p 774

COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.

TEXTE.

SEVENSTE DEEL.

VAN DE MANIERE VAN RECHTVOORDERING IN STRAFFBARE ENDE[1] CRIMINELE SAECKEN.

TITEL I.

VAN ONDERSOECK ENDE VERVOLCH VAN GEVLUCHTE MISDAEDIGE.

1. De gesworen colffdraegers sijn schuldich op hennen eedt den schouteth ende borgemeester te condigen ende aen te brengen alle misdadige feijten[2], die binnen de stadt oft vrijheijt van Antwerpen gebeuren, alsoo saen als die tot haer kennisse sijn gecommen, al ist dat sij de misdoenders niet en kennen oft en weten te noemen, opdat de heeren daeraff op den stont mogen doen nemen wettich ondersoeck ende daerinne versien naer gelegentheijt van de saecke.

2. Soo wanneer dat eenich swaer misdaet gebuert is, ende dat men niet en weet door wijen, alsdan roept men voorts alle de gene die tselve gedaen, doen doen, helpen doen oft raet daertoe gegeven hebben, opdat sij hun daeraff commen verantwoorden voor schouteth, borgemeester ende schepenen [deser stadt][3], daertoe dat men hun geleijde geven mach.

3. Ingevalle daer niemant mette derde vuijtroepinge ten eenen gestelden daege ende tijde te voorschijn en compt in persoone, om hem te verantwoorden, alsdan worden de misdadige allegader met hunne medeplegers ten eeuwigen daege gebannen, op hun lijff, oft anders, naer gelegentheijt van de saecke.

4. Ende om beter te commen tot kennisse van de gene die sulcken misdaet mogen hebben gedaen, is men gewoon ende vermach men te gebieden, dat, ingevalle dat ijmant van de misdadige oft van den geselschappe wesende ende hem des gemoeijt hebbende, tselve compt te kennen geven

p 776

ende den misdadigen aenbrengen, dat hij van de daet ende misdaet ten eeuwigen daege vrij ende ongelast sal wesen.

5. Ten selven eijnde mach men oock gebieden, dat een ijgelijck die van sulcken misdaet weet te spreken, oft ijmant van de hantdadige kent, schuldig sal wesen [tselve][4] te commen seggen ende condigen den heere ende weth, op pene, soo verre daer ijmant aff wetende, ofte oock de quaetdoenders geherberght ofte bij hem innegenomen hebbende, tselve terstont niet en dede, dat men den selven sal houden voor toestaender van alsulcken misdaet, ende voor sulx straffen.

6. Maer in andere saecken en mach men[5] geenen poorter oft ingesetene deser stadt bij preparatoir ondersoeck oft andere wegen bedwingen om hem selven oft ijmant [anders] te vroegen oft belasten, oft tegens hem selven ijet te verclaeren, voorder dan geseght is onder den titel Van binnenpoorteren[6].

7. Item, men en mach tegens niemant procederen bij inquisitie oft ondersoeck, dan in cas van swaere misdaden, die men sekerlijck weet dat geschiet sijn, ende dat de gene, daerop men ondersoeck wilt doen, daervan befaempt ende berucht sijn, sonder dat d'inquisitie wort toegelaeten tegens persoonen van goeden naeme ende faeme ende daertegens egeen gerucht oft voorgaende diffamatie en valt.

8. Soo wanneer den officier niet anders en heeft, om tot ondersoeck te commen, dan den gemeijnen roep ende faem, is hij gehouden eerst ende voor al te vernemen waervan alsulcken roep compt; ende soo verre hij bevint dat die compt van lichte persoonen, dronckaerts, vrouwen oft van de gene die eenigen quaden wille hebben tegens den beruchten, daerop en mach hij tegens den persoon van eeren geen voorder ondersoeck oft vervolch doen, om ijmant[7] sonder groote oorsaecke te beschaemen.

9. Maer oft van de faeme ende geruchte bleke bij wettige getuijgenisse, alsdan soude men daerop voorder ondersoeck mogen doen; ende indijen daernaer dien beruchten werde beswaert bijt verclaeren van getuijgen, alwaert oock van eenen alleen, niet suspect oft van quaeden vermoeden

p 778

sijnde, oft datter andere wettige licteckenen toevielen, soude men daerop oock mogen commen tot aentastinge ende gevanckenisse van den persoon, gelijck hieronder naerder geseght wordt.

10. Om [inquisitie oft][8] ondersoeck op ijmanden te doen en is niet van noode t'achtervolgen d'ordre van de rechtelijcke productie[9], maer mach men de getuijgen overhooren sonder partije te doen daegen om de getuijgen te sien sweiren, oft de selve partije den naem oft toenaem van de getuijgen te openen, om de selve te wederleggen.

11. Maer oft men naermaels hem met alsulcke getuijgen tot betichtinge van den gevangenen wilde behelpen ende tot hunnen laste eenich vonnisse vercrijgen, soo soude van noode sijn, als de saeeke ten ordinarissen oft gewoonelijcken thoon gecommen soude sijn, de selve getuijgen van nieuws te doen overhooren, ende partije alsdan daerop in reprochen oft wederlegginge der selver t'ontfangen, oft anderssints en souden alsulcke getuijgen geen geloove maecken, om daerop vonnisse condempnatoir te slaen.

12. Als eenich misdaet tot kennisse is gecommen. ende de misdoenders, bij decreet van de weth gesocht sijnde, niet en worden gehouden[10], soo mach men t'goet van den misdaedigen terstont door den schouteth, ten bijwesen van de[11] schepenen, [met eenen secretaris doen beschrijven ende in bewaernisse][12] houden, ten waere dat ijmant genoechsaeme borge wilde stellen vant gewijsde te voldoen aengaende de verbeurte [daerinne de misdaedige][13] gedoempt soude mogen worden, emmers voor soo vele goets ende weerde van dijen alsser beschreven is.

13. D'welck terwijlen wort gedaen, oft daernaer, wort de misdaedige, ter ordonnantie van de weth, bij openbaere vuijtroepinge ter puijen gedaecht, om hem in persoone te commen verantwoorden opt gene den schoutteth hem wilt opleggen, ende dat binnen alsulcken tijt als daertoe is geordonneert, [; ende][14] indijen hij alsdan compt, wort eerst bij de weth geslist[15] oft den schouteth hem van sijnen persoon sal mogen versekeren

p 780

ofte nijet, ende daernaer wort voorts in de saecke geprocedeert van rechtdaege tot rechtdaege, totten eijnde toe, gelijck hieronder sal worden geseght.

14. Maer indijen de misdadige, alsoo ingeroepen wesende, niet en compt noch hem en verthoont, soo wort hij noch tot twee reijsen van vierthien tot vierthien daegen ter puijen gedaecht, als boven; ende compt hij alsdan oock niet, wort den schouteth toegelaeten de feijten van belastinge bij geschrifte over te leggen, metten bescheeden ende bewijsen daertoe dienende, ende daerop wert de misdaedige voor de vierde reijse geroepen om tselve te sien doen ende sijn vonnisse te hooren wijsen.

15. Ende oft hij ondertusschen quame tot sijn verantwoorden, soude tselve mogen doen mits betaelende de costen, die tot dijen tijt toe int vervolgen van de saecke tegens hem souden sijn gedaen; ende quaeme hij nijet; soude bij[16] de stucken ende feijten bij den schouteth overgegeven recht gedaen worden naer gelegentheijt van de saecke, tsij hem los ende vrij wijsende[17] van den heijsch, ende hem desniettemin doemende in de costen, ofte wel hem doemende in de straffe tot alsulcken misdaet oft costen[18] daertoe staende, behoudelijck dat de selve straffe aengaende den persoon niet swaerder noch meerder en mach sijn dan van bannissemente.

16. Naer welcken vonnisse, indijen den misdadigen ofte betichten alnoch binnen sjaers quaeme in persoone om hem te verantwoorden, soude daertoe [oock][19] worden ontfangen, maer alsdan en soude bij niet geraecken tot sijne goeden, die, als vore, bij den heere souden sijn beschreven, ten waere dat hij daernaer bij vonnisse diffinitieff vant misdaet wert ontslaegen, oft dat bevonden worde dat de saecke soo waere gelegen dat daertoe geen bannissement met verbeurte van goet en soude staen.

17. Maer oft den betichten het jaer liet overstrijcken, soude daernaer in rechte niet gehoort worden om hem selven te mogen verantwoorden, om[20] daerdoore wederom te geraken tot sijne goeden, ten waere hij daertoe hadde vercregen behoorlijcke brieven van relievement; in welcken gevalle soude hij altijts mogen commen tot sijn verantwoorden, omme daermede ontslae-

p 782

gen te wesen van den bannissemente ende alsoo oock wederom sijne goeden te becommen.

TITEL II.

VANT VANGEN ENDE BEWAEREN DER MISDADIGE, ENDE BESCHRIJVINGE VAN HENNE GOEDEN.

1. Den schouteth ende[21] onderschouteth ende sijne dienaers ende[22] gesworen colffdraegers staet alleen toe binnen dese stadt misdadige aen te tasten ende vangen, sonder dat den drossaert van Brabant, oft ijmant anders van ons genadigen heere oft van [der][23] hooger heerelijckheijt wegen, hem sulcx mach moijen.

2. Dwelck de voorschreve officiers oock vermogen te doen in de Munte, alwaert een vrij munter, om stucken daer lijff, lith oft minckinge van leden mochte verdient ende gebeurt[24] sijn; ende moeten alsulcke gevangenen voor borgemeester ende schepenen deser stadt te rechte staen ende nijet elders.

3. Ende oft den schouteth, onderschouteth, [hunne] dienaers oft gesworen colffdraegers[25] niet voor handen en waeren, soude een ijgelijck van de borgeren ende ingesetenen vermogen eenige misdadige, die op de daet bevonden worden, aen te tasten, houden ende terstont leveren in handen van den schouteth oft van sijne dienaers, ofte op de gevanckenisse alhier.

4. Den schouteth, onderschouteth oft henne dienaers [oft][26] gesworen colffdraegers, noch andere officieren, en mogen geen[27] poorter, die op de daet oft feijt niet bevonden en wort, geensints vangen noch aentasten, alware hij bij ijmanden bedraegen, ten sij hij is staende tot quaeden naeme ende faeme, ende dat borgemeester ende schepenen rechtelijck sijne gevanckenisse hebben gedecreteert ende bewillicht.

5. Item, en mogen geen poorters van Antwerpen, noch oock ingesetene

p 784

vaste woonstede met sijn huijsgesin binnen de stadt oft vrijheijt houdende, voor straffbaere ende[28] criminele saecken binnen sijnen huijse niet vangen ofte vuijtten huijse haelen, oft opt Steen leijden, ten sij dat tselve geschiede bij voorgaenden oorlove ende consent van borgemeester ende schepenen, als voore.

6. Eer borgemeester ende schepenen den heere oft officier alsulcken consent mogen geven, moeten eerst ende voor al ondersoeck doen van den staet ende gelegentheijt vant misdaet, oft de beclaechde van quaden geruchte is ende voor een misdoender geacht wort, oft hij hem verborgen hout, oft hij, rechtelijck ontboden sijnde, niet en is gecommen, oft hij hem vant misdaet beroempt heeft, oft anderssints bij gemeijnen roep daerop[29] is berucht ende befaemt, oft dat hij bij weerdige [ende geloofweerdige persoonen][30] daeraff bedraegen is.

7. Ende indijen sij bevinden dattet misdaet groot ende swaer is, ende datter vuijt des beclaechde wesen, wandelinge ende leven ende andersints genoechsaeme indicien, vermoeijen ende bewijs is, om tot gevanckenisse buijten oft binnen den huijse te comen, ende den misdadigen, tsij poorter oft ingesetene daervuijt te haelen, alsdan consenteren sij daerinne ende niet [eer][31].

8. Soo wanneer ijmant verstaet dat men tegens hem ondersoeck is doende, al oft hij van eenich misdaet oft misbruijck beschuldicht waere, om daerop tot aentastinge ende gevanckenisse van sijnen persoon te commen. oft anderssints tot sijnen last[32] vervolch te doen, die vermach bij requeste te versoecken, dat men oock ondersoeck wil doen ende nemen op alsulcke feijten als tot sijnder ontlastinge sijn dienende.

9. Feijten van ontlastinge souden mogen sij : dat men ten tijde als het misdaet, daermede men wort belast, is gebeurt, soude sijn geweest op een ander plaetse ofte bij andere persoonen, oft, indijen men het feijt heeft gedaen, dat tselve soude sijn geschiet vuijt nootweire ende om sijn lijff, vrouwe, kinderen oft goet te beschermen, oft vuijt eenige andere diergelijcke oorsaecke, die ijmant van straffe soude mogen ontschuldigen.

p 786

10. Ende terwijlen dat alsulcke ondersoeck wort gedaen, soo en mach men den beclaechde niet aentasten oft vangen, ten waere [tsijnen laste tfeijt alreede soo verre waere][33] ondeckt ende bewesen, oft dat sijne handelinge, leven ende wesen sulcx waere, dat men daervuijt coste verstaen oft bemercken, dat de redenen van ontlastinge niet waerschijnelijck en waeren.

11. In welcken gevalle soude men den schouteth mogen toelaeten hem van den persoon des beclaechde, tsijnen huijse oft elders, te versekeren, oft wel van hem te nemen den eedt, oft alsulcke cautie oft borchtochte als de gelegentheijt ende gewichticheijt van de saecke soude verheijsschen, om, t' contrarie ondersoeck te doen[34], aengaende t' vangen oft aenslaen van den beclaechde voorts gedaen te worden naer behooren.

12. Men en mach niemanden voor eenige civile boeten, breucken noch misbruijcken, daer lijff noch lith oft oorvrede aen en hanght, ende daeraff geene andere statuten oft ordonnantien aff[35] en sijn, in persoone vangen noch in haechte noch gevanckenisse houden, doen vangen oft houden, die borge ende genoechsaeme cautie stellen can den heere ende partije hem willende vangen oft doen vroegen[36], te rcchte te staen ende tgewijsde alhier te voldoen.

13. Item, en vermogen schouteth oft onderschouteth, noch henne dienaers in geen poorters oft ingesetene huijsen te commen oft gaen, om huijssueckinge te doen, tware om borgerlijcke ende[37] straffbaere saecken, behalvens in oneerlijcke huijsen [oft] plaetsen, oft oock in herbergen, voorder dan den poorter oft ingesetene, oft sijne huijsvrouwe oft huijsgesin, in sijn affwesen, en belieft, ten sij bij consente van borgemeester ende schepenen ende in heurlieder tegenwoordicheijt, oft ten minsten van twee schepenen bij hun daertoe geordonneert.

44. De heere offt officier en mach een poorter oft ingesetene, gevangen wesende, op de dieffputten oft op den Steen beneden niet [doen][38] setten, maer moet den selven gevangen laeten setten op de poorters camere, mette andere gevangenen, soo verre hij machtich genoech is den cost aldaer te doen ende te betaelen trecht van den Steen.

p 788

15. Ende indijen de gevangene poorters oft ingesetene niet machtich genoech en sijn haeren cost te betaelen, noch vrinden noch maechden[39] en hebben die de selve costen voor hun betaelen willen oft borge daervoore blijven, alsdan moet den officier, den poorter oft ingesetene setten boven der aerden op den gemeijnen Steen, ter aelmoessen, sonder den selven in eeniger manieren beneden oft onder de aerde te mogen stellen.

16. Soo wanneer nochtans een poorter oft ingesetene, om eenich groff misdaet gevangen waere, om[40] oploop, beroerte, gewelt oft wederspannicheijt op den Steen, oft binnen de gevanckenisse aen den steenweerder buijten oft binnen sluijten[41], ofte aen ijmanden anders vant huijsgesin oft familie van den Steen, oft aen andere gevangene dede, oft andere merckelijcke [ende][42] onbehoorlijcke dertelheijt voortskeerde, in dijen gevalle soude d'officier den gevangenen wel beneden mogen setten.

17. Dijes en mach d'officier tselve niet doen voor ende aleer hij sulcx borgemeester ende schepenen heeft aengegeven, ende dat sij, naer ondersoeck van de saecke, daertoe consent [ende believen][43] gedraegen hebben; ende en mach [d'officier] de gevangene oock aldaer niet langer houden dan den selven borgemeester ende schepenen het, naer de gelegentheijt van de saecke. goetduncken sal.

18. D'officiers deser stadt, als schouteth, onderschouteth ende andere, noch oock den drossaert van Brabant, noch andere van ons genadichs heeren wegen, en mogen geene gevangene, binnen dese stadt, marckgraeffschap oft[44] quartier van dijen gevangen, vueren vuijtte selve stadt oft[45] marckgraefschap oft quartier, maer moeten eenijgelijck te rechte brengen ende recht laten genieten daer hij gevangen is geweest oft te rechte behoort.

19. Item, den drossart van Brabant oft andere officiers, hebbende alhier eenige gevangene van buijten op den Steen gebracht, en mogen den selven daer niet langer laeten dan xxiiij; uren, sonder consent van borgemeester ende schepenen.

p 790

20. Als den schouteth oft ander officier eenigen poorter ofte ingesetene, vaste woonstede houdende binnen de stadt oft vrijheijt, bij consente, als voore, gevangen ende op den Steen geleijt heeft om saecken[46] den lijve aengaende, alsdan is d'officier schuldich alle desselffs gevangene goeden, brieven, boecken, stucken ende huijsraet binnen sijnen huijse wesende rechtelijck [te][47] doen beschrijven, bij eenen secretaris ende bij den clercq van den bloede, ten bijwesen van twee schepenen, die den selven inventaris alsdan achter een moeten teeckenen, op pene van nulliteijt.

21. De beschrijvinge gedaen sijnde, mogen de huijsvrouwe oft andere vrinden, magen, ende[48] medegesellen in gemeijnschap van den selven gevangene wesende, de beschreven goeden verborgen, mits genoechsaeme versekerheijt daervore stellende, ende tselve gedaen sijnde moet den heere ende d'officier met sijne dienaers vuijt desselffs gevangen huijs gaen ende daervuijt blijven totten eijnde van de saecke.

22. Niettegenstaende de beschrijvinge vermach de gevangene tot sijn, sijnder huijsvrouwe ende kinderen nootdruft, ende sijn selffs verantwoorden, hem met sijne goeden te behelpen [, ende is den schouteth schuldich hem daervan soo vele te laeten volgen als tot dijen eijnde van noode is, ten goetduncken van de weth, sonder dat de borge ter saecken van de verminderinge, die daerdoor gebeurt, gehouden is][49].

23. Item, als ijmant gevangen wort van saecken den lijve aengaende, is d'officier oft schouteth schuldich bij den clercq van den bloede oft ander wettich persoon te doen beschrijven ende[50] allent gene dat de gevangene over ende bij hem heeft; ende indijen niemant anders daerop als eijgenaer oft anderssints[51] recht oft gesach en heeft, allent selve moet blijven ten behoeve van den gevangene, om sijn onderhout ende andere noodelijcke oncosten daermede te voorvallen[52].

p 790

24. Niettemin, soo verre onder tgene dat over ende bij den gevangene bevonden ende beschreven is, ware geweest eenich gelt, tsij gout oft silver, ende dat de misdaedige naderhant met vonnisse ter doot werde gebrocht, sonder eenige schulden achter te laeten, in dijen gevalle soude de weerde van alsulcken gouden gelde commen tot behoeff van den schouteth, ende van [den] silveren gelde tot behoeff van de dienaers, die den selven aengetast ende in de gevanckenisse gebrocht hebben.

25. Maer soo wanneer daer schulden sijn, soo moeten de crediteuren oft schultheijsschers vuijtte penningen onder den gevangene bevonden ende vuijt alle andere gereetste goeden van sijnen sterffhuijse eerst ende voor al betaelt worden, aleer den schouteth oft dienaers die den misdaedigen gevangen hebben ende opgeleijt, daertoe eenich recht oft gesach connen hebben; dan, de schulden betaelt sijnde, indijen daernaer in den sterffhuijse ijet overt, daeroppe soude den schouteth ende dienaeren hun verhael hebben, als voore.

TITEL III.

VAN GEVANGENEN T ONDERVRAEGEN ENDE TER SCHERPER EXAMINATIEN[53] TE BRENGEN OFT PIJNINGEN.

1. Soo wanneer ijmant binnen dese stadt om eenich misdaet oft misbruijck aengetast oft gevangen is, soo is men gewoon, in de tegenwoordicheijt van den schouteth oft onderschouteth, den selven bij twee schepenen te ondervragen, sonder dat men nochtans den gevangenen alsdan vermach te bedwingen[54] eenich verclaeren onder eedt.

2. D'ondervraeginge moet geschieden corts naerdijen den persoon gevangen is, ende ondertusschen en mach niemant van de vrinden oft maegen, oft oock ijmant anders, bij den gevangene commen oft den selven spreken, dan ten bijwesen van schouteth ende schepenen daertoe last hebbende.

3. Om d'ondervraginge [wel][55] te doen, is den schouteth [oft onder-

p 794

schout][56] gehouden de schepenen over te leveren behoorlijcke intendit, inhoudende cort verhael van de feijten, daermede hij den gevangene wilt belasten, met[te][57] circumstantien oft omstaenden[58] ende aencleven van dijen, ende moeten de schepenen dijen volgende den gevangenen op elck poinct ondervraegen.

4. De schepenen moeten int ondervraegen wel gade slaen op tgene de gevangene verclaert oft antwoort, oft hij misschien[59] ijet seght tot sijnder belastinge, ofte hij twijffelachtich spreckt, sijn propost verandert, ofte vuijt eenige andere oorsaecke hem suspect maeckt, als dat hij niet en wilt antwoorden opt gene hem voorgehouden is, dat hij stavelt[60] oft bleeck wort, dat hij verandert van gedaente, dat hij vuijt sijnen eijgen[61] neuse wort bloijende, oft sijn oogen ter aerde slaet oft diergelijcke.

5. Soo wanneer den gevangenen t'misdaet oft [de] misdaeden bekent, soo behoort ende is men gehouden van offitie wegen te ondersoecken, ter plaetsen daer die geschiet souden sijn, oft de gelegentheijt der selver sulcx is als die sijn bekent; ende bevint men dat die anders sijn, soo moet men den gevangenen scherpelijek overgaen, waeromme hij anders als de waerheijt geseght heeft, ende, ist noot, hem oock ter bancken brengen, in der maniere hiervoore[62] verhaelt.

6. Als den gevangenen het misdaet, d'welck hem opgeleght is oft wort, ontkent ende loochent, soo is men gewoon ende behoort men hem te vraegen, oft hij can bewijsen daervan ontschuldich te sijn, ende besonder oft hij can bethoonen dat hij ten tijde dattet misdaet is gedaen elders is geweest, opdat soo wel bekent mach worden sijne onnooselheijt ende onschult als sijne belastinge.

7. Ende al t'gene de schepenen sien, verstaen oft gewaer worden, mitsgaders de bekentenisse oft ontkentenisse[63] van den gevangen, ende allent

p 796

gene tot sijne ontlastinge oft belastinge dient, sijn sij gehouden terstont te doen opschrijven, ende op den staenden voet neffens hem de gevangene onderteeckenen.

8. Den schouteth en mach een poorter van Antwerpen, t'sij buijten oft binnen poorter, geensints ter bancken brengen noch pijningen, ten sij dat bij den gemeijnen breeden raet van de stadt daerinne alvore is geconsenteert, ende dat daernaer oock met schepenen vonnisse in de vierschare t'selve alsoo gewesen wort.

9. En mach oock den schouteth niemant ter bancken brengen oft pijningen, al is hij geen poorter van de stadt, sonder consent van borgemeester ende schepenen, de welcke, eer sij t'selve den schouteth mogen consenteren, moeten wel bericht sijn van de geschiedenisse vant misdaet, ende dat dén gevangene oock tselve waerschijnelijck soude mogen gedaen hebben.

10. Ende soo verre de wethouderen genoechsaeme indicien bevinden, soo willecoren ende bewilligen sij, oock buijten de vierschaere ende aleer de gevangene ter vierschare is geweest, den schouteth dat hij dijen gevangenen mag pijningen ende ter bancke brengen, ende wort tselve consent gehouden al oft dat met vonnisse van schepenen alsoo gewesen waere.

11. Als de stucken ende[64] misdaden die den gevangene opgeleght worden niet geheel groff ende leelijck en sijn, ofte dat vuijt voorgaende ondersoeck ende sijn verantwoorden cleijn vermoijen valt, ende dat hij anderssints tot goeden naeme ende faeme staet, alsdan en mach alsulcke gevangene ter bancke nijet gebrocht worden.

12. Soo wanneer daer twee gevangen sijn, die malcanderen belasten ende in hun verclaeren niet overeen en commen, soo moet men elck besonder ondervraegen op de verscheijdentheijt vant selve verclaeren ende omstaende van dijen. ende daernaer d'een in de tegenwoordicheijt van d'andere, ende indijen die alsdan bij hunne verscheijdentheijt blijven, ende dat men anderssints de waerheijt niet en can weten, soo worden sij ter bancken gebrocht.

13. Al ist datter vonnisse oft consent gegeven is om ijmant te mogen

(1) Ces derniers mots n'ont pas de sens; le manuscrit de la Commission dit: neffens te onderteeckenen, ce qui n'est pas plus correct; faut-il lire : neffens den gevangene, " conjointement avec le prisonnier ? "

(2) Le manuscrit de la Bibliothèque royale dit toujours pijningen, au lieu de pijnigen.

p 798

pijningen, dijenniettegenstaende en mach den schouteth dijen persoon geensints ter bancken brengen dan ten bijwesen van de wethouderen, emmers ten minsten van twee schepenen daertoe van de weth gecommitteert, noch oock den selven anders oft langer pijningen dan de wethouderen aldaer tegenwoordich sijnde goetdunckt.

14. De schepenen, int pijningen van den gevangene, mogen hem int besonder niet vraegen op eenige misdaden, daervan tegens hem geen vermoeijen, indicien oft licteeckenen en sijn, als te weten oft hij sulcke oft sulcke diverije, dootslach, moort, brant oft andere alsulcken misdaet niet en heeft gedaen; maer men mach hem int generael wel vraegen, oft hij geene andere diverijen, dootslaegen oft diergelijcke misdaden gedaen en heeft.

15. Generaele woorden om tot kennisse van eenich misdaet te commen sijn: dat men, aenschouw nemende op den tijt dat de selve is geschiet, t'sij smorgens, t'savonts, voor oft naer noen, men den gevangene vraecht waer hij doen ter tijt was, wat hij ter plaetse dede, waeromme hij aldaer was gecommen, ende diergelijcke, opdat men bij sijn bekentenisse oft andere circumstantien totte waerheijt mach commen.

16. Als de gevangene het misdaet bekent, soo moet men hem, tot naerder onderricht van de waerheijt, neerstelijck ondervragen op alle de circumstantien, sonder dat men nochtans de selve hem alsdan oock mach aen oft ingeven, als te weten : oft hij soo[65] oft soo gedaen heeft, oft hij ijmant op sulcke plaetse, op sulcken dach of tijt, heeft gequetst aen sulcken oft sulcken lith, met eene busse oft diergelijcke ; maer moet men den gevangene sulcx selver doen ende laeten seggen.

17. Maer om de waerheijt te weten moet ende mach men den gevangene de circumstancien wel affvraegen int generael; ende[66], indijen het een moort is, in wat maniere die is gedaen oft aengegaen, op wat plaetse, op wat tijt ende ure, wie hem daertoe heeft geholpen, met wat wapenen, waer die wapenen zijn, hoe vele wonden het doode lichaem heeft, ende waert lichaem is, wat gelt oft wat dingen den afflijvigen over hem hadde, waer hij daermede gebleven is, wat hij daeraff ontfangen heeft [ende door wijen][67].

p 800

18. Ende oft de gevangene eenige diverije bekende, soo mach men oock vraegen wat ende hoevele hij gestolen heeft; op wat plaetse; oft hij geene medehelpers[68] en heeft gehadt, ende wie ende waer die sijn; waer hij was woonende oft herberchde ten tijde van de dieffte; waer sij met t'goet gebleven sijn; wie tselve gecocht heeft; tot wat prijs, ende wie zij totte de vercoopinge te wercke hebben gestelt, ende wat elck van hun daeraff genoten heeft.

19. Gelijcken voet wort gedaen[69] soo wanneer den gevangenen eenich ander misdaet bekent, als [in cas][70] van verraderije, moet hem gevraecht worden wie hem daertoe te wercke heeft gestelt [, wat hij daervoore ontvangen heeft][71], oft uijt wat oorsaecke hij daertoe is gecommen, waer ende tot wat ure ende hoe t'selve toegegaen soude hebben, ende ofter anders geene persoonen en sijn die daeraff weten te spreken oft daertoe hulpich[72] souden sijn geweest, ende wie, ende andere circumstantien die de gelegentheijt ende gesteltenisse vant misdaet sijn medebrengende.

20. Soo wanneer de circumstantien [oft omstanden][73] van eenich misdaet heel cleir ende openbaer sijn, oft dat men daeraff genoechsame indicien, bewijs oft licteeckenen heeft, alsdan mach men, om totte waerheijt te geraecken, den gevangene die oock int besonder voorhouden, ende hem daerop ondervraegen, maer voorder oft anders nijet.

21. Ende sijn de schepenen gehouden allent gene de gevangene verclaert, bekent oft niet bekent, met t'gene daeraff ende aen is clevende, soo wel tot ontlastinge als belastinge, in geschrifte te doen stellen bij een van de secretarissen oft bij den clerck van den bloede, hem aldaer tegenwoordich vindende, ende tselve geschrifte moet men[74] op den staenden voet oock onderteeckenen.

22. Item moeten de schepenen goede toesicht nemen dat de pijninge oft scherpe ondervraginge van den gevangene met sulcken maete geschiede, dat het lichaem van den gevangene niet verminckt oft te seer gequetst en

p 802

worde, ende dat die swaere, middelbaer ende[75] minder sijn, naer de [gelegentheijt] ende[76] gesteltenisse van den persoon ende misdaet, ende nae de vermoeijinge, bewijs ende licteeekenen die men daervan is hebbende.

23. Ende oft daer vele persoonen om eenich misdaet ter bancke gebracht ende gepijnicht moesten worden, soo moet men altijt beginnen van degene die tmeeste vreesen ende cleijnmoedichste oft[77] swackste sijn, als de jonxste van jaeren, oft vrouwen, oft daerdoor d'andere meer beroert oft beweecht souden worden om eer de waerheijt te belijden, als vader doort pijningen van sijn kint, oft daertegens de meeste vermoijingen oft[78] licteekenen vallen.

24. De bekentenissen die eenigen misdadigen gedaen beeft int pijningen oft daerbuijten in de gevanckenisse, soo verre hij die doet in vaster haechten oft elders binnen den Steene, al ist oock in de tegenwoordicheijt van de schepenen, die en connen oft en mogen hem alleen niet achterdeelieh sijn om hem te verwijsen ter doot, vuijtgenomen in verraderije, oproericheijt ende onnaturelijcke misdaden[79].

25. Maer soo wanneer den misdadigen buijten den Steene of gevanckenisse, ende oock buijten de Borcht vernieuwt de selve bekentenisse voor schepenen onder den blauwen hemel ende buijten alle haechten ende banden van ijsere, alsdan worden die [geacht ende][80] gehouden voor wettige bekentenissen, ende daerop doet men recht ende justitie naer gelegentheijt van de saecke.

26. Dijes moeten de bekentenissen, daerop men eenen gevangenen soude willen verwijsen, herdaen[81] ende vernieuwt sijn ten alderminsten vierentwintich uren naerdijen hij van de bancke is geweest, ende den rechter moet gebleken ende kennelijck sijn dat de misdaden bij hem bekent oock in der waerheijt alsoo sijn geschiet.

27. Een gevangen, naerdat hij eens gepijnicht is geweest, en mach voor de tweede reijse oft derde reijse niet gepijnicht worden sonder nieuwe indicien, ten waere dat hij de bekentenissen bij hem int pijningen eens gedaen

p 804

herriepe, oft dat de voorgaende indicien ende bewijsingen heel sterck waeren, oft dat den gevangene, 't misdaet bekent hebbende, anderwerff behoorde gepijnicht te worden om sijne medeplichters ende bevelhebbers[82] te melden.

28. Wel verstaende dat de schepenen, int pijningen van den gevangenen, den selven alsdan int besonder oock niet en mogen vraegen oft dijen oft desen hem daertoe bevel heeft gegeven. oft sijnen medeplichter [is][83] geweest; maer mach hem alleenlijck met generaele woorden gevraecht worden wie bij hem was ten tijde vant misdaet, hoe vele sij waeren, wie den eersten slach oft steeck gaff, wie hem daertoe last gegeven heeft, ende diergelijcke.

29. Niettemin, soo wanneer daer eenige besondere indicien oft licteeckenen sijn tegens ijmanden int particulier, oft dattet misdaet seer swaer ende groff is, als van laesae majestatis, moort, valsche munte [, tooverije][84] ende diergelijcke, alsdan soude men int pijningen den gevangene oock particulierlijck mogen vraegen op de gene daervan men groot vermoeijen ende[85] achterdencken soude mogen hebben dat misdadich souden hebben geweest, oft daertoe raet ende last gegeven hebben.

30. Indien den gevangene, op de bancke liggende, altijt loochent ende niet kennen en wilt, wort wederom in gevanckenisse gestelt ende aldaer gehouden eenigen tijt, ten goetduncken van de heeren; ende oft daernaer tegens hem geene nieuwe vermoijinge oft licteekenen en openbaerden, soude van de haechte wesen ontslaegen, t'ware onder gelofte van weder te keeren, des gemaent wesende, oft oock int geheel, naer gelegentheijt van de saecke.

TITEL IV.

VAN BETICHTINGE ENDE VERVOLCH DER GEVANGENE TER HOOGER VIERSCHAEREN.

1. In alle criminele oft straffbaere[86] saecken criem oft misdaet smakende, staet den schouteth oft den onderschouteth ende [de] gesworen colffdraegers

p 806

[alleen toe][87] t'bewint ende betichtinge te doen, sonder dat den drossaert van Brabant oft ijmant anders van ons genadichs heeren oft van der hooger heerlijckheijt wegen sulcx vermach te doen ofte hem des onderwinden.

2. Item, niemant particuliers en vermach, tot openbaere straffinge, van eenich misdaet, ticht oft clachte te doen, noch oock eenige gemeijne oft populaire[88] actien tot vervolch van eenige breucken oft boeten den heere aengaende instellen, maer moet den schouteth, onderschouteth oft ander officier, die sulcx toestaet, tselve van sijnder offitie wegen doen.

3. Niettemin, indien ijmant hem bevint beschaedicht oft vercort, t'waere van bloets [oft goet][89] wegen, die mach t'selve den officier aengeven, ende tot sijn verhael hem mede voegen int vervolch bij den officier daerop te doen, om de saecke des te beter ende neerstiger te beleijden ende gaede te slaen.

4. Maer in saecken van versmadelijckheijt oft injurien, ofte als ijmant niet voorder en begeert te comen dan tot verhael van sijne schade ende beteringe[90] van sijne eer ende goet, mach eenijgelijck sijn recht in sijnen eijgenen naeme vervolgen, daer ende soo dat behoort, sonder dat van noode is t'selve den schouteth aen te geven oft hun[91] offitie daerinne te verwachten.

5. Den schouteth is gehouden [partije][92] ticht ende aenspraecke te doen binnen den derden daege, goets tijts voor den noene, naer sijn gevanckenisse, oft anderssints moet den gevangenen gewesen worden costeloos ende schadeloos van der haechten ontslagen, van wat misdaet hij oock is beticht, sonder dat den schouteth daervan vuijtstel oft verleth mach nemen (, ten waere met consente van partije, ofte decreet van de weth)[93].

6. Als den gevangene voor de aentastinge oft gevanckenisse gewesen is ontslaegen[94], soo heeft hij daernaer vrijheijt[95] den tijt van vierentwintich

p 808

uren, sonder dat den schouteth binnen dijen tijde in de stadt oft vrijheijt der selver hem meer mach aentasten oft- vangen [, ter saecken vant selve misdaet][96].

7. Soo wanneer den gevangenen bij sijnen eijgen consente den heere heeft overleth[97] gestelt, oft[98] voor schepenen oft andersints vuijtstel geconsenteert tot anderen sekeren dach, in dijen gevalle en loopt den heere geenen tijt, ende en derft den gevangene [hem][99] niet eer aenspreken, dan tot alsulcken dach als hij den heere[100] heeft overleth gestelt ende dach gegunt.

8. Men moet tegens eenen gevangenen poorter nijet alleen ticht oft aenspraecke doen binnen den derden daeghe, maer als hij des begeert, oock de sake haren voortganck laeten hebben ende hem recht doen van derden [daege][101] tot derden daege, ten eijnde toe van der saecken, ten ware bij consente van partije, oft dat, vuijt merckelijcke redenen, bij schepenen anders ter vierschaere werde gewesen.

9. Maer tegens andere gevangene geene poorters wesende, als sij sijn beticht oft hunne aenspraecke is gedaen binnen den derden daege, als voore, moet men voorts procederen van acht tot acht daegen, ten waere dat de heere oft partije ende gevangene selver langer oft cortteren tijt malcanderen accordeerden, oft dat bij de schepenen anderssints in de vierschaere werde gewesen [, als voore][102].

10. Soo wanneer eenige saeeke ter vierschaere wort vuijtgestelt tot een maent, wort tselve verstaen van den vierden vrijdach [daernaer][103] ende tot twee maenden vuijtgestelt sijnde, wort verstaen van den achtsten vrijdach; maer soo wanneer de sake wort vuijtgestelt tot drij maenden, wort verstaen van den derthiensten vrijdach, ende soo voorts van halven jaere, negen maenden en eenen jaere, rekenende het jaer tot tweeënvijftich weken[104].

11. Als den heere criminelijck, oft partije om oorvrede, oft van andere diergelijcke actien ijmant ter vierschaeren heeft aengesproken, indijen

p 810

d'aenleggere versuijmpt telcken daege dienende sijne partije dach te doen bescheijden, alsdan moet de verweerdere [oft gevangene][105] quijt ende ontslaegen gewesen worden van der instantie ende van der haechten, ende oock vrijheijt[106] hebben den tijt van vierentwintich uren, sonder dat hem den schouteth oft partije binnen dijen tijt in de stadt oft vrijheijt der selver soude mogen aentasten oft vangen

12. D'welck oock plaetse heeft al hadde de heere oft partije den gevangenen dach bescheijden, soo wanneer sij den dach laten overgaen sonder voor rechte te comen ende henne actien van dijen daege te doen oft te [laeten][107] volbrengen, ofte dat sij den gevangenen ten gesetten daege, duerende der gebannen vierschaere, versuijmen te rechte te brengen ofte te doen brengen.

Maniere van betichtinge ter vierschaere.

13. Den schouteth, betichtende den gevangenen ter hooger vierschaere, seght aldus, thoonende met sijne roede op den gevangenen staende tegens hem over: « Ik verthoone mij tegens dijen cnaepe. " Ende alsdan seght den taelman [oft advocaet][108]: « Heer schoutet, hij hout hem voor verthoont. »Ende daernaer seght den schouteth : « Ick segghe[109] hem op ende aen [dat recht][110], etc., verhaelende aldaer mondelinge sijne feijten, ende nemende voorts sijne conclusie, tsij tot scherper examinatie oft tot straffe.

14. Soo wanneer den schouteth begeert, alvoren te commen tot naerder bericht ende[111] waerheijt ende van de gelegentheijt vant misdaet, daermede hij den gevangenen wilt betichten ende belasten, oft oock te weten de misdadige ende andere, die vant misdaet daervan hij den gevangenen aengesproken heeft schultbaer sijn, soo nempt hij conclusie preparatoir ten eijnde dat dijen cnape sal worden gewesen ter bancke oft tot scherper examinatie.

15. Maer als den schouteth genoech bericht is vant misdaet [ende][112] dat

p 812

hij stoffe genoeg heeft om tot lijffstraffe te conciuderen, soo neempt hij tegens den cnape oft gevangene conclusie vuijtte feijten bij hem mondelinge verhaelt: « ten eijnde dat dijen cnape sal hebben verbeurt sijn lijff ende goet tot des hertoghs behoeff, ende dat hij over den selven sal rechten ende doen rechten gelijck men over sulckdanige misdadige schuldich is te doene, protesterende te blijven op sijn geheel van alle andere misbruijcken ende misdaden, die tot sijne kennisse noch [ter tijdt][113] nijet en sijn gecommen. »

16. Mach oock den schouteth sijne aenspraecke ende conclusie deijlen, ende [dat][114] doende tegens den gevangene concluderen t'sij tot verbeurte van [den][115] lijve oft tot civiele boete, oft anderssints tot alsulcke straffe ende beteringe als men bevinden sal naer de gelegentheijt van de saecke te behooren, vuegende oock daertoe, soo verre de saecke dat verheijst, conclusie tot scherpe examinatie, ingevalle de heeren int ondersoeck ende beslissen van de saecke souden bevinden die daertoe te staen al eer men vuijtterlijck recht soude doen.

17. Op welcke conclusie oft betichtinge[116], de gevangene terstont moet antwoorden, soo wanneer het misdaet daermede hij wort belast geheel groff ende swaer is, ende dat de gevangene tselve voor schepenen heeft bekent, sonder dat hem daertoe eenigen dach van berade wort gegeven ; maer in andere saecken wort den gevangene dach gegunt om t'antwoorden, tsij totten derden daege oft acht dagen, oft tot eenen anderen sulckenen dach als borgemeester ende schepenen bevinden te behooren.

18. Ende opdat de gevangene sijne antwoorde ende defensie wel ende behoirlijck mach doen, soo wort hem toegelaeten in alle criminele saecken, hoe swaer ende groff het feijt oock is, te nemen eenen advocaet oft taelman, met den welcken hij hem mach beraeden, oft, alshij geenen en heeft. is men gewoon hem eenen te geven, ende dijen advocaet vermach de gevangene te verantwoorden oft anderssints de saecke van sijnen twegen te bedingen gelijck dat behoort.

19. Als den gevangene staens voets antwoort bij ontkennen, soo wort den schouteth gewesen ten thoon, ende den schouteth. maenende hoe hij sijnen

p 814

thoon sal leijden, soo wijst den borgemeester: " Dat den schouteth sal schuldich sijn sijnen thoon aff te leijden bij wettige persoonen, die handen sullen leggen op [den][117] heiligen ende sweiren dat sij seggen sullen de gerechte waerheijt vant gene des sij gehoort ende gesien hebben, daermede sij bij ende aen hebben geweest ende dat hun kennelijck is; soo moet hun Godt helpen ende alle sijn heijligen ! »

20. Ende soo wanneer de gevangene voor schepenen heeft gedaen eenich verclaeren ofte bekentenisse, soo seght den borgemeester alsdan : « Dat den schouteth de schepenen, die daerover hebben gestaen, sal maenen op den eedt, die sij int aenkomen van henne schependom gesworen hebben, ten eijnde dat sij overleggen alsulcken verleijt als sij onder hebben. » Waernaer maent den schouteth de schepenen die overt verleijt gestaen hebben dat sij, op den eedt tot hender offitien van schependomme gedaen, overleggen alsulcken verleijt als sij van sulcken gevangen onder hebben ende in hunne presentie[118] is gedaen, ende dijenvolgende leggen [de schepenen alsdan over][119] de bekentenissen in handen van den borgemeester, die de selve voortsgeeft in handen van den secretaris, als greffier van de vierschaere.

22. Welcken secretaris t'verleijt oft bekentenisse alsdan openbaerelijcken aldaer ter vierschaeren leest, ten aenhooren van eeniegelijcken, ende t'selve gelesen sijnde, maent den schouteth de schepenen, die tselve verlijt overgeleght hebben, op den eedt, als vore : «Oft hun soo kennelijck is ?» die daerop antwoorden: « jae ».

23. Ende oft gebeurde dat de schepenen, oft een van hun, die overt verlijt geseten hebben, sieck oft niet tegenwoordich en waeren, oft dat sij binnen middelen tijde waeren verlaeten van hennen dienst, soo moet tselve belijt[120] bij de selve overgeleght worden in handen van twee andere schepenen, met verclaeren onder eedt dat het is d'eijgen verlijt des gevangene alsoo bij hem gedaen.

24. Welcke schepenen, dat alsoo gedaen hebbende, moeten tselve ten daege dienende in der maniere hiervoor verhaelt overleveren; ende vant

p 816

selve verlijt en wort den gevangenen oft sijnen advocaet geene copije gegunt, dan, wort t'selve aldaer alleenlijck bij den secretaris, als greffier[121] van de vierschaere, openbaerlijck gelesen, als voore.

25. Daernaer versueckt ende sustineert den schouteth, vuijt redenen dat hij seght volcommentlijck van sijne feijten ende vermeten gethoont te hebben, dat hem sijnen heijsch ofte conclusie sal aengewesen worden; ende naerdijen den gevangene bij sijnen advocaet mondelinge den.thoon oft verlijt heeft wederleght, ende dat den schouteth die oock mondelinge heeft beslut[122] ende verantwoort, soo maent den schouteth wederom den borgemeester om recht.

26. D'welck gedaen sijnde, vertrecken hun den borgemeester ende schepenen ter sijden in een camer aen de vierschaere staende, alwaer sij d'aenspraecke ende verantwoorden, mitsgaders het verlijt ende bekentenisse van den gevangene anderwerff oversien, ende letten voorts op de saeeke ende bedinghde van partijen, ende raetslagen tsaemen wat behooren sal gewesen te worden.

27. Ende indijen alsdan bevonden wort dat de schouteth genoech gethoont heeft van sijn voornemen, gaen de borgemeester ende schepenen wederom in de vierschaer, ende aldaer geseten sijnde, soo wort den borgemeester bij den schouteth wederom gemaent om het vuijtten van den vonnisse; daerop den borgemeester aen den schouteth vraecht [: « oft hem beliefft te hooren van tgene dat hij hem gemaent heeft ? ; ende den schouteth antwoort met dese woorden: " Spreekt dat recht is "][123].

28. Waernaer wijst den borgemeester den schouteth volcomen van sijnen vermete, ende dat den schouteth vraechde[124] d'andere schepenen: « Oft sij volgen? "; ende alsdan vraecht de schouteth de andere schepenen, die aldaer sitten, hun noemende met hunnen naemen ende toenaemen, bij ordre ende elck van hun: « Oft sij volgen ? » ende elck van hun antwoordende: « Jae », wordt den gevangene, alsoo gedoempt sijnde, wederom op de gevanckenisse gestelt, ende des anderen daechs geëxecuteert oft gericht.

29. Maer als de gevangene dach van beraede gegunt ende gegeven wort,

p 818

oft dat in de saecke tusschen den schouteth ende den gevangene soo verre bedinght[125] is, dat den schouteth oft oock de gevangene oft partijen gewesen sijnde ten thoone, hunnen thoon wilden affleijden bij levende getuijgen, soo moeten de getuijgen gedaecht worden bij eenen gesworen colffdrager om te comen in de vierschaere ende aldaer hennen eedt te doen.

30. Welcken volgende moeten alle de getuijgen, die de heere opt misdaet, oft partije in cas van oorvrede, oft [diergelijcke][126] straffbaere saecken, willen doen verhooren, aldaer comen in persoone met blinckenden aenschijne in gebannen vierschaere, ende doen aldaer, in de tegenwoordicheijt van den gevangene, tot sijnen aenhooren, den behoorlijcken eedt, den welcken hun gestaeft wort bij den schouteth.

31. Ende sweiren alsdan openbaerlijck de getuijgen dat sij vant gene des men hun vragen sal ende partije aen hun gedragen heeft, sullen seggen de beste waerheijt van tgene sij des gesien ende gehoort, ende daermede aen ende bij geweest hebben, ende dat hun condt ende kennelijck is: « soo moet hun Godt helpen ende sijne heiligen ».

32. Welcke getuijgen, naerdijen sij alsoo gesworen hebben; worden op den boeck van de vierschaere, bij naeme ende toenaeme, bij den secretaris opgeteeckent, ende daernaer ondervraecht ende overhoort op den stadthuijse, bij schepenen daertoe bij de wethouderen gecommitteert.

33. Allen d'welck nochtans te verstaen is soo verre de getuijgen alhier binnen dese stadt oft int quartier van Antwerpen sijn geseten want als de getuijgen hun elders souden houden, soude men hun aldaer mogen doen verhooren bij requisitorien oft behulpbrieven van rechte, sonder dat men hem nochtans anderssints met eenige certificatie oft attestatie in de vierschaere mach behelpen.

34. Naerdat den schouteth ende partije hennen thoon bij levende getuijgen hebben affgeleijt, ende anderssints hun bescheeden hebben overgegeven, ende dat sij hebben gesloten van thoon, soo wort het verclaren van de getuijgen openbaerlijck in de vierschaere gelesen, ende partije daeraff copije gegeven, om bij hun [respectivelijck][127] wederleght ende beschut te worden, ende voorts tproces in staete van wijsen te stellen.

p 818

35. Dwelck gedaen sijnde, wort van offitie ende partije wegen recht begeirt, ende daerop mach den advocaet, die de saecke mondelinge bedinght heeft, het proces ende stucken onder inventaris bij hem geteeckent overbrengen, sonder daertoe eenige procuratie te derven hebben.

36. Als den schouteth gemaent heeft om vonnisse, ende dat de schepenen hun nader op de sake begeiren te beraeden [ende letten][128], alsdan mach den borgemeester oft sijnen stadthouder, dijen dat vonnisse gemaent is, t'selve vuijtstellen[129] ende houden in advijs ende beraet[130] tot op eenen anderen tijt oft vierschaerdach daertoe te ordonneren.

37. Ten welcken vuijtgesetten daege, maent ende heijscht den schouteth den borgemeester ende schepenen, dijen dat vonnisse gemaent is, anderwerff [vonnis][131], om recht gedaen en gevuijttent te worden[132] te worden; ende indijen de schepenen alsdan op de saecke nog niet genoech beraeden en sijn, soo mach den gemaenden borgemeester ende schepenen dat vonnis anderwerff [vorsten ende][133] in beraet houden, tot op eenen anderen vierschaeren dach[134], ter ordonnantie van de schepenen.

38. Maer ten selven derden gevorsten dach, daerop de saecke vuijtgestelt is geweest, soo verre borgemeester ende schepenen dijen het vonnisse gemaent is geweest, alsdan present sijn, soo moet men het vonnisse daeraff wijsen ende vuijtspreken, tsij diffinitieff oft interlocutoir, naer den heijsch ende gelegentheijt van der saecken, sonder tselve langer oft meer te mogen vorsten oft in beraet houden.

39. Men en mach niemant ter [hooger vierschaere straffen oft ter][135] doot verwijsen, ten sij dat het misdaet bij den misdadigen is bekent, oft dat tselve met soo geheelen ende openbaren thoon is bewesen dat daertegens niets te seggen en valt, ende dat de misdadige daervan [soo] openbaerlijck overwonnen is als het licht.

40. Soo wanneer eenich vonnis in criminele oft straffbare saken oft misdaden gewesen is, dat moet volbrocht ende volcomen worden [, ten waere den hertoch gelieffde den gedoempden sijn lijff te geven][136], sonder dat

p 822

partije daervan mach provoceren, appeleren oft reformeren; ende oft de schouteth weijgerde tselve ter executie te stellen oft te volbrengen, alsdan en derven borgemeester ende schepenen in de vierschaere te rechte niet sitten, noch tot sijnder manisse recht oft vonnisse meer wijsen, tot hij alsulcke vonnisse, daertoe versocht sijnde, heeft volbracht.

41. Als een gevangene van lijff oft leden oft anderssints bij den schouteth ten onrechte is beticht, ende dat hij met vonnisse van de weth van den heijsch wort ontslagen, ende de schouteth, mits de gesteltenisse van de saeeke, gedoempt in de costen, schaden ende interesten, soo moet hij den gevangene de selve gelden ende betalen, behoudelijck hem sijn verhael daer hij meijnt gerecht te sijn.

42. Soo wanneer nochtans de schouteth de [aentastinge ende] betichtinge van den persoon gedaen heeft bij voorgaende kennisse ende decreet van de weth, alsdan en soude hij in de costen nijet mogen gedoempt worden, ten waere dat men vuijtten processe bevondt dat, naerdijenden schouteth vuijtten voortganck van de sake hadde connen verstaen in sijn voornemen ongerecht te sijn, hij dien niettegenstaende bijt vervolch van de saecke waere gebleven.

43. Als ijmant ter saecken van eenich misdaet eens beclaegt ende gecastijt is geweest, oft oock met vonnisse daervan volcommentlijk is ontslaegen, en mach daernaer om tselve misdaet niet wederom gevangen noch aengesproken worden.

TITEL V.

VAN PURGE OFT SUIJVERINGE VAN MISDAEDEN.

1. Soo wanneer ijmant hem bevint befaemt oft[137] beticht te sijn van eenige misdaeden oft misbruijcken, ende hem daervan suijveren wilt, mach commen voor [schouteth, borgemeester ende][138] schepenen sittende te rechte in de gebannen vierschaere, ende verthoonen hem aldaer in sijnen eijgen persoon te rechte tegens de heeren, tegens partije ende tegens alle de gene die hem ter saeeken van dijen eenichsints souden willen betijden ende[139] aenspreken.

p 824

2. Ende ten selven daege seght de gene die hem suijveren wilt, door sijnen advocaet [oft taelman : « dat,][140] gemerckt de vierschaere gebannen is, om eenijgelijck recht ende justitie te doen navolgende der hooger vierschaeren recht, soo verthoont hem N. alhier, teroorsaecke dat hij tonrechtbefaemt ende beticht wort, ter saecken van sulcken misdaet, tegens den heere ende eenen ijgelijck, om hem daeraff te verantwoorden, versukende, dat hem geoorlooft sal wesen een ijgelijck die hem ter saeeken van dijen soude willen belasten ofte betichten, voorts te roepen ".

3. Waertoe consent van borgemeester hebbende, worden bij den advocaet alsdan voorts geroepen alle degene, t'sij heere ofte partije, die N. ter saecken van alsulcken feijt ofte daet, als hij daer verhaelt heeft, soude willen belasten oft betichten, [dat] hij tselve doet ende staet voor recht[141] terwijlen de heeren aldaer voor rechte[142] sitten, een werff. ander werff, derde werff ende vierde werff voor recht; ende gemerckt datter niemant te rechte en compt, soo heijst N., voort proffijt van sijnen eersten dach van rechte, d'eerste default.

4. Welck eerste defaut, ingevalle datter niemant aldaer en compt, die hem tegens de voorschreve suijveringe partije maeckt, den genen die hem tot suijveringe heeft gestelt, oock wort aengewesen ; die[143] moet hij aldaer in de vierschaere blijven tot dat de heeren sijn opgestaen ende wech gegaen.

5. Item, ten eersten navolgenden vrijdaege datter volle vierschaere gehouden wort, moet de gene die hem gestelt heeft om te suijveren, anderwerff aldaer commen, ende wordt gedaen gelijck ten eersten vrijdaege, vuijtgenomen datter alsdan wort versocht [het tweede default]; ende ingevalle datter niemant en compt om hem te belasten, oock aengewesen wort het tweede defaut.

6. Item, ten derden naesten vrijdaege datter volle vierschaere is, wort voor de derde reijse gedaen als vore, behalvens dat de gene die hem gestelt heeft te suijveren, alsdan versoeckt door sijnen advocaet dat, gemerckt niemant

p 826

aldaer en compt, die hem eenich tichte doet oft van [dat][144] misdaet belast, hij daeraff sal wesen ende blijven ontslaegen ende gesuijvert, van dijen daege ten eeuwigen daege.

7. Ende soo verre datter alsdan oock niemant en compt die hem eenige tichte doet oft van dijen misdade belast, soo wort hij van den selven misdade gehouden ontschuldich, ende wort daeraff gewesen vrij ende ontlast[145], ende den heere ende alle andere bevolen een eeuwich geswijch; ende daernaer en mach niemant den gesuijverden ter saecken van dijen misdade meer aenspreken oft beschuldigen.

8. Maer soo verre alst den heere oft partije belieft, mogen den genen die hun tot suijveringe hebben[146] gestelt, binnen de drij genechten oft daegen van suijveringe, in de vierschaere oft daerbuijten, doen aentasten ende vangen, ende hem alsulcke ticht ende aenspraecke doen alst hen belieft ; daerop hij alsdan gehoort wort, ende doet men voorts partijen recht in judicio contradictorio, soo naer gelegentheijt van de saecke behoort.

TITEL VI.

VAN VREDE.

1. Soo wie twist oft geschil heeft tegens eenen anderen, ende hem beducht van gequetst, geslaegen oft overlast te worden, mach den genen daervoore hij hem beducht in eenen vrede doen leggen, ende dat doende mach de vredeheijsscher versoecken [aen den schouteth, aen][147] ijmanden van de schepenen, aen den officier van de lange roede, oft aen eenige van de [gesworen][148] colffdragers tegens sijne partije vrede.

2. De clachten van den vredeheijsscher gehoort sijnde, gaet den officier oft schepene aen den gene daer de vrede aff geheijst wort, ende staeft hem den vrede, ten versuecke van den vredeheijsscher, hem seggende: " dat hij hem leght in vrede ten versuecke van N., ende verbiet hem, van s'hertoghs wegen, malcanderen ijet te misseggen oft misdoen, op soenbrake ende

p 828

vredebraecke, ende bescheijt hem dach op den naesten saterdach ende ses weken te commen op den stadthuijse, ter presentien van schepenen, tegens de clocke drije totten vijff uren.

3. D'officier, oft anderen den vrede genomen hebbende, moet terstont daernaer, oft emmers ten lanxsten voor den naesten saterdaege daernaer den vrede brengen te boecke, aldaer de naemen van partijen in vrede liggende opgeteeckent moeten worden; ende wie des niet en dede. Soude verbeuren eenen reael van 18 stuijvers [tstuck,][149] halff den heere, ende halff de stadt; ende tot dijen eijnde worden gehouden twee registers, d'een bij den officier van de lange roede [ende][150] d'ander bij den secretaris van dc stadt.

4. Soo wie vrede wederseijde oft weijgerde, als den schouteth, den roeijdrager, eenich van de schepenen oft van de gesworen colffdraegers den selven vrede heijschte, die verbeurt, soo dikwijls als hijt weijgert, achthien guldens tot twintich stuijvers stuck, ende desniettemin moet de schouteth, lange roede oft colffdrager den wedersegger[151] van vrede, tot desselfs wederseggers cost, in hachten nemen ende houden soo lange ende totter tijt toe dat hij den vrede ende den breuck van de weijgeringe betaelt heeft.

5. Item, elck poorter van Antwerpen mach, in affwesen van de officieren, selver altijt, in tegenwoordicheijt van getuijgen, vrede heijsschen, als hij twee oft meer persoonen siet kijvende oft twistende; ende dijen vrede alsoo bij den poorter geheijst ende genomen, wort van weerde gehouden, al oft dijen van den officier genomen waere; ende soo wie den vrede weijgerde verbeurt insgelijcx achthien guldens, ende den schouteth, lange roede oft colffdrager, des bij den poorter versocht sijnde, moet den weijgeraer van den vrede in hachten nemen ende houden totdat hij den vrede gegeven ende den breuck betaelt heeft, als vore.

6. Soo wie eenen poorter vrede heijscht[152] verspraeck, lasterde oft injurieerde, [oft] eenigen oploop daeromme dede, verbeurt gelijcke pene van achthien guldens, ende moet in hachten blijven totdat hij den breuck betaelt ende den poorter van sijne injurien gebetert heeft, ten goetduncken van de wethouderen.

p 830

7. Partije die vrede heijst ende begeert is schuldich oock vrede te geven ende te houden ; ende in dijen vrede sijn medebegrepen[153] de vrinden ende maechden ten beijden sijden; ende oft sij d'een den anderen, oft hunne vrinden ende maegen, dijenniettegenstaende misseijden oft misdeden, souden worden gestraft als vredebrekers.

8. Die tsijnder ontschult is geslaegen, gewont of gequetst, heeft, naer den overlast bij hem geleden, vrede ongestaeft den tijt van xxiiij uren lanck; soodat ingevalle de misdoender binnen de voorschreve xxiiij uren hem misdede, met woorden oft wercken, hij alsdan voor vredebreker gestraft soude worden.

9. Item, partijen staende tegens malcanderen in processe, mitsgaders henne taellieden ende procureurs, worden, naer de litiscontestatie in de saecke gehouden al oft sij in vrede laegen, ende dat soo lange het proces niet en is geslist met recht oft de instantie te niet gedaen.

10. Partijen die in eenen gestaeffden vrede[154] liggen moeten d'een soo wel als d'andere comen alle sesse weken, des saterdaechs tusschen drije ende vijff uren, op hennen gerechten vredach, ende vernieuwen aldaer den vrede in tegenwoordicheijt van den roijdrager ende schepenen, gevende daervan d'aenleggere ende clager den heere sijn recht.

11. Als den clager een poorter is, soo moet hij aen den heere betaelen twee grooten Brabants, ende is hij een buijtenman, vier grooten Brabants, ende dat soo lange duerende als sij in vrede liggende sijn, ende totdat sij wettelijck den selven vrede met vonnisse affgedaen oft malcanderen quytgescholden hebben.

12. Soo wie sijnen vrededach niet en hout oft voor de clocke vijff uren niet en compt ende sijnen vrede vernieuwt, verbeurt tweeëndertich stuijvers, ende soo vele vervolgende daegen als hij den vrede laet overgaen, elcx daeghs gelijcke tweeëndertich stuijvers.

13. Ende sulcke pene oft boet moet hij blijven gelden totdat hij sijnen vrede voor schepenen heeft vernieuwt ende de breucke opgeleght (d'welck hij t'alle stonden vermach te doen); te bekeeren de selve breuck halff tot

p 832

behoeff van den roeijdrager ende halff van de stadt, blijvende nochtans de vrede in sijne macht [en wesen][155].

14. Tot welcken eijnde, ende om den vrede des te scherper te onderhouden tot versekerheijt van partijen, soo worden alle saterdaegen, ten vijff uren, naerdijen den vrede is gehouden, bij den roeijdrager ende een van de secretarissen, elck in sijn register aengeteeckent de persoonen van de vredehouders die alsdan schuldich waeren te commen, soo wel degene die gecomen als niet gecomen.en sijn.

15. Ende van de gene die niet gecomen en sijn worden gemaeckt twee billetten, d'een voor de schepenen, d'ander voor den roeijdrager, opdat sij, sekerlijck wetende wie in gebreke is geweest sijnen vrede te vernieuwen, hem de boete mogen affnemen.

16. Niettemin, indien ijmant nootsake bethoonen coste voor borgemeester ende twee schepenen oft roijdrager, eer sijnen vredach gecomen waere, soude men hem sijnen vredach verstellen op sijnen gerechten vrede, naer gelegentheijt van der saecken, sonder dat hij alsdan in de boete soude gehouden zijn.

17. Item, soo wie, 't sij clager oft beclaechde, in vrede leght ende niet en is gestaeft alle sesse weken sijnen vrede te vernieuwen, mach comen voor den roijdrager ende nemen eenen jaervrede, d'welck is op sint-Jansdach in den midsomere, tusschen den negen ende elff uren voor middach.

18. Dies moet degene, die jaervrede versueckt, den roijdraeger soo vele geven, voor sijn recht, als van sesse wekens vrede binnen den heelen jaere beloopen soude, dat is den roijdrager twelff stuijvers ende voor den clercq twee stuijvers.

19. Den clager, mitsgaders de beclaechde, wesende in den jaervrede, commende ten gesetten tijde ende daege voor recht, is hij poorter, moet geven voor sijn schrijven sesse stuijvers, ende is hij vrempt, twelf stuijvers, mitsgaders oock soo vele int vuijtdoen van jaerelijcxen vrede.

20. Ende oft dengenen die in eenen jaervrede leght telcken sint-Jansdaege niet en compt sijnen vrede vernieuwen in presentie van roijdrager ende schepenen, verbeurt de pene als hiervore van seswekelijcken vrede geseght is, ende telcken daege daernaer soo vele als vore, soo langen tijt totdat hij voldaen heeft in der maniere voorschreven.

p 834

21. Die tot meerder stonden tsijnen vrede niet en compt, soo dat behoort, is hij niet vindbaer, wort, boven de pene daertoe staende, ter puijen affgeroepen, ten bijwesen van schouteth ende schepenen ; ende bij gebreke van te comen [wort gebannen][156] op een pelgrimagie tot sinte Pieter te Roomen, oft andersints ten goetduncken van de heeren.

22. Als de gequetste sieck te bedde leght, ende selver tot sijnen vrede niet gecomen en can, dan moet sijnen sone, broeder oft manspersoon hem naest van bloetswegen bestaende in sijne stede te vrede comen ende dijen vernieuwen; ende als de gequetste geene vrinden alhier en heeft, ende dat de misdoender vrempt is ende hem vertrocken heeft, dan wort den vrede versocht ende gehouden aen den heere.

23. Soo wie den anderen boven den vrede qualijcken toespraecke, injurieerde oft lasterde met woorden, verbeurt sestich guldens, ende totten dijen eene pelgrimagie tot Onse-Lieve-Vrouwe tot Milaenen, oft noch andere sestich guldens daervore; ende moet betaelen oft ruijmen binnen xxiiij uren daernaer.

24. Die boven vrede ijmanden dreijcht te slaen oft steken, bij hem selven oft anderc, verbeurt hondert guldens ende eenen wech tot Roomen, oft hondert ende vijfftich guldens daervoore, [ende moet betaelen oft ruijmen, als vore][157]; ende oft hij ijmant niet alleen en dreijchde, maer metter daet den anderen sloech oft quetste, verbeurt sijn lijff, sonder verdrach.

25. Soo wie dunckt dat sijne partije niet redens genoech en heeft oft gerecht en is om hem in den vrede te leggen ofte houden[158], mach den vredeheijsscher doen daeghen voor borgemeester ende schepenen, de welcke wijsen ende verclaeren, partijen gehoort sijnde, ofte sij schuldich sijn langer in vrede te blijven [oft niet][159].

26. Doort dagelijcx eten ende drincken [met malcanderen][160], ende soo wanneer die in vrede liggen malcanderen brengen ende wachten, wordt daermede de vrede gehouden ende[161] voor ontslagen ende quijtgeschouden, vuijtgenomen dat man en vrouwe, tegens malcanderen in vrede liggende,

p 836

mogen tsamen wel woonen, eten ende drincken ende bij een slapen, sonder naerdeel van den vrede.

27. Den clager mach altijts, alst hem belieft, mits betalende ten beijde sijden t'voorschreven recht daertoe staende, hem ende sijne partije vuijtten vrede doen, ende den beclaechde niet, ten waere bij vonnisse oft decreet van de weth; in welcken gevalle nochtans t'recht oock ter weder sijden betaelt soude moeten worden; ende soo lange t'selve niet en is gedaen, blijven partijen in vrede als voore.

TITEL VII.

VAN OORVREDE.

1. Niemant en mach ijmanden een oorvrede heijsschen tensij dat men hem tonrecht heeft overvallen oft overlast binnen de paelen van sijnen huijse, oft dat men hem elders heeft gewont, geslaegen, gestooten oft gequetst tot bloet laetens toe.

2. Item, die in eenen zesse wekens oft jaervrede liggen tegens malcanderen, oft in processe staen, soo verre d'een d'andere binnen dijen tijde dreijcht te slaen oft te evelen, alsdan is de gene die men misdaen heeft gerecht eenen oorvrede te heijsschen ende den selven te doen verborgen, al en waere daer niet anders geschiet ofte gevolcht [dan woorden ende dreijgementen, als vore][162].

3. Die selver eenen anderen eerst oploop doet ende d'oorsaecke geweest is van den gevechte, soo verre daeraff blijckt, al ist dat hij geslaegen, gewont ofte gequetst is, sonder in perijckel te sijn van sijnen lijve ende sonder eenige mincke ontfangen te hebben, die en is niet gerecht eenen oorvrede te heijschen oft den selven oorvrede te doen verborgen.

4. Soo wie eenen anderen wilt heijsschen eenen oorvrede, die moet sijn recht vervolgen ende partije doen daegen in de hooge vierschaere, om aldaer in persoone te comen en t'aenhoiren den heijsch ende aenspraecke, die hij tot dien eijnde van meijninge is te doen.

5. Ende oft partije dochte dat sij in den oorvrede niet gehouden en

p 838

waere, soo vermach hij, niettegenstaende t'voorschreve dagement, den dach van de vierschaere voor te comen ende haere wederpartije te doen daegen voor borgemeester ende schepenen in collegio, ende aldaer versuecken ende sustineren, tegens den heere oft partije, dat sij eerst ende vooral schuldich souden sijn voorts te brengen de redenen van belastinge ende waeromme de sake ter vierschaeren soude behooren.

6. Waertegens de gedaechde in sijn verantwoorden gehoort sijnde, wort alsdan in collegio bij de wethouderen sommierlijck oft in cortte kennisse genomen, ende met vonnisse beslist oft de saecke is crimineel, oft anderssints soo gelegen dat die ter vierschaere behoort gedaen ende vervolcht te worden ofte niet.

7. Ende bevonden sijnde dat de saeeke ter vierschaere behoort, ende dat dijen navolgende [jemant] eenen anderen ter hooger vierschaere heijsschende is eenen oorvrede, ende partije daertoe gedaecht is, soo moet de partije aldaer selver in persoone altijt in rechte tegenwoordich sijn, sonder bij procureur haere saecke te moghen doen bedingen, ten waere bij consente van partijen, oft dat vuijt wettige oorsaecke oft vuijt redenen anderssints met vonnisse gewesen waere.

8. Item, soo wie ter vierschaeren aengesproken wort om eenen oorvrede te sweiren ende te verborgen, soo verre partije dat versueekt, moet gevangen gaen ende blijven in hachten soo lange tot dat de saecke van den oorvrede is gewesen, ten ware dat d'andere hem consenteerde onder cautie oft anderssints te laten gaen, ofte de wethouderen anders hadden gewesen met vonnisse, naer gelegentheijt van der saeeken.

9. Dies moet d'aenleggere, soo verre den verweerdere dat versoeckt, genoechsame sekerheijt stellen voor de steencosten ende alle costen, schaeden ende interesten des verweerders, oft selver oock daervoore mede in hachten gaen, om die te betaelen, indijen bevonden wort dat hij den verweerdere t'onrechte den oorvrede geheijst heeft.

10. Die gedoempt is, oft sijne partije consenteert eenen oorvrede te doen, die moet, ten bijwesen van den schouteth ende schepenen, in de gebannen vierschaere sittende, openbaerlijck sweiren den eedt daertoe staende; ende dijen eedt ende oorvrede moet hij verborgen, alst partije versueckt, naer de qualiteijt van partijen ende gelegentheijt der saecken, ter ordonnantie van de wethouderen.

p 840

11. Den eedt die gedaen moet worden is dese : « Dat hij bij hem selven, sijne vrinden, maegen oft andere persoonen, den vrede heijsscher, sijne vrinden oft maegen niet en sal misseggen oft misdoen, in woorden [oft] wercken, heijmelijck oft openbaerlijck, in geender maniere; ende ingevalle hij ijmant wiste, die den vrede heijsscher oft sijne vrinden oft maegen misdoen, stooten, slaen oft oploop soude willen doen, dat hij dat naer sijn beste sal beletten ende hem dat goits tijts waerschouwen, opdat hij hem mach versien ende daeraff weten te wachten, op soenbrake ende vredebrake. "

12. Item, partijen alsoo in oorvrede liggende en moghen malcanderen niet lasteren oft injurieren, dreijgen oft eenigen oploop doen, noch doen doen, in woorden noch in wercken, op verbeurte van lijff ende goet, sonder verdrach; ende duert den selven oorvrede ende eedt soo lange totdat partijen malcanderen deshalve hebben quijtgescholden, oft dat d'oorvrede bij vonnisse is affgedaen.

TITEL VIII.

VAN DEN SOENE.

1. Soo wanneer ijmant eenige neerlaege heeft gedaen, die moet mette naeste vrinden van den afflijvighen, die tselve volgende deser stadts rechten toestaet, hem vereenigen ende doen den montsoen in der maniere hiernaer verhaelt, aleer hij deshalven met den officier mach verdraegen oft daeraff [abolitie][163] oft vergiffenisse te hove vercrijgen, opdat eenijgelijck mach weten het leetwesen, dwelck hij van alsulcken daet is hebbende, ende daeraff nemen exempele.

2. D'outste sone is montsoender van den vader alleene, ende de soenpenningen behooren den outsten sone alleene toe; ende alsser geenen sone van den dooden en is, alsdan is den outsten broeder van den afflijvigen alleen den montsoender; ende als den dooden geenen broeder en heeft, alsdan is den vader van den dooden den montsoender

3. Wanneer den doode geenen sone, broeder noch vader en heeft

p 842

levende, dan is de montsoender de manspersoon, t'sij jonck oft out, die hem aldernaest bestaet van bloets wegen van sijne vaderlijcke sijde ; ende d'outste van velen in gelijcken grade is altijt den montsoender.

4. Als ijmant anders als den sone montsoender is, ende datter dochters oft andere vrouwpersoonen van den afflijvigen gecomen sijn, heeft den montsoender een derden deel van de penningen, ende d'andere twee derden deelen volgen de vrouwpersoonen; ende oft daer geen dochter oft andere naercomelingen en waeren, maer wijff oft susters, souden de soenpenningen gaen halff ende halff.

5. Soo wanneer daer geene dochters oft naercommelingen, noch oock wijff oft susters van den afflijvigen en sijn, soo heeft den montsoender de penningen altijts alleene, sonder dat d'andere vrinden, al waeren sij den afflijvigen oock naerder bestaende, daerinne paert oft deel sijn hebbende.

6. Item, de vrinden ende maegen, ende oock mombooren van eenen montsoender die onder sijne jaeren is, mogen den soen maecken, maer dijen soen mach den montsoender, als hij meerder van jaeren is, van weerden houden, believet hem, oft mach den selven weijgeren ende breken, dunckt het hem goet, dwelck int soenstuck alsoo wordt vuijtgedruckt.

7. Dies moet alsulcke montsoender, soo wanneer hij den soen wiltbreken, partije wederkeeren de betaelde penningen, metten verloope van dijen; ende dat doende staet hij op sijn geheel, al oft dijen soen niet gemaeckt en waere geweest, alwaert oock dat de weesmeesters daerinne alvoren hadden geconsenteert.

8. Maer als de mombooren van eenen onmondigen oft onbejaerden montsoender peijs ende soen maecken bij decreet van borgemeester ende schepenen van de stadt, dijen soen en mach den montsoender, meerder van jaeren sijnde, niet herroepen noch breken.

9. De lange roede vermach, volgende d'out hercomenen[164], te stellen ende bewettigen eenen clercq, die, onder den eedt in handen van hem gedaen, moet boeck ende register houden van alle soenen die men ter saecken van eenich dootslaegen is doende.

10. Item, stelt ende ordonneert oock sesse persoonen, wesende borgers

p 846

deser stadt, van goeden, gelijcken[165] naeme ende faeme ende van peijselijck leven, die in handen van de lange roede doen de gelofte van dat sij als kieslieden ende goede mannen hun sullen gebruijcken int feijtende makenvan den soene, ende dat se hem al te kennen geven sullen ende aenbrengen wiens[166] den soene aengaen ende raecken mach, ende dat sij int feijt van den soene hun leeffdaegen lanck niet doen noch voorstellen en sullen sonder sijne wete, ofte consent.

11. Van welcke kieslieden[167] ende gelofte van kieslieden den gesworen clercq kennisse ende boeck is houdende, gelijck hij oock doet van de gene die naer d'afflijvicheijt van een van de ses kieslieden in sijne plaetse wort gecosen ende gestelt; ende sonder toedoen ende bijwesen van de selve kieslieden, oft ijmanden van hun, en mach men niet verstaen tot onderlinge tusschenspreken van eenen toecomenden soene.

12. Hierinne verstaen, dat elck van partijen in ende tottet maecken van den soene, indijent hem belieft, wel mach kiesen ende nemen eenen goeden vrindt, sijnde ingesetenen deser stadt, tsij vremde oft maeschap boven den vierden graet bestaende, om met ijmant van de ses gestelde kieslieden te mogen verstaen als goede mannen[168] tot verleeninge[169] van den soene ende van de soenpenningen [metter daet eenichsints aencleeft][170].

13. Ende naerdijen dat bij vrinden ende maechden ten weder sijden, bij toedoen van ijmanden van de kieslieden, de saecke soo verre is gebrocht dat sij vereenicht sijn nopende den soen, voetval ende soenpenningen, soo sluijten sij onderlinge waer ende wanneer men den voetval doen sal, daervan de doode sijde de keuse heeft; ende moet men den roijdrager oft sijnen gesworen clercq alsdan de wete daeraff doen, om dijenvolgende goets tijts over het soenstuck te mogen staen.

14. Ten bestemden tijde, soo compt vuijt eene camer daernaest bequaem wesende de misdadige in lijne laeckenen, bervoets ende bloots hooffs, metten

p 848

halm, dat is een stroijken in sijne gevoude handen, oft ten minsten in sijne cleederen, met eenen halm in sijne handen, bloots hoofts, soo wanneer sulcx bij de goeden mannen is overcommen, sijnde altijts vergeselschapt metten roijdrager hebbende de lange roede in sijne handt, ende over beijde sijden met een van de goede mannen blijvende stil staen.

15. Daer tegensover [, soo verre][171] dat men den clerck gevuechelijck mach hooren spreken, staet den misdoender[172] ende vrinden van der dooder sijden, gecleet met rouwecleederen ende rouwcapruijnen op henne hoofden, ende tusschen de partijen, omtrent drij oft vier schreden tegensover den misdadigen staet den clerck, ende begint de vrinden aen te spreken, liggende alsdan de misdadige op sijne kniën, ende bidt oijtmoedelijck de vrinden van den afflijvigen vergiffenisse, om de passie Ons Heere Jesu-Christi wille, brengende daertoe alle oijtmoedige manieren van bermherticheijt[173] te bidden soo hij best can [, biddende ten lesten om te hebben van de vrinden een teecken van bermherticheijt, een werff, twee werff ende derde werff][174].

16. Het teecken gesien hebbende, compt de lange roede metten misdadigen naerder, ende bidt wederom den clerck soo bermhertich als hij best can totte de derde reijse, ende dan compt den misdadigen, ende bij oorlove ende teecken van de vrinden, cust den montsoender aen sijnen mont, ende alsdan leest den geswooren clercq vutten geschrifte het soenstuck; daervan hij oock moet houden behoorelijck register. Ende tselve volbrocht sijnde, soobant den roijdrager den voorschreven soen met eenen soenvrede in der maniere naervolgende[175]:

17. « Hoort, goede mannen, wat ick hier[176] gebiede van mijns genadichs heeren ende van der stadts wegen. Ick gebiede hier[177] ban ende vrede van

p 848

us vaders wegen, van us moeders wegen, van us broeders ende susters wegen, van us ooms ende moijens wegen, van us neven ende nichten wegen[178], ende van allen den genen die van bloets wegen aencleven mogen, het sij geboren oft die geboren souden mogen worden, alsoo verre den wint waeijt ende den regen spreijt, soo gebiede ick ban ende vrede, een werff, anderwerff, derde werff, vierde werff over recht, dat gij d'een den anderen hierboven niet en misdoet, noch doet misdoen, in woorden noch in wercken, heijmelijck noch openbaerlijck, bij u selven oft ijmant anders; ende oft gij hierenboven ijet misdeet oft deet misdoen, dat soude sijn op soenbrake ende vredebraecke, [ende daerenboven soude men van wegens ons genadichs heeren des hertochs van Brabant rechten oft doen rechten, gelijck men over een soenbreker en vredebreker] (1)schuldich waer te rechten naer den ouden lantrechte. Aen de omstaenders gedraege ick mij, dat ick de vrede aldus gedaen ende gebroken[179] hebbe. "

18. De soenpenningen moeten recht op hennen dach dat die geloeft sijn sonder vuijtstel betaelt worden, oft anderssints, bij gebreke van dijen, is den soender gehouden het dobbel te betaelen, oft daervoore op den Steen gevangen gaen; ende heeft hij borge gestelt, de selve is schuldich die te voldoen binnen den derden daege na den valdach [oft op gelijcke pene][180].

19. Een montsoender en is niet gehouden met de soenpenningen de schulden van den dooden te betaelen, dan alleenlijck tmeestergelt van den chirurgijn ende medecijn, ten waere dat hij hem droege als erffgenaem van den dooden.

20. Alsser vele persoonen strijtgierich geweest hebben, daer eenen dootslach ende[181] ander misdaet is gebeurt, ende d'een van hen maeckt peijs ende soen metten gequetste oft montsoender, in dijen soen oft peijs worden begrepen alle de gene, die mede strijtbaer hebben geweest, want soen ende peijs van den eenen is alhier soen ende peijs voor alle de andere, ten waere het anders waere besproken.

---

[1] Au lieu de ende, lisez oft, comme dans le manuscrit de la Commission.

[2] Au lieu de: alle misdadige feijten, le manuscrit de la Commission dit: alle misdaden.

[3] Manuscrit de la Commission.

[4] Manuscrit de la Commission.

[5] Au lieu de: Maer in andere saecken en mach men, le manuscrit de la Commission dit simplement: maer men mach, etc.

[6] Tome III, p. 62.

[7] Au lieu de: ijmant, lisez: nijemant, comme dans le manuscrit de la Commission.

[8] Manuscrit de la Commission.

[9] Au lieu de: productie, le manuscrit de la Commission dit: proceduere.

[10] Au lieu de : gehouden, lisez: gevonden, comme dans le manuscrit de la Commission.

[11] Ce de peut être supprimé, comme dans le manuscrit de la Commission.

[12] Manuscrit de la Commission.

[13] Manuscrit de la Commission, et celui-ci dit: geldboete, « amende pécuniaire, » au lieu de verbeurte.

[14] Manuscrit de la Commission.

[15] Au lieu de: wort eerst bij de weth geslist, le manuscrit de la Commission dit : wordt de questie oft geschil.

[16] Au lieu de: bij, lisez: op, comme dans le manuscrit de la Commission.

[17] Au lieu de : wijsende, le manuscrit de la Commission dit abusivement: wesende.

[18] Le manuscrit de la Commission n'a pas les mots : oft costen.

[19] Manuscrit de la Commission.

[20] Au lieu de: om, le manuscrit de la Commission a : ende.

[21] Cet ende doit être supprimé, et remplacé par une virgule, comme dans le manuscrit de la Commission, et comme plus bas.

[22] Au lieu de: ende, lisez : oft, comme dans le manuscrit de la Commission.

[23] Manuscrit de la Commission.

[24] Au lieu de : ende gebeurt, lisez; oft verbeurt, comme dans le manuscrit de la Commission.

[25] Le manuscrit de la Commission dit seulement: oft hunne dienaers.

[26] Manuscrit de la Commission.

[27] Au lieu de : geen, lisez: een, comme dans le manuscrit de la Commission.

[28] Au lieu de: ende, lisez: oft, comme dans le manuscrit de la Commission.

[29] Au lieu de: daerop, lisez: daeraff, comme dans le manuscrit de la Commission.

[30] Manuscrit de la Commission.

[31] Manuscrit de la Commission.

[32] Au lieu de : tot sijnen last, le manuscrit de la Commission dit : tot laste van sijnen persoon.

[33] Manuscrit de la Commission.

[34] Au lieu de: te doen, lisez: gesien, comme dans le manuscrit de la Commission.

[35] Cet aff doit être supprimé et ne se trouve pas dans le manuscrit de la Commission.

[36] Au lieu de: vroegen, " accuser, " le manuscrit de la Commission dit encore vangen, « arrêter ».

[37] Au lieu de ende, lisez : oft, comme dans le manuscrit de la Commission.

[38] Manuscrit de la Commission.

[39] Au lieu de: maechden, lisez: maegen, comme dans le manuscrit de la Commission.

[40] Au lieu de : om, lisez: oft, comme dans le manuscrit de la Commission.

[41] Au lieu de: sluijten, lisez: sluijters, comme dans le manuscrit de la Commission.

[42] Manuscrit de la Commission.

[43] Manuscrit de la Commission.

[44] Au lieu de: oft le manuscrit de la Commission a : ende.

[45] Le mot oft manque ici dans le manuscrit de la Commission.

[46] Au lieu de : om saecken, le manuscrit de la Commission dit : om oorsaeken.

[47] Manuscrit de la Commission.

[48] Au lieu de: ende, lisez : oft, comme dans le manuscrit de la Commission.

[49] Le scribe du manuscrit de la Commission a abusivement interverti les deux moitiés de cet article.

[50] Cet ende doit être supprimé, et n'est pas non plus dans le manuscrit de la Commission.

[51] Au lieu de: oft anderssints, " ou autrement ", le manuscrit de la Commission porte: oft crediteur, " ou créancier ".

[52] Les deux manuscrits ont: voorvallen, mais il faut lire: vervallen.

[53] Au lieu de : ter scherper examinatien, « à la question rigoureuse, " le manuscrit de la Commission dit: ter bancke, " sur le banc (de torture), " ce qui est la même chose.

[54] Au lieu de: sonder dat men... vermach te bedwingen, « sans qu'on puisse contraindre, » le manuscrit de la Commission dit: sonder dat men... is gewoon te bedwingen te doen, etc., sans que l'on ait coutume de contraindre à faire, etc. »

[55] Manuscrit de la Commission.

[56] Manuscrit de la Commission.

[57] Manuscrit de la Commission.

[58] Le manuscrit de la Commission dit : omstanden.

[59] Le mot: misschien, " peut-être, " manque dans le manuscrit de la Commission.

[60] Au lieu de stavelt (stamelt, balbutie), le manuscrit de la Commission dit : flaumeert [flauweert], faiblit).

[61] Le mot eijgen, " propre, " n'est pas dans le manuscrit de la Commission, et ne doit pas y être.

[62] Au lieu de: hiervoore, " ci-dessus, " lisez : hiernaer, " ci-après, " comme dans le manuscrit de la Commission.

[63] Les mots: oft ontkentenisse, « ou les dénégations, » ne sont pas dans le manuscrit de la Commission.

[64] Au lieu de: ende, le manuscrit de la Commission dit ofte.

[65] Lisez : t'soo, comme dans le manuscrit de la Commission.

[66] Au lieu de: ende, lisez : als, comme dans le manuscrit de la Commission.

[67] Manuscrit de la Commission.

[68] Au lieu de : medehelpers, le manuscrit de la Commission dit : medeplegers.

[69] Au lieu de : gedaen, lisez : gehouden, comme dans le manuscrit de la Commission.

[70] Manuscrit de la Commission.

[71] Manuscrit de la Commission.

[72] Au lieu de: hulpich, le manuscrit de la Commission dit: behulpich.

[73] Manuscrit de la Commission.

[74] Au lieu de: moet men, le manuscrit de la Commission dit: moeten sij.

[75] Au lieu de : ende, lisez: oft, comme dans le manuscrit de la Commission.

[76] Manuscrit de la Commission.

[77] Au lieu de : oft, le manuscrit de la Commission dit : ende.

[78] Au lieu de : oft, le manuscrit de la Commission dit : ende.

[79] Au lieu de : onnaturelijcke misdaden, les Coutumes dites Impressae ont: luxurie tegens nature.

[80] Manuscrit de la Commission.

[81] Au lieu de: herdaen, le manuscrit de la Commission dit: gedaen.

[82] Au lieu de: ende bevelhebbers, « et mandataires, " lisez, comme dans le manuscrit de la Commission, ofte bevelgevers, " ou commettants.

[83] Manuscrit de la Commission.

[84] Manuscrit de la Commission.

[85] Les mots : groot vermoeijen ende ne sont pas dans le manuscrit de la Commission.

[86] Les mots : oft straffbaere, littéralement : " ou punissables, qui méritent un châtiment, " ne sont pas dans le manuscrit de la Commission.

[87] Manuscrit de la Commission.

[88] Les mots: oft populaire, ne sont pas dans le manuscrit de la Commission.

[89] Manuscrit de la Commission.

[90] Au lieu de: beteringe, « réparation, » le manuscrit de la Commission dit moins bien : betalinge, " payement. "

[91] Au lieu de: hun, lisez: sijn.

[92] Manuscrit de la Commission.

[93] Ce qui est entre parenthèses manque dans le manuscrit de la Commission.

[94] Le manuscrit de la Commission dit simplement : als den gevangene van aentastinge oft gevanckenisse is ontslaegen.

[95] Au lieu de : vrijheijt, « liberté ou franchise, » le manuscrit de la Commission dit: veijlicheijt, " sécurité. "

[96] Manuscrit de la Commission.

[97] Au lieu de: overleth, lisez, comme dans le manuscrit de la Commission : onverleth.

[98] Le mot : oft manque dans le manuscrit de la Commission.

[99] Manuscrit de la Commission.

[100] Le mot: heere, manque dans le manuscrit de la Commission.

[101] Manuscrit de la Commission.

[102] Manuscrit de la Commission.

[103] Manuscrit de la Commission.

[104] Cet article est entièrement tronqué dans le manuscrit de la Commission.

[105] Manuscrit de la Commission.

[106] Au lieu de : vrijheijt, " liberté, franchise, " le manuscrit de la Commission dit : veijlicheijt. « sécurité. »

[107] Manuscrit de la Commission.

[108] Manuscrit de la Commission.

[109] Au lieu de : segghe, le manuscrit de la Commission dit: legghe.

[110] Manuscrit de la Commission.

[111] Au lieu de: ende, lisez; van de, comme dans le manuscrit de la Commission.

[112] Manuscrit de la Commission.

[113] Manuscrit de la Commission.

[114] Manuscrit de la Commission.

[115] Manuscrit de la Commission.

[116] Les mots: of betichtinge, manquent dans le manuscrit de la Commission.

[117] Manuscrit de la Commission.

[118] Au lieu de: presentie, le manuscrit de la Commission dit: tegenwoordicheijt.

[119] Les mots placés entre crochets manquent dans le manuscrit de la Commission.

[120] Le mot: belijt ou verlijt (verleijt, verlijdt, verlijden), manque dans le manuscrit de la Commission

[121] Le manuscrit de la Commission dit: bij den officier secretaris als greffier, etc.

[122] Au lieu de: beslut, lisez, comme dans le manuscrit de la Commission : beschut, ou beschudt.

[123] Manuscrit de la Commission.

[124] Au lieu de: vraechde, lisez, comme dans le manuscrit de la Commission: vraege.

[125] Au lieu de: bedinght, le manuscrit de la Commission dit: gedingt.

[126] Manuscrit de la Commission.

[127] Manuscrit de la Commission.

[128] Manuscrit de la Commission.

[129] Au lieu de: vuijtstellen, le manuscrit de la Commission dit: vorsten.

[130] Les mots: ende beraet, manquent dans le manuscrit de la Commission.

[131] Manuscrit de la Commission.

[132] Manuscrit de la Commission : gevuijt.

[133] Manuscrit de la Commission.

[134] Manuscrit de la Commission: vierschaerdach.

[135] Manuscrit de la Commission.

[136] Manuscrit de la Commission.

[137] Au lieu de : oft, le manuscrit de la Commission dit : ende.

[138] Les mots placés entre crochets ne sont pas dans le manuscrit de la Commission.

[139] Au lieu de : ende, le manuscrit de la Commission dit ofte.

[140] Manuscrit de la Commission.

[141] Le manuscrit de la Commission dit mieux, avec la même omission, toutefois, du mot [dat] : hij tselve doe ende stae, etc.

[142] Au lieu de: voor rechte, le manuscrit de la Commission dit : te rechte.

[143] Au lieu de : die, lisez: dies, comme dans le manuscrit de la Commission.

[144] Manuscrit de la Commission.

[145] Manuscrit de la Commission: ongelast.

[146] Au lieu de : hun hebben, lisez: hem heeft, comme dans le manuscrit de la Commission.

[147] Les mots placés entre crochets ne se trouvent pas dans le manuscrit de la Commission.

[148] Manuscrit de la Commission.

[149] Manuscrit de la Commission.

[150] Manuscrit de la Commission.

[151] Au lieu de: wedersegger, le manuscrit de la Commission dit abusivement: segger.

[152] Au lieu de vrede heijscht, lisez, comme dans le manuscrit de la Commission : vrede heijschende.

[153] Au lieu de: medebegrepen, le manuscrit de la Commission dit abusivement : medebrengende.

[154] Au lieu de: gestaeffden vrede, « trève confirmée, » le manuscrit de la Commission dit abusivement: ongestaeffden vrede, trève non confirmée. »

[155] Manuscrit de la Commission.

[156] Manuscrit de la Commission.

[157] Les mots placés entre crochets ne sont pas dans le manuscrit de la Commission.

[158] Au lieu de: houden, le manuscrit de la Commission a: heijsschen.

[159] Manuscrit de la Commission.

[160] Manuscrit de la Commission.

[161] Cet ende est de trop et n'est pas non plus dans le manuscrit de la Commission.

[162] Manuscrit de la Commission.

[163] Manuscrit de la Commission.

[164] Au lieu des mots : d'out hercommene, « l'ancienne tradition » le manuscrit de la Commission dit: doude costume, « l'ancienne coutume. »

[165] Au lieu de: gelijcken, lisez: eerlijcken, comme dans le manuscrit de la Commission.

[166] Wiens, lisez : wes; le manuscrit de la Commission dit abusivement : wie.

[167] Au lieu de: kieslieden, « arbitres, » le manuscrit de la Commission dit: kiesinge, " arbitrage. "

[168] Les mots: als goede mannen, « comme arbitres, " semblent être de trop, et ont même été biffés dans le manuscrit de la Commission.

[169] Au lieu de: verleeninge, lisez: vereeninge, comme dans le manuscrit de la Commission.

[170] Ce qui est placé entre crochets manque dans le manuscrit de la Commission, et au lieu de : metter daet, il faut lire: met datter.

[171] Manuscrit de la Commission.

[172] Au lieu de : misdoender, « délinquant, » comme portent les deux manuscrits, sauf que, dans le manuscrit de la Commission la particule mis a été légèrement effacée, il faut lire: montsoender, « réconciliateur. »

[173] Au lieu de: van bermherticheijt, le manuscrit de la Commission a: om hertelijck.

[174] Ce qui est placé entre crochets forme un article séparé dans le manuscrit de la Bibliothèque royale, contrairement à celui de la Commission et contrairement aussi aux coutumes antérieures.

[175] Cette dernière phrase et la première de l'article suivant forment un article séparé dans le manuscrit de la Commission.

[176] Au lieu de: hier, " ici ", le manuscrit de la Commission dit: segge ende gebiede, " dis et ordonne. "

[177] Au lieu de: ick gebiede hier, lisez: soo gebiede ick hier, qui est l'ancienne formule, observée dans le manuscrit de la Commission, et dans les coutumes antérieures.

[178] Les mots : van us neven ende nichten wegen, " au nom de vos neveux et nièces, » ne sont pas dans le manuscrit de la Commission.

[179] Au lieu de: gebroken, le manuscrit de la Commission a : gebonden, mais il faut lire: geboden.

[180] Ce qui est placé entre crochets manque dans le manuscrit de la Commission.

[181] Au lieu de : ende, lisez: oft, comme dans le manuscrit de la Commission.