervan corts van doen solden moeghen hebben, ende dat sij hun ondertusschen konnen behelpen, oft dat uuyt eenighe andere goede redenen den momboiren bij raedt ende advys van den gerichte beter dunckt deselve goederen, oft een deel daervan in wesen te laeten dan te vercoopen, soe sullen die tot der weesen behoeff bewaert ende niet vercocht werden.

21.

Als eenighe van de voirmunders ofte andere vrunden, mit eenighe weesen gemeyne gereede goederen hebben, Soe en is niet van noode dat alle dieselve goederen worden vercocht: maer volstaen die momboirs ende andere vrunden, mits die doende weerderen, als voor, ende stellende die alsdan tot behoorlicke loetinghe, scheydinghe ende deylinghe, ende 't zelve gedaen, moeghen dat den weesen aengevallen is, doen vercoopen, soe gesagt is.

22.

Soe wanneer eenighe goederen van weesen, niet terstondt nae die aenneminghe van de momboirie, maer ierst naemaels werden vercocht, moeten die momboirs alsdan oock verclaringhe doen, van de stucken ende prijs derzelver, om daervan

/54/ insgelicx aenteeckeninge gehalden te worden, te eynde hiervooren verhaelt.

23.

Van gelijcken sijn die momboirs schuldich aen 't gericht aen te geven alle die versterffenissen ende goederen die den weesen, duerende hunne momborie, aencommen oft toevallen, opdat den secretaris oft gerichtsschrijver daervan oock aenteeckeninghe doe bij den voorigen inventaris ofte hun bewijsboeckvan de andere der weesen goederen.

24.

Ende oft men naermaels bevonde dat die voirstenders, toesienders ofte besitters van den sterffhuyse, in den inventaris, staet oft vercoopinghe van de goederen, daerin die weesen mede berechticht sijn, yet bedriechlicx hadden versweghen, oft uuytgelaeten, sullen alsulcke verswijghers gestrafft werden als meyneydighe, ende boven die erstaedinghe van de verswegene goederen, verbeuren die rechte weerde derselver, tot behoeve van de weesen.

25.

Desniettemin opdat noch wijders tegens allen bedroch soe tot der weesen achterdeel voorts gekehrt solde moeghen werden, versien mach werden: Soe sullen die gerichtschrijvers, oft diegeene die tot het beschrijven van goederen van sterffhuysen, maecken van staet ende inventaris, ofte van scheydinghe ende deylinghe, gestelt zullen sijn, gehalden wesen wel t'ondersuecken, ende in 't beginsel van den inventaris, staet ende scheydinghe ende deylinghe uuyt te drucken, de naemen ende clochtenvan dengeenen die tot den goederen sijn berechticht.

26.

Waeronder soe van hun eenighe weesen bevonden werden, sullen sijn gehalden partiën aen te segghen ende belasten, oft vermaenen, dat sij der weesen momboirs daertoe roepen, ende soe die weesen geen momboirs en hebben, dat sij hun van momboirs doen versien, oft immers sulcx den gerichte te kennen geven, opdat daerbij jemandt verordent ofte belast mach werden, die mede in den naem van de weesen, tot het maecken van den inventaris, staet, scheydinghe ende deylinghe zal verstaen.

27.

Niemandt en mach eenighe goederen van sterffhuys daertoe weesen mit berechticht sijn, vercoopen, werdeeren

/55/ oft verpennewarden, in 't heymelick oft in 't openbaer, tenzij dat hun is gebleken, dat alsulcke weesen versien sijn van momboirs, ende dat alles geschiede mit wille, weten ende ten overstaen derzelver.

28.

Ende opdat daerinne geen gebreeck en valle, soe moeten oock diegeene die tot opteeckeninghe van den goederen die vercocht ofte geweerdert worden, bij den gerichte gestelt sullen zijn in 't beginsel van 't vercoop oft weerderboeck stellen oft doen stellen, die naemen ende toenaemen van de momboirs ofte toesienders oft anderen, deur wiens bevel zij die goederen vercocht hebben.

29.

Desgelicx moeten die opschrijvers doen in allen anderen vercoopinghen, stellende altijts in 't beginsel van den vercoopboeck den naem van dengeene die de vercoopinghe doet doen, ende wie, oft hoe hij dieselve is doende, 't zij als langstlevenden, oft anders, opdat soeverre daerinne eenighe weesen berechticht waeren, sij oft hun momboirs die vercoopers moeghen aenspreecken, om daervan te verantworden.

30.

Als eenighe penninghen, den weesen toebehoorende, gecommen zijn in handen van de momboirs, soe moeten zij diezelve mit goetduncken van den gerichte, binnen drye maenden naer den ontfanck, aenlegghenin renthe op goede sekere panden, oft anderssints bekehren ende aenlegghen aen gronden van erff, ten meesten oirbaer van de vermomboirde persoonen, soeverre nochtans dat dieselve penninghen van soe groeten somme zijn, dat die konnen ofte behooren in aencoop van erffgronden ofte renthen bekheert ofte aengelacht te werden.

31.

Ende soe die momboirs in gebreecke waeren van 't selve alsoe te doen, solden sij daertoe bedwonghen moeghen werden, soewel bij de andere vrunden ende maeghen van de weesen ende elck van hun, als bij den gerichte, ende des niet te weyniger solden den interest van de penninghen die zij van de weesen ondergehadt hebben, moeten goetdoen, soelange zij in 't aenlegghen gebreeckelick sijn geweest, oick niettegenstaende, dat sij consten bewijsen dat die penninghen altijt still in hunne handen hebben geleghen, sonder bij hun verhandelt te sijn.

/56/ 32.

Welverstaende, dat oft die momboirs soe haest geene bequaeme oft profijtelijcke middelen en vonden, om die penninghen aen te legghen, zij 't selve den gerichte te kennen moeghen geven, d' welck alsdan den momboirs die penninghen sal moeghen onderlaeten op renthen, indien zij 't begeeren, oft indien niet, hun van den interest voir onschuldicht halden, naer gelegentheit van de saecke.

33.

Alle momboirs sijn oock gehalden, die huysen ende erfen van hunne weesen behoorlick t'onderhalden, ende moeghen, daeraen sonder gerichtlicken orlooff alle nootelicke ende profijtelicke reparatiën ofte onderhalt doen, als diezelve niet te groot en sijn, maer soe wanneer die seer groot oft costelick solden vallen, oft dat sij eenich nieuwe werck aen der weesen huysen oft op hunne erven solden willen doen maecken, solden daertoe orlooff moeten hebben van den gerichte.

34.

Moeghen oock de momboirs der weesen huysen ende erven in huyre uuytgeven ofte verpachten, voorbeheltlick dat 't zelve geschiede mit wille van twee van hunluyden, ende dat die verhuyringhe der huyser niet langer en sije dan van drye tot drye jaeren, ende van pachtgoederen, lande ende bempden, van sesse tot sesse jaeren, ende soe sij die voor langeren tijt solden willen verhuyren ofte verpachten, solden daertoe orlooff moeten hebben, als voor.

35.

Sonder gerichtelick orlooff en moeghen de momboirs geene sterffhuysen aennemen, oft daerop verthyen, noch eenich verdrach ofte transactie aengaen, noch eenighe zaecken stellen in compromis oft seghsluyden, noch oock ten eyde van parthiën, daermede de weesen ofte vermomboirde persoonen zolden moeghen vercort werden.

36.

Moeghen oock geene erffgoederen vercoopen, belasten, oft verbrenghen, dan mit voirgaenden advis ende goetduncken van de naeste vrunden ende gerichte, ende dat de momboirs mit eyde behalden 't zelve nootelick ofte nutte ende profijtelicker gedaen dan gelaeten te wesen.

37.

Als men eenighe goederen solde willen ofte begeeren te vercoopen, sullen daerop besonder gehoort moeten worden die naeste vrunden van de sijde daervan die gecommen zijn,

/57/ ende daerop die weder solden moeghen vallen, om onderricht te werden, oft dieselve goederen vercocht worden, van nootzhalven, oft alleen om meerder profijt van de weesen.

38.

Als men bevindt, dat niet van nooden is, die goederen in 't geheel ofte ten deel te vercoopen, maer alleen dat het beter wordt bevonden gedaen, dan gelaeten, om meerder profijt ofte voordeel van de weesen, soe sal den prijs wederom aengelacht moeten worden aen andere renthen oft goederen, die staen sullen ter natuere van de vercochte, om weder te gaen ende te keeren ter zijde daervan die vercochte goederen ofte renthen gecommen zijn.

39.

Als weesen eenighe juweelen oft cleynodiën van grooten aensien ofte weerde hebben, die vercocht moeten werden, soe en moet men die oock niet vercoopen, dan mit orlooff ende consent van 't gericht, ende bij openbaeren uuytroep ter gewoonlicker plaetsen, opdat die ten hoochsten prijse moeghen commen.

40.

Ende aengaende die vercoopinghe van erffgoederen, die moet men daerenboven drye vervolgende sondaghen van tevoorens doen uuytroepen, oft daeraff den wete doen bij oppleckinghe van billetten, ter plaetse daer men sulcx ghewoonlick is te doen, aleer men die mach vercoopen.

41.

Niettemin soe die momboire orloff ofte bewilliginghe van den gerichte hebben om eenighe juweelen, als voor, oft andere gereede oft ongereede goederen oft renthen uuyt der handt ende sonder openbaere uuytroepinghe te vercoopen, uuyt redenen daertoe bewegende, alsdan solde sulcke vercoopinghe van weerden sijn.

42.

Ende opdat die weesen in 't vercoopen ende belasten van hunne goederen te beter bewaert moeghen zijn, soe en mach daertoe geenen orlooff gegeven worden, dan op requeste tot dien eynde te presenteren, inhaldende claer ende bescheydelick verhael van de goederen die men vercoopen oft belasten wilt, mitsgaders oock die redenen waeromme, Ende sal van alsulcke requeste ende appostille gerichtelicke aenteeckeninghe gehalden worden.

43.

Scholtis, schepenen ende secretariën, noch eenighe gerichtsbode, moeghen niet staen over eenighe bekentenisse van

/58/ vercoopinge oft belastinghe van der weesen goederen oft renten noch afflosinghe derzelver, tensij dan in bijwesen van alle de momboirs, immers ten minsten van twee van van hun, ende dat sij daertoe orlooff ofte decreet van 't gericht hebben, welck decreet altoes in de acte van de vercoopinghe, belastinghe ofte afflossinghe sal gestelt worden.

44.

Die momboirs en moeghen geene van hunne weesen goederen ofte renthen gelden, als meeste daervoor biedende, 't sij door hun oft eenen derden persoon, end soe sij 't selve doen zal alles van onweerden ende crachteloos wesen, ten waere dat sij die hoichste ende leste hoogers waeren gebleven, in welcken gevalle sij 't consent van den gerichte gelijckewel sullenmoeten verwerven, tot bevestunghe van den coop.

45.

Ende generaelick en moeghen momboirs, wie die oock sijn, mit de weesen onder hunne momboiriestaende, geensints handelen, van hun gelden, coopen, vercoopen oft verbuyten, noch eenighe andere contracten, accorden ofte voorwaerden maecken ofte aengaen, ende oft zij sulcx deden, sal alles van onweerden wesen: ten waere dat 't selve oock geschiede mit consent, decreet, ende bewilligungh van den gerichte, de naeste vrunden ierst ende voor al daerop gehoort.

46.

De momboirs en moeghen oock niet aen sich werven oft vercrijghen, bij aengeldinghe, ghifte, wisselinge, opdracht, oft bij andere manieren, eenighe gerechticheit, actie oft scholt tot laste van hunne weesen, oft andere vermomboirde persoonen op pene van te verliesen 't geene sij daervoor gegeven hebben, ende dat die gerechticheit ofte scholt doot ende teniet sijn sal, ende die weesen ten eewighen daeghen daervan vrije ontlast ende ontslaghen.

47.

Insgelicx en moeghen geene heuftpenninghen van eenige renten die men den weesen wilt affleggen ontfangen ofte daervan quictantie geven tot achterdeel van de weesen: tenzij dat sij die opsegginge ende afflossinghe ierst ende voor al aen den gerichte hebben aengegeven, opdat te beter sorghe mach gedraeghen worden dat die penninghen wederomme tot der weesen profijt moeghen aengelaght werden.

48.

Als de vermomboirde persoonen eenighe groote somme van penningen moeten hebben, ofte ontfanghen, 't sij van affleg-

/59/ ginge van renten, prijs van vercochte goederen, oft van coopmanschap, oft aen coopluyden op wissel ofte gewin penninghen gegeven, oft dergelijcke, wieveel dat die oock sijn, ende uuyt wat oorsaecke men die den vermomboirden persoonen schuldich is, dieselve penninghen moeghen die momboirs ontfanghen, voorbeheltlick dat 't zelve geschiede mit gemeynen consente, Ende dat sij altemael die quictantie onderteeckenen, oft jemandt die van hun allen daertoe volmacht heeft.

49.

Ende soe alle die momboirs niet tegenwordich en waeren, oft uuyt eenighe oorsaecken weygerden die quictantie te onderteeckenen, alsdan sullen die andere momboirs 't selve aen den gerichte te kennen moeghen geven, om daertoe decreet ende consent te hebben, ende sonder 't selve consent en sullen sij die penningen niet moeghen ontfanghen ofte lichten.

§ 5. Reeckeninghe bewijs ende reliqua van de momboirs

Alle momboirs sijn gehalden alle jaer, oft tenminsten alle twee jaeren, van hun bewindt reeckeninghe, bewijs ende reliqua te doen, ende dat voor twee van de maechschap der weesen hun des verstaende, ofte andere verstendighe persoonen daertoe belast, op pene van sees gulden te betaelen, t'elcke reyse als zij daertoe versoecht zijnde, binnen veerthien daghen daernaer, die reeckeninghe niet en comen doen, ende daervoor gepandt te worden.

Ende soe sij daernaer noch in gebreecke bleven, sullen wederom daertoe bij daetelicke pandinge moeghen bedwonghen worden, ende niettemin werden verdampt in sulcke meerdere boete als 't gericht naer gelegenheit van de saecke sal goetvinden, ende dat oock al op daetelicke executie, oft pandinghe.

Als die vrunden ofte andere, die over die reeckeninghe zullen staen, swaricheit vinden in eenich stuck derzelver, sullen sulcx den gerichte te kennen geven, om daerinne nae der billicheit te versien, ende sal altijt van de gedaene reeckeninghe dobbel achter den gerichte blijven.

Soe wanneer twee momboirs ofte meer van eenighe weesen zijn, ende dat een alleen die regieringe ende bewindt van der

/60/ weesen goederen heeft gehadt, soe mach den anderen hem daervan reekeninge ende bewijs eysschen, ende 't geene dat onder den bewindthebber oft pleger wordt bevonden, hem tot profijte van de weesen doen aenleggen, tot gemeine ontlastinghe, ende van gelijcken moeghen sij d'een den anderen doen als zij elck eenich bewindt gehadt hebben.

Insoeverre die momboirs in gebreeke bleven d'een den anderen te bedwinghen, oft anderssints versuymden van twee tot twee jaeren reekeninghe te doen, wie vooren gesaght is: Soe moegen zij soewel bij den vrunden ende maeghenvan de weesen, ende elck van hun, als bij het gerichte daertoe gehalden werden.

Tot welcken eynde, ende opdat het gerichte seeckerlick mach weeten wie die reekeninge als momboirs moeten doen, Sullen van nu voortaen op den prothocol der momboirs naemen ende toenaemen geteeckent worden, ende wanneer zij den inventaris overgelevert hebben, ende dem volgents hunne rekeninghe hebben te doen.

Ende soe sulcx op den gestelten tijdt niet en geschiedt, soe zijn die momboirs gelijckewel gehalden, als zij reekeninghe doen sullen, deselve te stellen ende te verdeylen van twee tot twee jaeren, ende den weesen goet te doen den interest oft rente van de penninghen die sij t'elcke reyse bij sloten van reekeninghe schuldich solden zijn geweest, soeverre die reekeninghe op haeren tijt waere gedaen.

D'welck plaetse heeft, 't sij dat alsulcke slot spruyt ende comt van hooftsomme oft van interesse: voorbeheltlick nochtans dat het slot soe groet solde sijn geweest, dattet t'elcker reyse naer de gelegenheit van den staet van de momboirie, aengelacht hadde behooren te werden, ende die weesen daeraff profijt van renten hadden moeghen genieten.

Welverstaende, dat soeverre 't slot van reekeninghe comt van penninghen bij de momboirs ontfangen, die sij in hunne coopmanschap hebben bekeert, oft daermede sij anderssints hun profijt hebben gedaen, sonder oorloff van den gerichte, sij daervan interesse sullen geven tegens den penninck twaelff.

10.

Die momboirs sijn gehalden reekeninghe te doen, niet alleen van 't geene sij hebben ontfangen, oft deur hun bedroch

/61/ nyet en is bewaert, oft tot profijt van de weesen gecomen, maer oick van 't geene sij groffelijck versuympt oft veronachtsaempt hebben tot oirbaer van de weesen te brenghen.

11.

Maer oft die momboirs ter oirsaecke van de partijen ofte penninghen die sij niet en hebben ontfanghen, ende hun nochtans in 't doen van hunne reeckeninge ten laste worden gelacht, als van weghen hun versuym, mit eenighen interest, behooren belast te worden, 't zelve wordt gestelt ende verhalden tot erkentenisse des gerichts.

12.

Welck gericht aenschouw sal nemen, oft die versuymenisse groff ende merckelick is, ofte niet, ende soe die soe is, en sal in alle gevallen denselven interest niet hoogher nemen dan op renthe, ende daeronder sonder interesse op interesse te reeckenen: 'twaere bij verdeylinghe oft vervolgh van reeckeninghe oft anderssints.

13.

Die momboirs wesende persoonen mit eere, staende tot goeden naeme ende faeme, sullen in reeckeninghe gepasseert worden alle partijen van uuytgeven, bedragende onder die acht guldens, mits dieselve mit eyde bewerendedes versocht sijnde, sonder daeraff ander bewijs behoeven te doen.

14.

Soeverre men nochtans den momboirs anders thoende, oft dat de partie als onbetaelt aen de weesen geheysscht worde, oft dattet betaelinghe van renthe waere, soe sijn zij gehalden daervoor te verantworden ende de betalinghe derzelver staende te halden, sonder last oft cost van de weesen.

15.

Als bij den momboirs in den naem van de weesen eenighe processen gefuert worden, 't sij als aenleggers ofte verweerders, sonder voorweten ofte consent van den gerichte, ende dat zij in de costen verdampt worden, en sullen zij die in geene reeckeninge moeghen stellen, maer sullen die zelver draeghen, al waer 't oock dat sij in de qualiteyt van momboirs verdampt waeren.

16.

Naerdat die vermomboirde persoonen uuyte momboirie sijn gescheyden oft mundich geworden, sijn die momboirs oick aen hun gehalden in bijwesen van twee van de naeste vrunden, wesende mannspersoonen boven de vijffentwintich jaeren, over te geven die reekeningen bij hun van tevoorens gedaen om die op een nieuws t'oversien, ende daertegens te seggen dat hun goet dunckt.

17.

Welverstaende, dat die weesen alsdan niet in debat en moe-

/62/ ghen trecken ofte strijtbaer maecken, die partiën die op 't bescheidt mit deselve reeckeninghe van tevoorens overgegeven, dewelcke naermaels verlooren solde moeghen zijn, ofte op de kennelickheit derselver doenmaels sijn gepasseert: ten waere dat sij 't contrarie van den inhalt derzelver partiën consten bewijsen.

18.

Maer als de momboirs van tevoorens egeene reeckeninge gedaen en hebben in der manieren hiervooren verhaelt, 't zij van den geheelen tijdt ofte deel van denzelven, dat sij momboirs zijn geweest, soe sijn sij gehalden daervan aen den weesen volcommen reeckeninghe te doen, ende westot bewijs, oft rechtverdinghe derzelver naer landt- ende gemeyn recht van noode is, oft bij gebreecke van sulcx, moeten 't selve den weesen goetdoen.

19.

Soelang ende ter tijt toe dat de weesen de reeckeninghe van de momboirs niet en hebben gehadt, om die nae te sien ende t'ondersuecken, als voor gesaght, en moegen die momboirs weghen derselver reeckeninghe, noch van de administratie ofte onderwindt van de momboirie mit die weesen in geen accordt ofte verdrach commen, noch van hun affscheydt oft ontlastinghe nemen, ende oft sij 't selve hadden gedaen, solde crachteloos ende van onweerden zijn.

20.

Als die weesen op de reeckeninghen van momboirs niet en vinden te segghen, soe zijn sij gehalden hun te geven volcommen bescheydt, van ontlastinghe van de momboirie ende onderwind derzelver, daerbij zij hun bedancken van hunne moyte, sorghe ende last van de momboirie, ende verclaren dat sij hun derweghen oft daeromme niet en weeten, sullen noch en begeeren te heysschen, maer hun daervan t'eenemael ontslaen.

21.

Alle reeckeninghen van de momboirs, ende die quictanctiën ofte andere bescheyden daertoe dienende, wie oock de quictanctiën oft d'acquiten, van ontlastinghe van de momboirs, worden gedaen ende gegeven oft bekendt tot coste van de weesen ende andere vermomboirde persoonen ende niet van de momboir.

22.

Alle momboirs moeghen genieten van weghen hunne sorghe, moyten ende lasten van den ontfanck ende onderwindt van huerenrenthen, ende andere jaerlicxse incommen den twintichsten penninck, ende van andere schulden die sij ingebeurt,

/63/ ende ontfanghen sullen hebben, den sestichsten penninck.

23.

Maer van affgelaghte heuftpenninghen van renthen, ofte gereede penninghen in den sterffhuyse bevonden, oft gereede penninghen in eenighe reeckeninghe gebracht, hercommende van vercochte erffgoederen, daervan en sullen die momboirs geenen loon oft salaris hebben.

24.

Als die bedieninghe van de momboirie te seer swaer ende lastich valt, oft dat die momboirs daeromme ofte om andere oorsaecken, voor de weesen buyten hunne woonplaetse moeten reysen, oft ander besonder verlettofte versuymenisse solden lijden, Sal in dem val bij den gerichte daerinne naer gelegentheyt van de saecken ende gesteltenisse van de weesen versien worden.

25.

Van gelijcken als die saecken van de weesen dat verheischen, moeghen die momboirs mit beliefte van den gerichte eenen rentmeester stellen, die voor den loon soe hem bij den gerichte sal toegelacht werden, de saecken van de weesen oft andere vermomboirde persoenen sal helpen besorgen ende voorderen, allet nochtans tot perickel ende last van den momboirs.

26.

Des blijven die momboirs in hun geheel om hunnen gewoonlicken loon van de momboirie te genieten, aloft er geen rentmeestertot nieuwen loon en waere gestelt, Ende oft bevonden worde dat den rentmeester sich niet behoorlick, getrouwelick ende wel in sijne administratie oft bewindt en hadde gequeten, moeghen daerop nemen hun verhael.

§ 6. Schuld ende t'achterheit vanmomboirs aen de weesen, ende vanwesen aen de momboirs ende betalinge derselver.

Als den dienst ofte bedieninghe van diemomboir bij testamente oft 't gericht niet enis verdeilt, soe is elck van den momboir in solidum ofte een voor al gehalden to verantworden van de momboirie, ende alle de t'achterheit daeruuyt spruytende, ende dezelve goet te doen, doch mit dien onderscheydt ende op den voet hiernaer volgende.

Als te weeten: dat soe wanneer alle de momboirs de handelinghe van der weesen zaecken ofte goederen, gelijck hebben gehadt, ofte oock eenighe van hun mit laste ende volmacht van andere, 't zij weghen hunne gemeyne, ofte huns volmechtichde

/64/ handel oft onderwindt, sie allende elck van hun gehalden sijn, ende daervoor oft t' saemen, oft elck in 't besonder, een voor al aengesproecken ende geëxecuteert ofte gepandt moeghen worden, sonder dat de weesen tot eenige verdeylinge sijn gehalden.

Maer als een oft eenige van de momboirs hun alleen den handel oft bewindt der weesen oft vermomboirde persoonen goederen onderwonden hebben, sonder dat d'andere hun des hebben gemoyt oft daertoe last gegeven, laetende alleenlick de medemomboir oft momboirs daermit gewerden, soe sijn die andere momboirs die de handelinge der goederen niet en hebben gehat, derwegen end van de t'achterheit daeruuyt spruytende, niet gehalden oft pandtbaer, dan in subsidium, oft tot onderstandt ende behulp, bij gebrecke van verhael op de andere.

D'welck word verstaen, niet alleen als de momboir oft momboirs, die de handelinge oft onderwindt van de momborie hebben gehadt, geen middel en hebben om die t'achterheit te betalen, maer oick als sij mit der wooninge op ander plaetsen sijn vertrocken, soedat het vervolgh tegens hun tevergeeffs ofte moyelick solde sijn, Ende daerom mogen alsdan de medemomboirs daervoir elck in 't geheel, end een voir al aengesproecken ende gepant werden, sonder dat hund'exceptie van divisie ende excussie, oft van verdeilinghe ende voerpandingevan de andere can helpen.

Ende oft de weesen hun vervolgh tegens alle de momboirs, ofte dengeenen van hun die de handelinge hebben gehadt, gedaen hadden, ende mitderdaet niet en couste voldaen werden, overmits dat men niet en bevindt, dat sij ten tijde van het vervolg oft van den vonnissen, bij de weesen vercreghen, ende drye maendt darnae de middel oft macht hebben gehadt om te betaelen: Soe moeghen die weesen oick alsdan tot behulpe oft onderstant hun verhael nemen tegens die andere momboirs, als voiren.

Als d'een ende d'ander momboir handelinge van de momboirie heeft gehadt, ende den einen momboir eenige saecken in 't besunder gedaen, sonder wille ende weete van den anderen, daervoir is hij gehalden alleen te verantworden, sonder dat dengeenen die 't selve niet en heeft gedaen, derweghen is gehalden, dan in subsidium, oft totbehulp, in der manieren hiernaer volgende.

Soe wanneer de momboirs in 't gemein yet versuympt hebben, 't zij dat zij hun d'administratie ofte handelinghe van de

/65/ momborie onderwonden hebben ofte niet, daervoor sijn sij t' zaemen ende elck een voor algehalden ende pandtbaer, al oft zij gelijckelick yet gedaen ofte gehandelt hadden, sonder dat d'een hem daeraff meer can ontlasten dan d'ander, als toecommende al deur gemeyne schuldt, ende onachtsaemheyt: Beheltlick hun verhael tegens hunne medemomboirs voor hun aendeel.

Al is 't dat de momboirs een voor al gehalden ende pandtbaer sijn, in der manieren hiervoor verhaelt, soe wanneer nochtans blijckt ofte bewesen wordt, dat sij, ofte eenighe van hun van der weesen schade ontschuldich zijn, oft dat zij daertoe geene oirsaecke hebben gegeven, 't zije bij onderwindt, ofte versuymlicheyt, soe en sijn sij derweghen geenssints gehalden.

De weesen om hun verhael op elck van de momboirs een voor al te hebben, 't sij bij verkiesinghe van d'een voor d'ander ofte bij maniere van behulp, oft tot onderstandt, volgende 't geene hiervooren is gesaght, sijn gehalden hun al tesaemen binnen 'ts jaers naer de eyndinghe van de momboirie te rechte te betrecken, als zij voor de handt ende onder den gerichte van de belaste momboirie geseten zijn, oftwel dengeenen van hunluyden, die d'onderwindt heeft gehadt, soe die andere momboirs, dat op hun peryckel begheren.

10.

Des zijn alsdan d'andere momboirs gehalden te verclaeren, ende van hun acte ofte bescheydt te geven, dat het 't geene dat tegens alsulcke aengesproeckene momboir ofte momboirs gewesen zal zijn, gehalden sal worden, al oft mit tegens hun elck ende een voor al waere gewesen: Ende dat sij bij gebreecke van middel van voldoeninghe gevonden te worden op dengeenen die d'onderwindt gehadt hebben, daervoor geëxecuteert ofte gepandt sullen moeghen werden.

11.

Ende oft de weesen alsulcken vervolgh tegens die momboirs niet en hadden gedaen, maer dat sij daerinne versuymelick waeren geweest, oft mit hunooghluyckinge hadden gedaen, ende dat ondertusschen eenighe van hun waeren gebroecken, ofte tot armoedt gecommen, soedat sij hun t'achterheidt niet en consten voldoen, 't selve zal sijn tot peryckel ende schade van de

/66/ weesen, ende niet van de momboirs, die alsdan mit hun aendeel solden volstaen.

12.

Als een momboir aen de weesen, uuyt crachte van vonnissen, yet betaelt oft voldoet, daerinne hij tot behulp ende onderstandt is gehalden, oft daervan bij zijne mitmomboirs het peryckel mede gedraeghen moet werden, Soe heeft hij derweghen sijn verhael, op dengeenen die daervoor ierst was gehalden, oft op elck van de mitmomboirs voor hun aendeel bij weghen van executie, al oft hij cessie oft overgevinghe van der weesen recht ende vonnisse hadde vercreghen.

13.

Ende oft daer eenich van onbetaelbaer, oft onmachtich om te betaelen were geworden, Soe moet het gebreeck in 't gemeyn gedraeghen werden, tusschen die momboirs die betaelbaer gebleven zijn, sonder dat d'een meer gehalden is daervan te draeghen ofte te betaelen als d'ander: Beheltlick hun verhael op hunne medemomboirs, wiens deel sij onder hun moeten verdeylen, als hij tot beteren staet ende middel zal zijn gecommen.

14.

Den momboir die weghen zijne handelinghe bewindt ofte bedieninge van de momboirie, bij sijne reeckeninge oft andersints aen de weesen schuldich oft ten achteren blijft, is gehalden 't selve hun aenstondt te voldoen, sonder hem daertegens bij cessie ofte overgevinghe van sijn goederen noch bij atterminatie ofte vercrijginghe van dach van betaelinge, te moeghen behelpen.

15.

Ende oft geviel dat die weesen oft vermomboirde persoonen den momboir zelver schuldich bleven, moeten hem sulcx oock sonder vertreck opleggen ende betaelen, ende ofter questie oft geschil viele, wie tevooren ofte ten achteren waere, solde alsdan d'een den anderen versekeringhe oft handtvuldinghe moeten doen, naerdat de gelegentheyt van de zaecke voor d'een oft d'ander claerer ende waerschijnlicker zolde zijn.

16.

Niettemin al en waerd er geen sekerheyt gestelt, soe sijn evenwel die goederen van de momboirs ende weesen ten beyden zijden bij stillswijgende pandtschap generalijck verplicht, voor des eens oft des anders t'achterheyt, om daerop voor andere crediteuren hun verhael te hebben, volgende 't geene hiernaer onder de titels van pantschap, ende van preferentie oft voordeel van de crediteuren hun verhael te hebben, volgende 't geene hiernaer onder de titels van pantschap, ende van preferentie oft voordeel van de crediteuren wordt gesagt.

/67/ 17.

In 't geene daerinne de momboirs gehalden zijn, 't sij van claere penninghen, oft van 't geene sij bij bedroch ofte groeve onachtsamheyt versuympt hebben, daervoor moeghen hunne erffgenaemen oock aengesproecken worden, maer voor geringhe oft daegelicxe ende gemeyne versuymenissen oft onachtsaemheyt, en zijn d'erffgenaemen niet gehalden, ten waere datde momboirs daeraff profijt hadden gehadt, oft dat zij binnen hun leven daervoor gerichtelick waeren aengesproecken.

18.

Als jemandt is gemaect overmomboir van zijne eygene oft andere kinderen, ende datter noch eenighe andere momboiren zijn gestelt: Soe word den overmomboir alleen verstaen te wesen toesiender op de momboirs, opdat sij hunne handelinghe wel ende terechte doen, hun als goede ende getrouwe momboirs draeghen ende quyten, sonder hem anderssints de handelinghe van de goederen te derven onderwinden.

19.

Welcken volgende sijn alsulcke overmomboirs ter zaecken van de handelinghe ende bewindt van de momboirie niet gehalden te verantworden, ten waere dat op de momboirs geen verhael en waere, ende dat sij in gebreeck waeren geweest op den handel ende onderwindt van de momboirs goede toesicht te nemen, ende daerinne gebreeck vindende, deselve te doen affstellen, ende de weesen van eenen anderen bequaemen momboir te versien.

Vijfften Titul

Van onghehylickde vrouwen.

Ongehylickde vrouwepersoonen geen coopvrouwen zijnde, al sijn sij weduwen ofte mundich, en moegen geene schadelicke verbintenissen, bekentenissen, ofte andere contracten doen oft aengaen noch oock volmacht geven om die te verlijden, dan voor schepenen ofte gerichtlick, ende bij gebreecke van sulcx, moeghen die

/68/ verbintenissen, bekentenissen oft contracten wederroepen, ende daervan scheyden.

Des zijn die vrouwen in sulcken gevallen gehalden weder te geven, alle 't geene sij daerbij bekent hebben, bij hun ontfangen ende genoten te zijn: ten waere dat zij dem niettegenstaende bereydt waeren den eydt te doen, sulcx niet ontfanghen te hebben, in welcken gevalle men nochtans hun 't selve sal moeghen overtuyghen, ende alsoe zijn verhael hebben.

Ongehylickde vrouwepersoonen, willende eenighe contracten oft verbintenisse gerichtlick bekennen oft verlijden moeten daertoe versien worden mit eenen momboir, diewelcke bij haer gekoesen sijnde, op haer verseuck, daertoe bij den gerichte word bestedicht: tenzij dat het gerichte oorsaeck hebbe om 't selve aff te slaen.

Ende mit alsulcken momboir moeghen ongehylickde vrouwepersoonen allerhande contracten aengaen, gelijck oft mannspersoonen waeren, sonder dat die momboirs alsoe gestelt, gehalden ofte gewoon sijn eenighen eydt te doen, ofte weghen alsulcke contracten in 't minste sijn gehalden.

Soe wanneer vrouwepersoonen hun selven ofte hunne goederen, voor eens anders scholt willen verbinden, alsdan en is niet genouch, dat sij in der manieren voors. van momboir versien werde, maer is daerenboven van noode, dat zij ierst mit voorgaende onderseuck van den gerichte daertoe werde geauthoriseert ofte gemachticht.

Niettemin al waer 't dat eene ongehylickde vrouwe eenich contract hadde aengegaen, d'welck voor schepenen niet en waere bekendt als voor, oft daerinne sij bij gebreecke van authorisatie niet gehalden en waere, ende dat sij nochtans 't zelve mitderdaet voldede, soe en solde zij naemals daeraff niet moeghen wijcken noch wederheyschen, 't geene sij eens goetwillich hadde betaelt tot voldoenninghe van dezelve.

Hylicxe voorwaerden oftecontracten van vrouwepersoonen, sijn van weerden, al en zijn die niet voor schepenen gepasseert oft bekendt: Beheltlick dat soe wanneer die vrouwen onder hunne jaeren sijn, dieselve hylicxvoorwaerden moeten gemaeckt werden mit wille ende ten overstaen van de alders, momboirs, ofte naeste verwandten oft in plaetse van hun eeni-

/69/ ge van den gerichte daertoe te stellen, soe hier bevoorens noch is gesaght.

Item ongehylickde vrouwen, als zij mundich ofte weduwen zijn, moeghen haere erffgoederen verpachten ofte verhuyren, die jaerlicxe incompsten daervan, ende van haere renten ontfanghen, daervan quictantie ende handtschriften geven, ende anderssints mit dieselve incompste ende renten ende alle hunne andere gereede goederen doen, ende die laeten bringhen, ende vervrembden, daer ende soe haer dat gelieft, sonder dat van noode is daerom voor schepenen te commen.

D'welck oock plaetse grijpt, al waer 't dat die vrouwepersoonen dieselve gereede goederen wolde wechgeven bij maniere van ghifte, Beheltlick dat sij 't selve doen staendts voets, ofte bij daedelicke overleveringhe van 't geene dat gegeven wordt, ende niet alleen bij geloefte ofte verbintenisse, want in dien gevalle die solde moeten geschieden voor schepenen, in der manieren hierboven verhaelt, om die gerichtlick te moeghen heysschen.

10.

Van gelijcken moeghen ongehylicde vrouwen mundich ofte weduwen sijnde, bij coop, ingeldinghe oft anderssints handelen, 't geene dat tot haere cleedinghe, reedinghe ende huyshaldinge behoort, ende sijn gehalden ende moeghen daervan hun handtschrift geven, ende uuyt crachte derselver oft anderssints mit rechte tot betaelinghe bedwonghen werden, ofte die scholt gerichtlick bekendt were.

11.

Ongehylicde vrouwen, die daegelicx op hunnen naem ingelden ende uuytvercoopen, moeghen allerhande coopmanschappen doen, ende derweghen van hunnen handel burge blijven, handtschriften geven, ende anderssints haer verbinden, sonder momboir, ende voirts alles doen denselve hunnen handel aengaende, dat een mann doen mach.

12.

Maer ongehylickde vrouwen al doen zij coopmanschappen, en moeghen buyten hunnen handel geene burghe werden, noch oick eenighe opdrachten ofte verbintenisse van erffgoederen doen, dan gerichtlick ende mit eenen momboir, als boven, om daeruuyt oft deshalven bestendelick mit recht aengesproecken te moeghen werden.

/70/

Twede Deil

Van verscheide gedaente oft gesteltenisse van goederen,lasten ende servituiten oft dienstbaerheiden daerop commende.

Iersten Titul

Van verscheidenheit van goederen

Die goederen werden naer landtrecht gedeilt in ruerlicke ende onruerlicke, ofte haeffelicke ende erffelicke, ende onder d'ein ende d'ander sorten van dien, werden begrepen allerhande gerechticheiden, als schulden, actiën ofte gerichtlicke clachten, renten, tinsen, erfpachten ende meer andere, volgende 't geene onder den titul van rechten van gehylickde persoonen, naerder is gesacht, ten waere dat claerlicke blieke oft verstaen couste werden, dat sprekende van ruerlicke oft onruerlicke goederen, die meininghe anders waer geweest.

D'onroerliche oft erffelicke goederen werden voorts naer landtrecht bei tweederhande maniere verdeilt. Als in den iersten in aengestorven oft patrimoniael, ende in aengewonnen oft gheworvene goederen, 't sij dat dieselve gewonnen ofte geworven sijn, staende den eestandt van mann ende vrouw, ofte daerbuiten, 't waere voir oft naer dato van dien, waervan die verscheidene gerechticheit, 't sij in 't scheiden van den bedde tusschen een lancxlevende ende d'erffgenaemen van den iersten afflijvighe, oft in versterffenisse tusschen die bloetsverwandten, onder den titul van rechte van gehylickde persoonen, ende den titul van wettige versterffenisse is verhaelt.

Ten andern werden d'onruerlicke goederen gedeilt in vrije, eigen, schepenen oft allodiael, ende in hofhoerige goederen, daervan die vrije eigen goederen van geine grontheeren werden gehalden, end oversulcx vrijelick verhandelt, vervremt end belast mogen werden, sonder daertoe jemants als grontheeren beliefte te gesinnen, ende aengaende die hoffhoerige goederen, als sijn

/71/ leenen, lijffgewins-, kurmoedige, tins- ende erffpachtgoederen, die worden van den grondtheer ontfangen ende gehalden, ende en moeghen sonder sijn beliefte te versuecken, ende hem van sijne gerechticheit te vernuegen niet verhandtplicht, versett oft belast werden.

Dat men in 't gemeyn seght, dat besit van onruerlicke goederen, sonder heer ende hoff geen besit en is, heeft dit verstandt: dat alsulck besit, geen recht van eygendom, pantschap, oft andere erffelicke gerechticheit en gefft, al hadde der besitter oft sijn voorsaeten daertoe wettigen titul, 't sij van coop, gifte, verbintenisse oft andere dergelijcke, bequaem sijnde om recht te geven, maer dat daerenboven daertoe van nooden is, wettighe opdracht, verbintenisse oft erffvestinge voir heer oft sijnen officier ende gerichtsluyden, 't sij leenmannen oft laeten als 't hoffhoerighe goederen sijn, oft voir scholtis, richter oft voeght, ende schepenen als 't vrije eigene oft schepene goederen sijn.

Dergestalt, dat soelang het dadelick besitt, ende gebruyck niet en is bevesticht bij wettighe erffenisse oft opdracht, oft anderssints soe men dat voir heer ende hoff gewoon is te doen, tot die besetene goederen altijt openstaet 't recht van vernaerderinghe oder beschudt, 't sij voir den heer oft die naeste vrienden, ende dat die ierst daerin ter goeder trouwen geërft is, 't sij bij den voirgaenden eigenaer, oft sijne erffgenaemen, oft die ierst daervan wettelicke verbintenisse heeft, voirgaet den anderen ende het beste recht heeft.

D'welck nochtans al te verstaen is, ten waere dat men in sulcken besit, soe langen tijt geweest, dat 't selve genoich waere tot landtsrechtelicke oft gewoonlicke verwijlingeende verloop van tijt, om daermede volcomen eygendom van het goet te vercrijgen: Want solde alsdan alsulck besit oock sonder heer ende hoff, van gelijcke cracht ende werckinge sijn, al oft der besitter gerichtlick voor heer ende wett waere geërft ende geguedt, volgende 't geene onder den titul van verwijlinge breider wordt gesacht.

Desniettemin, al waer 't dat jemant eenig goet, sonder heer ende hoff den tijt van gewoonlicke verwijlinge oft prescriptie hadde beseten, solde der heer als 't selve tot sijnder kennisse solde sijn gecommen, sijne gerechticheyt op den besitter voir den toe-

/72/ commenden tijt moeghen vervolghen, ende hem als heer doen bekennen, ende op sijnen boeck doen aenteickenen, ende hem voortaen tot hetgeene dat naer der goederen wesen daertoe staet, doen betaelen oft volbrengen.

Ende om daertoe te geraken, mach der heer altijt alsulck goet aenslaen, oft sijn handt daerop leggen, 't sij voir oft naer dato van dien tijt van verwijlinge, maer als daertegens gerichtelick stoer oft wederseggen wordt gedaen, bij den besitter, oft dat hie den heer het recht biedt, soe moet der heer die handt wederom opheffen ende daervan doen, totdat hie vonnis tot sijn voordeel heeft vercreghen.

Ten anderen wordt het besittensonder hoff ende heer voir gein besitt gehalden, tot sulcker meyninge, dat als men bij den heer oft sijn gerichtsluyden, daerin niet en is geërfft, ofte op des heeren boeck als erffvolger bekendt, der besitter hem mit alsulcken besitt noch tegens den heere te saecke van sijn gerechticheiden, noch tegens jemandt anders, der bei hoff ende heer op voorgaendenwettigen titul daerin is geërft, encan behelpen, om in 't selve besitt mit rechte gehalden te werden, danwel om daerin te blijven totdat hie mit recht daeruuyt gestelt is.

10.

Als vele persoonen als naeste erffgenaemen den heer daervan 't goet hoffhoerich is, hebben bekendt oft van hem begeert hebben bekendt ende ontfangen te werden, mits betaelende de gerechticheit daertoe staende (d'welck der heer niemandt en mach weygeren sonder achterdeil van jemandts anders gerechticheit, ende oft hie 't weygerde, sal 't zelve voor gedaen gehalden worden) soe wordt in 't natuerlick besitt ende gebruyck gehalden niet der den heer ierst gekendt oft aensoght heeft, maer der die possessie ende gebruyck van hun ierst aenveerdt heeft.

11.

Ende oft het besitt ende gebruyck van einich goet bie ein persoon wettelick waere aenveerdt oft versoght, dat is aen oft in bijweesen van dengeene die naer landts gebruyck gewoon sijn daerover te staen, ende bie den andere niet, maer dat hie 't selve sonder hun overstaen oft sonder hun daertoe t'aensuecken hadde aenveerdt, soe wordt daerin gehalden die wettelick daerin is gecomen, ofte die daertoe wettelick aensueck heeft gedaen, al eest dat der ander hem ierst metderdaet daerin gestelt heeft,

/73/ ende en mach bei den anderen daeruuyt niet gesteldt, gestuert noch belet werden.

12.

Doch en duert het besitt ende gebruyck van dengeenen der einich goet ierst, als erffgenaem, heeft aenveerdt, 't sij gerichtelick oft sonder gericht, niet langer dan totdat bij kennisse van de zaecke bevonden is, wer daertoe, als waerschijnlicke naeste erffgenaem oft erffvolger, ten beste berechticht is. Want woird derselver daerin gehalden voir alle anderen, al hebben sie oock den heer eer bekendt, volgende 't gemein landtrecht daerbij der doode den levendige becleidt oft in sijn besitt stelt.

13.

Des moet der erffgenaem oft erffvolgher den heer daervan oock kennen, al eer hij tot vervolgh van 't besitt ende gebruick mit recht mach commen. Want gelijck gesaght is, besitt sonder hoff oft heer, en is gein besitt, ende overzulcx en mach men noch als heysscher, noch als verweerder, hem daermede behelpen, voir ende aleer der heer is bekendt: ten waere om hemselven daerinn te doen halden tegens daetelicke affneminghe, stuernisse oft beletsel, volgende 't geene onder den titul van vervolch van sijn eygen goet is gesaght.

Tweede Titul

Van renten

§ 1. Verscheidene manieren oft gestaltenisse van renten ende 't recht daertoe staende

Bie erffgiften mach men so veel onloosbaere renten ofte tinsen besprecken ende bekennen als den erffgifter ende erffnemer belieft, ende alsulcke renten ende tinsen en mach men niet affquyten, dan bie wille ende toelaetinghe des erfgifters, ofte recht daertoe hebbende, al waeren 't oock lijffrenten.

Alle renten bie erffgiften oft oick om malckanderen tegens erffgoederen te vergelijcken, bij scheidinge ende deilinghe

/74/ bekent, werden gehalden voor onloesbaere: ten waere dat die schepenebrieven oft maechgescheiden, uuytdruckelick quytinge inhielden, oft dat dieselve die somme, daervoir die tot vergelijckinghe sijn bekandt, mede brechten, oft dat die op leengoederen waeren bekandt ende gestelt.

Men mach in erffghifte scheidinge ende deilinge ondersprecken, dat men die renten daerbie bekandt, in al, ofte in deile sal moeten quyten, ten daege daerbie genoempt, ende en is alsdan sulcke scholt eigentlick geine rente, maer eine schatschult, daeraff der schuldenaer die heuftpenninghen mit den besproecken verloope, t' sijnen tijde schuldich is te betalen, oft daernaer, als 't den rentheffer dat belieft.

Desgelijcx mach men bie erffgevinghe, scheidinghe ende deilinge besprecken, dat men die rente daerbie bekandt, mach quyten den penninck sesteen, achteen, twintich, vierentwintich ofte meer, soe partijen des bie die erffgevinge oft scheidinge ende deilinge eins connen werden, maer niet min dan den penninck sesteen.

Alle renten ende tinsen bie gifte, testamente, ofte anderen uuytersten willen gelaeten, ofte gegeven, tot wat einde ende uuyt wat oirsaecken dat het sij, sijn quytbaer den penninck sesteen, ende 't malder roggen naer advenant, dat 't malder drie jaer voir, ende drie jaer naer die verlijdinge van de rente, ter merckt gegolden heeft, ten huyse van den uuytreicker ende schuldenaer, oftewel tegens twintich stuyvers het vat.

Welverstaende dat soe wanneer die testamenten, brieven, ofte bescheiden daeraff gemaeckt, uuytdruckelick waeren mitbrengende, dat die onloesbaer, oft tot hooger prijs te lossen solden sijn, alsdan men daerin solde hebben te volghen den inhalt derselver brieven.

Men mach geine erffelicke renthen mit gelde noch andersints van nieuws coopen ofte doen bekennen, op huys ofte andere erven, dan loesbaer tegens den penninck sesteen, ten minsten, ende lijffrente op ein lijff den penninck acht, ende op twee lijven den penninck teen, mits daervoir denselven prijs sonder bedroch ofte geveinstheit betaelende.

Maer renten van tevoirens bekant, die mach men coopen, 't sij bie gerichtlicke uuytroepinge, uuyter handt oft anderssints

/75/ voir sulcken prijs als partijen connen overcomen, al is 't onder de hoeftsomme, daervoir die verlieden ende bekendt sijn geweest.

Soe wanneer eenige nieuwe rente is gecocht, ende bekent, onder den geoirloeften prijs, die is voir soeveel diese clausule aengaet van onweerden, ende volstaet alsdan der uuytgelder altijts, mits gevende jaerlicx, den penninck sesteen, ende hadde hie immiddels einich verloop hoeger betaelt, solde commen in mindernisse van der heuftsomme.

10.

Insgelicx en mach gein rente bekendt werden, daervan einige toecommende verloep in de heuftsomme begriepen is, ende oft 't selve mitderdaet geschiede, sal 't selve datter bie gesat is, mit noch soeveel van 't 't geene getelt is, verbueren, tot profijt van den heer ende der armen.

11.

Item men en mach geine renten mit gelde coepen om daervoir jaerlicx t'ontfangen korn, wijn, olie, oft andere vruchten, oft gewasch, noch oick beesten, botter, salt, holt, vlasch, oft andere waeren, van wat wesen oft gesteltenisse die solden moegen sijn, ende oft die mitderdaet worden bekendt, sal der rendgever volstaen, mits betaelende den penninck sesteen in gelde.

12.

Ende hadde der coeper der renten immiddels einige verscheenen pachten oft verloopen van alsulcke vruchten ofte waeren ontfangen, daervan die weerde meer solde beloepen, dan het geoirloeft verloop, tegens den penninck sesteen, 't selve solde commen, tot verminderinge van het capitael, ofte heuftsomme van de rente, als voir.

13.

Item men en mach geene renten coopen mit waeren ofte coopmanschappen, ende oft het geschiede, soo is de bekentenisse van de rente oick crachtlois, ende van onwerden, al waer 't dat der inhalt van den brieff, anders medebrocht: Ten waere dat deselve coopmanschapen geschatwaeren, tot haeren oprechten prijse, daervoir die schuldeners tevrieden waeren, die terstondt te aenveerden, ende denselven prijs gereit op te leggen, ende te betaelen.

14.

Ein coeper van rente, en mach nimmermeer bedinghen, noch bie schepenebrieven bevoirwaerden, dat men hem die vercochte oft bekende rente in al, oft in deil, op sekeren tijt oft tot sijn geliefte solde moeten loessen, maer is die loessinghe, niettegenstaende alsulcken bespreck, oft voirwaerde, altijts staende

/76/ ter beliefte des uuytgelders oft eigenaers van de panden, daer die rente op staende is.

15.

Ende oft jemant voir den toecomenden tijt alsulcke bespreck dede, soe solde alsulcke bekentenisse van rente, gehalden worden, voir ein woeckerlick contract, ende alletgeene, dat uuyt crachte van 't selve ontfangen is, salgerekent ende affgecort worden op de heuftsomme, al oft hie sijn gelt op woecker oft sieker gewinne onder sijne bloote handtschrift hadde gegeven.

16.

Wie gewoonlick is, tenminsten eilff jaeren einigen tins oft rente uuyt sijnen erve oft huys te betaelen, moet die blijven gelden, oft dieselve affloessen ende quyten, mit den verloop, al en sijn daeraff geine brieven te vinden, tensij dat hie weette betoenen, dat alsulcke betaelinge bij dwaelinghe is geschiedt, oft dat hij anderssints in de rente niet gehalden en is.

17.

Maer soe wanneer men einighen tins ofte rentedrie-en-dertich jaeren lanck, ende vier maenden vervolgens heeft betaelt, alsdan en woird men niet ontfangen om te bewijsen, dat die betaalinghe bij dwaelinghe is gedaen, oft dat men daerinne niet gehalden en is, maer moet men die rente blijven gelden, ende betaelen, al oft die wettelick waeren bekandt.

18.

Der eine rente ofte tins, daeraff brieff ende siegel sijn, gewoon is te betaelen, ende dieselve eilff jaeren lanck betaelt heeft, als voir, die moet dieselve rente blijven betaelen, al waer 't oick dat hie die panden oft erven, daer die rente op staet, niet en hadde noch besaete.

19.

Maer can der rentgever soeveel doen op sijne costen, dat diegeene, die de verbonden panden besitten, die rente uuyt dieselve panden voirtaen tevreden sijn jaerlicx te blijven gelden, ofte aff te leggen, indien die loesbaer sijn, soe blijft d'ierste betaelder mits opleggende den achterstel daervan voirts ontlast.

§ 2. Betaelinge van verloepe van renten mit wat gelde, ende tot wat prijs die te doen is.

Die jaerlicxe betaelinge van den verloope van de renten, 't sij mit prijs van gelde, oft bie erffgevinge, scheidinge ende deilinge, testamente, ghifte, hylicxvoirwaerde oft anderssints bekendt, wordt gedaen, mit ganckbaeren gelde, ten daeghe van de betaelinghe loep hebbende: ten waere datter sekere speciën ofte

/77/ stucken van gelde waeren ondersproecken, gelijck hieronder naerder gesaght word, ten aensien van de loessinge van deselve renten.

Als einighe renten mit gelde sijn gecocht, om jaerlicx t'ontfangen, siekere wahren, graenen oft andere vruchten, soevern het blijckt van den prijs daervoir die sijn bekent, soe moeten dieselve renten gebracht werden tot gelde, ende volstaet den rentgelder, mits die betaelende in loopende gelde, tegens den penninck sesteen.

Ende als niet en blijckt van den prijs die voir alsulcke renten is gegeven, soe moeten die evenwel gebracht worden tot gelde den penninck sesteen, naer advenant dat die vruchten ofte waren drie jaeren voir, ende drie jaeren naer de bekentenisse van deselve rente gemeinlick gegolden hebben, d'welck tot coste van den rentgelder ondersocht ende geslicht moet werden.

Doch soe die rente is belaght voir dato van de placate van den jaere 1571. sal der rentgelder duerende d'ondersueck ende beslichtigung van dien, die betaelinge van alsulcke renten vervolgents blijven doen, in vruchten oft in waren, volgende die rentbrieven, mits bij den rentheffer stellende cautie ofte versiekerheit van 't geene hie alsoe teveel sal hebben ontfangen, weder te geven ofte te laeten corten.

Ende is die rente belacht naer 't jaer vijfteenhonderteinentsieventich, sal der rentheffer bij eide den prijs verclaeren, ende soe hie verclaert den prijs niet te weeten, sal der rentgever geine betalinge gehalden sijn te doen, bis soelange end totdat die voirschreveneondersueckinge ende beslichtinge is gedaen end volbracht.

Niettemin al waer 't dat niet en bliecke, dat alsulcke cornrenten mit gelt waeren gecocht, soe wanneer nochtans bevonden word, dat die naemaels aen eenenderden voir sekere somme van penningen ofte prijs waere vercocht ende opgedraegen, soe vermach der rentgever hem daervan ontlasten, mits betalende ende wederkeerende denselven prijs, die den lesten coeper daervoir gegeven heeft.

D'welck oick plaetse heeft, niettegenstaende einich verloop van tijde ofte prescriptie ter contrariën, blijvende anderssints alle andere voirwaerden, verbintenissen, erfflickheit, ende andere versekerheit, van alsulcke veranderte renten in hunne cracht, al oft dieselve veranderinge niet en waere gedaen naer

/78/ uuytwijsen van de voirschreven placcate van den vijften meert van den jaere vijfteenhonderteinentsieventich.

Niemant, wie hie sij, geistlick oft werlick, van binnen ofte van buiten diesen Overquartier, heffende einighe renten ofte lijffrenthen op einige huysen, panden, oft gronden van erven binnen diesen quartier geleghen, en mach dieselve renten niet langer laeten verloopen dan vijff jaer.

Ende oft jemandt sijne renten langer liet verloepen, soe solde alle voirdere verloepen commen te smilten, ende solde daervan op sijn onderpant niet meer moeghen heisschen, noch verhaelen, noch van den besitter van denzelven, noch van de mede onderpanden, noch van de renten, dan vijff jaeren, als voir.

10.

Beheltlick nochtans, dat soe wanneer der rentier als hie vijff jaeren ten achteren is, aengevangen heeft op sijn onderpant gerichtlick vervolch te doen, ende daervan niet en heeft opgehalden, hie alsdan op denselven pandt voirts alles mach verhaelen, dat geduerende sijn vervolgh is vervallen ende verschienen.

11.

Insgelijcx wan der rentier den rentgever oft besitter van den onderpandt bie personeele actie heeft aengesproecken, oft dat derselver oft rentgever gemaent sijnde, uuytstell heeft versocht, ende nieuwe geloefte van betalinghegedaen: Soe blijft alsdan der rentier op sijn geheel tegens denselven besitter oft rentgever, maer niet op den pandt oft derde persoon.

12.

Als ein onderpant mit renten belast sijnde, bie den eigenaer in veele deilen gespleten oft aen verscheidene persoenen veraliëniert oft overgegeven word: Soe blijft nochtans de rente ongesplieten ende bepant, op alle die deilen, gelijck tevoirens, end mach ein jegelick van de eigenaers daervoir in 't geheel aengesproecken worden, al oft van den gronde geine splijtinge en waere gedaen.

§ 3. Quytinge ende ontlastinghe van renten wie ende in wat gelde die gedaen mach werden.

Alle renten die mit gelde betaelt werden, daeraff der oirspronck oft oirsaecke niet en blijckt, sijn ende worden gehalden voir loesbaer, niettegenstaende dat die brieven van geine loessinge en vermaenen, end soeverre dieselve sijn bekent mit sekeren prijs van gelde, soe sijn die tot gelijcken prijse loesbaer, ende als van den prijs niet en blijckt, sijn die loesbaer tegens den penninck sesteen.

/79/ 2.

Item, al is 't dat in einige schepenenbrieven staet bevoirwaert, dat men einige renten binnen sekere besproeckene jaeren ofte tijde solde moegen quyten, maer daernaer niet: dem niettegenstaende, is die rente altijt quytbaer, soewel naer den besproeckenen tijt als voir. Ende dat eins t'einigen tijde ter lossinge gestaen heeft, is ende blijft altijt loesbaer, sonder dat einighe prescriptie daertegens staet ende plaetse hebben can.

Der rentgelder en mach geine renten affquyten tot achterdeil van dengeenen dem die rente voir d'affquytinghe verbonden, oft opgedraeghen is, soe wanneer men hem scriftelick insinuatie ofte weete heeft gedaen van de verbintenisse oft opdracht van deselve rente: Ten waere dat hie daervan ierst denselvendie weete dede, om tot sijne versekerheit hem te doen versien, soe hem dat goet dunckt.

Als einighe renten geloest ende gequieten worden, daeraen ein ander die tochte heeft, soe mach der eigenaer van die rente die loespenningen tot hem nemen, mits daervoir aen den tochter ein ander rente bekennende, ende die behoirlick mit genouchsame onderpanden versiekerende.

Al waer 't dat jemant mit sijn eigen handtschrift, 't sij op den rugge van den rentbrieff, ofte anderssints hadde bekent van de heuftsomme van einige rente betaelt te zijn, daermede en derff der loesser niet tevrieden sijn, maer moet der rentier des versocht sijnde, 't selve voir schepenen behoirlick bekennen, daertoe hie bie personeele actie oick mach bedwongen werden.

Der einige renten affquyten wilt, moet boven die heuftsomme end achterstell oick betaelen die costen der siegel ende brieve van dieselve rente, maer van de opdracht oft vercoopbrieven derselver renten is hie ongehalden iet te betaelen, wie dickwijls dat die rente oick vercocht oft opgedraegen mach sijn.

Die ein rente loest, soeverre dieselve rente is eine gelt oft loesbaer cornrente, volstaet mits betaelende die heuftpenningen, ende daerenboven het verloep, naer rate van den tijt, dat die verloepen is: ten waere dat bij die verlijdinghe ofte bekentenisse derselver besproecken waere, dat men drie maenden voir die lossinge die solde moeten opseggen, in welcken gevalle men die verloepen van deselve drie maenden mede solde moeten betalen.

Wanneer ein rentgever eine loesbaere rente loessen wilt en-

/80/ de der rentier weigerlick is die heuftpenningen t'ontfangen: Soe moet der rentgever aen die persoon van den rentier ofte recht tot de rente hebbende, oft aen sijnen huyse gerichtlicke weete doen, dat hie die loessinge begeert te doen, ende dat der rentier die heuftsomme, volgende die verschrijvinge, comme ontfangen, die rentbrieven overleverenende behoirlicke quytantie geve.

Ende soevern der rentier binnen den gericht van den rentgelder niet en is woenende, moet hetselve gedaen worden bie brieven van den gerichte, daer het onderpant gelegen is, teneinde hie comme oft sende sijnen volmechtigen in 't voirs. gericht op siekeren dach, den 't gericht in die brieven sal bestimmen, mit genochsaem macht om sijne heuftpenningen mit den achterstell van de rente te ontfangen, end die siegel ende brieff, end ander bescheit daervan over te lieveren, end behoirlicke quytantie te geven als voir.

10.

Welverstaende, dat soe wanneer die constitutie, oft verlijdinge van de rente, uuytdruckelick inhalt die plaetse daer die loessinge van die rente, die men van meininge solde sijn te doen, solde moeten geschieden, alsdan bie den rentgelder die weete gedaen solde moeten werden, aen den rentheffer, dat hie hem aldaer solde laeten vinden, om die heuftsomme mit de verschienen verloopen t'ontfangen, ende voirts te doen, als voir.

11.

Ende imfal der rentier alsoe wettigen weet gehadt hebbende, in den gerichte oft gesatte plaetse, niet en comt noch en send, om die penningen t'ontfangen, mach der rentgever alsdan, alle die penningen voir recht vertoenen ende tellen, ende 't selve doende, is ende blijft der rentgever daernae ongehalden end onbelast, van naer denselven dach einig verloep oft achterstell meer daeraf te geven.

12.

Sonder dat nochtans der rentgever gehalden is dieselve penningen onder 't gericht te moeten laeten, ende aldaer te stellen emmers niet eer, voirdat men hem die rentbrieven ofte anderen bescheidt tot de gerechticheit van deselve rente dienende, heeft overgelievert.

13.

Maer als der rentier overlievert die siegel ende brieven, oft ander bescheidt daertoe dienende, mit behoirlicke schepene quytantie van de loessinge van derselver rente, soe moet den rentgever oick terstondt die heuftpenningen mit den verloop opleggen ende betaelen, ende bie gebrecke van sulcx, soe blijft die rente heuren loep halden, gelijck tevoirens.

/81/ 14.

Insoevern aever der rentier die bekentenisse mit het vorder bescheidt niet overgaeven, maer alleenlick stelde onder 't gericht, sonder wettige schepene quytantie, soe moet der rentgever die penningen oick stellen onder 't gericht, oft bij gebreeck van sulcx, blijft die rente loep hebben, als voir.

15.

Die penningen onder 't gericht gestelt sijnde, mach der rentgever dieselve penningen, totdat mit recht beslicht is, oft die rente loesbaer is ofte niet, ende soeverre die loesbaer wordt bevonden, totdat men hem tot sijnen coste heeft bekandt schepene quytantie, aldaer doen blijven, sonder ondertusschen in einige verloepen gehalden te sijn.

16.

Maer soe men bevondt die rente te sijnonloesbaer, soe sol die weete, presentatie ofte aenbiedinghe, ende die stellinghe van die penningen onder 't gericht, crachteloes ende van onwerden wesen, Ende solde der rentgever alsdan gehalden sijn die rente te blijven gelden, niet min ofte meer, dan oft daer geine weete ofte overleveringhe van de penninghen en weere gedaen.

17.

Soe wanneer einige rente is bekandt, om betaelt ende geloest te worden, in ponden, guldens, schillingen, stuivers end dergelijcke gemeine munte, in diesen Overquartier ganckbaer: Soe mach der rentgever dieselve rente jaerlicx betaelen, ende oick loessen mit loependen gelde, gevende ponden voir ponden, guldens voir guldens, schillingen voir schillingen, stuivers voir stuivers.

18.

Van gelijcken soe wanneer in die brieven is besproecken, dat einige renten solden moeten betaelt ende geloest werden in siekere speciën ofte stucken van golde ende silvere munte, ende dat dieselve speciën aldaer sijn geweerdeert, ende gestelt op siekeren prijs van ponden, schillingen, stuivers ofte penningen, soe mach men des evenwel, oick niettegenstaende, dat die munte immiddels is gehoecht ofte geleeght, dieselve rente jaerlicx betaelen ende oick loessen in loependen gelde, als voiren.

19.

Maer als die rente is bekandt, om betaelt ende geloest te werden, in siekere speciën van golde ofte silvere penningen, sonder die weerde uuyt te drucken: Soe en mach men dieselve niet anders betaelen, oft affloessen, dan in gelijcke speciën alsser sijn besproecken, oft de weerde van deselve, nae die inwendighe duecht van deselve speciën.

20.

Wie ende welcke gestalt, die heuftsomme van renten ver-

/82/ wijlt oft verjaert werden, word hiernaer gesaght onder den titel van prescriptie oft verloop van tijt.

§ 4. Verlaetinghe oft vertijdinghe van 't pandt voir die rente

Der coeper ofte eigenaer van einige huysen, ofte gronden van erven, daerop einige tinsen, renten, erffpachten oft dergelijcke lasten besatsijn: Soe hie die rente niet geconstitueert noch behandt en heeft, noch erffgenaem is van den verlijder, mach alsulck onderpandt verlaeten, tot behoeve van den rentier, ende andere daerop rent ofte anderen last hebbende.

Welcken affstant gedaen sijnde, en is der gewesener eigenaer niet gehalden aen den rentier anders te betaelen, dan 't geene verloopen is binnen den tijdt dat hij het goet gebruyckt heeft, tot den dach van denselven affstandt, al waer 't oick datterbesproecken waere, dat der coeper, ofte eigenaer, die bekandte rente, solde betalen sonder des vercoepers last ofte schade.

Als ein onderpandt verdeilt is geweest onder veele partijen, ende dat der rentier van elck ein, sijn aenpaert gewoen is geweest t'ontfangen: Soe mach altijt dergeener, der sijn aenpaert van die rente heeft betaelt gehadt, soeverre hie vanwegen die t'achterheit van die andere mede rentgevers mit recht van den rentier aengesproecken wordt, volstaen, midts verlaetende sijn aendeil van het onderpandt, sonder in einige achterstedicheit gehalden te sijn.

Insgelijcx wanneer bie den coop van einich goet, niet en is vermaent van die renten daer uuytgaende, ende dat der coeper oick anderssints daeraff niet en heeft geweeten: Soe mach der coeper van 't onderpant terstondt affstandt doen, sonder vanwegen die verloopen van die renten alsdan persoonlick gehalden te sijn, al waer 't oick, dat die duerende sijn besit waeren verschienen.

Dergeene der die rente selver heeft bekandt, ende sijne erfgenaemen en connen niet volstaen, mits het onderpandt verlaetende oft daervan vertyende tot behoeve van den rentier, dan sijn schuldich ende gehalden die rente te betaelen tot die afflos toe, niettegenstaende die vertyhinge ende verlaetinge de sie oick gerichtlick gedaen solden moeghen hebben.

Welverstaende dat der verlijder van de rente, ende sijne erff-

/83/ genaemen, het onderpandt van de rente wel moeghen vercoopen, ende anderen opdraegen, vermeldende van de rente daerop uuytgaende, ende dat soelange het onderpant bie die coopers, oft andere, op den last word beseten, sie niet gehalden sijn 't verloop van de rente jaerlicx te betaelen: Ten waere dat daervan noch op diebesitters van 't onderpant noch op 't selve pandt gein verhael en waere.

Van gelijcken in soevern der cooper oft ander besitter, van het onderpant, 't selve verlaet, ende daerop verthydt, daermede is der verlijder derselver oft sijne erffgenaem van de rente niet ontslaegen, dan ingevalle der rentier van sijn pant sijne heuftsomme, ende 't gantse verloop niet en can becomen, ist end blijft die verlijder van die rente, ende sijne erffgenaemen daervoor verbonden.

Des is der rentier gehalden, wanneer hij op sijn onderpant wilt procederen, oft vervolch doen, den weete daervan te doen aen dengeenen, daer hie sijn verhael op nemen wilt, teneinde dat hie bie verhoeginge van 't selve, ofte anderssints sijnen schade mach voircomen, ende oft hie alsulcke weete niet en hadde gedaen, solde hie sijn verhael verliesen.

Al is dat der bekenner van de rente is gehalden (wie gesacht is) den rentier te voldoen, oft dat hie hem oick mitderdaet heeft voldaen: Soe en heeft hie nochtans daerom gein verhael tegens dengeenen den hie het onderpandt vercocht heeft, in soevern derselver coeper 't selve onderpant aen einen derden wederom heeft opgedraeghen.

10.

't Welck oick plaetse heeft, al waer 't dat in de siegel ende brieven mochte sijn gestalt, die clausule Van den last uuyten huyse oft onderpant gaende, jaerlicx te betaelen, sonder des vercoepers ende sijnen naecommelingen cost, last ofte schade, als sijnde dieselve clausule alleen te verstaen, soelange der gelover ofte coeper daervan eigenaer solde sijn, ende niet voirder.

11.

Niettemin soe der bekenner van de rente, hem naerder wilt versien, soe mach hie den coeper doen beloeven, dat hie die rente, oft andere last, sonder sijnes vercoepers last oft schade, sal betalen, al waer 't saecke dat der coeper oft sijne naecommelingen het onderpandt aen andere hadden opgedraegen, oft anderssints 't selve hadden verlaeten, oft dat 't selve verargert waere worden, in welcken gevalle heeft hie sijn verhael tegens den coeper.

/84/ 12.

Niemandt en mach einich huys ofte timmeragie affbrecken, verargeren ofte laeten vervallen, noch eenighe opgaende eicken, fruydt ofte aestboemen affhouwen, tot achterdeil van die rentheffers, rente ofte tins daerop hebbende, ende oft hie ter contrarie dede, mach mit den rechte bedwonghen werden, 't selve in staet te stellen, ofte den rentier schadeloos te halden.

13.

Van gelijcken en mach niemandt ein aldt uuytgaende teicken ofte bret van einich huys, tot achterdeel van den rentier veranderen, ende wechnemen, ende oft hie 't selve hadde gedaen, mach bedwongen werden om 't selvige wederom aldaer te stellen, oft te hanghen, opdat die renten ende tinsen daerop uuytgaende niet verdonckert en werden.

Derden titul

Van rechtlicke vervolch van betalinge van renten

[§ 1.] Vervolch op den pandt ende vercoopinge van dien

Der renthier der vanweghen misbetalinghe uuyt crachte van siegel ende brieven, ofte ander wetlich bescheidt wilt vervolgh doen op sijn onderpandt, der sal 't zelve bescheidt ofte copie autenticke daervan toenen aen scholtis ende schepenen van de plaetse daer het onderpandt geleghen is, mit sijnen wettigen titel ofte genochsaem bescheidt, dat hij is heer ende meister van de rente ende van hun versuecken ein arrest oft commer aen sijn onderpandt.

Welck arrest ofte commer vergundt ende gedaen sijnde, sal hie die weete wettelick daeraff laeten doen, soe aen de tochtenaers (indien daer einige sijn) die hie weet, als aen die eigenaers van 't onderpandt, teneinde sie het goet commen beschudden, duncket hun goet, ende sij daertoe meinden berechticht te zijn.

Ende oft het onderpandt niet bie den anderen waere geble-

/85/ ven, maer dat 't selve naermaels in twee ofte meer deilen waer gespleten geweest, soe en is niet genocht den wete te doen aen den gebruicker van 't principael onderpandt, maer moet den weet oick gedaen werden aen de gebruickers ende inwoenders van alle ende ein jegelicke der gesplieten huysen ofte onderpanden, oft anders en solde der commer niet voirder strecken, dan ten aensiene van degeene aen dewelcke der weet gedaen is.

Naerdat der weet van den commer gedaen is, moet het pandt in plaetse van verweckinge ofte vernieuwinge van den commer uuytgeroepen worden in de kercke, oft daer men gewoon is gelijcke uuytroepinge te doen, van vierteen dagen tot vierthien dagen, tot drie reisen toe, opdat ein jegelick die hem recht daertoe vermett, spreke.

Indien der eigenaer den uuytroep stoeren ende verhinderen wilt, soe moet hij den gedaenen commer voir twee schepenen ende gerichtsbode ontsetten, ende daervan den wete wettelick doen aen den rentier, der alsdan gehalden is sijne actie ofte gerechticheit ten naesten gerichtsdach bie heisch te werck te stellen, ende wordt daerop voirts de saeke bedingt ende beleidt, naer behoeren, tot den vonnisse toe.

Ende soeverre der rentgever den commer binnen die kerckenroepen niet en ontset, sal der rentier in sijn onderpant doir den heer geïmmitteert oft gestelt worden, ende daerinne gestelt sijnde, sal sijnen eisch oft vermeth overgeven ende bewijsen, die rentgelders daertoe gedacht, ende 't selve gedaen sijnde, sal hie in sijn uuytwinninge verclaert worden, volcommen te wesen.

Naer d'welck sal der rentier der den commer heeft gelacht, die vruchten ende hueren van sijn onderpant genieten, soewel die alsnoch onbetaelt sijn, als die vallen ende verschijnen sullen van den tijt aff van den gelachten commer, totdat jemandt anders die alder recht van pandtschap heeft bie arrest ofte commerrecht, sijn vervolgh doet, ende al 't selve sal strecken tot affcortinge van sijne tachterheit.

Ende daermede niet toecommende, sal voirts binnen vierteen dagen openbaerlick mit sonnedaechsche kerckgeboede oft affcondinge end bie pleckinge van billetten op de parochiale kerkckenduere oft andere plaetsen daer men dieselve gewonlick is te doen, verdachvarden, alle diegeene die einich recht aen

/86/ op ofte tot het besette pandt, solde meinen te hebben, 't sij van eigendomb, pandtschappe, oft alder pandtschappe van preferentie, ofte concurrentiën, oft anders, teneinde sie gehalden sullen sijn 't selve voir recht te brenghen, ende bewijsen, op pene van daeraff versteken te sijn op 't uuytgewonnen pandt.

D'welck gedaen sijnde, moet den rentier ein geheel jaer verbeiden eer hie sijn onderpant mit den heere mach vercoepen, ende middeler tijt is voirts gehalden van drie maenden tot drie maenden ten iersten sondach van de maent bie kerckegebode, ende aenpleckinge van billetten doen dagen, als voir, alle diegeene die aen oft tot het goet ofte prijs van 't selve einich recht solden meinen te hebben, opdat hem ein jeder mach versien, soe hie, naer landtrecht, tot bewaernisse van sijne gerechticheit te raede sal bevinden te behoeren, volgende 't geene onder den titel van executie ofte voltreckinge van vonnissen is gesagt.

10.

Naerdat jaer ende dach alsoe is verloepen, oft voirbie gegaen, zedert d'uuytwinninge ende d'ierste uuytcondinghe ende pleckinge van billetten, is der rentier gehalden, om tot vercoepinge te commen, andere billetten door den heer te doen opslaen, op die duere van de parochiekercke, ofte raedthuis, ofte daer men anderssints gewoon is alsulcke billetten te slaen, inhaldende dat men alsulcken goet, d'welck genoempt end verclaert moet worden, sal vercoepen, op alsulcke plaetse ende dach, denwelcken moet sijn den iersten werckdach, naer verteen dagen van de ierste pleckinge van billetten, opdat alle diegeene die sulck goet begeren te coepen, op die aenbestimpte plaetse ende dach, sich laeten vinden.

11.

Van den aengestimpten dach van vercoepinge, wie oick van de naevolgende dagen, ende sonderlinge wanneer dat den lesten palmslach gegeven sal worden, sal men eins ende voir al, den eigenaer van den pandt, ofte tot wiens laste de vercoepinge geschiedt, die wete doen, 't sij aen sijne persoone oft aen sijnen huise, soeverre hie binnen 's landts is, opdat hie comme sijnen schaden verhueden, 't sij bie betalinge, besorge van verhoeginge van den pandt, ofte anderssints, soe hie te raede sal bevinden te behoeren, Ende ofte hie niet voirhanden, maer buyten's landts waere, soe sal der gerichtsbode den gebruicker van 't goet, den weet doen, mit der waerschouwinge, dat in soeverre

/87/ hie daerinne naeletig bevonden worde, dat hij dan alle costen draegen ende lijden sal, ende sal evenwel den officier toesicht nemen, dat alles richtich ende behoirlick geschiede, soe oick onder den titel van executie ende pandinge wordt gesaght.

12.

D'welck gedaen sijnde, sal op den bestimpten dach end plaetse die kertse aengesteken ende 't meist daervoir biedende den palmslach gegeven werden, ende sullen alsdan wederom nieuwe billetten opgeslaegen werden ter plaetsen als voiren, inhaldende den genoemen dach wanneer der tweede sitdach sal gehalden worden, d'welck wederom moet sijn veerteen daeghen nae den iersten.

13.

Naer welcken tweeden sitdach, moet het onderpant op den derden aengestimpten dach, oick verteen daegen nae den tweeden openbaerlick vercocht worden, ten hoichsten prijs ende 't meist daervoir biedende, ende daernaer wordt den coeper daerin geërft, ende moet den prijs goetdoen ende betaelen, ende voir, ende al eer hie 't selve heeft gedaen, en wordt wegen alsulcke gerichtlicke vercoepinghe ende erffenisse gein eigenaer van 't gecochte ende geërfte goet.

14.

Soe wanneer der eigenaer ofte rentgever, sijn goet heeft laeten uuytwinnen, voir twee ofte drie jaeren verloeps, ende dat hie noch jaer ende dach daernaer niet en betaelt, terwijlen dat het onderpant ter kercken gebaed word, mach der rentier 't selve vercoepen, niet allein tot verhael van sijn verloep, maer oick van sijne heuftsomme ende costen, maer d'andere rentieren, geine uuytwinninge gedaen hebbende, sijn niet voirder berechticht, dan tot voirderinghe van hun verloepen: ten waere dat den prijs van het onderpant niet bie en reickten, om hunne rente daerop goet te vinden, want alsdan solden sie oick moegen eisschen 't geene sie op 't pandt tecort solden commen, soeverre sie tot hun genuegen daervan bie andere genoechsame onderpandt niet en werden verzekert.

15.

In de billetten van de vercoepinge moet der vercoeper alle die lasten die hie weit, oft geduerende den tijt van de kerckelicke affcondinge, ende plecken van de billetten, bevonden heeft voir hem op 't pant uuyt te gaen, ofte tot laste van 't selve te staen, claerlick uuytdrucken ende verclaeren, ende naementlick die hie bie sijn eigen brieven bevindt, dat daermede 't pandt is belast op-

/88/ dat bie gebreecke van sulcx niemandt bie die vercoepinge en werde vercort, ofte verongelijckt.

16.

Als die voirgaende lasten van renten, ofte andere, soe veel ende groet sijn, dattet pandt waerschijnlick soeveel niet sal uuytbringen, als deselve mit de costen van executie sullen beloepen, soe en mach der uuytwinner die vercoepinge niet laeten voirtgaen, end den palmslach daervan doen geven, tot achterdeil van de aldere rentieren, ofte bepande creditueren die hunne renten ende tachterheit ofte schult, geduerende den tijt van uuytwinninge, ende jaer ende dach daernaer van de kerckegeboden, ende pleckinge van billetten hebben aengegeven, tensie hie 't pant soe hooge heeft ingestelt, oft dat 't selve bie hem, oft andere bie verhoeginge soeverre is gebrocht, dat der alder rentier sijne rente ende 't gebruicklick verloep van deselve, hieronder vermelt, op het onderpandt mach vinden.

17.

Ende oft der jonger rentier oft uuytwinner niet geraeden en vonde, 't pant soe diere in te stellen, omdat hem 't selve soeveel niet weerdt en solde duncken te sijn, soe mach hie dien gerichtelick te coepe stellen, tot jegelicx hoegen, effen nae, ende soe niemandt op de behoirlicke coepdagen daervoir soeveel biedt dat d'alste rentieren het hun moegen hebben, mach daervan bescheidt nemen.

18.

D'welck hebbende, mach alsdan commen op den rentbekenner ende sijne erffgenaemen, oft die anderssints wegen die rente gehalden sijn, om die betalinge van sijn verloep, ende daerbeneffens restitutie oft erlegginge van de heuftsomme derselver rente te hebben: ten waere dat der rentgelder, neffens die betalinge van 't verloep, bereit waere die rente tot sijn genuegen te bevestighen, ende besetten op andere goede panden, sterck genoich sijnde tot betalinge van de heuftsomme, end jaerlicxen verloep.

19.

Totdat het onderpant mit den palmslach vercocht is, mach alletijt der eigenaer ofte uuytreicker van de rente alnoch commen, ende den rentier sijne heuftsomme mit den achterstell ende d'oncosten van 't vervolch van de uuytwinninge, end des daeraen cleeft betalen, ende het onderpant loessen, indien 't hem belieft, maer naer den palmslach en word hie daertoe niet ontfangen.

20.

Ingevall die betaelinge van de rente tot last van einen toch-

/89/ ter staet, ende dat hie 't selve pandt niet en compt loessen oft beschudden, soe mach d'eigenaer dat doen, ende het onderpandt voir sich behalden, sonder den tochter voirtaen daerane te kennen, ende daerenboven sijn verhael hebben op den tochter van sijne geliedene schade.

21.

Als noch der eigenaer, noch der tochtenaer het uuytgewonnen goet niet en beschudt, soe moegen 't selve doen alle andere rentiers ende crediteurs, 't sij reël oft personel, mits betalende aen den uuytwinner 't gene hie bie vercoepinge op 't pandt solde moegen verhaelen, ende 't selve gedaen hebbende, moegen sie selver mit de vercoepinge voirtvaren, tot verhael van 't geene daertoe sie sijn berechticht.

22.

Ende soe binnen den voirs. tijt dat uuytgewonnen pant niet beschudt en wordt, ende dat die gerichtelick bie den uuytwinner wordt vercocht, soe en sal nae den palmslach niemant daeraen recht van beschudt ofte loessinge hebben, oick niet der eigenaer nae der doot des tochters, maer sal 't selve blijven aen den coeper.

23.

Den prijs ofte penningen van 't vercochte pandt moeten uuytgereickt ende verdeilt werden tusschen de rentiers soe dat behoert, stellende eerst ende voir al d'alste rentieren, soe aengaende hunne heuftsomme, als drie jaeren verloeps, voir dato van hun besedt oft arrest, ende daernae gevallen tot den dach toe van de vercoepinge ende betaelinge.

24.

Ende oft de coeppenningen ofte prijs van 't vercochte onderpandt niet genocht en waere, om alle die rentieren te voldoen, soe moeten die jongste, al sijn sie in 't pandt gestelt geweest, ende daerop vervolgh hebben gedaen, teruggestaen, totdat diegeene die alder verschrivinge hebben, betaelt sijn: Voirbehalden denselven jongere rentieren hun verhael van 't geene sie tecort solden moegen commen op hunne mede oft andere onderpanden, oft elders daer sie meinen berechticht te sijn.

25.

Ende aenlangende 't verloep ende achterstedicheit van de aldere rentieren, die geine uuytwinninge gedaen hebben, volstaet der jonger rentier ende vercoeper van den pandt, mitz laetende denselven uuytreicken ofte volgen drie jaeren verloeps: ten waere dat sie drie jaeren ten achteren gewest sijnde, aengefangen hadden op hunnen onderpandt te procederen, ende die-

/90/ dieselve proceduere vervolght, in welcken gevalle sij oick alles dat geduerende hun vervolgh is verschienen, solden genieten.

26.

Maer soe sie 't selve niet en hadden gedaen, soe en moegen sie in allen gevalle niet meer becommen dan die gemelde drie jaeren: ten waere dat sie hunne rechtsvoorderinge begoust hebbende, hun daerin gerichtelick indracht ofte stoernisse ende belet waere gedaen: Als wanneer sie op hun geheel blijven, om op 't pandt oick alles te verhaelen, dat naer datum van drie jaeren is verschienen.

27.

De uuytwinninge ende vercoepinge mit commerrecht, wordt in der manieren voors. niet allein gedaen voir achterstell van renten, ende andere jaerlicxe verloepen, maer oick van siekere somme van gereide schult, dan alsdan moeten alle die voirgaende bepande creditueren van renten, tinssen oft pensionen ten vollen betaelt werden, soewel van hun verloep, als van de heuftsomme, voirsoeveele den eigenaer selver gehalden solde sijn die te betalen, volgende 't geene onder den titel van rente is gesaght.

28.

Maer als d'uuytwinninge is geschiedt wegen verloep van renten, tinssen, oft pensionen, soe en is der uuytwinner aen die andere rente, tins oft pensionheffer, die geine vorderinge ende vervolch op hun pandt oft anderssints gerichtlick en hebben gedaen, niet gehalden meer te doen, ofte laeten betalen van den prijs van den uuytgewonnen pandt dan drie jaeren verloeps, als voir, ende wordt voirts die verdeilinge van de coeppenningen gedaen, naer voirgaenden dagemente van degeene die daertoe meinen berechticht te sijn, volgende 't geene onder den titel van executie wordt gesaght.

[§ 2.] Vervolch op den eigenaer van den pandt

Der rentier oft andere gelijcke bepande creditueren, schepenenbrieven hebbende op gronden van erffen, mach voir het gebreeck van sijn verloepen den eigenaer van die panden oick aensprecken bie actie personele, voir den tijdt dat hie eigenaer gewest is, soe die rente bie sijne brieven is vermelt, als daerop staende, oft dat hie anders siekerlick heeft gewieten, dat die daerop was uuytgaende.

Waerop als hie vonnisse tot sijnen voordeil heeft vercrie-

/91/ gen mach 't selve op alle des eigenaers gereide goederen, waer hie die vindt, te wercke stellen, ende die gerichtlick doen aenslaen ende vercoepen, maer op andere onruerlicke goederen die hem niet in 't besunder voor sijn rente sijn verbonden, en mach hie tot achterdeil van andere creditueren niet commen, voor ende aleer hie sijn eigen pandt heeft geproeft, ende dat die niet sterck genocht is bevonden voir die heuftsomme ende verloepen van sijne rente.

Maer soeverre der eigenaer gein erffgenaem van den verlijder van de rente en is, ende dat hie niet en heeft gewieten van alsulcke belastinge: Soe en mach hie derwegen bie actie personele niet aengesproecken worden, maar solde 't verhael van de tachterheit gesocht moeten worden bie commer op 't pandt ende uuytwinninge van 't selve, als voir.

Als der rentier oft crediteur 't sij reël oft personel het uuytgewonnen goet bij executie oft gerichtlick heeft doen vercoepen, ende daerbie tot sijne volle betaelinge niet en can geraken, soe mach hij sijn recht wijders suecken, daer hie meint mit den rechten sijn gebreeck te connen becommen, 't sij op den iersten schuldenaer, ofte sijne erffgenaemen, oft op de voirgaende besitters ende gebruickers van 't pandt, oft elders, nae verheisch ende gelegentheit van de zaecke.

Ende ingeval oick van den prijs van 't pandt iet overschuet naerdat die gerichtlicke costen van 't vervolgh van uuytwinninge ende vercoepinge, ende die tachterheit van deselve den uuytwinner ende andere crediteuren is voldaen, dat is tot behoeff ende profijt van den eigenaer, tot wiens laste 't pandt is vercocht.

[§ 3.] Vervolgh op de have, sijnde op 't pandt, soewel die den pachter als den eigenaer toecommen, ende des pachters verhael.

Mach oick ein rentier om tot gereider betaelinge van sijne tachterheit te geraken, soewel voir sijn buiten als binnenjaerige achterstellen, te doen panden ofte penden aen de have, beeste ende andere gereidt goet dat hie op sijn onderpandt vindt, ende daerop sijn vervolgh doen ende sijne betalinge verhaelen, soeverre het den eigenaer toecompt, doch mit onderscheidt bie den titel van Pandinge in den 7. ende 9. artickel verhaelt.

/92/ 2.

Maer op des pachters have ofte beesten, en mach hie mit die pandinge niet voirtsvaren, ten waere dat hie hem naer dato van de pandinge den tijdt van ses wecken hadde vrie gelaeten om mit het sijne van 't onderpandt te vertrecken, ende hem elders te versien, ende dat hie 't selve niet en hadde gedaen noch mit hem en waere overcommen, aengaende den pacht oft huere.

Der pachter en mach tot achterdeil des bekende rentheffers geine voirgestreckte betalinge doen, oft aen den eigenaer iet op de handt geven, ende oft hie 't dede ende solde daermede niet volstaen, maer solde sijnen pacht aen den rentier goet moeten doen, ende daervoir gepandt moegen werden, al oft hie alsulcke betalinge oft op de handgevinge niet en hadde gedaen.

Van de betalinge die ein pachter heeft gedaen om sijne gepande goederen te beschudden, ende in 't gebruyck van sijne huer te blijven, heeft hie recht van retentie, oft van te moegen inhalden des verpachters pachtpenningen, ende soe hie daermede niet toequaeme, mach die pachtinghe blijven behalden totdat hie voldaen is, niettegenstaende dat sijnen pacht uuyt is.

Mach oick der pachter tot sijn verhael van de betaelden rentier overnemen alsulcken recht ende actie als hie hadde, om hem te doen betaelen, ende daermede op den eigenaer ofte desselfs goederen commer ende vervolgh doen, gelijck der rentier selver vermocht te doen, ende 't selve recht is de rentier gehalden hem over te geven.

Doch mit sulcken bescheidt, dat hetselve verstaen wordt te geschieden sonder naedeil van de versekerheit ende verpandinge des rentiers voir de heuftsomme van sijne rente, die hie niet gehalden is in 't minste te minderen ofte vercleinen, bie d'overgevinghe van de gerechticheit die hie hadde tot voldoeninghe van sijn verloepen, niet meer dan oft hie die dede aen einen borgh voir de betaelinge van verloep van ein rente daertoe der burge was gehalden.

/93/ Vierden Titul

Van tochte ende gerichtlich vervolch derselver.

§ 1. Waertoe ein tochtenaer gehalden is.

Die tochte van onruerlicke goederen, 't sij dat die sijn patrimoniael oft aengestorven, oft dat die sijn gewonnen ende verworven, werden vercriegen bie hylick, hylicxvoirwaerde, ende voirt in alle gelijcke manieren als hiernaer ende voir onder den titulen van transporten, giften ende testamenten, ende op andere plaetsen van den vollen eigendom van deselve goederen is gesaght.

Ein tochtenaer die de tochte bie testament, gifte oft anderssints is gemaeckt, gegundt ofte gelaeten, is gehalden die betochte goederen, mit alle die brieven ende bescheiden daertoe dienende, voir die aenveerdinge derselver te doen beschrijven, oft daervan einen inventaris ofte bewijsboeck doen maecken, den proprietaris ofte eigenaerdaertoe geroepen, niettegenstaende dat hie daervan bie den betochter waere ontlast, opdat men siekerlick naermals weten mach, wat goederen in tochte beseten sijn geweest, die tot deneigendommer moeten keeren.

Maer tot waerschap ofte versiekerheit voir de betochte onruerlicke goederen, en is der tochtenaer niet gehalden: ten waere dat hie darmede uuytdruckelick bie die betochtinghe waer belast, oft dat hie daertoe oirsaecke gaeve, door het vernielen, bederven, ofte beschadingen derselver goederen, 't sij bie onachtsaemheit, onbehoirlick gebruick, oft anderssints.

Soe wanneer men aen jemandt die tochte van alle sijne goederen maeckt, oft van die helft oft vierdendeil van deselve, oft einich ander deil, ende dat des betochters sterffhuys belast is mit schulden, soe moeten tot betalinge derselver soeveel van de goederen daertoe bekeert werden, ierst van 't gereidt gelt, ende

/94/ daernae van de andere haeffelicke end erffelicke goederen, d'ein voir ende d'ander naer, totdat die schulden voldaen sijn.

Dergestalt, dat bie alsulcke voldoeninge der eigenaer van die goederen daervan compt te missen den eigendom, ende der tochtenaerdie tochte, dewelcke oversulcx allein is blijvende op de restierende goederen, sonder dat die schult allein compt tot last van den einen ofte van den anderen, 't sij van den eigenaer ofte van den tochtenaer: ten waere dat dien aengaende anders bie die betochtinge waere versien, d'welck gevolcht solde werden.

Ein tochtenaer ofte sijne erffgenaem moet betaelen alle tinsen, renten, verloepene beden, ende andere lasten, die op de gronden geset werden, soelange die tochte duert, sonder cost ofte last van den proprietaris ofte eigenaer van den grondt: ten waere dat hem die tochte op anderen bescheit oft voet waer gelaeten.

Ende oft ein tochtenaer 't selve niet en dede, maer die tinsen, renten, beden, ende andere lasten liet oploepen, sonder die te betalen, sulcx dat die goederen daervoir gerichtelick op ofte uuytgewonnen werden, alsdan mach den eigenaer die goederen beschudden, ende gelijckewel sijnen schaden op den tochtenaer verhaelen.

Die einige huysen oft onruerende goederen in tochte besit, is schuldich dieselve te onderhalden in goede gereke, als te weten, alle huysen ende timmeragiën droech ende dichte van mueren, wanden, vensteren, dueren, ende daken, die landen ende gronden van erven, in haere gerechte voren ende paelen, tuynsel ende luyckinge, ende inalle andere poetinge ende besluyt derselver, ende die voirts van alle andere noodicheden te versien, gelijck ein goet huishalder oft mann, die sijne sake wel waernempt, gewoen is te doen, om sijn eigen huisen ende goederen t'onderhalden.

Ende oft ein tochtenaer daerinne gebrekelick viel, soe mach hie bie den eigenaer gerichtelick daertoe gehalden werden, ende soe bie gebreke van sulcx te doen, einich verderff, schade ofte hinder in de goederen geschiede, moet der tochtenaer ende sijne erffgenaemen denselven oprichten, ende de goederen wederomme stellen in alsulckestaet ende gereke oft gesteltenisse als hie die gevonden heeft.

/95/ 10.

Die gerichtlick verdampt is die betochte goederen in goeden staet ende gereke te halden, end die te gebruicken, in der manieren hiervoir verhaelt: Soeverre hie daerinne gebreeckelick valt, binnen den tijdt die daertoe van noode is, vervalt van sijn tochte, tot profijt van den eigenaer, ende desniettemin, is tot beternisse ende voldoeninge van de schaden gehalden.

§ 2. Des tochters gebruick ende geniet soe deur hemselven als anderen.

Ein tochter mach niet allein selver in persoon die profijten, vruchten ende baten van de betochte goederen genieten, maer mach oick die tochte belasten, overgeven, opdragen, ende in al, ofte deil verhueren, sijn leeffdaghe lanck, sonder wete ofte consent van den eigenaer: Beheltlick denselven daeraen sijn recht van naederschap, soe onder den titel van beschudt oft vernaerderinge is gesaght.

Desgelijcx mach der proprietaris ofte eigendommer den eigendom van sijnen huyse ende erven vercoepen, verhanteren ende belasten, sonder bewillinge ofte wete van den tochter, jae oick tegens desselfz wille ende danck, maer daeraen en heeft der tochter gein recht van vernaerdering, gelijck van den eigendommer is gesaght dat hie is hebbende.

Ende al is 't dat der tochter die betochte goederen niet en mach verhueren langer dan hie leeft, nochtans indien het betocht huys oft goet ten tijde van de afflijvicheit van den tochter bie ein ander in huere wordt gebruickt, en is der huerlinck terstondt naer de afflijvicheit des tochters niet gehalden 't selve huys ofte goet te ruymen, danwel ten naesten bequaemen tijde van den jaere daernaer.

Den bequaemen tijt om te ruymen, moet aldus verstaen worden, sterfft der tochtenaer voir Paesschen, soe wordt den bequaemen tijt gerekent van denselven Paesschen aff tot sint Remigii daernae, ende sterfft hie voor sint Remigii, tot Paesschen daernae: Ten waere dat van tevoirens den tijt van de huyre uuyt waere, in welcken gevalle der huerlinck alsdan sal moeten verhuisen.

Die vruchten ende profijten van de betochte ackerlanden, 't sij dat die bie den tochter selver worden gebruickt, oft dat hie

/96/ aen anderen die in pachtinge heeft gegeven comen den tochter oft sijne erffgenaemen toe, soe wanneer voor sijne afflijvicheit d'eegde die beschorren heeft, oft dat d'eegde daerover gegaen is.

't Genoet oft profijt van betochte beempden ofte weiden, 't sij bie sijns selfs gebruick, oft bie verpachtinge, compt toe den tochter tot den dach toe van sijner afflijvicheit, ende heeft hie daervan het gras van tevoorens doen meyen, 't selve moet sijnen erffgenaem, volgen, niettegenstaende, dat het alnoch op den grondt wordt bevonden.

Tot verloep van betochde renten, ofte als men jemant die tochte van siekere somme jaerlicx sijn leeffdage schuldich is, 't sij als hylicxtochte van den lancxstlevenden, oft anderssints, is een tochter noch sijn erffgenaem niet langer berechticht, dan tot dat halff jaer dat vervallen is voor des tochters afflijvicheit, al waer 't dat bie die brieven ofte bescheidt van de tochte daervan gein vermaen en wordt gedaen.

Ende belangende 't geene dat verschijnt in 't halff jaer, daerin den tochter comt te sterven, en is men niet schuldich te betaelen, al waer 't dat der tochter op denselven dach quaeme te sterven, als de rente ofte lijftochte is vervallende: ten waere dan dat hie leeffde naer der sonnen onderganck van denselven dage, in welcken gevalle men den erffgenaem 't selve halff jaer oick solde moeten betaelen.

Betochte teenden commen tot profijt van den tochter oft van sijnen erffgenaem, voor soeveel ten tijde van de afflijvicheit van den tochter die sighte is gegaen, doir 't gewas van de landerije, daerop die worden gelicht, ende die teende van 't geene dat alsdan alnoch niet en is gemeyt, blijft tot profijt van den eigenaer.

10.

Doch soe die teenden verpacht sijn, sullen der tochter ende eigenaer genieten van de huere, naer advenant dat die sighte doir het teenbaer landt is gegaen, voir ende naer d'afflijvicheit van den tochter, ende 't selve sal oick alsoe gehalden werden, als ackerlandt verpacht is, ende des tochters erffgenaemen volght 't geene daer die eeghde over gegaen heeft, ende den eigenaer 't geene dat alnoch onbeëght was, ten tijde van des tochters afflijvicheit,

11.

Maer die huere van betochte huiser, volgen den erffgenaem

/97/ van den tochter, voir soeveel die voir den sterffdach des tochters, 't sij mit den heelen oft halven jaere, gevallen sijn, ende oft die huere verviele op den dach als den tochter sterft, soeverre hie afflijvich is voir d'ondergaen van der sonnen, ofte die naer sijnen doot ierst verschijnen, volgen geheelick den rechten eygenaer van den huyse.

§ 3. Tochte van ein affgebrandt oft omgevallen huys ende costen van opmakinge.

Als einich huys, schuere, stallinge ofte andere timmeragie verbrandt, om weit, in ofte omviele, ofte anderssints in sulcken staet is, dat men daertoe geheel nieuw werck ofte timmeragie behoeft, daertoe moet den eygendommer den stoffe, stein, calck, holt behouwen ende bereit sijnde, op den grondt tot sijnen coste lieveren, ende der tochter moet voirts alle werckluyden ende alle andere daghhuerenbetalen, om het werck te volmaken, sonder last van den eygenaer.

Ende oft der proprietaris ofte eigenaer, daertoe versocht sijnde, den stoffe als voiren, weigerde te lieveren, soe mach der tochter mit consent van den gerichte, den grondt daervoir belasten, soeveel als der stoff solde costen, mits die werckluyden ende alle andere daghhuerenbetalende, ende het werck opmakende, als boven.

Maer als der tochter die daghhuerenende werckluyden t' sijnen coste niet en begeert te betalen, soe mach der eigenaer dat werck selffs doen maken, ende heeft alsdan den keur, oft hie die huysinge ende erven alsoe bie hem betimmert sijnde, begeert aen te nemen, om die voirts te verhueren ofte die selver te bewoonen endegebruicken.

Des moet der eigenaer, soe wanneer hie die huysinge ende erffne voirts verhuert, ofte anderssints daermede sijn profijt doet, den tochter geven ofte laeten volgen d'ein helft van de huere ofte profijten, die alsdan voirtane jaerlicx daervan sijn commende.

Als der eigenaer die betochte timmeragie bie hem opgemaeckt selver bewoont ende gebruickt, soe sal hie volstaen mits den tochter jaerlicx betalende d'eine helft van dat die goederen ofte erven voir den brandt, omvallinge oft affbreken ter

/98/ hueren gegeven hebben, ofte gelijck die wederomme opgetimmert sijnde solden moegen gelden, daeraff hie alsdan oick den kuerheeft.

Mit diesen verstande nochtans, dat als der eigenaer die opgetimmerde huysinge selver bewoont alsdan altijts die lasten ende tinsen, die voir date van de tochte uuyt die goederen hebben gegaen, van d'incommen van deselve goederen moeten voir affgecort werden, al eer der tochter voir de helfte van de alde ofte nieuw huere ende profijten iet mach genieten.

Als ein tochter, sonder des eigendommers bewilligungh ofte bestedigungh des gerichts, einige nieuwe timmeragie op den grondt ofte erve, die hie in 't geheel ofte deil in tochte is besittende, maeckt, ofte die alde huysen affworpt ende nieuwe daerop stelt, al waer 't mit weeten van den eigenaer, alle dieselve timmeragiën ende verbeteringen volgen nae sijnen doot den erffgenaem, sonder dat hie gehalden is daeraff iet te betaelen.

Doch als der eygenaer in alsulcke nieuwe timmeragie uuytdruckelick hadde bewillicht, ofte dat het gerichte naer voorgaenden verhoor desselffs, oft anderssints mit kennisse van sake, den tochter hadde toegelaeten alsulcke nieuwe timmeragie te maken, soe is der erffgenaem naer doot des tochters gehalden die materialen goet te doen.

§ 4. Tochte ende cost van batten van affdrijvende landt, mitsgaders van holtgewas ende vergenckelicke goederen tot tochte.

Als einich landt van den water affgedrieven ende merckelick beschadicht wordt, soedat men nieuw batten leggen moet, dieselve sullen halff der eigendommer ende halff der tochter gehalden sijn te doen, ende indien der tochter 't selve niet doen en wolde, moet der eigendommer 't selve allein doen, ende alsdan blijft den tochter versteken van wijdere tochte aen denselven grondt.

Ein tochter en mach gein hardt oft vruchtbaer holt affhouwen, het en waere dat hie sulcx tot nootwendige reparatie ofte hermakinge end gereke oft tot bewaringe van de betochte goe-

/99/ deren van doen hadde, in welcken gevalle hie sulcx sal moegen doen mit voirweten ende believen van den eigendommer.

Ende oft der eygenaer niet voirhanden waere, ofte dat hie daertoe niet wilde verstaen, soe sal der tochter 't selve moegen doen mit kennisse ende ordonnantie van scholtis ende schepenen, naer de gelegentheit ende nootturft van de sake, ende dede hie anders, solde sijn tochte verbrueckt hebben, tot behoeve van den eigendommer.

En sal oick ein tochter gein slach oft brandtholt moegen houwen, dan op sijnen gebuerlicken ende rechten tijt van den jaere, noch einige opgaende heysters schneuen: Ende wat ten tijde van de afflijvicheit van den tochter niet gehouwen en is, blijft op den grondt voir den eygenaer.

Ende ingevalle ein tochter, oft oick jemandt anders alsulcken holt moetwillich dede affhouwen, der sal van den eygenaer daervoir mit recht aengesproecken moegen werden, om van den schade daerbie 't goet aengedaen, vergolden te worden.

Ende soeveel aenlanght het weick holt, als wilgen, poppelwilgen, elssen, ende dergelijcke, 't selve sal hie tot sijner notturft moegen gebruicken, sonder nochtans 't goet daermede te verblooten.

Niettemin wanneer der eygenaer hetselve in 't leven van den tochter niet en becroent als recht is, alsdan sal hie naer de doot des tochters deshalven geine actie, beclach oft vervolgh hebben, bie aldien hie hetselve in 't leven van den tochter geweten heeft.

Bederffelicke ende vergenckelicke, ofte slijdtbaeregoederen, tochtsgewijs gelaeten, moeten vercocht ofte gewerdiert werden, ende van den prijs derselver sal der tochter geduerende sijne tochte gebruick halden, oft sal dieselve goederen, op de werderinge daervan gedaen, moegen behalden: ten waere dat jemant bereit waere meer daervoir te geven, ende teneinde van de tochte, sal hie oft sijn erffgenaem den prijs ofte werdieringhe (daervoir den tochter gehalden is burge te stellen)aen den eygenaer derselver verrichtenende goetdoen.

§ 5. Eindinghe van de tochte ende tochts clachte

Al comt de tochte van beempde oft weide te eindigen bie die

/100/ afflijvicheit van den tochtenaer, soeverre nochtans d'erffgenaemen van den tochter, die begeren te blijven gebruicken tot den uuytgaenden tijt van 't weiden, daerinne der tochter getreden was, ofte die beesten gereidt hadde om daerinne te treden, 't selve vermach hie te doen.

Dies moet van alsdan den erffgenaem van den tochter den eigendommer daervoor kennen ende aen hem als eigenaer den pacht geloeven te betaelen, naer advenant van den tijt dat hie 't gebruicken sal naer die afflijvicheit van den tochter, soe sie des eins connen werden, ofte naer redelicheit te verclaeren van de naebueren hun des verstaende.

Die totte tochte van einige goederen is berechticht, mach mit recht daervoir aenspreecken die tot de uuytrichtinge ofte wettige verlijdinge vande tochte gehalden is, teneinde dat hie die doe, ende die betochte goederen hem inruyme, ende laet volgen, om daervan als tochter sijn volcommen gebruick ende geniet te moegen hebben, maer op sijn eigene handt, oft sonder bewilligung van partie ofte van den richter en mach die niet aenverden oft tot hem nemen, dan der lancxstlevende van mann en vrouwe, mach wel tochtsgewijs blijven in 't besit ende gebruick van de goederen, die zij van tevoirens als eheluyden hebben beseten om daervan profijt te genieten.

Als den tochter eins is gecommen in 't besit ende gebruick van die betochte goederen, 't sij mit believen van partie, ofte dat hem die tochte mit vonnisse is aengewiesen, ende hetselve behoirlick te werck gestelt, vermach tegens alle persoenen die hem daerin stoernisse ofte belet solden willen doen, sijn beclach ende vervolch doen, teneinde dat sie hun des verdragen ende hem die betochde goederen vrijelick laeten genieten, ende gebruicken, sonder hem daerin einich beletsel te doen.

D'welck oft sie niet en deden, ende dat sie bevonden werden daerinne t'onrecht sich partie gemaeckt te hebben, solden daertoe op des tochters clachte worden verdampt, sampt oick tot restitutie ofte erstadinge van alle vruchten, bie hun van 't goet genoeten, die der tochter, sonder hun beletsel, solde hebben mogen genieten, mitgaders in alle costen, schaden ende interesten, ende hun verboedenworden, van alle voirder belet ofte stoersel hun te onthalden, end daervoir te stellen genochsame versekerheit.

/101/ Vijfden Titul

Van erffdiensten ende naebuerlicke rechten

§ 1. Nabuerlicke rechten, besonder in steden.

Ein jegelick mach op sijn erve maken, mueren, oft metselen ende timmeren, al dat hem belieft, oick tegens sijnes naebuers liecht ende vensters, soe hoog als 't hem goetdunckt: Ten waere datter schepenebrieven, ofte ander wettich bescheidt wordt gethoent, van dat men sulcx niet en solde moegen doen, oft dat hetselve maer spijt ofte creidtwerck en waere, om ein ander moeylick ende quellick te vallen, sonder sijns selfs nut oft geryff.

Soe wanneer jemant mueren, metselen, timmeren, sijn dake vermaken ofte decken wilt, 't sij bie ofte neffens sijns naebueren erve, die mach sijn stellinge maken op ende over sijns naebueren erve: soeverre hie 't selve niet gevuechelick van sijns selfs erve doen en can: ende dat ten meisten geryve ende minsten belette van sijne naebueren.

Des moet dergenige der sijn huys heeft getimmert oft vermaeckt, wederom beteren ende in staet stellen alle 't geene hie gebroecken ofte bedorven heeft op ofte aen sijnes naebueren huys ofte erve, ende denselven halden buyten alle schade, ende daerenboven doen ruymen ende wechnemen alle die vuylicheit die daerdoir op sijns naebueren erve gecomen is.

Ein jeder mach ein huys oft ander nieuw werck maken oft opvueren op sijn eigen erve, niettegenstaende dat sijn naebuer bescheidt heeft dat men hem sijn liecht niet en mach benemen, mits blijvende onder einen draet die men sal trecken van den grondt van het plaeveiselin 't uuyterste van de camere, commende tegens de vensteren oft liechtscheppinge, tot op den opperkandt van den ondersten dorpel van deselve venster, ende alsoe voirts naer het nieuw werck.

/102/ 5.

Maer oft jemant bescheidt hadde dat men hem sijn gesicht niet benemen mach, soe en mach der naebuer sijn werck niet opmaken, noch daermede opfueren, soeverre daermit 't gesicht in de hooghde, oft in de breide belet solde werden. Ende oft jemandt hiertegens, oft den inhalt des voirgaenden artickels hadde gedaen, solde mit recht bedwongen connen werden om 't selve aff te breken, ende wech te nemen.

Beheltlick nochtans dat alle huysen ende werckengemaeckt op sijnen eigen grondt, ten aensien van dengeenigen die dieselve hadde moegen verbieden ofte stoeren, al waeren die oick onbehoerlick gemaeckt, moeten ende behoeren alsoe te blijven, totdat die van selfz vergaen, sonder dat men dieselve ondertusschen mach vermaken ofte verbeteren in einiger manieren.

Der sijn huys hooger maeckt dan sijns naeburen huys, waeraff dattet water tevoirens boven in eine gemeine goete geloepen ende gevallen heeft, en mach sijn water niet meer laeten vallen in die gemeine goete, maer moet boven op die muer op sijne costen allein ein goede looten goete leggen ende onderhalden, ende het water leiden over sijn erve, soedat hie sijnen naebuer niet en beschadige.

Ende aengaende die gemeine goete die op die gemeine muer gelegen heeft, al eer het huys gehoicht is worden, die moet dergeener der sijn huys opfuert op sijne costen verleggen, op sijnes naebueren daeck, ende 't selve daeck wederom maken, maer die goete gelaght sijnde, is der naebuer schuldich dieselve op sijne cost te onderhalden, sonder voirderen last van den anderen naebuer die sijn huys opgefuert heeft.

Ende oft der naebuer daernae sijn huys oick wolde opfueren, maar niet soe hooge als sijn naebuer opgevaren is, soe moet hie die onderste goete op sijn daeck liggende, naer advenant optrecken, ende blijven onderhalden op sijne costen, ende daerenboven betalen 't hoechtsel van de muere, gelijck 't selve bie sijnen naebuer is opgefuert: Beheltlick dat hie niet meer ofte voirder en is gehalden te betalen danhie is gebruickende.

10.

Verner soe hie sijne huysinghe opfuerende, daermede soe hooghe vaert als sijn naebuer ierst gevaren is, soe moet hie 't geheel hoechsel betalen voir de helft, Ende soevern die nieuwe goete, bie sijnen naebuer op die ierste opgemackte muer gelacht

/103/ bequaem is om 't gemein water te leiden, mach dergeenigher der nae muert oft metselt, dieselve goete daertoe gebruicken, mits betalende die eine helft dat die gecost heeft.

11.

Ende oft die goete niet bequaem noch groot genocht en waere, om 't gemein water te leiden ofte dragen, soe moet der lester opfuerder die goete naer hem nemen, ende in plaetse van deselve tot sijnen cost ein andere bequaeme nieuwe goete leggen, die sie naemaels tot gemeinen costen moeten onderhalden, ende demvolgende, gaet het water wederom sijnen loep nemen, gelijck het dede, eer ende tevoirens die huyser waeren opgefuert.

12.

Als jemandt einige einige huysinghe opfuert, daeraff het water tevoirens in geine gemeine goete geloepen, noch gevallen en heeft, der moet oick op sijnen gehoochden muer eine nieuwe goete leggen, ende sijn water alsoe leidenover sijn erve ter straetenwarts uuyt, sonder achterdeil van sijnen naebuer.

13.

Ende desniettemin moet hie het dake van sijnen naebuer oick vermaken, end daerop leggen ein andere goete: Beheltlick dat der naebuer alsdan lievere loot, ende soldiersel tot deselve goete, ende die voirtaen onderhalden op sijne coste, sonder last van den anderen naebuer, als voir.

14.

In 't bouwen van huysen ofte andere bouwinghe moet ein jeder sijn schoersteinen soe hooch maken ende opfueren, dat sijn naebueren van den roeck, voncken, ofte anderssints geinen schade noch gebreeck en lijden, Ende oftschoon niemant daerbie gebreeck hadde, soe moet hie sijnen schoerstein evenwael maken tenminsten vier voeten hooch boven het dake, sonder einige roeckgaten te moegen maken ofte halden nae die sijde van sijnen naebuer.

15.

Maer den schoerstein gemaeckt sijnde, soevern der naebuer daernae op sijn erve boven omtrent, ofte tegens den schoerstein einighe gateren ofte vinsters maeckt, daeromme en behoeft die pijpe van denselven schoerstein niet opgefuert noch gehoocht te werden, maer der naebuer, willende sijnen schaden ofte peryckel verhueden, moet ende mach 't selve doen tot sijnen cost, mits die voorschrieven pijpe oft schoerstein soe verwarende, dat hie blijve staen sonder peryckel ofte sorghe.

/104/ 16.

Als einich huys in brandt is, ende dat men om den brandt te verdilgen, oft van wijderen voirtganck te keeren, die negste gelegene huyser affwirpt oft breckt, alsdan wurdt der schade gedragen t'saemen bie die naebueren, welcker huyser daermit bevriedt ende bewaert sijn geweest, tot goetduncken ende uuytspraecke van 't gericht,

17.

Niemandt en mach maken einige leuven voir sijn huys, noch ein banck stellen, langer dan sijn erve en streckt, oft vorder in die straeten uuytsetten dan vier voeten van den huyse, en die leuven moeten allomme oepen ende doirluchtich sijn, dat der naebueren gesicht daerdoir niet werde benommen, ofte jemandt ongeryff daerbie lijde.

18.

In enge straeten en mach men gein leuven noch bancken maken ofte stellen, dan mit voirgaenden consent ende nae goetduncken van 't gericht, opdat versien mach werden dat daerduer noch brandt noch ander ongeval tot gemeinen achterdeil en comme.

19.

Item niemandt en mach einige bancken, kisten, voirbreders oft dergelicke dingen voor sijn huys stellen, maken oft setten, oft oick iet uuythangen, dienende tot sijne neringe, daerbie sijn naebuer, oft jemandt anders sol moegen werden verdruckt oft beschadicht.

§ 2. Eigene mueren.

Soe wanneer jemandt op sijnen cost ein scheidtzmuer stelt op sijn erve, die behoert denselven allein toe, maer wilt hie daerop timmeren, ende sijn water buiten sijnen muer laeten vallen, soe moet hie soeverre mit der mueren van sijnes naebeurs erve blijven, dat hie sijn drup behelt op sijn erve, laetende daertoe einen voet buiten sijn muer, is 't leyen oft pannendake, is 't stroe oft riedtdake, anderhalven voet, des moet hie sijn water soe bedwingen, dat het niet en valle buiten sijn erve.

Niemandt en mach buyten sijn muer, tot eines anders erffwarts, einighe drup, oversprunge, overstecksel, oft dergelijcke wercken maken oft stellen, noch oick iet uuythangen oft uuytsteken voirder dan sijn drup oft erve buiten de muer hem toecompt, sonder bewillinge van sijnen naebuer.

3.<