p 298
DERDEN DEEL
VAN RECHTEN DE GOEDEN AENGAENDE, ENDE BIJ WAT MANIEREN DIE VERCREGEN WORDDEN.
Titel I.
VAN VERSCHEIJDENTHEIJT VAN GOEDEN.
1. Binnen
dese stadt van Antwerpen worden de goeden verdeijlt in tweederhande manieren;
eerst, in haeffelijcke, haeffdeijlige ende niet haeffelijcke goeden[1],
onruerende oft erffgoederen, ende actien ende credieten oft gerechtichheden,
ende openstaende schulden.
2.
Onder have ende ruerelijcke[2]
goeden compt allent gene hem ruert [ende beweecht][3],
oft geruert can worden, niet eertvast oft nagelvast sijnde, noch geschickt, om
altijt ter plaetse daert is, te blijven, als: beesten gout, silver, gemunt ende
ongemunt, gevrocht oft ongevrocht, schepen, schuijten, baggen, juweelen,
alderhande coopmanschappen, huijsraet ende cleederen, hoe goet ende slecht die
sijn, ende waer die bevonden wordden.
3.
Haeffelijcke [haeffdeijlige][4]
goeden sijn, die tusschen man ende vrouwe ten scheijden van den bedde, ende in
alle andere versterffenissen gedeijlt worden als have, hoe wel die anderssints
geen have en sijn, maer oft [waeren][5]
onruerende erffelijcke goederen, oft actien ende credieten.
4.
Onrurende haeffdeijlige goeden sijn: alle huijsen, hoven, lant[6],
bempden ende gronden van erven, binnen de stadt ende vrijheijt der selver
gelegen, geen leen wesende, mitsgaders die elders sijn gelegen, daer die als
have worden gedeijlt, met allent gene daerop is, ofte wordt geseth, gemetst
ofte getimmert.
p 300
5.
Haeffdeijlige actien ende crediten sijn : die ijmant heeft ter saecken van onbesette
renten ende openstaende schulden, hoedaenich die sijn, alwaert dat de selve
schulden[7]
met borchtochte oft pant versekert ende [ofte][8]
met verloop belast waeren, mitsgaders verschenen pachten, hueren ende andere
incommen van[9] onrurende
goeden ende renten, t'sij dat die in specie van vruchten oft met gelde te
betaelen staen.
6.
Item, onder haeffdeijlige actien ende crediten sijn ende worden oock begrepen
die men heeft om, vuijt crachte van eenighe voorgaende contracten oft
handelingen, tot leveringe oft opdracht van eenige ruerende oft onruerende
goeden te commen, mitsgaders oock d'actien, om ruerende ofte onruerende haeffdeijlige
goeden als sijn eijghen te vendiceren ende [oft] (2) vervolgen.
7.
Nijet haeffdeijlige goeden sijn niet die [die niet] (2) gedeijlt en wordden als
have, maer in alle versterffenissen volgen den persoon ofte sijde vandaer die
gecommen sijn, als erffelijcke ende lijfftocht renten, t' sij dat die op
haeffdeijlige oft niet haeffdeijlige goeden, oft oock op Staten, steden, cloosters
oft andere gemeijnten sijn beseth.
8.
Item, onder de niet haeffdeijlige goederen commen alle[10]
leengoederen, oock[11]
binnen dese stadt gelegen, mitsgaders alle huijsen ende gronden van erven
buijten de stadt ende vrijheijt gelegen, daer die struijck ende sijde houden,
mitsgaders t'recht van wooninge, gebruijck ende tochte van alderhande goederen,
t' sij haeffelijcke, haeffdeijlige ende niet haeffdeijlige, waer ende tot wat
plaetsen die sijn gelegen ofte bevonden worden.
9.
Item, onder de niet haeffdeijlige goeden worden oock begrepen d'actien oft
gerechticheden, die men heeft om eenige onruerende niet haeffdeijlige goeden,
renten oft tochte als sijn eijghen goet te vendiceren ende te vervolgen.
p 302
10.
Item, alle (1) testamentelijcke oft andere dispositien van alle sijne goeden
worden begrepen alle ruerende oft [ende] (2) onruerende haeffdeijlige ende niet
haeffdeijlige goederen, actien ende crediten, ende allent gene onder den naem
van d'een oft d'ander is gecommen.
11.
Maer onder sulcke generale dispositien van alle sijne goederen, oft oock van
alle ruerende ende onruerende (3) goeden, actien ende credieten, en worden niet
verstaen begrepen te sijn eenige leengoeden, dan, die daeraff verstaet te
disponeren, moet daeraff vuijtdruckelijck vermaenen.
12.
Als ijmant heeft gedisponeert van sijne erffelijcke ende onrurende goeden, oft
oock van sijne onruerelijcke ofte erffelijcke goeden alleen, soo worden
daernaer onder [daeronder] (2) begrepen niet aleen erffelijcke goeden ende
renten, struijck ende sijde houdende, maer oock alle (4) huijsen ende gronden
van erven binnen de stadt ende vrijheijt gelegen, ende andere onruerende
haeffdeijlige goederen (5).
13.
Item, onder de dispositie van alle erffelijcke ende onrurende goeden, oft van
onruerelijcke ofte [ende] (2) erffelijcke goederen alleen, commen oock
wintmeulens ende andere wercken oft timmeragien, diemen niet en van vervueren,
sonder die vuijt oft van den anderen te doen, mitsgaders d'actien om de selve
meulens oft eenige andere onruerende, haeffdeijlige oft [ende] (2) niet
haeffdeijlige goederen als sijn eijgllen te vendiceren oft te vervolgen, als
voore.
14.
Onder de dispositie van sijne (6) have oft ruerelijcke goederen en worden niet
begrepen personele actien ende credieten, ofte vuijtstaende gerechticheden oft
schulden, maer die daeraff van meijninge is oft begeert te disponeren, is
gehouden t' selve vuijt te drucken ende bescheedelijck te verclaeren.
15.
Als ijmant heeft gedisponeert van sijne actien ende credieten, sonder ijet
anders daerbij te vuegen, die en wort, naer de [gemeijne] (2) maniere van
spreken, niet verstaen voorder gedisponeert te hebben dan van de actien
(1) Lisez, comme dans le manuscrit de la Commission: In
testamentelijcke oft andere dispositie, etc.
(2) Manuscrit de la Commission.
(3) Les mots ende onruerende « et non mobiliers " ne
sont pas dans le manuscrit de la Commission.
(4) Le mot alle « tout » n'est pas dans le manuscrit de
la Commission.
(5) Les mots ende andere onruerende haeffdeijlige
goederen « et autres biens immobiliers partageables comme des meubles » ne sont
pas dans le manuscrit de la Commission.
(6) Le mot sijne « ses » n'est pas dans le manuscrit de
la Commission.
p 304
ende
gerechticheden dije hij heeft tot eenige vuijtstaende schulden, mitsgaeders tot
hueren, pachten oft ander incommen van onruerende goeden ende renten, t' sij
dat die in specie van vruchten oft met gelde te betalen sijn, als voore.
16.
Maer soo wanneer ijmant heeft verclaert te disponeren van alle sijne actien
ende crediten, van wat natuere oft hoedaenich die sijn, alsdan worden daeronder
begrepen niet alleen d'actien tot vuijtstaende schulden, verschenen renten,
pachten oft hueren, met gelde oft in specie van vruchten te betalen, maer oock
die men heeft (1) om tot leveringe oft goedenisse van ruerende oft onruerende
haeffdeijlige ende niet haeffdeijlige goeden te geraecken.
17.
Van gelijcken worden onder de dispositien van actien ende crediten begrepen
d'actien oft gerechticheden, diemen heeft, om tot leveringe oft goedenisse van
eenige rurende oft onrurende goeden te commen, soo wanneer men heeft gemaeckt
eene generaele verdeijlinge van alle sijne goeden, laetende aen een oft twee de
ruerende ende onruerende goederen, ende aen den anderen de actien ende
credieten.
18.
Als bij de dispositie wort vermaent van haeffdeijlige goeden, soo commen
daeronder niet alleen gronden van erven ende huijsen binnen de [dese] (2) stadt
oft vrijheijt gelegen, ende de gerechtichheden om die als sijn eijgen te
vervolgen, maer oock alle personele actien ende credieten, al
waeren
die oock tot leveringe oft goedenisse [van ruerende] (2) oft onrue-
rende
goeden.
19.
Soo wanneer alleenelijck gedisponeert wort van de meubelen, en wort
niet
verstaen daeronder begrepen te sijn dan den huijsraet, dat is allent
gene
dat den testateur, oft die daervan disponeert, gehouden heeft tot
gebruijck
ende dienst van den huijse, sonder dat daeronder commen clee-
deeren
oft juweelen, oft gout oft silver, tot dagelijcx huijshouden niet
dienende.
(1) Le mot heeft « a », manque dans le manuscrit de la
Commission.
(2) Manuscrit de la Commission.
304
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
TITEL II.
VAN
OPDRACHT ENDE OVERGEVINGE VAN GOEDEN.
§ 1.
Van
onruerelijcke goederen.
1.
Een ijgelijck mach sijne goeden ende erven, soo wel leengoeden,
als
andere, gelegen binnen ende buijten de stadt ende vrijheijt int quartier
van
Antwerpen, vastelijck met schepene brieven van Antwerpen vercoopen,
vertieren,
opdraegen ende anderssints daeraff disponeren, renten, erffelijcke
ende
lijfftochten daerop vercoopen ende verlijden, ende dese [de selve] (1)
goeden
verbinden naer sijn goetduncken.
2.
Ende alsulcke goedenisse, verlijdinge oft verbintenisse alhier gedaen,
oock
van goeden buijten int quartier gelegen, hebben henne volcommen
macht,
sonder dat van noode is die ten lantrechte oft voor de bancken,
daeronder
die goeden gelegen sijn, te vernieuwen, oft octroij van de leen-
heeren
daertoe te vercrijgen.
3. Behoudelijck
dat, soo wanneer eenige leengoederen vercocht, veran-
dert
ende [oft] (1) alsoo belast worden, dese [deselve] (1) goeden alsdan
vuijtgedruckt
ende verclaert moeten worden als leengoeden, met henne
regenoten,
ende dat de secretarissen de brieven daeraff niet en mogen vuijt-
geven
oft partijen laten volgen, ten sij dat hun eerst ende voor al blijcke
dat
den leenheere van sijne heerelijcke rechten voldaen is, welcke [blijc-
kinge]
(1) de secretarissen gehouden sijn int prothocol op de marge van den
contracte
te teeckenen.
4.
Ende oft de brieven anders worden [wierden] (1) vuijtgegeven, soo
souden
de voorwaerden ende verbintenissen van onweerden wesen, ter tijt
toe
dat den leenheere metter daet van sijne heerelijcke rechten soude sijn
voldaen;
ende soo verre alsulcke leengoeden ondertusschen aen andere
wierden
vercocht, vertiert oft verbonden, oft dat daerop renten wordden
(1) Manuscrit de la Commission.
306
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
verleden
met betalinge van de heerelijcke rechten, alsulcke vercoopinge,
vertieringe
oft belastinge soude vergaen [voorgaen] (1).
5.
Die willens ende wetens leengoeden vercoopt, vertiert oft belast,
sonder,
des alvore gevraecht sijnde, vuijt te drucken ende te verclaeren
dattet
leengoeden sijn, verliest sijn leen ten behoeve van den leenheere,
maer
[naer] (1) d'vuijtwijsen van den accorde dijenaengaende gemaeckt ende
t'
privilegie daerop verleent van den hertoghe den lesten meije in den
jaere
1440.
6.
Soo geringe als eenich opdracht, vertieringe, maeekinghe [mange-
linge]
(1), overgevinge oft vertijdinge van renten voor schepenen, als voore,
behoorelijck
verleden ende bekent is, soo is ende wort den cooper ende
vercrijger
heer ende meester van de opgedragene goeden oft renten, soo
wel
aengaende het besith oft possessie daerinne de vercooper was, als
d'erffelijckheijt.
7.
Insgelijcx, soo wanneer op eenige goeden renten sijn verleden, oft dat
die
voor andere schulden rechtelijck voor schepenen sijn verbonden, soo
is
alsulcke schult oft rente terstont bepant oft beseth, alwaert dat de
selve
goeden, diemen voor schepenen van Antwerpen heeft verbonden,
niet
en waren gelegen binnen de stadt oft vrijheijt, maer int quartier, als
voore.
8.
Men en mach geenderhande onruerende oft erffelijcke goederen,
huijsen,
chijnsen oft renten, erffelijcke oft lijfftochte, binnen de stadt oft
vrijheijt
van Antwerpen gelegen, aen ijemanden opdraegen, overgeven,
vermangelen,
renten daerop bekennen noch oock voor eenige somme van
penninghen
verbonden [verbinden] (1), t' sij als pant metter minnen, oft
anderssints,
noch scheijdinge ende deijlinge van erffgoeden, renten oft
huijsen
van sterffhuijsen binnen dese stadt oft vrijheijt der selver gevallen
doen
ofte verlijden, ten sij dat t' selve geschiede ende gedaen worde van
[voor]
(1) schepenen van Antwerpen ende eenen secretaris.
9.
Ende ofter eenige opdrachten, mangelingen ofte verbintenissen van
huijsen
oft onrurende goeden ende renten, erffelijcke oft lijfftocht renten,
oft
oock scheijdingen ende deijlingen van sterffhuijsen binnen dese stadt
oft
vrijheijt van Antwerpen gelegen. elders oft anderssints dan voor sche-
(1) Manuscrit de la Commission.
308
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
penen
van Antwerpen waeren gedaen oft verleden, daerdoor en is, noch en
wort
vercregen eenich recht van erffelijckheijt oft pandtschappe, maer wel
alleenelijck
actie personeel tegens den verlijder, tot voldoeninge [volvue-
ringe]
(1) van sijne gelofte, ende om van nieuws voor schepenen van
Antwerpen
alsulcke verlijdinge te doen.
0.
D'welck oock plaetse grijpt, alwaert dat alsulcke contracten,
opdrachten
oft verbintenissen geschieden in den raede van Brabant, ende
oversulcx
worden oock de coopers van erffgoederen binnen dese stadt ende
vrijheijt
gelegen, die bij executie oft decreet van [den] (1) raede van Brabant
worden
vercocht, daerinne voor de weth deser stadt gegoeijt.
11.
Item, [al] (1) ist dat ijmant eenige erffbrieven, rentbrieven ofte huer-
cedullen
in handen sijn gestelt, oft dat hem eenige verschenen renten,
hueren,
pachten oft staende vruchten voor notaris ende getuijgen opge-
dragen
ende verbonden sijn, soo en crijcht hij daerdoor geen recht van
eijgendom
oft pantschap totte goeden oft renten, oft oock totte loopende
huere,
onverschenen renten oft vruchten, maer om die vastelijck op te
draegen
oft [te] (1) verbinden, moetmen daeraff behoorelijcke vertijdenisse
voor
schepenen, als vore, doen.
12.
Als ijmant eenich goet oft renten doet bebrieven oft bellen [stellen] (1)
op
ijmants anders naem, ende dat de gene die in de brieven is bekent,
t'
selve goet oft renten rechtelijck verpandt oft overgeeft, soo en heeft den
eijgenaer
ter saecken van dijen geen vervolex [vervolch] (1) oft vendicatie
tegens
den genen dije ter goeder trouwen daertoe is gecommen, maer blijft
alleenelijck
sijne actie behoudende tegens den genen die hij sijn goet oft
renten,
als voore, heeft betrouwt.
13.
Houwelijcxe voorwaerden, testamenten ende codicillen, inhoudende
eenige
makinge, vertieringe ofte belastinghe van onrurende goeden oft
renten
(geen leen wesende), al en sijn die niet voor schepenen bekent, sijn
van
sulcker weerden ende crachte al oft die voor schepenen verleden waren,
oock
niettegenstaende datter geene overleveringe van brieven van de selve
erffgoeden
oft renten en is gedaen geweest.
14.
Ende daeromme, de gene die bij houwelijcxe voorwaerde, testamente
oft
anderen vuijttersten wille, eenige renten ofte andere bepandinge, oft
(1) Manuscrit de la Commission.
310
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
huijsen
oft erven is verleden ofte bekent, mogen, vuijt crachte van dijen, op
de
selve huijsen oft erven oock leveringe nemen, ende daerop hen vervolch
doen,
sonder dat daertoe schepene bekentenisse ofte ander bescheet dan het
testament
oft houwelijcxe voorwaerde van noode is.
15.
In vercoopingen, opdrachten oft verbintenissen van huijsen ofte
gronden
van erven, moeten alle voorgaende commeren ende lasten [ren-
ten]
(1) bescheedelijck vuijtgesteken worden, opdat een ijgelijck van de
rentieren
oft andere (2) bepande crediteuren vuijtte goedenissen, opdrachten
ende
dachcedullen [daechcedullen] (1) mach weten oft sijne rente oft schult
vuijtgesteken
is ofte niet.
16.
Ende oft ijmant t'selve niet en hadde gedaen, t'ware dat hij van de
lasten
oft verbintenissen wetenschap hadde gehadt ofte niet, soude gehouden
sijn
partije de schade aff te draegen ende den pant datelijck daeraff te
suijveren;
ende oft sulcx bedriegelijck waere geschiet, soude daerenboven
worden
gestraft gelijck onder den titel van Bannissementen ende lijffstraffe
wort
geseght,
17.
Maer [Naeckt] (1) vuijtstecksel van chijns oft rente en heeft [geeft] (1)
geen
recht oft verlijdinge van chijns oft rente, noch en verandert de nature
oft
eerste gesteltenisse van de verleden ende vuijtgesteken chijnsen oft renten
niet,
om den chijns oft rentsheffer meerder oft minder recht te geven dan
hij
in der waerheijt heeft, gelijck onder den titel van Chijnsen ende renten
oock
wort geseght.
18.
Soo wanneer nochtans den vercooper eenige chijnsen ofte renten
vuijtgesteken
heeft, diemen naemaels bevint op den pant niet te staen, oft
gequeten
te sijn, soo is den cooper gehouden de vercooper goet te doen
t'gene
den pant des te weerdiger is, t'sij hem te kennen [t'sij hem beken-
nende]
(1) gelijcke renten op den pant, oft hem betaelende de hooftsomme
der
selver.
19.
Van gelijcken, als de vercooper heeft eenige chijnsen oft renten
vuijtgesteken
oft [als] (1) ontquijtbaer, oft als heerelijcken chijns, oft
anderssints
van [met] (1) beswarelijcker wesen, dan die in der waerheijt
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le mot andere n'est pas dans le manuscrit de la
Commission, et n'est pas nécessaire.
312
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
worden
bevonden, soo moet den cooper hem naer avenant oock goet doen
de
meerdere weerde van den pant, ten seggen van de weth.
20.
Als de coopcedulle oft goedenisbrieff inhoudt bescheedelijck vuijt-
stecksel
van sekere erffelijcke rente, mette clausule : « naer luijt van de
schepenen
brieven daer aff sijnde, » soo moet den cooper de selve renten
dragen,
sonder cost oft last des vercoopers, quijtbaer tegens den penninck
sesthiene.
21.
Maer indijen datmen naermaels bevondt de selve renten [rente] (1)
onquijtbaer
te sijn, oft swaerder gequeten te moeten wordden dan tegens den
penninck
sesthiene, oft vrij te sijn van alle hondertste, twintichste (2),
thienste,
vijffste oft diergelijcke penningen, die alnoch onbetaelt souden sijn,
t'selve
is den vercooper gehouden den cooper aff te draegen, ten goetduncken
van
de weth.
22.
Want en strijckt [streckt] (1) haer de voorschreve clausule : " naer
luijt
van schepene brieven daeraff sijnde, » niet voorder dan tot verseke-
ringhe
van dat alsulcke renten op den pant sijn vuijtgaende, ende niet van
de
beswaerelijcke gesteltenisse van de selve rente, ten ware nochtans dat den
cooper
de brieven, waertoe men hem gedraecht, te vorens gesien, gelesen
oft
hooren lesen hadde, oft dat hem anderssints de voorschreve naerdere
belastingen
te kennen gegeven waeren.
23.
Alle servituijten, medepantschappen ende dijergelijcke beswarelijcke
lasten,
moeten oock bescheedelijck ende int besonder in de coopcedulle oft
goedenisse
vuijtgesteken ende vercleert worden, ende niet allcenelijck mette
voorschreve
clausule generael: " naer luijt van de schepene brieven daeraff
sijnde.
»
24.
Ende oft den vercooper eenige servituijten oft andere beswaerelijcke
lasten
willens ende wetens bescheedelijck niet en hadde vuijtgedruckt,
soo
soude hij deshalven worden gestraft, ende oock aengesproken mogen
worden
tot voldoeninge [vergeldinge] (1) van de mindere weerde van den
pant,
oft tot scheijdinge van den coop oft contracte, naer gelegentheijt van
der
saecken.
25.
Ter contrarien, indijen de vercooper eenige servituten, medepant-
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le mot twintichste, « vingtièmes, " n'est pas
dans le manuscrit de la Commission.
314
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
schappen
oft diergelijcke lasten hadde vuijtgesteken, datmen namaels bevont
op
den pant niet te staen, soude den cooper (1) gehouden sijn de meerdere
weerde
van den pant den vercooper oock goet te doen, te seggen [ter
seggen]
(2) van de weth.
26.
Als ijmant vercoopt een huijs oft gront van erffve, vuijtstekende
eenen
commer, die den cooper dragen moet, met clausule: dat sulcken huijs
oft
grondt met sijne toebehoorten blijft medepant over de [eene] (2) rente
toebehoorende
eenen derden, diemen jaerlijcx vuijt een ander huijs oft grondt
betaelen
moet, sonder des versochts [vercochten] (2) huijs oft gront ende
toebehoorten
cost, last oft schade, naer inhout van de brieven, ende anders
niet,
daerbij en verbint den vercooper hem niet, dat alsulcke betaelinge
metter
daet sal geschieden, maer alleen dat den pant oft besitter van dijen
daertoe
is gehouden.
27.
Ende daeromme, al ist dat alsulcke derde persoon, midts den gebreke
van
den besitter van den pant, daervuijt sijne rente jaerlijcx betaelt moeste
worden,
voor de voldoeninge van den achterstel daernaer vuijtwint den
vercochten
medepandt, soo en mach nochtans den cooper, vuijt crachte
van
de voorscheve clausule, sijne beschadicheijt niet verhalen op den ver-
cooper,
ten sij dat den vercooper de rente sijnder [tsijnen] (2) laste hadde
genomen
op den pant, die hij was behoudende, mits dat alsulcke clausule
alleenelijck
is een naeckt vuijtstecksel ende designatie van den commer,
daervore
thuijs oft erve mede verbonden is.
28.
Die eenige erven oft huijsen coopt, die te vorens met vuijtgesteken
chijnsen
oft renten belast sijn, en is ten [in den] (2) respecte van den ver-
cooper
niet gehouden te betaelen t' verloop van de selve chijnsen oft renten
geloopen
voor date van den coop oft goedenisse, al ist dat de betaelinge
van
dijen is vervallen naer date van den selven coop, ofte goedenisse; maer
is de
vercooper schuldich de selve te betalen naer rate van den tijde dat die
daer
te vorens verloopen sijn.
29.
Den vercrijger oft cooper van eenige huijsen oft gronden van erven
moeten
[moet] (2) volgen al datter eertvast, nagelvast, wortelvast oft anders-
(1) Le manuscrit de la Commission dit : soude de cooper
niet gehouden sijn, etc., " l'acquéreur ne serait
pas obligé, etc., " version qui est contredite par
le mot oock « aussi », qui suit, ainsi que par la clause finale:
ter [ten] seggen van de weth, « à l'arbitrage du
magistrat ».
(2) Manuscrit de la Commission.
316
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE,
sints
gemaeckt is, dienende totten huijse oft erffve, om aldaer te blijven,
den
vercooper oft opdrager toebehoorende, ende ofter ijet waere d'welck
een
ander toebehoorde, ende den cooper niet en waere vuijtgesteken, soude
hem
daervan de weerde goet gedaen moeten wordden.
§ 2.
Overgevinge,
vertijdinge oft cessie van ruerelijcke goeden ende schulden.
30.
Een ijgelijck mach sijne have oft ruerelijcke goederen, waer oft tot
wat
plaetse die oock sijn, voor schepenen, notaris ende getuijghen, onder
sijn
hantschrift oft anderssints vuijtterhant sonder geschrift, aen een ander
vercoopen,
overgeven oft [ende] (1) verbinden ende daerbij [daervan] (1)
den
selven volcommen meester maecken, oft pantschappe geven van de
selve
goeden, mits die datelijck overleverende, ofte ijet anders doende
daerdoore
hij die vuijt sijne handen laet gaen ende stelt in de macht van
den
genen aen den welcken hij die vertiert oft verbindt.
31.
Ende oft een eijgenaer de vercochte oft verbonden goeden nijet en
hadde
overgelevert, oft andersints gestelt in de macht van den gene daeraen
hij
die heeft vercocht oft verbonden, soo en soude den vercrijger niet anders
hebben
dan sijne actie om de goederen oft panden, bij middel van arrest
oft
anderssints, in sijne handen te doen commen, soo verre die alnoch onder
den
eijgenaer ofte in sijne macht sijn berustende.
32. Maer
oft het gebeurde, dat den eijgenaer daernaer de goeden oft
panden
aen ijmant anders hadde verbonden, oft andersints vuijt lastigen
titel
vertiert, aleer den vercrijger daeroppe rechtvoorderinge hadde gedaen,
soo
en soude den selven eijgenaer tegens den tweeden cooper oft pant-
hebber
nijet mogen commen, oft tegens hem eenich verhael hebben.
33.
D'welck oock plaetse grijpt, alwaert dat den eijghenaer de vercochte
oft
verbonde goeden aen niemant voorts en hadde vercocht oft verbonden,
soo
wanneer den selven eijgenaer compt te breken oft insolvent te worden,
ende
daervoor is bekent, aleer den vercrijger, om de gecochte oft bepande
goeden
te vercrijgen, daerop vervolch oft arrest hadde gedaen.
(1) Manuscrit de la Commission.
318
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
34.
Nijettemin, verbintenissen van schepen oft schuijten, voor schepenen
gedaen,
sijn van weerden, al ist dat de schepen ofte schuijten datelijck niet
en
sijn gelevert, oft anderssints gestelt in de macht van de gene aen de
welcke
die worden belast.
35.
Overgevingen ende verbintenissen van actien, personele schulden,
verschenen
renten, pachten oft hueren, hoe groot dat die oock sijn, voor
schepenen,
notaris ende getuijgen, oft anderssints, sonder bedroge van
ijmanden
gedaen, sijn van weerden, niettegenstaende dat de schuldenaers
buijten
geseten sijn, behoudelijck dat den cessionaris oft overnemer, om
alle
bedroch te verhueden, voortaene schuldich sal sijn daeraff insinuatie te
doen
aen de selve schuldenaers.
36.
Ende oft den overnemer t'selve niet en hadde gedaen, ende dat
ondertusschen
den schuldenaer aen den overgever de schult hadde betaelt,
oft
met hem bij compensatie, transactie oft anderssints waere vergeleken,
oft
dat op de selve schult arrest waere gedaen, oft dat oock den overgever
daernaer
die aen ijmant anders hadde overgeseth, die eerst daervan de wete
aen
den schuldenaer hadde gedaen, soo soude alsulcke betalinge, compen-
satie,
tweede overgevinge oft arrest, sijn volcomen effect hebben, sonder
dat
den eersten overnemer daertegens soude mogen commen.
37.
Item, oft gebeurde dat, naer date van de overgevinge van de per-
sonele
actien, schulden, verschenen pachten, renten ofte crediten, den
overgever
quaeme insolvent te worden aleer de wete oft insinuatie aen den
schuldenaer
is gedaen, soo soude de selve schult vallen ende commen in
[in
de] (1) gemeijne verdeijlinge tusschen alle de crediteuren, al ofter geene
overleveringe
oft cessie en waere gedaen.
38.
Welcken aengaende, om alle bedroch, soo veel alst mogelijck is, vuijt
te
sluijten, sal voortaene den genen, die hem met eenige pantschappen,
cessie,
oft insinuatie der selver sal willen behelpen, ende daervan geen
notariael
oft ander wettich bescheet en heeft, van den datum vant hant-
schrift
oft tijt dat de cessie, verbintenisse ende wete is gedaen, moeten
doen
blijcken bij twee gelooffweerdige getuijgen, ende t'selve oock gewa-
rigen
met eede, soo wanneer sulcx versocht wort.
39.
Soo wanneer ijmant eenige goeden, coopmanschappen, obligatien (2),
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le mot obligatien n'est pas dans le manuscrit de la
Commission.
320
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
schulden,
actien ende crediten elders is hebbende, die soude willen ver-
coopen,
overgeven ofte verbinden aen een ander tot sijnder versekerheijt,
ofte
om hem daervan meester ende eijgenaer te maecken, die mach t'selve
voor
schepenen doen, ende alsulcke overgevinge ende verbintenisse is van
weerden,
al oft het goet van dijer uren aff metter daet den anderen waere
gelevert
oft in handen gestelt, alwaert oock dat den facteur t'selve alnoch
niet
en hadde geaccepteert.
40.
Dijes moeste degene, die alsulcke overgevinge, cessie oft verbinte-
nisse
doet, den overnemer daerenboven geven sijne brieven van de facteurs
oft
onderhebbers van de goeden, om dijenaengaende te volgen sijne ordre,
oft
de goeden te houden voor sijne rekeninge, ofte tot sijnder geliefte oft
dispositie,
ende den overnemer, willende metten eersten genieten den vol-
commen
effecte van de overneminge, is gehouden daervan de wete te doen
aen
de gene, die alsulcke goeden onderhebben.
41.
Ende oft den overnemer t' selve niet en hadde gedaen, ende dat die
facteurs
oft onderhebbers van de goeden te voren die ter goeden trouwen
hadden
verhandelt oft verseth, ofte penningen daerop verschoten, en soude
ter
saecken van dijen geen verantwoorden hebben, dan vant gene dat onder
hem
daervan vrij ende onbelast is berustende.
42.
Item, alsulcke vercoopinge, overgevinge oft verbintenisse van goeden
ende
coopmanschappen, elders sijnde, machmen oock doen ende verlijden
voor notaris
ende getuijgen, oft onder het hantteecken ende geschrift van
den
eijgenaer, midts daertoe nemende behoorlijcke brieven van de facteurs
oft
onderhebbers van goeden, in der maniere hiervore verhaelt.
43.
Maer vuijt crachte van dijen en crijght den overnemer totte selve
goeden
geen recht van eijgendom ofte pantschappe, dan van den tijt aff
dattet
blijckt, dat de selve goeden hem metter daet overgegeven sijn, oft
dat
de facteurs ofte onderhebbers daervan wete is gedaen.
322
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
TITEL III.
VAN
VERVOLCH VAN SIJN EIJGEN GOET.
.
Vant
besith van dijen.
1.
Die eenich goet wel ende behoorelijck beseten heeft jaer ende dach,
die
moet int besith van dijen blijven, ende waert dat ijmant eenige stoor-
nisse
hem daerinne dede, ofte dat hem t' ongebruijck maeckte (1), dien mach
hij
binnen jaer ende dach van de stoornisse doen daegen voor amptman,
borgemeester
ende schepenen, ende soo verre blijckt van den besitte van
den
clager, alsvore, moet met recht (1) in sijn besith gehouden worden,
ende
den beclaechden ende [oft] stoorder moet hem de schade van de
stoornisse
oft ongebruijck betalen.
2.
Niemant en mach eenen anderen vuijttet besith oft t' gebruijk van sijne
goeden
stellen sonder kennisse van saecken, ende oft ijmant metter daet
anders
dede, soo soude hij gehouden sijn den besitter daer wederomme
inne
te stellen, ende den selven sijn vrij ende ongestoort gebruijck laeten
houden,
ende voor ende aleer hij t'selve soude hebben gedaen, en soude,
aengaende
sijne gerechticheden die hij hem tot alsulcke goeden is verme-
tende,
niet gehoort moghen worden, ende evenwel staen tot straffe van de
heeren,
naer gelegentheijt van der saecken.
3. Al
vercreegh ijmant brieven van den hove, innehoudende clausule « van
de
possessie van de [van inde] (2) goeden gehouden oft daerinne gestelt te
worden,
mits dat den deurweerdere blijcke vant besith van den impetrant
oft
vercrijger » van alsulcke brieven, soo en wort nochtans, vuijt crachte
der
selver, den beclaechde vuijt sijn besith ongehoort niet gestelt, maer als hij
daertegens
begeert gehoort (4) te sijn, wort daertoe ontfangen, ende hebben
(1) Le manuscrit de la Commission a : oft hem dat
ongebruijckelijck maeckte, ce qui présente le même
sens.
(2) Le manuscrit de la Commission a: met cracht, « avec
force. »
(3) Manuscrit de la Commission.
(4) Le mot gehoort, " entendu, » manque dans le
manuscrit de la Commission,
324
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS
TEXTE.
alsulcke
brieven van bevele alsdan meer [maer] (1) cracht van naeckt dage-
ment,
gelijck hiernaer onder den titel Van wettige versterffenissen oock
wordt
geseght.
4.
Die den eijgendom van eenige erffgoeden oft andere, binnen dese stadt
ende
vrijheijt der selver gelegen, vervolghen oft verheijsschen wilt, is alvoore
schuldich
sijne teghenpartije voor amman, borgemeestere ende schepenen
te
doen daegen, ende bij ordinarisse wegen sijnen heijsch ende clachten te
doen,
omme, partijen gehoort, recht gedaen te worden naer behooren.
§ 2.
Hoemen
sijn gestolen goet mach aenveerden.
5.
Een vast innewoonende poorter, oft innegesetene, die eenich geld oft
goet
gestolen oft ontdragen is, indijen hij den dieff, dieffegge oft ijmant hem
ontkent
[onbekent] (1) daermede bevint, tot wat plaetse dattet sij, mach
t'selve
legghen in kennisse van saecken van twee andere poorters ofte
ingesetenen,
ende alsoo sijn handt daerop slaen.
6.
Dies moet den genen, die sijn goet alsoo aenveert, den officier binnen
XXIIII
uren daernaer, oft eer, soo verre hij can, de wete doen, waer ende
wanneer,
ende [van] (1) wat persoon hij alsoo sijn gelt gecregen heeft,
indijen
hij den selven kent oft weet te noemen, mitsgaders oock van wat
t'selve
goet is verweert (2), opdat den officier den dieff mach vervolghen
ende
straffen, soo naer recht behoort.
7.
Ende oft den dieff oft dieffegge, aenveert oft vervolcht wesende, hem
[het]
(1) goet van hem werpe, oft ginck [loopen] (1), soo mach de gene, die
dat
goet ontnomen is, t'selve aenveerden, sonder misdoen aen den heere,
ende
sonder den officier sulcx te derven aengeven, oft hem de goeden oock
over
te leveren.
8.
Maer soo verre de gene, die men met eenich gestolen goet bevindt,
verclarende
[verclaerde] (1) t'selve gecocht oft anderssints behoorelijck
vercregen
te hebben, ende metter daet bereet ware t'selve goet in handen
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Les mots: van wat t'selve goet is verweert, « d'où ce
bien a été enlevé, " ne sont pas dans le manus-
crit de la Commission, mais celui-ci dit de plus :
mitsgaeders oock wat tselve goed is, verclaeren, « et
déclarer aussi en quoi consiste le bien. »
326
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
des
officiers ofte derde persoonen te geven [oft in handen] (1) van den
vervolger
te stellen, tot dat sij met rechte gescheijden souden sijn, soude
daermede
gestaen.
9.
Soo wie sijn gelt oft goet, dat hem gestolen oft affhendich gemaeckt is,
bevint
binnen de stadt ofte vrijheijt van Antwerpen, in eenich huijs oft
winckel,
ofte bij bekende ingesetenen, en mach daerop sijn handt niet slaen,
maer,
willende hem versekeren, moet dat bij den officier doen commeren
oft
arresteren, ende alsoo in bewaerender handt doen houden.
10.
Ende indijen hij bewijsen can, dat het goet hem selven, ende niemant
anders
toe en behoort, soo moet hem t'selve goet volgen, los [ende] vrij, soo
niet
[sonder iet] (1) daer vore te derven geven, alwaert oock op eene vrije
merckte,
oft anderssints openbaerelijck bij eenen oucleercooper gecocht
ofte
vercocht.
11.
D'welck oock plaetse grijpt, soo wanneer den officier van s'heeren
wegen
eenich gestolen goet heeft aenveert, t'sij dat den dieff daermede
gevangen
is, oft niet, want t'selve den eijgenaer, oft den genen die thoonen
connen
[can hem] (1) het selve ontvrempt te sijn, oock alsdan moet volgen,
behoudelick
d'officier sijnen gewoonelijcken loon van sijne bewaerenisse.
12.
Voor genoechsaem bewijs wort in desen gehouden: dat een man
oft
wijff met eeren, staende ten goeden naeme ende faeme, die het gestolen
goet
gehadt oft van te vooren beseten heeft, sweirt dat t'selve hem tegens
sijnen
danck affhendich is gemaeckt, ende dattet hem alnoch onvercocht
ende
onverlooft is toebehoorende, oft dat hij daervan aen den eijgenaer
heeft
te verantwoorden, ten waere dat ijmant thoonen wilde, oft datter
eenige
indictien ter contrarien waeren, die den rechter beweechden, omme
alsulcke
heijsschen niet te gelooven.
§ 3.
Hoe men
sijn vercocht goet wederomme naer hem mach nemen.
13.
De gene die sijn goet vercocht ende gelevert heeft, sonder dach oft
om
met gereeden gelde betaelt te wordden, indijen hij daervan t'sijnder
(1) Manuscrit de la Commission.
328
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
maninge
oft aensoeck nijet en wort voldaen, mach t'selve goet tot sijnder
versekerheijt
onder den cooper altijts doen arresteren ende besetten, om
sijn
goet wederomme te hebben, oft van den prijs van dijen voldaen te sijn,
t'sij
[dat] (1) den cooper is gebroken oft niet.
14.
Ende oft den cooper t'goet aen een ander hadde vercocht, verseth
oft
bij anderen lastigen titel vertiert, ende dat den tweeden cooper oft
vercrijger
t'selve goet ter goeder trouwen hadde vercocht [gecocht] (1) oft
vercregen,
totten dijen bewijsen conste, naer date van den coop den prijs
daervan
betaelt, oft sijne penningen daerop geschoten, oft anderssints vol-
daen
te hebben, soo en soude den eersten vercooper tegens den tweeden
cooper
geen vervolch hebben, alwaer den eersten cooper daernaer terstont
gefailleert.
15.
Behoudelijck dat, soo verre den vercooper op gereet gelt heeft
vercocht,
ende terstont selver naergaet oft ijmant seijnt om sijn gelt te
ontfangen
ende nijet en wordt betaelt, ende dat den cooper binnen den tijt
dat
den vercooper sijn goet gevoechelijck hadde mogen [doen] besetten
(daertoe
den vercooper wort gegunt den tijt van XXIII uren), het selve
voorts
vercoopt, als [den] eersten vercooper alsdan sijn goet mach vervolgen
tegens
eenenijgelijck, daeronder hij het vindt, tot dat hij van den prijs van
dijen
is betaelt.
16.
Item, soo wanneer den cooper sonder dach, oft om met gereeden
gelde
te betaelen, heeft gecocht, ende corts daernaer, dat is binnen den tijt
van
veerthien daegen, compt te breken ofte sijn gelooff [crediet] (1) te ver-
liesen,
ende dat hij ondertusschen het goet aen een ander heeft vercocht,
verseth
oft anderssints met lastigen titel vertiert, soo is evenwel den ver-
cooper
de naeste tot sijn goet, mits goet doende aen den vercrijger van den
eersten
cooper, t'gene hij daeroppe ofte voor heeft gegeven.
17.
Ende oft de gene die alsulcke goet ofte coopmanschappe van den
eersten
cooper heeft vercregen, dat voorts hadde vercocht, ende daeraff
maer
[meer] (1) gemaeckt ende vercregen dan hij daervore gegeven hadde,
t'selve
soude sijn tot verlichtinge van de schade van den eersten vercooper,
die
bij bedroge van den eersten cooper van den sijnen gebloot is.
18.
Maer oft den cooper eenich goet gecocht hadde om met gereede
(1) Manuscrit de la Commission.
330
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
penningen,
ofte oock op dach, te betaelen, ende dat hy corts daernaer, dat
is
binnen vierthien daegen, alsvore, quaeme te breken [oft failleren] (1),
ende
ondertusschen de selve goeden hadde gegeven in betaelinge oft verse-
keringe
van eenige sijne voorgaende schulden aen ijmandt [eenige] (1) van
sijne
crediteuren, alsdan soude den vercooper de selve goeden mogen doen
arresteren,
besetten ende vervolgen onder de selve crediteuren, al oft die
vuijtten
eersten coopers handen niet en waren gescheijden.
19.
Als ijmant sijn goet heeft vercocht ende gelevert op dach, ende dat
den
cooper daernaer compt insolvent te wordden oft voorvluchtich, oft
dat
hij hem versteckt, soo mach den vercooper altijt sijn goet onder den
cooper,
oft in sijne macht, oft tot sijnder ordre sijnde, arresteren, besetten
ende
vervolgen, om daervan betaelt te sijn, oft, bij gebreke van dijen, t'selve
wederomme
te hebben, als voore (2).
20.
Maer soo verre t'selve goet, op dach gecocht ende gelevert sijnde, bij
den
derden persoon ter goeder trouwen bij wettigen oft [ende] (1) lastigen
titel
waere vercregen, alsdan en soude den eersten vercooper daerop geen
vervolch
hebben, maer soude sijne betaelinge, gelijck alle andere credi-
teuren,
op sijnen cooper ende desselffs goeden moeten soecken.
§ 4.
Wanneer
men sijn betrout (3) oft verhuert goet wederom mach aenveerden,
ofte
niet.
21.
Die een coopman oft facteur sijne goeden oft coopmanschappen
heeft
toegeschickt, oft in handen gestelt, om bij hem vercocht oft anders-
sints
daermede ofte metten prijs van dijen gedaen te worden soo ende
gelijck
hij hem heeft belast [bevolen] (1), is [al ist] (1) dat alsulcken coopman
oft
facteur t'selve anders doet, oft den prijs tot anderen gebruijcke verkeert,
en
heeft daeromme geene actie tegens de vercrijgers der selver goeden oft
prijs
van dien, alwaert oock dat alsulcken coopman oft facteur oock daer-
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Les mots als voore (comme ci-dessus) ne sont pas dans
le manuscrit de la Commission.
(3) Le manuscrit de la Commission porte ici, abusivement,
bebouwt, « bâti », au lieu de betrout, < confié, »
il n'a pas les mots ofte niet, « ou non ».
332
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
mede
hem selven hadde beholpen, behoudelijck hem sijn verhael tegens den
selven
coopman oft facteur, volgende t'gene hiernaer wordt geseght onder
den
titel : Van bevel.
22.
Van gelijcken, soo wanneer ijmant sijne obligatien, goet oft coopman-
schappe
aen eenen maeckelaer ofte anderen heeft betrouwt, om t'selve allee-
nelijck
te vercoopen oft te vermangelen, oft alleenelijck te versetten, oft als
brengers
brieffs de schult te innen, ofte vuijtte obligatie te ageren, al ist dat
alsulcke
makelaer oft ander persoon sijnen last te buijten gaet, ende het
goet
oft gelt anders bekeert, soo en vermach de eigenaer alsulcke goet ende
obligatie
niet naer hem te nemen oft vendiceren, onder t'decxsel dat
[dat
men] (1) sijnen last niet en soude hebben gevolcht, behoudelijck hem
sijn
verhael, als voore.
23.
Desgelijcx, alsmen ijmant eenigen huijsraet heeft verhuert oft geleent,
om
huijs te houden, al ist dat den selven dijen heeft vercocht, verseth oft
anderssints
vertiert, soo en heeft den eijgenaer onder t'decxel van dijen,
geene
actie oft vervolch totte selve goeden, maer moeten die, in desen als
in
den cas van de twee voorgaende articulen, blijven den genen dije bij
wettigen
titel daertoe sijn gecommen, oft, indijen de selve goeden waeren
verseth,
soo [soude] (2) den eijgenaer, soo in desen als voorgaenden gevalle,
die
moeten [mogen] (2) lossen, behoudelijcken hem sijn verhael, als voore.
24.
Allen d'welck nochtans is te verstaen, soo wanneer den vercrijger van
alsulcke
goeden daertoe ter goeder trouwen, bij lastigen titel gecommen is,
niet
anders wetende, dan dat den facteur, coopman, makelaer oft huerlinck,
oft
die alsulcke goeden geleent is, t'selve is toebehoorende, oft dat sij vol-
comen
macht hebben gehadt om daermede te doen ende te handelen gelijck
sij
gedaen hebben; ende oft sij anders hadden geweten, en souden tot alsulcke
goeden
geen recht hebben vercregen, maer souden bij den eijgenaer vervolcht
ende
gevindiceert mogen worden.
25.
Als een bereijder, verwer, stopper (3), cleermaker, goutsmit ende
dijergelijcke
wercklieden eenich goet [is] (1) gelevert om te bereijden,
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le manuscrit de la Bibliothèque royale porte: soude
moeten, « devrait, » celui de la Commission,
soude mogen, « pourrait, » mais le sens réclame : « ne
pourrait pas », et nous avons traduit ainsi.
(3) Le manuscrit de la Bibliothèque royale a ici verwe
stopper, et celui de la Commission verwerstopper,
en un seul mot, mais il faut lire: verwer, stopper, en
deux mots.
334
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
stoppen,
verwen oft anderssints iet daeraff te maecken, oft t'selve te ver-
wercken,
ende dat bij henlieden met alsulcke goet anders is gedaen dan
daertoe
hen t'selve is gelevert, t'selve en doet den leveraer geen achterdeel,
maer
mach dijen nijettegenstaende sijn goet vervolgen endé vindiceren.
Verloren
goet ende vervolch van dijen.
26.
Die eenich verloren goet gevonden heeft, is schuldich t'selve den
officier
te kennen te geven binnen xxiiii uren naer dat t'selve gevonden is,
ende
moet den heere dat bewaeren tot behoeve van den genen die dat sijne
gemaecken
can; ende indijen de heere dat niet langer bewaeren en wilde,
mach
openbaerelijck ter puijen aff doen condigen hoe dat hij seker verloren
gelt
oft goet in handen heeft, ende indijen, binnen sesse weken daernaer,
niemant
en compt die bescheet daeraff brenght, ende t'goet sijn maecken
can,
soo blijft het goet den heere.
27.
Dies moet den eersten vinder altijts daeraff hebben den xxen penninck,
ende
ingevalle ijmant dat goet sijn can maecken, alsdan heeft den heere
[voor
sijne bewaernisse] oock den xxen penninck van de weerde desselffs
goets,
gelijck den eersten vinder, maeckende t'samen, voor den heere ende
den
eersten vinder, den thiensten penninck, ende daerenboven moet de
gene,
die bethoonen can t'voorschreve goet sijn te wesen, betalen d'oncosten
van
de publicatie ende andere daerop geloopen ende gedaen.
28.
Alsser eenige schatten, silvere oft goude penningen, oft ander gelt oft
goet
onder de aerde ofte waeter wordt bevonden, daervan men den meester
oft
eijgenaer niet en can geweten oft kennen, dijenaengaende is men gewoon
te
volgen de geschreven gemeijne rechten.
29.
Soo wanneer ijmant eene obligatie oft schultbrieff, t'sij inhoudende
de
clausule van « s'brengers brieffs, » ofte niet, verloren heeft, daeraff hij
bekent
van den schuldenaer betaelt te sijn, soo ismen gewoonelijck, om alle
swaricheden
in toecommende tijden te verhueden, ten versuecke van den
gene,
die de selve aengaet, oft daervuijt beschaedicht soude moghen word-
den,
voor den stadthuijse, ter puijen aff te roepen ende te doen condigen:
dat
soo wie sulcke verloren obligatie gevonden heeft, sal schuldich sijn de
selve
binnen veerthien daegen, oft andere, bij borgemeester ende schepenen
336
§ 5.
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
daertoe
bestempt, te voorschijn te brengen in handen van den borgemeester oft
aen
ijmant van de secretarissen, op de pene dat de selve obligatie, den voor-
schreven
tijt overstreken sijnde, alomme ende altijts sal gehouden worden
voor
voldaen, doot ende te niet gedaen, ende dat men daeroppe geen recht doen
en
sal.
30.
Ende oft de verloren obligatie niet en waere betaelt, t'sij dat die,
als
voore, clausule van des brengers brieff is inhoudende oft niet, soo wort,
ten
versuecke van partije, affgeroepen [ende gecondicht] (1), dat de gene die
alsulcke
obligatie gevonden heeft, oft in handen mach hebben, de selve obli-
gatie
van stonden aen brenge in handen van den borgemeester, binnen
sulcken
tijde als de weth belieft daertoe te stellen, verbiedende eenijgelijck
de
selve obligatie te coopen oft vercoopen (2), wetende oft ijmant contrarie
dede,
oft datmen die schult in de obligatie begrepen ijmanden anders
betaelde,
die den clager van hem is hebbende [oft besonder bevel van hem
hebbende]
de selve daermede egheen betalinge in rechte oft daer buijten,
geacht
ende gehouden sal worden voor machteloos ende van onweer-
den
(2).
TITEL
IV.
VAN
VERNAERDERINGE.
§ 1.
Vuijt
wat oorsaecke die wordt toegelaeten, oft niet.
1.
Van coopen ende opdrachten van huijsen, gronden van erven ende
renten
binnen dese stadt ende vrijheijt gelegen ende bepandt, mitsgaders
van
huere der selver huijsen ende gronden van erven, valt binnen dese stadt
naederschap
vuijt verscheijde oorsaecken.
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le manuscrit de la Commission continue ainsi qu'il
suit: te mangelen oft andersints te verthie-
ren,
wetende dat, oft iemant die schult in de obligatie begrepen, iemant anders
betaelde dan den
claeger
oft besonder bevel van hem hebbende, de selve daermede egeen betaelinge doen en
sal, ende dat
de
selve betaelinge, in rechte ofte daer buijten, geacht ende gehouden sal worden
machteloos ende van
onweerden: texte que nous avons suivi dans la traduction
comme étant plus complet et plus correct.
338
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS
TEXTE.
2. In
den eersten, mogen alle coopen van gronden van erven ende huijsen
binnen
dese stadt, oft oock int quartier van Antwerpen gelegen, van stadts
wegen
vernaerdert worden, oft [om] (1) tot behoeve van de stadt oft lant
bekeert
te worden, ende gaet de stadt voor alle andere vernaerders.
3.
Item, van bloetswegen machmen vernaerderen alle coopen van leenen
binnen
de stadt, vrijheijt ende quartier der selver gelegen, volgende het
leenrecht
van den hove, daervan de selve leenen gehouden sijn [worden] (1).
4.
Item, coopen ende opdrachten van banken, [oft] (1) opperstallen alhier
int
vleeshuijs staende, mogen vernaerdert wordden bij andere vleeshouwers
van
bloetswegen.
5.
Item, wanneer ijmant eenige erffelijcke rente vercoopt op eenige van
sijne
panden gelegen binnen de stadt ofte vrijheijt, mogen de vrinden oft
maegen
van den vercooper de naeste sijn totte selve rente, indijen het hun
oft
eenich hunder belieft.
6.
Dies moet den genen die alsulcke rente vernaerderen wilt den cooper
terstont
opleggen de hooftsomme, die hij daervoore gegeven heeft, mette
verloopen
van dijen naer advenant van den tijt, ende t'selve gedaen sijnde
ende
niet eer, moet de rente hem, vuijt crachte van naderschap, volgen
ende
opgedragen worden.
7.
Maer andere coopen oft opdrachten van huijsen oft gronden van erven,
oft
van andere vrij allodiale goeden binnen de stadt van Antwerpen gelegen,
oft
renten daerop beseth, en mogen van bloetswegen niet vernadert worden,
hoe
naer dat den vernaderaer den vercooper oock is bestaende.
8.
Als eenich huijs oft erve verscheijde persoonen is toebehoorende
[ende]
(1) vuijtter hant, oft oock ter vrijdaechs merckt, wort vercocht,
alsdan
mogen de deelhebbers, die totte vercoopinge geroepen ende gedwon-
gen
worden, t'selve huijs oft [ende] (1) erve vernaerderen, maer gewillige
mede
vercooperen [medecoopers], die den anderen totten vercoope (2)
hebben
beroepen ende bedwongen, en vermogen t'selve niet te doene.
9.
Item, soo wanneer eenich huijs oft erve verscheijde persoonen toebe-
hoort,
ende datter een oft meer deelen daervan worden vercocht, soo mogen
de
andere mededeelhebbers, wijens deelen niet en worden vercocht, alsulcke
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le manuscrit de la Commission dit: maer gewillige
medecoopers, die de andere totten vercoope, etc.
340
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
vercochte
deelen oock vernaerderen, alwaert oock soo dat vuijtten [voor-
schreven]
(1) huijse oft gronde egeenen gemeijnen grontchijns en ginge,
daervooren
alle de deelen aengesproken connen wordden.
10.
Wel verstaende, dat soo wanneer alsulcke deel oft deelen bij executie
oft
pandinge worden vercocht, ende dat de deelhebbers daeraff hebben
geweten,
ende oversulcx hadden mogen commen [om te] (1) hoogen oft
coopen,
oft dat sij in de schult, daervoore d'executie wort gedaen, oock
mede
gedoempt sijn, oft hen gedeelte daervoor vuijtgewonnen is, sij alsdan
totte
naderschap niet ontfangen en worden.
11.
Als eenige ontquijtbaere oft quijtbaere renten oft chijnsen vercocht
oft
opgedraegen worden aen eenen derden persoon, alsdan mach den eijge-
naer
van den pande daer de rente op staet, oft deelhebber van dijen, de
naeste
sijn van die rente ende coop, indijent hem belieft.
12.
Insgelijcx mach den eijgenaer oft deelhebber vernaderen den coop
van
de tochte van sijne goeden, maer een tochtenaer en heeft geen recht,
om
den eijgendom vant betocht goet, vercocht sijnde, te vernaerderen.
13.
Als eenige gemeijne huijsen oft gronden van erven bij den eenen
deelhebber
alleen sijn verhuert, sonder wete ende bewillinge van de andere
mededeelhebbers,
soo mogen de gene die daerin niet en hebben bewillicht
altijts
de naeste wesen, om de huere voor den selven prijs te hebben ende
te
vernaerderen, t'sij om die selver te gebruijcken, oft daermede hun proffijt
te
doen; ende alsser veele deelhebbers sijn, wie daerinne wort geprefereert,
wort
hieronder geseght articulo 71°.
14.
Item, als een huerlinck eenich huijs oft grondt van erven voorts
verhuert,
soo mach den eijgenaer ofte deelhebber van den huijse oft erve
de
huere vernaerderen voor sulckenen prijs als den huerlinck tselve huijs
ende
erve verhuert heeft, om dat voorts te mogen verhueren, oft te behouden,
oft
anderssints sijne beliefte daermede te doen, als voore.
15.
Ende oft het huijs oft erve, bij den eersten huerlinck voorts verhuert
sijnde,
bij den eijgenaer oft deelhebber niet en waere vernadert, ende dat
den
tweeden huerlinck dat voorts verhuerden aen eenen derden, soo
mach
den eijgenaer oft deelhebber alsulcke leste huere vernaerderen.
(1) Manuscrit de la Commission.
342
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
16.
Soo wanneer nochtans tusschen den eijgenaer ende eersten huerlinck
anders
waere ondersproken, oft dat den huerlinck, naert besluijt van de
voordere
huere, de selve den eijgenaer hadde aengeboden voor den prijs
ende
op den voet als hij metten anderen waere overcommen, soo en soude
den
eijgenaer namaels de selve huere bij naderschap niet mogen naer recht
tot
hem nemen.
17.
Ende om voortaen alle misverstant tusschen d'eijgenaers ende
[de]
(1) huerlingen te verhoeden, soo sal den huerlinck, die sijn gehuert
huijs
oft erve voorts verhuert aen eenen anderen, schuldich sijn den eige-
naer
daeraff terstont de wete te doen, met verclaringe van den prijs ende
voorwaerden,
ende sal alsdan den eijgenaer, willende de selve huere
vernaerderen,
schuldich wesen t' selve binnen acht daegen daernaer te doen,
oft
anderssints daeraff wesen vervallen.
18.
Als den huerlinck alleenelijck een camer oft ander deel van den huijse
oft
erve verhuert, soo en heeft den eijgenaer geen recht van naderschap
totte
selve huere, omme den huerlinck int gebruijck [van den huijse] (1) niet
t'ontvrijden
noch t'ontrieken [te ontrieven] (2) tegens sijnen danck.
19.
Item, men mach vernaerderen alle coopen van huijsen ende gronden
van
erven binnen de stadt ende vrijheijt gelegen, wanneer des vernaerders
huijs
oft gront metten vercochten huijse oft pande t' samen verbonden staen
voor
eenigen grontchijns oft ontquijtbaer rente.
20.
Dijes moet [moeten] (1) den grontchijns oft chijnsen oft ontquijtbaer
renten,
vuijt crachte van de welcke men de calengieringe wilt doen, ten
minsten
bedragen twintich schellingen Brabandts sjaers, achtervolgende d'or-
donnantie
van de keijserlijcke Majesteijt van den lesten julij des jaers 1548.
24.
Ende hoe luttel deels ijmant in eenich huijs oft erve heeft, dat
met
eenige vercochte huijsinge oft erve over eenigen grontchijns oft
chijnsen,
als vore, medepant is, mach oock den geheelen coop vernaerderen.
22.
Item, wanneer eenigen pant oft erve met grondtchijns belast is, ende
den
selven pant naermaels is gespleten ende in vele deelen gedeijlt, ende
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le manuscrit de la Commission dit: te onterven, «
déshériter ".
344
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
dat
int deijlen oft splijten gesloten is ende verdraegen, dat eenich huijs ofte
deel
van dijer erve den geheelen chijns alleene gelden ende betaelen moet,
sonder
der andere deelhebbers cost, soo mogen desniettemin allen de gene,
die
paert ende deel van dijen pande oft gronde besitten, den coop van d'een
der
[des] (1) anders huijs ende erve vernaerderen.
23.
Maer een die selver gemeijnen grontchijns heeft, ende den last van
den
geheelen commer alleene dragen moet, en heeft vuijt crachte van dijen
chijnse
geen recht van naderschap tot [totte] (1) andere panden mede voor
den
grontchijns verbonden sijnde, mits dat hij van niemanden daer [dan]
door
sijn eijgen gebreck voor den gemeijnen chijns en can beschadicht
wordden.
24.
Quijtbaere chijnsen oft renten en geven egeen recht van naderschap
aen
de besitters oft deelhebbers van den gemeijnen pant, daerop de selve
sijn
vuijtgaende, soo verre den pant, vercocht sijnde, daer geene snevinge,
schade
ende verhael en valt ten laste van den gene, die de vernaerderinge
soude
[sullen] (1) willen doen.
25.
Gemeijne mueren, waterloopen, privaeten, oversprongen, druijpen
[oijsendroppen]
(1), gemeijne doorgangen, gemeijne borneputten, vouten
onder
de aerde ende dijergelijcke servituten oft onvrijheden [onvrij-
dicheden]
(1) en geven geen recht van naderschap, ten waere dat den gront
van
dijen muere, gange, vouten, privaten oft borneputten voor den gront-
chijns
mede verbonden stonde.
26.
Een rentier van quijtbaere ofte ontquijtbaere renten, ofte andere
bepande
crediteurs, wiens pant vuijt crachte van leveringen vuijtgewonnen
ende
metten amptman vercocht wort, sonder dat hij des heeft geweten,
mach
in dijen gevalle, ende anders niet, den coop vernaerderen, soo
verre
hij sijne rente oft schult int geheel oft deel bij snevinge compt te
verliesen.
27.
Ende wort verstaen, dat den rentier van de vercoopinghe van sijnen
pant
heeft geweten, als hij eenigen tijt binnen dese stadt is geweest,
terwijlen
den selven pant te coope heeft gestaen ende ter vrijdaechs merckt
openbaerelijck
geroepen ende geveijlt is.
28.
Soo wanneer nochtans den cooper den vernaerder sijne rente oft
(1) Manuscrit de la Commission.
346
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
schult
op den selven pant bereet is goet te houden, ende den rentier sijn
verloop
int geheel te betaelen, daeraff den cooper den keuse heeft, alsdan en
wordt
den snevenden rentier tot vernaderinge van den vercochten pant niet
ontfangen.
29.
Item, den snevenden rentier oft [noch] (1) oock vercooper en heeft
alsdan
ter saecken van de snevinge oock geen verhael, noch op de mede oft
onder
panden, noch op den verlijder van de rente, oft van sijne erffge-
naemen,
blijvende anderssints de rente voor den toecommenden tijt in
sulcken
staet, als die was voor de snevinge.
30.
Ende oft den snevenden rentier sijne rente niet al oft int geheel en
wirde
goet gedaen bij den cooper van den pant, maer alleen voor een deel,
oft
voor sekere somme, daervore hij met hem soude sijn overcommen, t'selve
soude
den verlijder van de rente oft besitters van de mede oft onderpanden
insgelijcx
te stade commen.
31.
Maer oft den cooper sulcke presentatie oft aenbiedinge van de rente
op
den pant goet te houden niet en dede, ende dat alsoo den snevenden
rentier
de vernaerderinge compt te behouden, soo moet den selven rentier,
als
hij weet waerop hij sijn verhael mach hebben, t' sij op de mede oft onder-
panden,
oft den belijder van sijne rente oft erffgenaemen van dijen, sijn recht
daervan
te wercke stellen, binnen sjaers, met aenbiedinge van den verna-
derden
pandt te laten volgen den genen daerop hij sijn verhael wilt nemen.
32.
Ende oft den snevenden rentier, den pant vernadert hebbende, sijn
recht
van snevinge binnen sjaers niet en vervolchde, met aenbiedinge als
voore,
soo en soude hij voortaen sijn verhael niet mogen hebben, noch op
sijne
mede noch onderpanden, noch op den belijder van de rente oft sijne
erffgenamen,
maer soude hem te vreden moeten houden metten verna-
derden
pant, om daeraene sijne beschadicheijt te vinden.
33.
Als den snevenden rentier oft bepanden crediteur den coop niet en
vernaedert,
ende sijn verhael vermach te nemen op sijnen mede oft onderpant,
oft
op den verlijder van de rente, oft sijne erffgenaemen, soo mach den
eijgenaer
van den mede oft onderpant, oft oock den verlijder van de rente,
ofte
oock sijne erffgenaemen (1), om henne beschadicheijt te verhoeden,
den
selven coop vernaerderen.
(1) Le manuscrit de la Commission dit ende sijne
erffgenaemen, " et ses héritiers ».
348
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
34.
Dwelck niet anders en is te verstaen, dan soo verre de besitters van
de
mede oft onderpanden, oft de verlijders van de rente, oft henne erffge-
naemen,
van de vercoopinge, ende dat sij daervoren gehouden waeren
[worden]
(1), niet geweten en hadden, want indijen sij t' selve hadden
geweten,
oft dat henne panden mede waeren vuijtgewonnen, en souden
totte
vernaerderinge niet ontfangen worden, gelijck hiervooren noch is
geseght.
35.
Soo verre nochtans den cooper de gesneven rente vuijt sijnen
vercochten
pant jaerelijcx wilde betaelen, gelijck den eijgenaer van den
vercochten
pande daer te voorens dede, oft schuldich was te doene, daervan
den
cooper, als voore, keuse heeft, soo en soude de naderschap van den
belijder
van de rente oft eijgenaer van de mede oft onderpanden geene
plaetse
hebben.
36.
Als verscheijde huijsen. [ende] (1) erven oft panden, bij malcanderen
oft
apaert gelegen, al t'samen met eenen goidtspenninck vooren [voor] (1)
eenen
sekeren genoempden prijs vercocht wordden, sonder eenich onder-
scheijt
gemaeckt te hebben hoe veel dat d'een oft d'ander vercocht is, alsdan
en
mach nijemant dijen coop in deele vernaderen. maer moet den selven
coop
int geheel aenveerden, ten waere dat den cooper te vreden waere
den
vernaderaer een deel daeraff te laten volgen.
37.
Item, [soo] (1) wanneer ijmant eenige gifte, oft pure mangelinge doet
van
huijs om huijs, lant om lant, oft eenighe onrurende goeden d'een tegens
d'ander,
sonder eenich gelt te geven oft de goeden te priseren, soo en valter
geen
naderschap, ten ware datter mangelinge gebeurde van goet op eenige
quijtbaere
renten, in welcken gevalle men het vermangelt goet soude mogen
vernaderen,
mits de hooftpenningen van de rente voldoende, 'oft cene
andere
gelijcke rente op goede panden bewijsende.
38.
Item, wanneer vrinden oft [ende] (1) maegen, oft andere, die aen mal-
canderen
gehouwt sijn, oft oock die door dienst oft andere weldaden in
malcanderen
gehouden sijn, onderlinge doen eenigen coop van huijsen oft
erven,
soo verre den vercooper derfft bij eede verclaeren, dat hij t'selve
huijs
oft erve voor dijen prijs, oft op sulcke voorwaerden niet vercocht en
soude
hebben aen vrempde, maer dat hij int vercoopen mede aenschouw
(1) Manuscrit de la Commission.
350
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
heeft
genomen opt maegschap [verwantschap] (1) ende diensten, weldaden,
oft
vrintschap des coopers, alsdan en heeft de naderschap geene plaetse.
39.
Item, voo verre eenige onruerende goeden oft renten bij executie
vercocht
sijn, soo en mach een schuldenaer, voor wiens gebreck de vercoo-
pinge
is gedaen, de selve niet vernaerderen, maer moeten die den cooper
blijven.
40.
Item, van ruerende goeden, personele schulden, rechten, actien ende
credieten,
die vuijtter hant oft bij executie vercocht sjin, en valt geen nader-
schap,
noch en is een schuldenaer toegelaten sijne vercochte hantschrift te
lossen
voor den prijs dattet vercocht is, maer is die aen den cooper schul-
dich
te betaelen, naer vuijtwijsen van de verlijdenisse der selver, ende
gelijck
hij die aen den eersten cooper (2) crediteur schuldich is geweest.
41.
Behalvens dat een ingesetene oft poorter, wijens instrumenten, werck-
getouw
oft gereetschap van sijn ambacht ende neiringe, daermede hij
gewoonelijck
is te wercken ende sijn broot te winnen, ter vrijdaechs merckt
bij
den officier vercocht sijnde, selver [de selve] (1) wel mach lossen ende
daervan
die naeste sijn voor den prijs dat die vercocht sijn.
42.
Dijes moet sulcke vernaderaer den geheelen prijs van den aelen
[alem]
(1) ende gereetschap, mette costen ende heerelijcke rechten, des
anderen
daechs voor noene opleggen ende betaelen in handen van den
heere,
ende oft hij t'selve niet en dede, blijft hij versteken, ende de
vercochte
goeden moeten blijven den cooper meest daervoore geboden
hebbende.
43.
Item, alsser onruerende goeden, actien ende crediten bij openbaeren
vuijtroep
worden vercocht ende bij de oucleercoopers innegecocht [sijn] (1),
soo
vermach eenen anderen borger oft ingeseten, man ende vrouwe, geen
oucleercooper
wesende, die hem aldaer tegenwoordelijck vint, den selven
coop
terstont naer hem te nemen, mits den cooper gevende voor win-
ninge
op elcken gulden eenen stuijver, ende opt oneffen gelt, boven de
thien
stuijvers tot eenen gulden, oock eenen stuijver, ende opt gene min
bedraecht
als thien stuijvers, eenen halven stuijver (3).
44.
Daer naderschappe plaetse heeft, indijen den vernaerder van den
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le mot cooper, « acheteur, » n'est pas dans le
manuscrit de la Commission.
(3) La dernière phrase a été visiblement oubliée par le
scribe dans le manuscrit de la Commission.
352
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
lijffcoop
heeft helpen drincken, sonder sijn aendeel te betalen, oft anderssints
naer
den palmslach den coop voor goet heeft gehouden oft geapprobeert,
soo
compt de naderschap daermede te smilten oft [ende] (1) te niet te
gaen.
§ 2.
Van
den tijt ende maniere van vernaerderinge.
45.
Een vernaerder mach de vernaderinge doen alsoo saen als den coop
oft
huere is geschiet, al en waere de goedenisse noch voor schepenen niet
verleden,
noch ten tijdt van de huere innegegaen.
46.
Soo lange daer geene vernaderinge en is gedaen, soo mogen cooper
ende
vercooper den coop affgaen ende elck [den] (1) anderen quijtschellen,
oft
oock andere voorwaerden aengaen, bij vercoopinge [verhooginge] (1)
van
den prijs, oft anderssints, behoudelijck dattet selve geschiede ter
goeder
trouwen, sonder van eenige aenstaende vernaerderinge geweten te
hebben.
47.
Ende [als] (1) den cooper ende vercooper malcanderen teenemael van
den
coop hebben ontslagen, soo compt de vernaderinge daerdore te smilten,
ende
is den prijs verhoocht, oft d'eerste voorwaerde verandert, soo is de
gene
die totte vernaderinghe wilt commen, gehouden den cooper te voldoen
op de
leste voorwaerden, sonder hem op den eersten coop te mogen
beroepen.
48.
De vernaderinge van leengoeden staet open naer vermogen van den
leenrechte
van den hove daeronder het vernaerdert goet behoort ende te
leene
ontfangen wort, ende langer niet.
49.
Van huijsen, erven ende renten binnen de stadt ende vrijheijt gelegen,
die
bij schouteth, amman ofte ander offitie [officier] (1) openbaerlijck, bij
voorgaende
vuijtroepinge ende vuijtbellinge, ter vrijdaechs merckt vercocht
worden,
naer voorgaende leveringe oft anderssints, en staet de vernade-
ringhe
niet langer open dan binnen den derden daege.
50.
Wel verstaende dat, soo wanneer sulcke vercoopinge geschiet des
vrijdaechs
avont, gelijck gemeijnelijck gebeurt, de vernaderinge mach
geschieden
saterdaechs, sondaechs ende smaendaechs, ende dijen dach al.
(1) Manuscrit de la Commission.
354
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
51.
Die eenige vernaderinge wilt doen van coopen vuijtter hant ende
niet
bij executie gedaen, mach die doen binnen jaer ende dach naer dat de
goedenisse
van de vercochte goeden oft erven voor schepenen wettich
verleden
is, hoe langhe dat den coop te vorens geschiet mach sijn, het sij op
de
vrijdaechs merckt, vuijtter hant, oft anderssints.
52.
Maer naer dat de goedenisse jaer ende dach is gedaen ende verleden
voor
schepenen, en can niemant meer vernaerderen, ende is ende blijft
eenijgelijck
alsdan [daeraff] (1) versteken, niettegenstaende dat den cooper
daertoe
niemant mette clocke oft kerckgeboden en heeft doen daegen.
53.
Alle vernaderingen sijn van soo besneden rechte oft stricti juris, dat
den
tijt daertoe staende loopt tegens mindere ende meerdere van jaeren,
tegenwoordige
ende niet tegenwoordige, alwaert oock soo dat sij van den
contracte
niet en wisten, sonder daeraff gereleveert te mogen worden.
54.
Niettemin, soo wanneer eenige chijnsen oft renten vuijtterhant sijn
vercocht,
soo is den cooper, [om] (1) den eijgenaer van den pant van sijne
naderschap
te versteken, gehouden den selven de wete te doen van sijnen
coop,
ende bij gebreke van dijen blijft den eijgenaer den tijt loopen tot drij
maenden
naer dat hem de wete is gedaen, alwaert oock dat jaer ende dach
waere
overstreken.
55.
Ende soo wanneer de wete bij den cooper bij (2) den eijgenaer van
den
pant is gedaen, alwaert oock binnen sjaers, soo moet den selven eijge-
naer,
binnen drije maenden, als vore, sijne vernaerderinge doen, ende
daernaer
en wort hij daertoe niet ontfangen.
56.
Van gelijcken, mogen alle andere coopers, die den tijt totte vernae-
deringe
gestelt niet en begeeren te verbeijden, maer hen van hennen coop
versekeren,
daervan de wete doende [doen] (1) aen de gene die recht van
naderschap
hebben, ende hun den coop aenbieden, ende soo verre de selve
alsdan
hun recht niet te wercke en stellen binnen de sesse weken daernaer,
en
worden naermaels daertoe oock niet ontfangen.
57.
Dies moet de gene, die den tijt van de vernaderinge soude begeiren
te
vercortten, bij voorgaende wete, als voore, de selve wete doen aen de
gene,
die de selve vernaerderinge souden mogen doen, sonder te mogen
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Ce bij est de trop, et n'est pas, en effet, dans le
manuscrit de la Commission.
356
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
gestaen,
mits dat doende aen de boden oft andere van den huijse, ende oft
hij
[de] (1) wete anders dat [dan] (1) aen den persoon selver hadde gedaen,
soude
wesen van onweerden.
58.
Soo wanneer eenige goeden oft erven, int quartier van Antwerpen
gelegen,
bij andere persoonen dan bij d'offitie van den amman sijn vercocht
ende
met schepene brieven van Antwerpen opgedragen, daeraff staet de ver-
naderinge
jaer ende dach open naer date van de goedenisse, maer niet
langer,
al en worden daeraff geen kerckgeboden buijten gedaen.
59.
De gene nochtans die hem eer versekeren wilt tegens de vernaerde-
ringe
van goeden buijten de stadt ende vrijheijt gelegen, die mach, voor oft
naer
d'erffenisse voor schepenen van Antwerpen gedaen, de vercochte
goeden
van vierthien tot vierthien daegen drij kerckegeboden doen geven
in de
prochie daeronder de goeden gelegen sijn.
60.
Welcke kerckgeboden gedaen sijnde, moeten de gene die eenich
recht
van naderschap hebben, t'selve hen recht binnen den tijt van de voor-
schreve
kerckgeboden te wercke stellen, ende den cooper de wettige wete
daeraff
doen, oft anderssints blijven sij versteken van de selve henne
naderschap.
61.
Soo wie eenige goederen vernaderen wilt, die binnen dese stadt oft
vrijheijt
gelegen sijn, die moet sijne vernaderinge rechtelijck doen voor den
amman
ende schepenen, t' sij dat de selve goeden vuijtterhant sijn vercocht.
oft
wettelijck ofte [ende] (1) bij executie.
62.
Item, als eenige goeden bij executie ende (2) ter vrijdaechs merckt
sijn
vercocht, die int quartier van Antwerpen gelegen sijn, daeraff moet
men
de vernaderinge oock doen voor den amman ende schepenen van
Antwerpen,
ende nergers el.
63.
Maer soo wanneer eenige goeden int quartier van Antwerpen, buijten
de
stadt ende vrijheijt der selver gelegen, vuijtterhant oft anders dan bij
den
officier deser stadt worden vercocht, alsdan heeft den vernaerder de
keuse:
oft hij de vernaderinge alhier voor den amman ende schepenen wilt
doen,
ofte ter plaetse daer de goeden gelegen sijn.
64.
Om sijne vernaderinge wel ende behoorlijck voor den amman ende
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Cet ende ne se trouve pas dans le manuscrit de la
Commission.
358
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
schepenen
te doen, ismen gehouden te stellen ofte namptiseren in handen
des
ammans gout ende silver, in teecken dat men den coop oft huere wilt
voldoen,
ende totten dijen verclaeren vuijt wat oorsaecke men de vernade-
ringe
is doende, t' sij van bloetswegen, oft als deelhebber, oft als snevende
rentier,
oft andersints. maer niet voor wat chijns oft rente, ten ware dat
men
naemaels sulcx bevonde (1).
65.
Als ijmant vernaderinge heeft gedaen, soo verre hij de selve gehouden
[behouden]
(2) wilt [ende opdracht daervan hebben] (2), moet, binnen den
derden
daege naer de vernaerderinge, den cooper de wete doen doen met
eene
cortte roede, dat hij den coop heeft vernaerdert, opdat den cooper
geenen
voorderen cost oft reke aent vercocht goet en doet, ende oft hij
binnen
den derden daege, als vore, de wete niet en hadde gedaen, soude
voordaen
vervallen van de selve naderschap.
§ 3.
Wie
in de vernaerderinge voorgaet.
66.
Soo wanneer den coop bij verscheijde calengierders wordt vernaer-
dert,
soo wort de stadt voor alle andere daertoe ontfangen, behoudelijck
dat,
soo wanneer ijmant anders, die als snevende rentier, belijder [belegger]
van
renten, desselffs erffgenaemen oft anderssints, om sijne schade te verhoe-
den,
t'selve vermach te doene, oock mede de naderschap doet oft heeft
gedaen,
de stadt alsdan, willende voorgaen ende de naderschap genieten,
gehouden
is de selve beschadicheijt den beschadichden aff te draegen.
67.
Alsser naderschap van bloede valt, soo sijn, naer de stadt, de naeste
totte
vernaderinge die van den struijck oftsijdesijn. daervan den vercooper
het
vercocht goet is gecommen, ende ofter niemant van die sijde en waere,
oft
dat die niet en vernaerderden, oft dattet conquesten oft vercregen
goeden
waeren, soo souden de andere vrinden ende maegen totte vernaer-
deringe
ontfangen worden op gelijcken voet ende ordre als sij bij versterf-
fenisse
daertoe commen souden.
(1) Le manuscrit de la Commission dit: ten waere dat den
cooper naemaels sulcx versochte, texte que
nous avons suivi.
(2) Manuscrit de la Commission.
360
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
68.
Ende ofter vele waeren in gelijcken graet van versterffenisse, die
totte
vernaderinge souden willen commen, soo soude altijts voorgaen die
de
selve eerst heeft gedaen, ende waeren sij t'saemen op eenen dach
gecommen,
souden alsdan gelijck [gelijckelijck] (1) de vernaerderinge
genieten.
69.
Wel verstaende, dat soo verre daer eenige snevende rentiers waeren,
oft
andere die bij de vercoopinge beschadicht souden mogen worden, ende
voor
oft naer oock vernaerderinge hadden gedaen, die van den bloede, om
de
vernaerderinge te hebben, alsdan gehouden souden sijn hun de bescha-
dicheijt
goet te doen.
70.
Naer die van den bloede sijn de naeste totte vernaerderinge de deel-
hebbers
van de vercochte huijsen oft gronden van erven, dies moeten sij
oock
de snevende rentiers, belijders [beleggers] van de renten, ende andere
die
bij de vercoopinge beschadicht souden mogen worden, ende voor oft
naer oock
vernaderinge hebben gedaen, henne renten ende verloopen goet
houden,
oft anderssints henne beschadicheijt affdraegen, als voore.
71.
Als daer meer deelhebbers sijn, die eenighe vercochte huijsen oft
gronden
van erven willen vernaderen, soo wordt den meesten deelhebber
voor
d'andere daertoe ontfangen, t'sij dat hij voor oft naer heeft vernadert,
ende
soo verre sij gelijcke deelen sijn hebbende, gaet voor in de naderschap
die
de selve eerst heeft gedaen.
72.
Als den cooper selver oock (2) heeft recht van naderschap vuijt
crachte
van eenen ontquijtbaeren chijns, soo en can ofte en mach niemant
den
coope vuijt crachte van chijnsgemeijnschap vernaerderen, alwaert dat
des
vernaerders chijns meerder waer dan des coopers; maer een deelhebber
van
den vercochten huijse oft gront mach alsulcken coop voor al vernaer-
deren,
als voore.
73.
Soo wanneer nochtans den cooper van eenighe huijsen [oft] (1) gron-
den
van erven, binnen dese stadt ofte vrijheijt der selver gelegen, selver
recht
van naderschappe heeft, als paert ende deel hebbende in dijen huijse
oft
erffve bij hem gecocht, en can een ander den selven coop niet vernaderen,
alwaert
dat hij oock meerder paert ende deel in den gecochten huijse ofte
erve hadde.
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le manuscrit de la Commission a noch « encore, » au
lieu de oock " aussi. "
362
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
74.
Item, als eenich huijs oft erve vuijt cracht van leveringe vercocht is,
ende
dat den cooper ende vernaerder beijde op den vercochten pant rente
sijn
heffende ende beijde snevende, heeft den cooper keuse oft hij den coop
begeert
te houden, mits den vernaerder sijne rente goet houdende op den
pant,
ende betalende t'verloop der selver, oft de naderschap den snevenden
rentier
te bekennen, op den last van hem alsdan sijne rente oock goette
houden,
ende t'verloop te betaelen, als voore.
73.
Item, wanneer een snevende rentier cooper is van sijnen pant,
vermach
een deelhebber, wiens deel voor de snevende rente niet vuijtge-
wonnen
en is, den selven coop evenwel vernaerderen, mits den cooper sijne
rente
op den selven pant goet houdende ende den achterstel betalende, als
voore.
76.
Als verscheijde snevende rentieren (tsij dat dieevenwel[evenveel](1)
beschadicht
sijn ofte niet) den coop hebben vernaerdert, soo wort voor alle
andere
totte vernaderinge ontfangen den genen die den anderen snevenden
rentier,
mede vernadert hebbende, sijne renten metten achterstel bereet is
goet
te doene ende te betaelen.
77.
Ende ingevalle alle de snevende rentieren, vernaderinghe gedaen
hebbende,
ende elck van hun te vreden sijn den anderen henne renten mette
achterstellen
goet te doen, soo wort vooral daertoe ontfangen den genen,
die
eerst vernaderinge gedaen heeft, mits de renten metten achterstel de
andere
vernaders goet doende, als voore.
78.
Ende oft ijmant van de snevende rentieren, vernaerderinge gedaen
hebbende,
een anderen vernaderaer sijne renten niet en wilde goet doen,
wort
alsdan eerst ontfangen den oudsten rentier oft chijnsheffer, tsij dat hij
voor
oft naer vernaderinge heeft gedaen, oft dat sijn rente meerder oft
minder
is, sonder gehouden te sijn den anderen sijne rente goet te doen.
79.
Item, als verscheijde rentieren commen aen henne renten te sneven,
oft
dat den joncxsten rentier, om sijne schade te verhueden, compt den coop
te
vernaderen, en sijn [is] (1) alsdan niet gehouden de andere snevende
rentieren
oft bepande crediteuren, geen vernaderinge gedaen hebbende,
heurlieder
schulden oft renten goet te doen, als staende in plaetse van den
vercooper
[cooper] die daerinne niet gehouden en was (2).
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le manuscrit de la Commission porte seulement: als
staende in de plaetse van den cooper.
364
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
80.
Soo wanneer die tocht van eene staende rente bij executie oft
anderssints
vercocht wort, heeft den eijgenaer van de rente t'recht van
naderschap
voor den eijgenaer van den pant, daerop de erffelijcke rente
beseth
is.
81.
Als een gemeijn huijs oft erve wort verhuert, daerinne meerpersoonen
sijn
deel hebbende,soo wort den meesten deelhebber voor den minsten deel-
hebber
totte vernaderinge van de selve huere ontfangen, soo verre hij het
huijs
ofte erve selver bewoonen oft gebruijcken wilt.
82.
Maer oft de gene die t'meestendeel int verhuert huijs oft erve heeft,
t'selve
niet en soude begeeren voor hem selven, maer om t'selve voorts te
verhueren,
oft bij andere te laten bewoonen oft gebruijcken, alsdan soude
den
minderdeelhebber (1), die t'selve huijs selver bewoonen ofte gebruijc-
ken
wilt, voorgaen.
§ 4.
Rechtvoorderinge
tot naderschap, ende waerinne den vernaerder ende cooper
gehouden
is.
83.
Een vernaderaer mach den cooper, die hem tot vernaderinge van
den
pant niet en wilt ontfangen, doen daegen, alst hem belieft, om de
redenen
van de vernaderinge te aenhooren, ten waere dat hij bij den cooper
in
rechte ende daertoe eerst versocht waere.
84.
Den vernaderaer, willende totte vernaderinge ontfangen sijn, is
schuldich,
soo verre den cooper dat versoeckt, bij eede te vercleiren dat hij
de
vernaderinge, sonder fraude ofte argelist, is doende voor hem selven
ende
tot sijnen proffijte, ende voor niemant anders, noch tot ijmants anders
beliefte
ofte proffijt.
85.
Item, is een vernaderaer, des aensocht sijde, gehouden binnen den
derden
daege voor de voldoeninge van den coop genoech sekerheijt te
stellen,
opte verbeurte van sijne naderschap " ende daeraff versteken te
sijn
(2). "
86.
Dijes moeten den cooper ende vercooper commen voor recht, indijen
(1) Le manuscrit de la Commission porte: den
meerderdeelhebber, « le plus fort parçonnier. "
(2) Les mots placés entre guillemets ne sont pas dans le
manuscrit de la Commission.
366
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
het
den vernaderaer belieft, ende hij dat rechtelijck versoeckt, ende aldaer
alle
beijde bij eede verclaeren den rechtveerdigen prijs van den coop, ende
voorwaerden
ende bespreken daerop den selven coop, sonder argelist oft
geveijnstheijt,
toegegaen is, ende dat ten bijwesen des vernaders, oft den
selven
daertoe wettelijck geroepen sijnde.
87.
Naerdijen de vernaderaer van de naderschappe den cooper wettige
wete
heeft doen doen, ende den cooper de selve vernaderinge heeft bekent,
oft
dat de selve hem met vonnis is aengewesen, moet hij de vernaderinge
behouden
ende den coop voldoen, sonder daernaer sijne vernaderinge aff te
mogen
gaen oft daervan te vertijden, ten waere voor schepenen deser stadt,
ende
met wille van den cooper.
88.
Item, een vernaderaer, als in des coopers plaetse commende, moet
den
goidtspenninck ende halff den lijffcoop betaelen ende wederkeeren, die
int
sluijten van den coop gegeven ende vertiert is geweest, ende voorts (1)
den
cooper sijnen coope voldoen, met allent gene dat den cooper schuldich
was
te doene, gelijck in den coop was bevoorwaert ende ondersproken, ende
niet
voorder.
89.
Ende moet de vernaderaer den cooper alle sijne vergelde [verlegde] (1)
penningen,
die gereet te betaelen stonden, metten goitspenninck ende
halven
lijffcoop opleggen ende wederkeeren, ter selver uren als den cooper
hem
de naderschap bekent, ende voor schepenen wettelijck sijn recht opge-
draegen
heeft, met verclaringen van sijne verschote penningen ende ver-
soeck
van voldoeninge van dijen, op de verbeurte van sijn naderschap mette
costen
van dijen, indijen den cooper belieft.
90.
Soo wanneer den cooper sijne penningen tottes vernaerders huijs
niet
halen en wilt, oft doen haelen, alsdan soo gestaet de vernaderaer, mits
leverende
ende overtellende opt stadthuijs [den cooper] (1) sijne verleghde
ende
betaelde penninghen, oft anderssints de selve onder recht stel-
ende,
ingevalle den cooper in gebreke waere de selve aldaer te commen
ontfangen.
91.
Item, is den vernaderaer, totte vernaderinge commende, gehouden
den
cooper goet te doen alle noodelijcke ende proffijtelijcke costen ende
(1) Le manuscrit de la Commission a ici, wordt au lieu de
voorts.
(2) Manuscrit de la Commission.
368
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
wercken
bij den cooper ter goeder trouwen aent gecocht huijs oft erve,
voor
oft naer de naderschap [gedaen] (1), eer hem van de selve naderschap
behoorelijck
wete gedaen is.
92.
Welcke noodelijcke ende proffijtelijcke costen ende wercken den ver-
naderaer
aen den cooper gehouden is goet te doen tot sulcke somme als
hij
bewijsen can hem die gecost te hebben, oft anderssints, indijen den
cooper
daervan egeen bescheet oft bewijs en heeft, ten seggen ende
begrooten
van de (2) goede mannen hen des verstaende.
93.
Desgelijcx is eenen vernaderaer gehouden den cooper goet te doen
alle
affgequete renten ende chijnsen, hem wederomme gevende de pennin-
gen
die hij tot afflossinge, quijtinge, oft incoop der selver heeft gegeven,
oft
emmers houdende die op den pant in sulcken staet ende gerechticheijt
van
tijde, als die voor date van de affquijtingen waeren.
94.
Een vernaderaer heeft door sijne vernaderinge allent recht van den
cooper,
maer en heeft niet meer rechts dan den cooper en hadde, oft gehadt
soude
hebben, indijen den coop hem niet vernadert waere geweest, ende
oversulcx
moet alle de voorgaende hueren, ter goeder trouwen ende sonder
argelist
gedaen, van weerden houden, alwaert oock dat den cooper selver
den
huerlinck ware geweest.
95.
Maer waeren daer eenige huerlingen [hueringen] oft pachten voor
date
van den eersten coop bij argelist ende tot achterdeel van de naderschap
aengegaen,
die en is de vernaderaer niet onderworpen, maer worden
gehouden
al oft die niet en waeren gedaen, al ist oock dat den cooper selver
den
huerlinck niet en is, oft de huere van eenen anderen selver niet over-
genomen
heeft.
96.
Item, soo wanneer den cooper eenich huijs oft erve, bij hem gecocht,
voorts
heeft vercocht oft verhuert, ende daernaer eenen anderen den eersten
coop
vernadert, is den tweeden cooper oft huerlinck gehouden daeraff te
scheijden,
mits dat den tweeden coop oft huere is te niette ende van onweer-
den,
ten sij dat den vernaderaer believe den tweeden coop oft de verhue-
ringe
van weerden te houden.
97.
Eenen cooper mach mette gecochte erve oft huijs ter goeder trouwen
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le mot de n'est pas dans le manuscrit de la
Commission, et ne doit pas y être.
370
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
sijn
proffijt doen, t' selve bewoonen ofte verhueren, affbreken, veranderen,
chijnsen
ende renten affleggen, ende anderssints daermede sijne geliefte te
doen,
tot dat hem de wete van [de] calengieringe is gedaen.
98. Item,
tot den selven tijt volgen den cooper alle vruchten ende proffijten
die
van den vernaderden pant bij verhuringe ende anderssints sijn gemaeckt
ende
gecommen, mits daertegens betaelende de chijnsen ende commeren
daerop
vuijtgaende, oft, in plaetse van dijen, mach interest van sijne pen-
ningen
genieten rentsgewijse, ende de vruchten den vernaderaer laeten
volgen
mette lasten, daervan de cooper de keuse heeft.
99.
Maer soo wanneer de vruchten al noch hangen, oft in d'eerde staen,
alsdan
en heeft den cooper daertoe geen recht, maer volgen die den gront,
behoudelijck
dat de vernader daertegens den cooper alsdan goet moet doen
de
costen ter saecken van de selve vruchten [geresen ende] (1) gedaen,
metten
intereste van dijen rentsgewijse, mitsgaders oock van de cooppen-
ningen
bij den selven cooper betaelt.
100.
Soo wanneer den cooper de wete van de vernaerderinge heeft gehadt,
ende
de selve bekent, oft dat die den vernaerderaer bij vonnisse is aenge-
wesen,
soo moet den cooper de vertijdenisse van den coop ende opdracht
voor
schepenen doen, daer alle vertijdenissen van goeden binnen de stadt
ende
vrijheijt gelegen, moeten geschieden.
101.
Item, naer dat de vernaderinge gedaen ende voor schepenen de
naderschap
bij den cooper bekent ende opgedragen is, soo is ende blijft den
cooper
ende sijne goeden van den coop ontlast, alwaert oock soo dat den
vercooper
den selven cooper, oft sijne panden ende goeden, niet en wilde
ontlasten,
ende heeft den vercooper daervoore verbonden den vernader op
gelijcken
voet ende bij de selve maniere als hij te vooren daervoore
verbonden
hadde den cooper.
102.
In sulcker vuegen dat, als den cooper, voort voldoen van de voor-
waerden
sijns coopers [coops] (1), totten gecochten huijse oft pande verbon-
den
heeft hem selven ende alle sijne goeden, ende dat den coop hem
vernadert
is, soo wort ende blijft den vernaerder, int overnemen van de
naderschap
desselffs coops, in persoone ende in alle sijne goeden verbonden
aen
den cooper, gelijck d'eerste cooper te voren verbonden was.
(1) Manuscrit de la Commission.
372
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE
.
103.
D'welck oock plaetse heeft, alwaert soo dat daeraff in de brieven
van
de opdracht geen vermaen en waere geweest, ofte dat den vernaer-
deraer
anderssints int overcommen Lint overnemen van de] (1) naderschap,
t'selve
alsoo niet gedaen, noch hem vuijt sijne goederen (2) daervoore
vuijtdruckelijck
verbonden hadde.
104.
Niettemin, al ist dat den cooper, int coopen oft erffnemen van eenige
huijsen
oft erven, tot voldoeninge van den coop ofte erffrenten, daer hij
den
pant voor t'erve genomen heeft, oft tot voldoeninge van den voor-
gaenden
commer ende chijnsen daerop vuijtgaende, aen den vercooper ende
tot
desselffs vercoopers versekerheijt verbonden heeft, totten voorgaenden
huijse
oft pande, sekere medepanden, oft hem selven ende sijne andere
goeden,
soo en is de vernaerderaer nochtans tot verbintenisse van eenijge-
lijcke
werdighe [van even gelijckweerdige] (1) panden niet gehouden.
105.
Maer opdat de vernaderaer, tot [door] (1) alsulcke te seer groote ende
swaere
verbintenisse niet en worde benomen sijn recht van vernaderinge,
soo
wort hij daertoe ontfangen, oock niettegenstaende, dat hij op vele naer
niet
soo rijck noch soo machtich en is als d'eerste cooper, noch alsulcke
medepantschappe
en can stellen, ende gestaet, in allen gevalle, mits den
vercooper
bewaerende ende versekerende, ten goetduncken van de
schepenen.
106.
Soo wanneer de vernaderinge bij den cooper niet en wort bekent,
maer
dat op de naerderschap geschil ende gedinch oft proces valt, soo is
den
cooper evenwel gehouden het gecocht goet oft pant te aenveerden ende
sijnen
coop te voldoen, behoudelijck hem sijn verhael op den vernaerder,
indijen,
hij hem naermaels de vernaderinge bekent, oft dat die hem met
vonnisse
wort aengewesen.
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Lisez: noch hem noch sijne goederen, comme dans le
manuscrit de la Commission.
374
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS
TEXTE.
TITEL V.
VAN
GEBUERELIJCKE RECHTEN ENDE SERVITUETEN.
§ 1.
Van
opbouwinge van huijsen ende andere loffelijcke wercken.
1.
Een ijgelijck mach op sijne erve maecken, metsen ende timmeren al
dat
hem belieft, oock tegens sijn gebueren licht ende venster, soo hooch
alst
hem goetdunckt, behoudelijck dattet goet loffelijck werck sij ende geen
creijtwerck,
ofte datter geene schepene brieven, oft ander wettich bescheet
en
wordt gethoont, van datmen sulex niet en soude mogen doen.
2.
Loffelijcke wercken sijn : steene huijsen, keuckenen, stallen, camers,
gaelderijen
ende diergelijcke timmeragien van steen ende calck,ende metten
harden
daecke gemaeckt, die naer gelegentheijt van den huijse, tot gerieff
van
den welcken die worden gemaeckt, nootelijck ende [ofte] (1) oorboore-
lijcken
worden bevonden.
3.
Soo wanneer ijmant metsen, timmeren, sijn dack vermaecken oft
decken
wilt, t'sij bij oft neffens t'sijnder gebueren erve, die mach sijne stellinge
maecken
op ende over sijns gebuers erve, soo verre hij t'selve niet gevoeche-
lijck
van sijns selffs [erve] (1) gedoen en can, ende dat ten meesten gerieve
ende
minsten belette van sijne gebueren.
4.
Dies moet de gene die sijn huijs heeft getimmert ende hermaeckt (2),
wederom
beteren ende in staete stellen allent gene hij gebroken oft bedorven
heeft
op oft aen sijns gebuers huijs oft erve, ende den selven anderssints
houden
buijten alle schade, doende met eenen ruijmen ende wcchnemen alle
vuijlicheijt,
die daerdore op desselffs sijns gebuers erve gecommen is.
5.
Niemant en mach eenige huijsen maecken voor aen de strate, daer te
vorens
geen huijsen en hebben gestaen noch vuijtganck en heeft geweest,
noch
door sijne huijsinge oft erve straeten trecken, dan bij consente van de
weth
ende tresoriers deser stadt, mette welcke sij moeten overcommen
aengaende
het voet geterdt.
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le manuscrit de la Commission a: vermaeckt oft
hermaeckt.
376
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
6.
Die aen de straete huijsen maken, timmeren oft metsen wilt, en mach
de
cassije oft ouden gront van de selve straete, noch ook den grondt van sijne
huijsinge
oft erve aen de selve straete oft elders, soo niet verheffen, oft
hoogen
oft leegen, sonder kennisse van saecken ende bewillinge van de
heeren,
dat sijne gebueren daer [daerbij] (1) worden verdruckt oft schade
commen
te lijden.
7.
Item, niemant en mach eenige huijsen oft looven binnen de mueren
deser
stadt doen maecken oft timmeren met eenighe houte stagien voor aen
de
straete, achter oft ter sijden van sijnen huijse oft loove, maer soo verre
ijmant
bouwen wilt ende sijne huijsinge voor is optreckende gevels gewijse,
moet
den selven gevel, mitsgaders de. mueren tusschen beijden maecken
ende
metsen recht opgaende voetsdieckte ten minsten, ende sonder eenige
oversprongen.
8.
Ende indijen de huijsen niet recht op, oft maer looffs-gewijse gemaeckt
worden,
soo moeten de sijmuren tusschen beijden van elcke wooninge, des
evenwel
gemaeckt worden van steen voetsdieckte, als voore, ende ter weder-
sijde
oock doorgaen met carteelen [canteelen] (1) oft wijnbergen onderhalven
voet
buijten den daecke oft voorste [vorste] (1) van de selve wooninge.
9.
Ende oft dijenniettegenstaende eenige houte stagien ofte gevels werden
gemaeckt,
oft datter nieuwe mueren min dan voetsdieckte werden
bevonden,
de selve moeten terstont affgebroken worden, ende vervalt den
eijgenaer
totten dijen in de boete van sestich [carolus] (1) guldens eens, te
bekeeren
in drijen, een derdendeel tot behoeffvan de heere [van den heere]
ende
d'ander derdendeel van de stadt, ende t'derde van de brantmeesters.
10.
Item, alle houte stagien ende houte gevels van eenighe huijsen oft
loeven
binnen de mueren der stadt van outs gestaen ende gelegen, en
mogen
niet vernieuwt, vermaeckt oft anderssints onderseth worden, om
die
te houden staen, maer moeten blijven in sulckenen staet als die sijn,
totter
tijt toe, dat die van selffs vergaen ende vervallen, op gelijcke pene.
11.
Wanneer ijmant eenige huijsinge oft bouw wilt maecken ende opvoeren
op
sijn eijgen erve, ende dat den gebuer t'selve wilt beletten door dijen dat
hij
bescheet heeft, datmen hem sijn licht niet en mach benemen, soo
(1) Manuscrit de la Commission.
378
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
vermach
de gene, die d'werck maeckt,- t'selve dijenniettegenstaende op te
voeren,
mits nochtans blijvende met t'selve werck soo leegh, dat men van
den
nedersten dorpel van de vensters [van den huijse] (1) van den gene, die
t'werck
verbieden wilt het overst van den wercke, datmen opvoert, mach
oversien,
ende niet hooger.
12.
Tot welcken eijnde, ende om te weten oft t'nieuw werck niet hooger
[te
hooge] (1) en wort opgevoert, ismen gewoon te trecken eenen draet van
den
oppercant van den ondersten dorpel van de venstere tot op t'hoochste
van
de naest bequame huijsinge oft dack gestaen achter het nieuw op te
trecken
werck, achter (2) tegens over de vensters daeraff d'licht benomen
soude
worden.
13. Ende
oft achter t'nieuw werck tegens over de lichtscheppinge geen
huijse
oft dack daertoe bequaem en worde bevonden, soo salmen den draet
treeken
van den gront van den paveijsel oft solderinge in den hoeck oft
vuijtterste
van de camer, tegens over de selve lichtscheppinge, tot op den
oppercant
van den ondersten dorpel, ende [van de] (1) vensters, ende alsoo
voort
linie recht naert nieuw werck.
14.
D'welck alsoo gedaen sijnde, en sal den genen die t'nieuw timmerwerck
maken
wilt, in den eenen oft anderen gevalle, t'selve niet mogen rijsen
noch
opvoeren voorder dan onder de selve linie, ende oft hij het voorder
ofte
anders hadde gedaen, oft naermaels dede, daermede bet gesicht van
sijnen
gebuer in de hoochde ofte leechde beleth worde, soude t'selve moeten
affbreken,
ten waere met vonnisse anders waere [wierde] (1) geseght.
15.
Desniettemin, alle huijsen ende loffelijcke wercken gemaeckt op sijnen
eijgen
gront, ten aensiene ende wel weten van de [van den gene] die de selve
hadde
mogen verbieden oft stooren, al waeren die oock onbehoorlijck
gemaeckt,
moeten ende behooren alsoo te blijven tot dat die van selffs
vergaen,
sonder datmen de selve ondertusschen mach vermaken oft breken
in
eeniger manieren.
16.
Maer oft het anders dan loffelijck werck waere, om ijmanden daer-
mede
te creiten, oft dat selve werck alleenelijck waere gemaeckt bij gedooch-
(1) Manuscrit de la Commissien.
(2) Le mot achter n'est pas ici dans le manuscrit de la
Commission, et ne doit pas y être.
380
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
saemheijt
ende sonder achterdeel van ijmants recht, in dijen gevalle soude
men
t'selve moeten affbreken, alst partije gelieffde.
17.
Die sijn huijs hooger maeckt dan sijns gebuers huijs, waeraff dattet
water
daer te voren boven in eene gemeijne gote geloopen heeft, soo verre
hij
t'selve huijs hooger rijst, alsdan en mach hij sijn water ofte oosdrup niet
laten
volgen in de gemeijne gote, maer moet boven op den muer, t'sijnder
coste
alleen, cene goede cuijsbaere gote leggen ende onderhouden, ende het
water
leijden over sijne erve, soo dat hij sijnen gebuere niet en beschadige.
18.
Ende aengaende de gemeijne gote, die op den gemeijnen muer gelegen
heeft
al eer t'huijs geresen wert, die moet de gene die sijn huijs opvoert
t'sijnen
coste herleggen op sijns gebueren dack, ende t'selve dack wederom
maecken;
ende [maer](1) de gote geleght sijnde, is den gebuer schuldich de
selve
t'sijnen coste te onderhouden, sonder voorderen last van den anderen
gebuer,
die sijn huijs opgevoert heeft.
19.
Maer oft ijmant eenige huijsinge opvoerde, daeraff d'water te vorens
in
geen gemeijne gote geloopen noch gevallen en heeft, die moet des evenwel
op
sijnen geresen muer eene nieuwe cuijsbaere gote leggen, ende alsoo sijn
water
leijden over sijne erve ter stratewaerts vuijtte, sonder achterdeel van
sijnen
gebuer (2), oock vermaken, ende daerop te leggen eene andere gote;
dies
moet den gebuer alsdan leveren loot ende soudure totte selve gote,
ende
die voortaene onderhouden t'sijnen coste, sonder last van den anderen
gebuer,
als voore.
20.
Ende oft de gene die van eerst aff niet gemetst en heeft daernaer
sijn
huijs oock wilde opvoeren, maer niet soo hooch als sijnen gebuer
opgevaeren
is, soo moet hij de onderste gote op sijn dack liggende naerad-
venant
optrecken, ende blijven onderhouden t'sijnen coste, ende totten
dijen
betaelende t'hoochsel van den muer, gelijck t'selve bij sijnen gebuer is
opgeresen,
behoudelijck dat hij niet meer oft voorder en is gehouden te
betalen
dan hij is gebruijckende.
21.
Maer soo verre hij, sijne huijsinge oprijsende, daermede soo hooge
vaert
als sijnen gebuer eerst gevaeren is, soo moet hij t'geheel hoochsel
betaelen
voor d'eene helft, ende soo verre de nieuwe gote bij sijnen gebuer
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Il y a ici une lacune que le manuscrit de la Commission
complète ainsi : ende desniettemin moet het
dack
van sijnen gebuer...
382
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
op
den eersten opgetrocken, maer geleijt (1) bequaem is om het gemeijn
water
te leijden, mach de gene die naer metst, de selve gote daertoe
gebruijcken,
mits betaelende d'eene helft dat de selve gecost heeft.
22.
Ende oft de gote niet bequaem oft groot genoech en waere, om
t'gemeijn
water te leijden, soo moet den lesten opvoerder de selve gote naer
hem
nemen, ende in plaetse van dijen t'sijnen coste eene andere bequame
gote
leggen, die sij namaels, gemaeckt sijnde, tot gemeijnen coste moeten
onderhouden,
ende dijenvolgende gaet hen [het] (2) water wederom sijnen
loop
nemen, gelijck het dede eer de huijsingen werden opgeresen.
23.
Een ijgelijck moet sijne schouwen soo hooge maecken, dat sijne
gebueren
van den roock, gensteren oft andersints geen schade noch gebreck
en
lijden, ende al en hadde daer niemant gebreck bij, soo moet hij sijne
schade
[schouwen] (2) desevenwel maken ende metsen vier voeten hooge
boven
den daecke, sonder eenige roockgaten te mogen maecken oft houden
ter
sijdewaerts van sijne gebueren.
24.
Maer de schouwen gemaeckt sijnde, soo verre den-gebuer daernaer
op
sijne erve, boven, ontrent oft tegens de schouwe, eenige gaten oft
vensters
maeckt, daerom en derft de selve pijpe van de schouwe niet
opgevoert
noch gehoocht wordden, maer den gebuer, willende sijne schade
oft
perijckel verhueden, moet ende mach t'selve doen t'sijnen coste, mits de
selve
pijpe ende schouwe soo bewaerende, dat die mach blijven staen
sonder
sorge.
25.
Als eenich huijs in brant is, ende datmen, om den brant te slissen
[blussen]
(2), de naeste gelegen huijsen ter eerden leght, alsdan wort de
schade
gedraegen t'saemen bij de gebueren, wiens huijsen daermede
bevrijdt
ende bewaert worden, ten goetduncken ende seggen van de weth.
§ 2.
Eijgene
mueren.
26.
Soo wanneer iemant t'sijnen coste eenen scheijmuer stelt op sijns
selffs
erve, die behoort den selven scheijmuer alleen toe, maer wilt hij
(1) Lisez: opgetrocken muer geleijt, comme dans le
manuscrit de la Commission.
(2) Manuscrit de la Commission.
384
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
daerop
timmeren ende sijn water buijten sijnen muer laten vallen, soo
moet
hij soo verre metten muer van sijns gebuers erve blijven, dat hij sijnen
oisdrup
behoudt op sijne erve, latende daertoe eenen halven voet buijten
sijnen
muer, ist schalien oft tichelen dack, ist stroijen ofte riten dack, eenen
voet,
dies moet hij sijn water soo bedwingen dattet niet en valle buijten
sijne
erve.
27.
Niemant, wie het sij, en mach buijten sijnen muer tot eens anders
erve
waert eenigen oosdrup, noten, oversprongen, hooffden oft dijer gelijcke
affsaten
maecken ofte stellen, noch oock ijet vuijt hangen oft vuijtsteken
voorder
dan sijnen oosdrup oft [ende] (1) erve buijten den muer hem toe en
behoort,
sonder bewillinge van sijnen gebuer.
28.
Wije sijns selffs muer heeft staende op eenen halven voet naer eens
anders
mans erve, en mach door den selven sijnen muer tot sijns gebueren
erve
[waerts] (1) geen gaten oft vensters maecken oft houden staende
benedens
reijcx, d'welck is ten minsten seven voeten hooge van der aerden
tot
onder den ondersten dorpel van de selve gaten ofte [ende] vensters.
29.
Ende al ist dat de selve gaten oft vensters alsoo staen boven
[buijten]
(1) reijcx, soo en machmen nochtans de selve niet open houden, om
loecht
ende licht te scheppen, dan mits daerinne stellende ijsere geerden
soo
naer bij den andere staende, datmen t'hooft van eenen volwassen persoon,
waterpot
oft diergelijcke dingen daerdore niet en can gesteken.
30.
Maer oft ijmant sijnen eijgen muer hadde staende op de vuijtterste
palen
van sijne erve, sonder eenen halven voet buijten te laeten, als vore,
alsdan
en soude hij in den selven muer niet alleene geene vensters moghen
hebben
dan boven reijcx ende met ijsere geerden, maer soude die oock
moeten
sluijten ende toehouden met staende gelaesen.
31.
Die aen ende tegens sijnen eijgen muer een privaet ofte privaet huijs
staende
heeft, ende daerinne eenich loechtgat maecken wilt commende tot
eens
anders mans erve [waerts] (1), moet t'selve loechtgat stellen ten minsten
vijffthien
voeten hooch boven de eerde, oit anderssints soo versien, dat de
gebueren
daerdoore geenen stanck en hebben ofte ontvrijt en wordden.
32.
Soo wanneer ijmants muer, gelint oft heijmsel buijten loode gaet, ende
hangende
is buijten eens oft over eens anders erffve, oft dattet dack van
(1) Manuscrit de la Commission.
386
388 COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
eenich
huijs soo lanck is, dattet water valt op eens anders muer oft erve,
dijen
muer oft gelint moet terstont gerecht ende in sijn loot gestelt worden,
ende
het dack alsoo gecort dattet water valle op sijns selffs erve, al ten coste
van
den gene, die den muer, heijmsel oft dack toebehoort.
33.
Als den eenen gebuer den anderen vercoopt sijnen halven muer,
alsdan
heeft ende vercrijght den cooper van dijen halffven muer oock d'erve
van
den oosdrup, hooffden [anckerhooffden] (1) ende andere gerechticheijt,
die
den vercooper buijten sijnen muer voor den vercoop hadde; alsoo dat
den
cooper dien maer [muer] (1) mach gebruijcken al oft hij te vorens
gemeijn
geweest hadde, niettegenstaende dat in den coop daeraff geen
vermaen
en is gedaen, ten ware anderssints tusschen partijen waere
ondersproken.
§ 3.
Gemeijne
mueren.
34.
Gebueren hebbende henne huijsen ende erven bij malcanderen
liggende,
moeten malcanderen helpen henne erven bevrijden halff ende
halff,
t'sij met een loffelijck dicht schutsel ofte met eenen steenen muer, soo
sij
dat t'samen best over een connen gedraegen; ende soo wiens huijs ofte
bouwinge
langer streckt ende daerdoore sijne gebueren voorder bevrijt dan
des
anders huijs oft bouwinge, dat cort hem aen de helft van sijne
bevrijdinge,
die hij van sijnder sijde voorts te doen ende te houden heeft.
35.
Maer niemant en can met rechte bedwongen worden eenen scheij-
muer
te moeten helpen maecken van steen, ten waere dat hem belieffde,
dan
gestaet mits bevrijdende sijnen gebuer, voor soo veele als hem aengaet,
met
loffelijck schutsel oft heijminge, ende t'selve mede onderhoudende,
als
vore.
36.
Dies moeten de selve heijmsels, schutsels ende scheijmueren gestelt,
gemaeckt
ende onderhouden worden op de gerechte palen ende gelijcke
erve
van beijde de gebueren, ende moeten de schutsels ende mueren wesen
van
acht voeten hooch, ende de mueren voets oft steens dieckte ten minsten.
37.
Niettemin, eenijgelijck mach in plaetse van een schutsel oft diergelijcke
(1) Manuscrit de la Commission.
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
heijmingen,
op sijnen cost wel eenen scheijmuer doen maecken, ende setten
den
selven op gemeijne erve, sonder mosiergaten oft met mosiergaten over
beijde
de sijden, ende soo verre hij dijen muer stelt op gemeijne erve, soo
blijft
den selven muer altijts gemeijn ende moet daernaer ten gemeijnen
coste
onderhouden worden.
38.
Maer indijen d'ander gebuer dijen scheijmuer namaels in eeniger
manieren
wilt gebruijcken, loove, haecken oft ijet daeraen hangen, slaen oft
vestigen,
oft oock eenige huijsinge daerop stellen, oft den selven anders dan
tot
eene bloote heijminge gebruijcken, alsdan moet hij den scheijmuer
halff
betaelen eer hij den selven besigen oft gebruijcken mach in eeniger
manieren.
39.
Item, als eenen gemeijnen ouden scheijmuer, daer geene huijsingen
op en
sijn, soo is vervallen ende buijten loode staet, dat den selven niet en
is te
rechten, soo sijn partijen gehouden den selven tot gemeijnen coste aff
te
breken ende wederom op te maecken tot gelijcke hoochde ende dickte als
vore,
al en waer den selven maer steens dickte geweest, ende dat op
gemeijne
ende gelijcke erve.
40.
Ende oft d'een van beijde de partijen den muer begeerde voets dick
te
hebben oft maecken, vermach t'selve te doen, ende moet d'andere partije
t'selve
(1) oock gedoogen datmen den selven gemeijnen muer op gelijcke
erve
stelle, behoudelijck dat hij alsdan niet meer gehouden is te betaelen
dan
oft den muer maer steens dickte gemaeckt en waere.
41.
Van gelijcken, soo wanneer alsulcken ouden vervallen muer is
staende
tusschen twee gebueren huijsen, daervan den eene van meijninge is
sijn
huils aff te breken ende [te] (2) vernieuwen, soo moeten sij (3) in dijen
gevalle
beijde de partijen den selven gemeijnen muer tot gelijcken coste
oock
affbreken ende vernieuwen, op de selve hoochde ende dickte gelijck
de
oude huijsinge van te voren geweest is, ende niet voorder, behoudelijck
dat
den selven muer moet wesen voets dickte, ende t'fondeersel naer
advenant.
42.
Ende indijen dat de gene die eerst timmert den selven gemeijnen
(1) Au lieu de t'selve, le manuscrit de la Commission dit
: in dijen gevalle, " en ce cas ".
(2) Manuscrit de la Commission.
(3) Le mot sij est de trop et ne se trouve pas non plus
dans le manuscrit de la Commission.
390
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
muer
boven d'eerde dicker wilde maecken dan eenen voet, is gehouden
t'selve
verdicken op sijne erve te stellen, ende voorts wat hij hooger oft
dicker
(1) metst dan de huijsinge van den gene, die niet en metst, oft met
sijn
huijsinge niet op en vaert, t'selve is hij gehouden te maecken op sijnen
cost
alleene.
43.
Behoudelijck dattet [oft het] (2) gebeurde, dat den anderen, dije niet
en
metste, namaels sijne huijsinge oock wilde opvoeren oft maecken, hij in
dijen
gevalle gehouden is, den genen die eerst gemetst heeft goet te doen
ende
te betaelen de helft vant gene dat hij in de hoochde ende diepte van
den
nieuwen muer meer gebruijckende is, dan hij met sijn huijs te vorens
gebruijckt
heeft, ende oft hij t'selve niet en dede, soude men het opvoeren
mogen
verbieden.
44.
Maer ingevalle dat den gemeijnen muer staende tusschen de huij-
singen
van partijen noch redelijck goet in sijn loot staet, dijen en is niemant
gehouden
aff te breken, al en ware hij oock niet meer dan steens dickte,
maer
de gene dije eenich nieuw werck begeert te maken ende daeromme
den
selven muer wilt affbreken, vermach t'selve te doen, mits voorgaende
priseringe
van de stoffe, ende den selven wederom opmaken t'sijnen coste
alsoo
hooch als hij sijne huijsinge oft ander werck in meijninge is te maeeken.
45.
Ende soo verre sulcken gemeijnen muer niet dan eenen steen dick en
waere
geweest, soo vermach de gene dijent [dijet] (1) nieuw. huijs oft werck
maeckt,
den selven muer oock voets dickte te maecken, ende in dijen (3)
desniettemin
te stellen op gemeijne erve, behoudelijck dat hij weder sal
oprechten
allent gene des hij sijne gebueren soude mogen beschadicht
hebben
int opmaecken van den selven wercke.
46.
Dijes is d'andere partije, soo verre hij namaels oock op dijen nieuwen
muer
wilt timmeren, gehouden te betaelen de helft van den nieuwen muer,
naer
advenant dat hij dijen begeert te gebruijcken, mits afftreckende sijn
deel
van de oude stoffe oft materiaelen, die te vorens aen den ouden muer
geweest
hebben, gelijck die voort affbreecken gepriseert sijn geweest.
47.
Een ijgelijck mach in ende op eenen gemeijnen muer, soo wel staende
(1) Le manuscrit de la commission porte: dieper, « plus
profond ».
(2) Manuscrit de la Commission.
(3) Le manuscrit de la Commission porte, au lieu de in
dijn, qui n'a pas de sens ici, den dijn, lisez
dijen.
392
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
tusschen
gemeijne hoven, plaetsen, erven ofte huijsingen, voeren (1),
metsen,
anckeren, timmeren ende dijen soo hooge oprijsen alst hem goet-
dunckt,
behalvens datmen in geenen gemeijnen muer geene pompe en
vermach
te anckeren noch vast maken, ten ware datter bescheet waere
datmen
t'selve vermochte te doen.
48.
Niemant en mach eenen gemeijnen muer onder noch boven verarge-
ren,
berooven, minderen, oft clisooren, buijten (2), privaet pijpen daerinne
houden
oft maken t'sijnder ervewaerts, sonder consent van sijnen gebuer,
op de
boete van de selve t'sijnen coste in sijnen eersten staet te moeten doen
stellen,
ende daerenboven als onheuschelijck gehandelt hebbende, gestraft
te
worden ten goetduncken van de weth.
49.
Item, niemant en mach in eenen gemeijnen muer gaten noch vensters
maken,
noch oock licht daerdore scheppen tot eens anders ervewaerts, ten
waere
bij bewillinge oft gedoochsaemheijt van sijne gebueren mede deel-
hebbers
van den selven muer.
50.
Maer die op gemeijne erve tot sijnen coste alleen eenen muer maeckt,
oft
den gemeijnen muer hoocht, mach in den selven muer, bij hem becosticht,
gaten
oft vensters maken ende licht scheppen, behoudelijck dat hij die stelle
buijten
[boven] (3) reijcx, met ijsere geirden ende staende gelasen, ende
mogen
alsulcke vensters blijven staen totter tijt toe dat den gebuer de helft
vant
maecken oft hoochsel van den selven muer betaelt, ende alsdan is hij
schuldich
die te stoppen.
51.
Bloote scheijmueren staende tusschen twee gebueren erven, daermen
geene
huijsen oft loffelijcke timmeragien (4) oft metserijen op en maeckt, en
machmen
niet hooger opvoeren dan acht voeten boven de aerde, maer de
selve
mach ende behoortmen te decken met steenen oft tichelen, ende
daeraff
t'water laten vallen aen beijde de sijden.
52.
Soo wie op eenen gemeijnen muer timmeren oft metsen wilt, daer
geene
huijsen op gestaen en hebben, die moet den selven soo versien, dat
hij
sterck genoech is om de timmeragie ende metserije te draegen, ende
(1) Lisez vaeren (in), « entrer dans. »
(2) Lisez buijsen, « tuyaux, » comme dans le manuscrit de
la Commission.
(5) Manuscrit de la Commission.
(4) Le manuscrit de la Commission porte wercken au lieu
de timmeragien.
394
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
heeft
hij daerinne gebroken, balcken, ribben, struijckhouten [strijck-
houten]
(l) oft andere daerinne (2) geleght, is gehouden de gaten te stoppen
ende
den muer te stellen in sijnen voorgaenden staet.
53.
Item, die op eenen gemeijnen muer timmeren oft metsen wilt, als
vore.
en mach sijn water oft oosdrup op sijns gebueren erve niet laten
vallen,
maer moet boven op den muer eene gote leggen, ende d'water leijden
op
sijns selffs erve, oft ter stratewaerts vuijtte, ende die onderhouden
t'sijnen
last alleene, sonder sijns gebueren schade oft achterdeel.
54.
Alsmen op gemeijne mueren, oft tusschen twee gebueren huijsingen
oft
erven, eenige goeten maeckt oft leght, daer te vorens geene gelegen en
hebben,
van welcke gote d'water ter stratewaerts niet vuijt en loopt, alsdan
moeten
de eijgenaers ende gebueren, dijen den muer toebehoort, d'water
van
die gote leijden gelijckelijck over henne erven.
55.
Niemant en mach aen (3) sijn gebueren erven, tegens den gemeijnen
muer,
hebben noch leggen eenige aschhoopen, messien [messingen] (1),
modder,
slijck ende dijergelijcke vuijlicheden, noch oock [de] (1) aerde op
sijne
sijde hooger houden dan die van sijnen gebuer, ten sij dat hij tusschen
beijde
maeeke eenen grooten [eenen goeden] (1) dicken muer, onderhalven
steen
dick, ende den selven muer alsoo onderhoude ende bewaere tot sijnen
coste,
datter geene schade aff en comme, oft dat sijne gebueren geen ongerieff
oft
stanck daerdoore en hebben ofte commen te lijden.
56.
Vele min vermach ijmant tegens eenen gemeijnen muer te maken oft
te
stellen eenige privaten, regenbacken, backhovens, sterffputten oft
andere
sorgelijcke ofte schadelijcke wercken, ten sij hij tusschen beijde
make
eenen muer van onderhalven voet dick, als vore, ende dat hij sijnen
private,
sterffput, regenback oft ander werck daerenboven soo metse ende
besette
met tiras, dat [tot] (1) sijns gebuers erve geene natticheijt oft voch-
ticheijt
daerdore oft vuijt en comme oft en traene.
57.
Ende oft besetsel niet en hielde, oft dat t'selve metter tijt quame aff
te
vallen, soo dat den gebuer, die aen den sellen muer op sijne erve te
vorens
eenen kelder oft borneput heeft gehadt, daerdoor in den selven
kelder
oft borneput eenige schade quame te lijden, soo soude de gene die
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le mot daerinne est inutilement répété.
(3) Le manuscrit de la Commission dit: op oft aen.
396
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
dat
privaet oft ander werck heeft doen maken, de selve schade moeten
oprechten
ende sijn werck naerder versien, sulcx dat sijnen gebuer in
[sijnen]
(1) kelder oft borneput vant water (2) daeraff geen voorder hinder
oft
gebreck en crijge. oft anderssints soude hij sijn privaet, voute, sterffput
ende
ander werck moeten [inslaen ende] (1) te niette doen.
58.
Maer indijen ijmant op sijne erve een privaet, sterffput oft borneput
cuijsbaerlijck
gemaeckt hadde, die sijns geburen erve, huijs oft gront, alsoo
het
doen ter tijt stont, niet letten en mochte, ende die (3) sijn gebuer daer-
naer
op sijne erve daer neffens eenige kelders oft borneput maeckte, die
door
den ouden borneput oft privaet van sijnen gebuer schade lede, soude
den
ouden borneput oft privaet van sijnen gebuer dijenniettegenstaende
moeten
blijven.
59.
Sonder dat den eijgenaer van d'andere erve, daerop den ouden
sterffput
oft privaet is staende, in dijen gevalle voorder gehouden is te doen,
dan
den selven sijn privaet oft sterffput te ruijmen, ten eijnde sijnen gebuer
van
over sijne erve sijnen kelder oft borneput op sijnen coste alleene soo
mach
versien, als hij, om sijne schade te verhoeden, [beste] (1) geraeden
vindt.
§ 4.
Lickteeckenen
van gemeijne oft eijgen mueren.
60.
Mueren, schutselen oft heijmingen, daermede eenighe huijsen oft
erven
van den anderen gescheijden worden, sijn gemeijn, ten sij datter
schriftelijck
oft ander bescheet oft teeeken sij, dat de selve den eenen van
de
gebueren alleene sijn toebehoorende.
61.
Als in eenigen muer staen freijten oft (4) mosiergaten, noten oft
hoochden
[hooffden] (1) metten selven muer eerstmael ten beijde sijden
daerinne
gemaeckt sijnde, oft dat ten beijde sijden daerinne oft tegens
schouwen
gemetst sijn, den selven muer is ende blijft gemeijn, soo verre
ende
soo hooge als de selve freijten, mosiergaten, noten oft hoochden
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Lisez ende waters, comme dans le manuscrit de la
Commission.
(3) Lisez dat, comme dans le manuscrit de la Commission.
(4) Le manuscrit de la Commission dit abusivement
freijten oft ander mosiergaten.
398
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
[hooffden],
mitsgaders de schouwen sijn streckende, ten waere dattet
bleke
dattet maer een gedoochsaemheijt en waere.
62.
Van gelijcken, soo wanneer in eenigen muer ter weder sijden liggen
balcken,
struijckhouten [strijckhouten], wooningen (1), oft nockhouten, t'sij
dat
die voor den [door den] (2) muer gemaeckt oft daerinne gevesticht sijn,
oft
dat die niet gevesticht oft geanckert sijnde, alsoo dertich jaeren sijn
gebruijckt
geweest, soo is ende blijft den muer daerdoor gemeijn, soo lanck,
breet
ende hoogh als t'selve gebruijck is streckende, ten sij dattet blijcke
van
enckele gedoochsaemheijt, als boven.
63.
Item, soo wanneer van eender sijden eenige noten, balken, struijck-
houten
[strijckhouten] liggen oft vast sijn gemaeckt in eenen muer, ende
datter
over d'andere sijde in den selven muer staen mosiergaten oft freijten,
oft [ende]
(2) daerinne oft aen schouwen sijn gemetst, den selven is ende
blijft
oock gemeijn, soo verre ende soo hooge als de selve teeckenen sijn
vuijtwijsende,
ende niet voorder.
64.
Maer soo wanneer in eenigen muer freijten, mosiergaten, noten, oft
diergelijcke
teeckenen alleenelijck gemetst sijn aen d'een sijde, oft datter
maer
van eender sijde op oft in getimmert ende geanckert is, den selven
muer
behoort geheel den eijgenaer toe van de erve oft huijs daer de mosier-
gaten
oft freijten waerts staende sijn, ten ware dat den gebuer schepene
brieven
oft wettich bescheet hadde, dat hij daerinne oock gerecht waere.
65.
Desniettemin, als ijmant vast aen eens anders muer metst ende
timmert,
oft alleenelijck haecken ende dijergelijcke nagelen daerinne slaet,
aenslaet
(3) oft ijet daeraene hanght, en heeft daerdoore geen recht in den
selven
muer, maer moet die haecken ende becommeringen altijts aff, vuijt
ende
weeh doen alst den eijgenaer van den muer belieft.
66.
Een ijgelijck behoort d'erve alleen toe buijten sijnen muer, soo verre
als
de noten oft steenen van outs daerinne gemetst gestaen hebbende vuijt-
gesteken
[vuijtsteken] (2) ende bewijsen, ten waere dat men met eenich
wettich
bescheet conste bewijsen, datter ander bespreeck waere, oft dat de
selve
noten ofte steenen bij enckele gedoochsaemheijt alsoo waeren gestelt.
67.
Soo wanneer eenige schalien oft tichelen daecken oversteken onder
(1) Lisez wanninghen, comme dans le manuscrit des
archives communales d'Anvers.
(2) Manuscrit de la Commission.
(3) Lisez: daerinne oft aen slaet, comme dans le
manuscrit de la Commission.
400
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
met
een witten dacklijst, oft tendeersel (1) van twee lagen boven, ende van
rooden
steen, de selve geven ende bewijsen dat den eijgenaer van dijen
huijse
oft erffve heeft eenen halven voet erve buijten sijnen muer, ende van
stroijen
daecken eenen voet; dies moet hij sijn water soo bedwingen,
dattet
buijten sijne erve niet en valt.
68.
Maer soo wanneer de daecken geen witten dacklijst ofte tendeersel (1)
van
rooden steen en hebben, als boven, soo en geven noch en bewijsen de
selve
geen recht van erffenisse, maer wort gehouden dat die alsoo sijn
gemaeckt
ende gestelt bij enckele gedoochsaemheijt, ten waere bij wettich
bescheet
anders bewesen werde.
69.
Licteeckenen van hagen, thuijnen, schutsels, noch oock steene
mueren,
die onder de aerde staen, en erven noch en onterven niemanden,
hoe
lange dat die gestaen hebben, noch en benemen noch en vercortten (2)
de
palen niet, daermede de erven van outs gedeijlt ende gescheijden sijn
geweest,
ten waere dattet bleke, dat die tot dijen eijnde wettelijck gemaeckt
waeren.
Gemeijne
putten ende waterloopen.
70.
Twee oft drij gebueren hebbende t'samen eenen borneput, mogen
daervuijt
halen ende trecken soo veel waters alst hun belieft; dies moet elek
sijn
water leijden ende bedwingen te loopen op sijne ende over sijne erve,
sonder
sijnen gebuer daerbij te beschadigen oft ongerieff te doen, ten waere
anders
waere ondersproken.
71.
Item, gemeijne borneputten moeten by de eygenaers oft de gene die
deel
oft toeganck daertoe hebben, om water daervuijt te halen ende te
putten,
gelijckelijck huijs voor huijs (3) onderhouden [worden], ende alle
oncosten
van ketenen, coorden, eemers ende rollen, schoonmaken ende
diergelijcke
oncosten betaelt worden, elck huijs even vele, niettegenstaende
dat
d'een huijs de helft ende d'ander maer een vierendeel, oft oock niet
(1) Le manuscrit de la Commission porte fondeersel.
(2) Le premier noch n'est pas dans le manuscrit de la
Commission.
(3) Les mots huijs voor huijs, « maison pour maison », ne
sont pas dans le manuscrit de la Commission.
402
§ 5.
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
meer
dan sijnen toeganck ende gebruijck daertoe heeft, alwaert oock soo
dat
den borneput stont op ijmants erve alleene.
72.
Soo verre nochtans ijmant boven den gemeijnen borneput binnen
sijnen
huijse eenen anderen eijgen borneput hadde, oft dat hij vuijten
gemeijnen
oft anderen borneputte eene pompe hadde, daermede hij hem
doorgaens
binnens huijs waere behelpende, de selve soude gestaen mits
betalende
de helft vant gene hij soude betaelt hebben indijen hij geenen
eijgen
borneputte oft pompe hadde gehadt.
73.
Alle wijckputten moeten staen opentlijck op de straete, tot gerieve
ende
behoeve van de gene die van outs onder de selve gebuerte geseten
ende
toebehoorende sijn, ende mach oversulcx een ijgelijck die onder den
selven
wijckput woonachtich is, daervuijt water halen, snachts ende daechs,
soo
vele ende soo dickwils alst hem belieft, sonder datmen hun sulcx mach
weijgeren
ofte verbieden in eeniger manieren.
74.
Item, wijckputten moeten onderhouden worden ten gemeijnen coste
van
de gene, die onder de selve wijck woonachtich ende geseten sijn, dies
gestaen
de gene die binnen hennen huijse eenen eijgen borneput oft pompe
hebben,
mits betaelende halff gelt tot onderhout van den wijckput gelijck
van
alle andere gemeijne borneputten.
75.
Soo wanneer partijen oft gebueren tusschen hender beijder huijsingen
[ende]
(1) mueren beneden liggende hebbende eene gote ofte waterloop,
daerinne
hender beijder oosdruppen oft water vallende is ende geleijt wort,
moet
de gote met eenen goeden cleiren goot steen geleght, onderhouden
ende
gereijnicht worden tot gemeijnen coste.
76.
Ende oft alsulcke gote niet gereijnicht en coste worden sonder gaten
in
den muer te breken, soo moet men de selve gaeten maecken ter weder
sijden,
ende bij middele van dijen, ofte andersints, moet de gote soo
geruijmpt
ende gesuijvert wordden, dat het water gevoechelijcken vuijt
loopen
ende sijnen scheut hebben mach, ten gemeijnen coste, als voore.
77.
Behoudelijck dat, soo wanneer d'een van hen beijden aen sijn sijde
alleen
heeft getimmert, gedeckt, gemetst, oft eenige reparatie gedaen,
daeraff
eenige vuijlicheyt daerinne geworpen oft gevallen is, waerdoore de
(1) Manuscrit de la Commission.
404
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
gemeijne
gote vervuijlt oft verstopt soude mogen sijn, alsdan moet de gene
door
wijen de vuijlicheijt oft verstoptheijt gecommen is, de selve tot sijnen
coste
alleen voor die reijse weder doen reijnigen ende schoon maeeken.
§ 6.
Gemeijne
privaeten ende gangen.
78.
Als twee gebueren t'samen hebben een gemeijn privaet oft voute
liggende
onder de aerde, mogen de voute gelijckelijck gebruijcken, naer soo
wanneer
men die ruijmen oft reijnigen moet, alsdan moet t'selve geschieden
ten
gemeijnen coste, ende oock bij beurten, d'eene reijse over oft door des
eens,
oft des anders reijse (1) over des anders erve ofte huijsinghe, ten
waere
datter eenige voorwaerde ofte bespreeck waere ter contrarien.
79.
Item, als een gemeijn privaet oft voute ten gemeijnen coste gereijnicht
is,
soo mach den eenen gebuer, alst hem belieft, de pijpe oft sitstede van den
gemeijnen
private aen sijne sijde affbreken ende toe doen metsen, sonder
van
sijne sijde meer daerop te gaen; ende in dijen gevalle en derft hij daer-
naer
geenen cost van ruijmen ofte schoonmaecken meer helpen betaelen,
noch
t'selve privaet over oft door sijnen huyse oft erve laeten ruijmen, ten
ware
datter ander bespreeck waere, als voore.
80.
Item, als een gemeijn privaet onder d'aerde geruijmpt ende schoon-
gemaeckt
is, mach de gene, diet belieft, t'selve privaet t'sijnen coste onder
in de
voute halff doen schutten met eenen dichten muer, ende scheijden die
voute
van malcanderen, alsoo dat elck gelijck (2) sijn privaet behouden mach
op
hem selven alleene, ende t'selve gedaen wesende, moet eenijgelijck van
hen
beijden van dan voortaene t'sijnen coste alleen sijn privaet onderhou-
den,
ruijmen ende reijnigen door ende over sijns selffs huijs ende erve,
sonder
cost oft last van den anderen, ten waere dattet anders ondersproken
waere,
als voore.
81.
Item, als ijmant alleene heeft ende gebruijckt eenen kelder oft voute,
hem
streckende verre ende breet onder d'erve oft oppersten gront van de
(1) Oft des anders reijse, lisez: ende dander reijse,
comme dans le manuscrit de la Commission.
(2) Elck gelijck, lisez: elck een, comme dans le
manuscrit de la Commission.
406
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
erve
van eenighen anderen huijse geen gesach oft gebruijck in sulcken
kelder
oft voute hebbende, de selve wort gehouden voor eijgenaer van den
selven
kelder oft voute, ende heeft paert ende deel in den gront van alsulc-
ken
erve daer de voute soo gelegen is, ende den eijgenaer van de erve oft
huijs,
daeronder de voute gelegen oft staende is, heeft alleen den oppersten
gront
oft nudam superficiem, ten waere met wettich bescheet anders
bleke.
82.
Die door eenige tusschen wegen [oft gangen] (1) heeft sijnen vuijt
ende
inganck, mach daervuijt ende innegaen ende rijden, nacht ende dach,
vroech
ende spade, met huijsvrouwe, boden, huijsgesin, ende peerden,
ossen.
ende andere beesten daerdoore vuijt ende instouwen ende leijden,
oock
alderhande goeden, waeren, coopmanschappen, beringe [berringe] (1)
ende
diergelijck vuijt ende indoen, ende daerdoore privaten doen ruijmen,
ten
waere datter bescheet waere van datmen t'selve niet en soude mogen
doen.
83.
Item, in gemeijne gangen oft daer ijmant recht aen heeft vuijt ende in
te
gaen, te stouwen ofte te ruijmen [rijden] (1), en mach niemant eenige
onreijnicheijt
worpen oft houden, oft ijet anders inneleggen, setten oft
stellen
daerdoore den bequamen doorganck oft gebruijck van den selven
ganck
eenichsints beleth soude mogen worden, ende moet den selven ganck
tot
gemeynen cost onderhouden worden.
7.
Looven
ende bancken.
84.
Niemant en mach maken eenige looven boven voor sijn huijs, noch
beneden
eene bancke oft leine stellen, oft, alreede gemaeckt sijnde, houden
staende
langer dan sijne erve en streckt, oft voorder ter stratewaerts vuijt-
stekende
dan vier voeten van den huijse; ende de bancken oft leinen
moeten
alomme open ende doorluchtich sijn, dat der gebueren gesicht
daerdoore
niet en worde benomen, oft ijmant ongerieff daerbij en lijde.
85.
Item, in enge straeten en mach men geene looven oft bancken maec-
(1) Manuscrit de la Commission.
408
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
ken,
dan bij voorgaende consent ende goetduncken van de weth oft van de
keurmeesters,
ende oft ijmant anders dede, soude vervallen in de boete van
twelff
carolus guldenen, d'een derdendeel den heere, d'ander de stadt, ende
het
derde voor de keurmeesters.
86.
Item, men mach de looven in breede noch in enge straeten niet
maecken
noch houden van blooten berdde oft houte gemaeckt oft bepeckt,
maer
moeten de looven bedeckt sijn met loot, schalien oft eenigen anderen
hertten
daecke, daer geen perijckel van brant in gelegen en is, op de pene
als
voore.
87.
Item, niemant en mach eenige bancken, kisten, voorberders oft
diergelijcke
dingen voor sijn huijs stellen, maken ofte setten, noch oock niet
vuijthangen
dienende tot sijns neiringe, daerbij sijnen gebuer, oft ijmant
anders
soude mogen sijn bedruckt [verdruckt] (1) oft beschadicht.
§ 8.
Servituten
van huijsen.
88.
Recht van servituten en wort met naeckt ghebruijck oft possessie,
alwaert
van hondert jaeren ende meer, niet vercregen noch geprescribeert,
maer
moeten alle servituten van [met] (1) wettigen titel van houwelijcxe
voorwaerden,
testamenten, scheijdinge oft deijlinge, oft wel voor schepenen
vuijtdruckelijck,
oft ten minsten tacite worden geconstitueert oft bekent.
89.
Niettemin, als ijmant int gebruijck oft possessie is van eenich servitut,
ende
dat hij ende sijne voorsaeten daerinne soo lang sijn geweest datter
geen
gedenckenisse ter contrarien en is, alsdan wort vermoeijt [vermeijnt] (1)
ende
gehouden dat alsulcke servitut behoorelijck is geconstitueert ende
verleden,
ten waere partije ter contrarien daervan wiste te bewijsen.
90.
Item, als den eijgenaer van twee huijsen oft erven een van dijen, oft
deel
daeraff simpelijck vercoopt oft in (2) alle sijne gronden ende toebe-
hoorten,
oft gelijck eenen sulckenen dat beseten oft gebruijckt heeft, oft
diergelijcke
woorden, moeten de waterloopen, doorgangen, wederribben,
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Lisez : vercoopt, met alle zijne gronden, comme dans
le manuscrit de la Commission.
410
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
lichtscheppinge
ende andere servituten oft gerieven beijde de huijsen respec-
tivelijck
dienende, blijven gelijckse voor oft ten tijde van de splijtinge ende
vercoopinge
geweest hebben, ende worden in sulckenen cas verstaen tacite
bekent,
verleden oft geconstitueert te sijn, ten waere daerinne anders bij
partije
waere versien.
91.
Van gelijcken, soo wanneer eenige huijsingen oft gronden van erven,
bij oft
ontrent den anderen gelegen, tusschen gemeijne erffgenaemen oft deel-
hebbers
op gelijcken voet worden gescheijden ende gedeijlt, oft bij andere
mannen
[maniere] (1) vuijtgegeven oft vertiert, soo wordt oock alsdan ver-
staen
dat de waterloopen ende andere gerieven ende servituten sullen sijn
ende
blijven gelijck die voor date hebben geweest, ten waere het anders
waere
ondersproken, als voore.
92.
Een ijgelijck moet allen sijn water, hoedanich dattet sij, selver leijden
op
ende over sijne erve ter straetewaerts vuijtte, soo datter niemant letsel
oft
gebreck bij en hebbe, ten waere datter bescheet waere, dat hij t'selve door
eens
anders mans erve mochte doen, oft dat hij daervan soo lanck int besith
ende
possessie waere geweest, datter geen gedenckenisse ter contrarien en
wacre,
als voore.
93.
Dije sijn water van boven over sijne huijsinge ter stratewaerts wilt
laten
vallen, moet sijn gote maken recht vuijtstekende buijten den huijse,
den
winckelhaecke keerende naer de gevels over beijde de sijden, staende ten
minsten
vier voeten ter straetewaerts inne.
94.
Soo wanneer ijmant gehouden is eens anders mans [waeter] (1) te
leijden,
de selve en mach den gront van sijne huijsinge soo niet hoogen oft
leegen
dat den waterloop daerdoore worde benomen oft beleth, ende oft hij
sulex
dede, moet t'selve terstont beteren ende den gront alsoo beteren
[nederen]
(1), meederen (2) oft gelijck stellen, dattet water wederom
gevoechelijck
vuijt loopen ende sijnen scheijt [scheut] (1) mach hebben
als
te voorens.
95.
Die sijnen waterloop heeft over oft door een anders sijns gebuers
huijs
ende erve, moet int gat van sijnen muer, daert water doorloopt,setten
ende
vast houden staende eenen witten steen met eene ijsere tralie, daeraff
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le mot meederen [meerderen] a été omis dans le
manuscrit de la Commission.
412
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
de
geirden ten minsten moeten staen op een derdendeel van eenen duijm
naer
malcanderen, ende voor de tralie stellen eenen mortier aen de sijde
vandaer
d'water compt.
96.
Nijemant en mach d'water van sijnen verkens kote oft messie laeten
loopen
op de straet, oft in de goten oft grachten van de straeten commende,
maer
moet die leijden ende bedwingen te blijven op sijns selffs erve, soo dat
sijne
gebueren daerbij geene schade, stanck oft letsel en lijden.
§9.
Servituten
van hoven ende landen.
97.
Gebueren hebbende henne speelhoven, raemen, bleijckerijen oft
andere
ledige erven, binnen oft buijten de stadt, bij den anderen liggende,
indijen
sij geenen muer ofte schutsel begeiren te maecken, moeten malcan-
deren
bevrijden met tamelijcke gelinten, thuijnen oft hoochden [haegen] (1),
ende
moeten de selve staen ende gestelt worden op de gerechte palen ende
gelijcke
erve van beijde de gebueren, gelijck hierboven van alle andere
affheijmingen
is geseght.
98.
Ende oft den eenen gebuer, buijten oft binnen de stadt, op alsulcke
ledige
erve egeene hage en begeirde te stellen, maer hem te vreden wilde
houden
met eenen thuijn ofte gelindt, soo vermach den anderen des evenwel
op
sijne eijgene erve, t'sijnen coste, te planten eene hage, de welcke hem
alleen
blijft toebehoorende, mits die stellende twee voeten van sijns
gebueren
erve.
99.
Maer oft de gene die haegen [de haege] (1) planten wilde, die stelde
op de
gemeijne erve, soo is ende blijft die hage gemeijn, ende gestaet den
gebuer
alsdan mits betaelende naer advenant dat hij betaelt soude hebben
indijen
men alleenelijck eenen thuijn oft gelinth hadde geseth.
100.
Item, die hem selven wilt bevrijden met gegraven ende opgesette
grachten,
die moet tusschen den vuijttersten cant van sijne grachte ende
sijns
gebueren erve laeten ten alderminsten eenen voet erve tegens
d'inschieten;'
maer soo wanneer partijen hen gelijckelijck met alsulcke
(1) Manuscrit de la Commission.
414 .
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
grachten
bevrijden, dan wort de gracht gegraven op ende vuijt elcx erve
halff
ende halff, ende dije grachte blijft gemeijn.
101.
Boomen staende int midden van eenige grachten, paelen, heijmingen
oft
gemeijne erven, t'sij dat die fruijt ofte vruchten geven oft niet, sijn ende
blijven
oock gemeijn, niettegenstaende dat d'een oft d'ander die geplant
mach
hebben.
102.
Die sijn fruijt oft oostboomen (1) heeft hangende mette tacken over
sijns
gebuers erve, moet de overhangende tacken affhouden, oft moet sijnen
gebuer
laten volgen de vruchten, die alsoo overhangende sijn, d'welck den
gebuer
van tween best belieft.
103.
Soo wanneer ijmant op sijne erve wilt doen graeven [eenen] (2)
drinckput,
vischput oft dijergelijcke, sonder den selven put te metsen
vuijtter
aerden, die moet den selven put vier voeten verre metten naesten
cant
van sijns gebuers erve setten.
104.
Die eenige bempden, lant, weijden oft bosschen heeft liggende van
de
straete, moet wegen ende eenen wech maken over d'erve van de gene
die
voor liggen, om daerover te gaen, te stouwen ende sijne vruchten te
haelen;
welcken wech moet genomen worden ter minste schade, ten naesten
cante,
ende ter naester straete, ten sij dat hij gewoon is geweest elders te
wegen,
in welcken gevalle hij sijnen ouden wech schuldich is te houden.
105.
Dijesniettemin, alwaert dat hij van outs over eenich lant gewoon
waere
geweest ende vermocht te wegen, soo verre nochtans den eijgenaer
vant
selve lant hem wiste te bewijsen eenen anderen wech, soo naer ende
bequaem,
daerover hij met minder schade van den eijgenaer soude mogen
gaen,
stouwen ende sijne vruchten halen, als voore, dijen wech soude hij
gehouden
sijn te gebruijcken, alwaert dat hij eenen anderen te vorens
gebruijckt
hadde.
106.
Item, die sijnen wech heeft oft door oft over eens anders erve, ende
beesten
daerdoor stouwen wilt, moet de beesten soo stouwen ende hueden
datse
gaen ten naesten velde ende ter minste schade, ende oft sij bij
onachtsaemheijt
merckelijcke schade deden, anders dan gelijck doorgaende
beesten
gewoonelijck sijn te doen, dat soude den meester van de beesten
moeten betaelen.
(1) Le manuscrit de la Commission a oeffboomen.
(2) Manuscrit de la Commission.
416
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
TITEL VI.
VAN
ERFFSCHEIJDINGE OFT MANIERE VAN VERVOLCH TOT ONDERHOUT VAN
GEBUERELIJCKE
RECHTEN.
1.
Als eenige hovens, schouwen, fourneijsen, assen [asten] (1), stoven,
smilthuijsen
ende andere plaetsen, daer men die [vier] (1) stockt oft besicht,
soo
gelijck [sorghelijck] (1) staen oft oock onbehoorelijck gestelt sijn, oft
datter
eenige [balcken oft] (1) houtwercken in ofte te naer liggen, oft
gemaeckt
sijn anders dan en behoort, mogen de gebueren dat te kennen
geven
den borgemeester.
2.
D'welck gedaen sijnde, moet den borgemeester terstont de plaetse doen
besien
bij de schepenen van den brande, ende indijen alsdan gebreck
daerinne
bevonden wort, moet [moeten] (1) dat terstont doen beteren tot
versekerheijt
van de stadt ende gebueren, al ten coste van de gene die dat
onbehoorelijck
gemaeckt ende [oft] (1) doen stellen hebben.
3.
Item, de brantmeesters, erffscheijders, wijckmeesters ende putmeesters,
ende
elck van hen, sijn schuldich de borgemeesteren ende schepenen terstont
aen
te geven alsse eenich gebreck weten aen eenige schouwen, hovens,
fournaisen,
assen, [asten] (1), stoven ende diergelijcke plaetsen, daermen
vier
stockt ende besicht, sonder te verbeijden de clachten van partijen
ofte
gebueren.
4.
Die eenen anderen wilt verbieden te metsen oft timmeren, oft eenich
begonst
werck op te voeren, die moet hem sulcx, bij voorgaende bewillinge
van
den borgemeester, met eene cortte roede rechtelijck doen verbieden,
ende
anders niet; welck verboth, gelijck andere van wegen den borge-
meester
gedaen, blijft tot dattet metten rechte oft [metter] (1) minnen is
affgedaen.
5.
Ende oft ijmant boven oft naer het wettich geboth [verboth] (1) ijet
maeckte,
voorts timmerde oft metste [dede maken, voorts timmeren ende
metsen]
(2), moet dat wederomme affbreken ende in sijnen eersten staet
stellen,
eer hij aengaende de saecke principaele gehoor mach hebben (3).
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Les mots entre crochets ne sont pas dans le manuscrit
de la Commission.
(3) Manuscrit de la Commission: gehoort mach worden.
418
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
6.
Van gelijcken, soo wanneer ijmant men [meijndt] (1) gerecht te sijn
eenen
anderen sijne vensters oft deuren te doen stoppen, waterloopen
wechnemen
oft ander werck aff te breken, die moet sijne partije daer oock
rechtelijck
toe bedwingen, sonder hem t'gebruijck van dijen feijtelijck
te
mogen benemen; ende oft hij sulcx dede, is schuldich, soo wanneer
partije
dat versoeckt, allent gene hij gebroken, gestopt ofte verandert heeft,
wederomme
te stellen in sijnen eersten staet, aleer hem ten principaelen
eenich
gehoor gegeven wort.
7.
Niemant en mach tusschen verscheijde partijen erven eenige paelen
steken
oft setten, oft eenige scheijmueren, schutsels oft eenige andere
heijmingen
maecken vuijt sijne eijgene aucthoriteijt, maer soo wie sulcx
doen
wilt, die moet voor al sijne partije daerop rechtelijck doen daegen ter
plaetsen
daermen de selve wilt stellen ende maken, ten bijwesene van de
gesworen
erffscheijders, om in henne tegenwoordicheijt de selve gestelt
ende
gemaeckt te worden, soo ende gelijck dat behoort.
8.
Item, niemant en mach in oft tegens eenige mueren ofte schutsels,
gemeijne
oft andere, oft oock onder eenige daecken stellen oft maken eenige
mosiergaten,
freijten, vuijtstaende steenen, dackleijsten oft roode tendeer-
ders
[tendeersels] (1), oft eenige andere lickteeckenen gevende recht van
erffenisse,
noch oock, de selve gemaeckt sijnde, affbreken oft doen affbreken,
ten
sij bij voorgaende wete ende ten overstaen van erffscheijders, ende
partien
daertoe gedaecht sijnde, als voore.
9.
Ende oft partije verre vuijtter stadt waere, oft, gedaecht sijnde, niet
en
verscheijnde, oft hem anderssints niet en wilde voegen noch staen ten
seggen
van de erffscheijders, soo moeten den eijgenaer, metsers oft timmer-
mans,
aleer sij d'werck beginnen te maken oft te breken, t' selve de weth
aengeven,
ten eijnde ijmant van de heeren worde gecommitteert met eenen
greffier,
die hun op de plaetse sullen [laeten] (1) vinden, [ende] vant gene
aldaer
wert gemaeckt oft gebroken wete ende kennisse houden, om dijen
t'
eijnde (2) tot bewaerenisse van een ijgelijck recht gedaen ende geordon-
neert
te worden soo behooren sal.
10.
Ende oft ijmant eenige scheijmueren, schutsels ofte eenige van de
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Manuscrit de la Commission: ten dijen eijnde.
420
422 COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
lickteeckens
hier boven geruert anders maeckte oft affbraecke, oft oock
eenige
palen sette, oft, gestelt sijnde, versette oft vuijtdede, bij hem selven
oft
ijmant anders, heijmelijck ofte int openbaer, die soude allent gene hij
verseth
oft gebroken heeft, alwaert t' selve noch wel ende behoorelijck
gedaen,
wederom moeten stellen in sijnen ouden staet aleer hij ten princi-
paelen
gehoort soude mogen worden, als voore.
11.
Item, bovendijen souden de metsers, timmerlieden ende andere
werklieden,
die ter contrarien vant verboth van borgemeester, oft anders
dan
hier voore geseght is, ijet gemaeckt oft gebroken hadden, mitsgaders de
gene
die hun daertoe te wercke hadden gestelt, vervallen in de pene van
tweelff
guldenen, ofte anderssints worden gestraft ten goetduncken van
de
weth, sonder dat de wercklieden ter saecken van dijen oock eenich
verhael
souden hebben, alwaert dat men hun t'selve hadde beloeft ende
toegeseght.
12.
Den amman, borgemeestere ende schepenen hebben ordinarisse ken-
nisse
in alle geschillen dier rijsen int stuck van erffscheijdinge, nemende
tot
henne hulpe, soo wanneer het van doen is, de erffscheijders oft paelders,
die
vuijt hun selven nochtans geene erve rechtelijck en mogen besien oft
kennisse
van saecken nemen, vonnissen oft appoinctement geven [nemen] (1)
gronden
ofte erffven aengaende, noch andere, ten waere bij voorgaende
bewillinge
ende consente van partijen, ofte dat met vonnisse sulcx geseght
waere.
13.
Item (2), alle geschillen van erffscheijdinge die tusschen partijen
rijsen,
is den clager schuldich sijne tegenpartije voor den amman ende
schepenen,
sittende tot ontcommeringe van de extraordinarisse rolle, te
doen
daegen, ende sijne clachte al daer int cortte te verhaelen, ende indijen
de
heeren bevinden de saecke sulcx te verheijsschen, soo worden partijen
versonden
op de plaetse daer ende om de welcke den twist is.
14.
Partijen vergadert sijnde, wort de saecke mondelinge ende int cort
bedinght
voor den amman, twee schepenen ende eenen greffier, ten over-
staen
van de erffscheijders, ende soo verre de saecke sulcx toelaet, soo wort
de
selve met vonnisse terstont getermineert ende geslist.
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Lisez, comme dans le manuscrit de la Commission: in
alle geschillen.
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
15.
Maer oft de saecke daertoe niet en waere gestelt, ende datter voorder
ondersoeck
vandoen waere, soo wort partije geordonneert henne stucken,
daermede
sij hun willen behelpen, d'een d'ander over te geven, ende inge-
valle
des noot sij, hun verbael bedinghde te stellen bij geschrifte, ende als
de
saecke sulcx verheijst, soo worden partijen oock gewesen ten thoon.
16.
Welcken thoon men voortaen in alsulcke (1) saecke van erffscheij-
dinge
sal overhooren ende leijden int aensien oft [op] de plaetse daer twist
om
is, ende dat voor ende ten bijwesen van een van de schepenen die te voo-
rens
op de plaetse geweest is, ende oock van eenige van de erffscheijders,
ten
waere dat de selve schepenen verclaerden t' selve noodeloos te wesen.
17.
Dien thoon affgeleijt sijnde, commen de heeren mette partijen
wederomme
ter twistiger plaetse, ende naer dijen de selve partijen monde-
linge
ende int cort sijn overhoort int wederleggen ende beschudden van
den
voorschreven thoon, soo wort, ter manisse van den amman, bij de sche-
penen
ter plaetse recht gedaen, naerbehooren.
18.
Van vonnissen ende andere appoinctementen bij schepenen gegeven
ter
twistiger plaetse, bij voorgaende manisse van den amman, mach partije
die
haer daermede beswaert vint, provoceren ende haer beroepen aent
collegie
van borgemeester ende schepenen.
19.
Ten daege dienende in de selve saecke van provocatie ofte beroep,
worden
bij borgemeester ende schepenen, totte twee voorgaende commis-
sarissen
die ter twistiger plaetse t' vonnis gegeven [gewesen] (2) hebben,
noch
twee andere heeren vuijtte weth gecommitteert, die anderwerff de
plaetse
gaen besien ten bijwesen ende overstaen van den amman ende
erffscheijders,
als voore.
20.
Ende naer dijen de selve commissarissen partijen anderwerven
hebben
gehoort in hun geschil ende bij mondelinge bedinghde, soo moeten
sij
van allent voorschreve rapport doen aen borgemeester ende schepenen,
de
welcke daer en t' eijnde recht doen ende de saecke beslissen soo dat
behoort.
21.
Nijettemin, als de saecke soo groote haeste verheijscht dat eenige van
de
partijen niet gelegen en waere soo lange te toeven tot dat de saecke van
(1) Manuscrit de la Commission: in alle saecken.
(2) Manuscrit de la Commission.
424
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
provocatie
oft beroep in gewoonelijcker manieren in collegie bedinght
werde,
soo hebben borgemeestere ende schepenen geplogen, des bij
requeste
oft anderssints versocht sijnde, andere twee commissarissen totte
voorgaende
[twee] (1). te stellen, om de sake van provocatie ter twistiger
plaetse
terstont te beslissen in der maniere hiervore verhaelt.
TITEL
VII.
VAN
TOCHT ENDE TOCHTENAERS.
§ I.
Waertoe
de tochtenaer gehouden is.
1.
Een tochtenaer, die[n] bij houwelijcxe voorwaerde, testament, codicille
oft
andere makinge de tocht van eenige goeden gegeven, gegunt oft anders-
sints
gelaten wort, is schuldich, des aensocht wesende, cautie te stellen voor
de
weerde van de ruerende goeden, mitsgaders vant [voor het] onbescha-
delijck
gebruijck van de onruerende goeden, ten waere den testateur oft
anderen
gever hem daervan vuijtdruckelijck hadde ontlast, in welcken
gevalle
hij geen cautie en soude derven stellen.
2.
Maer alle [al hadde] den testateur of andere verlijder den tochtenaer
ontlast
van inventaris te derven maken van de betochte goeden, soo is
desevenwel
den tochtenaer gehouden den selven inventaris te maken ten
bijwesen
van den proprietaris oft erffman, oft soo verre hij voor de hant niet
en
is, van ijmant anders daertoe [bij de weth] te nemen.
3.
Die eenige huijsen oft onruerende goeden in tochte besith, is schuldich
de
selve te onderhouden in goeden cuijsbaeren reke, dicht, [ende] drooch
van
winde, daecke, vensters, deuren, [ende] borneputten, ende die voorts van
alle
andere nootelijckheden te versien, gelijck een man van schicke gewoon
is te
doen, om sijn eijgen huijs ende goeden te onderhouden.
4.
Ende oft den tochtenaer gebreckelijck viel de betochte goeden alsoo te
onderhouden,
soo mach [hij] bij den erffman metten rechten daertoe
(1) Manuscrit de la Commission.
426
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
bedwongen
worden, ende soo verre, bij gebreke van dijen, eenige bederffe-
nisse
oft schade in de goeden geraeckte te commen, moeten de tochtenaer
ende
sijne erfgenaemen de selve oprechten, ende de goeden wederomme
leveren
ende den erffman laten volgen in goeden reke ende gesteltenisse,
als
voore.
5.
Indijen eenich betocht huijs oft andere timmeragie verbrande, in oft
omviele,
oft anderssints in sulcken staet waere datmen daertoe een geheel
nieuw
werck oft timmeragie behoeffde, daaraff moet den proprietaris de
stoffe,
steen, calck, hout, al voor houden [al verhauwen], ende bereijt sijnde,
leveren
op den gront t'sijnen coste, ende de tochtenaer moet voorts alle
wercklieden
ende andere dachueren be ta elenom dwerck te volmaken sonder
last
van den eijgenaer.
6.
Ende ingevalle den eijgenaer, daertoe versocht sijnde, de stoff als vore
weijgerde
te geven, soo mach den tochtenaer, bij oorloff van de weth, den
betochten
grond daervoore belasten soo vele als de stoffe soude costen, mits
de
werklieden ende andere dachueren betaelende ende het werck voorts
opmaeckende,
als voore.
7.
Maer als de tochtenaer de dachueren ende wercklieden t'sijnen coste
niet
en begeerde te betaelen, soo mach den erffman dat werck selff doen
maecken,
ende heeft alsdan den keuse oft hij de huijsen ende erven, alsoo
bij
hem betimmert sijnde, begeert te aenveerden, oft die voorts verhueren (1),
oft
die selver te bewoonen ende gebruijcken.
8.
Dies moet den erffman, soo wanneer hij de huijsinge ende erve voorts
verhuert
oft anderssints daermede sijn proffijt doet, den tochtenaer geven
oft
laten volgen d'eene helft van de huere oft [van de] proffijten, die van
voortaen
alsdan daeraff sijn commende.
9.
Maer soo wanneer den erffman den betochten pant, bij hem opge-
maeckt
sijnde, selver bewoont ende gebruijckt, soo staet [gestaet] hij mits
den
tochtenaer jaerelijcx betaelende d'ecne helft van dat de goeden oft
huijsingen
voor den brant, omvallinge oft affbreken ter hueren gecommen
[gegouden]
hebben, oft gelijck die, wederomme opgetimmert sijnde, souden
gelden,
daeraff hij alsdan oock de keuse heeft.
10.
Wel verstaende dat weder den erffman die opgetimmerde huijsinge
(1)
Manuscrit de la Commission: om die voorts te verhueren.
428
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
selven
bewoont, oft aen een ander verhuert, de commeren ende chijnsen
die
voor de tocht vuijtte goeden hebben gegaen altijts aen d'incommen van
de
selve goeden moeten gecort ende affgetrocken worden, alleer den
tochtenaer
voor de helft van de oude ende nieuwe huere ende proffijten mach
genieten.
1 .
Als een tochtenaer, sonder bewillinge van den erffman oft decreet van
de
weth, eene nieuwe timmeragie op den grondt oft erve, die hij int geheel
oft
deele in tochte is besittende, maeckt, oft oude huijsen affworpt ende
nieuwe
daerop stelt, alwaert ten aensien ende welweten van den erffman,
alle
de selve timmeragien ende verbeteringen volgen, naer sijn doot, den
erffman
(1), sonder dat hij gehouden is daeraff ijet te betaelen.
12.
Maer oft den erffman in alsulcke nieuwe timmeragien vuijtdruckelijck
hadde
bewillicht, oft dat de weth, naer voorgaende verhoor van den erffman,
oft
anderssints met kennisse van saken, den tochtenaer hadde toegelaeten
alsulcke
nieuwe timmeragien te maecken, soo is den erffman (4) ten eijnde
van
de tochte gehouden de materialen, oft de rente van den prijs van dijen,
goet
te doen, oft emmers t'gene den betimmerden pandt meer vuijtbrenght
dan
hij dede voor date van de timmeragie, al ten keuse van den erffman (1),
ten
waere dat sij anders met malcanderen waeren overcommen.
13.
Soo wanneer een betocht waterlant oft dijcklant metten wateren
overvloeijt
ende datter grontgaten vallen, alsdan moet den eijgenaer d'eene
helft
[ende den tochtenaer dander helft] (2) betaelen van den dijck op te
maken,
tot verschen toe ende tot dat hij is in sijne behoorelijcke
[defensie
oft] (2) hoochde; ende indijen den tochtenaer t'selve niet doen en
wilde,
moet den eijgenaer dat selver betaelen, ende alsdan blijft den
tochtenaer
versteken van de voordere tochte aent selve lant te houdene.
14.
Maer indijen aen den dijck niet te vermaken en sijn dan buijten
breecksemen,
overvallen, sluijsen ende hooffden oft sluijs vlieten te graven
metten
brugge, alwaert datter een nieuw sluijs behoeffde, dat moet den toch-
tenaer,
willende sijne tochte behouden, selver betaelen, sonder dat den
proprietaris
oft erffman (1) gehouden is ijet daerinne te gelden, oft den
tochtenaer
daervoor goet te doen.
(1) Le manuscrit de la Commission porte abusivement: den
erffgenaem.
(2) Manuscrit de la Commission.
430
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
15.
Item, een tochtenaer moet alle de commeren ende chijnsen die op de
betochte
goeden waren vuijtgaende voor date van de tochte, mitsgaders de
honderste,
thienste ende dijergelijcke penningen, die verschenen ende ver-
vallen
sijn naer dat de tocht heeft begonst te loopen, jaerlijcx betaelen,
sonder
cost oft last van den erffman, ten waere dat de tochte hem op anderen
voet
waere gelaeten ende gemaeekt.
16.
Ende oft de tochtenaer t'selve niet en dede, maer de renten oft
chijnsen
liet oploopen sonder te betaelen, sulcx dat de rentieren op de
betochte
goeden rechtelijck vervolch deden bij leveringe of andere recht-
voorderinge
oft vuijtwinninge voort gebreck huns achterdeels [achterstels],
alsdan
mach den erffman de betochte goeden beschudden ende de selve
aenveerden,
ende sijn profijt daermede doen, oft anderssints op den tochte-
naer
sijn verhael van de beschadicheijt hebben.
§ 2.
Profijt
van de tochte, ende hoe lange die duert.
17.
Een tochtenaer en vermach niet alleen selver in persoone de prof-
fijten,
vruchten ende baeten van de betochte goederen te genieten, maer
mach
die oock becommeren, belasten, overgeven, opdraegen ende in al oft
in
deele verhueren sijn leefdagen lanck, sonder wete oft consente van den
erffman.
18.
Desgelijcx mach een erffman den eijgendom van sijne huijsen ende
erven
vercoopen, vertieren ende belasten sonder bewillinge oft wete van den
tochtenaer,
jae oock tegens desselfs tochtenaers dancke ende wille [wete] (1).
19.
Al ist dat een tochtenaer de betochte goeden niet en mach verhueren
langer
dan hij leeft, nochtans, indijen het betocht goet oft huijs ten tijde van
de
afflijvicheijt van den tochtenaer bij een ander in huere wort gebruijckt,
en is
den huerlinck terstont naer de afflijvicheijt des tochtenaers niet
gehouden
t'selve huijs oft goet te ruijmen, dan wel ten naesten [ten
meesten]
(1) bequaemen tijde van den jaere daernaer.
20.
Een tochtenaer en mach geenen oost [oogst] (1) oft vruchtboomen noch
(1) Manuscrit de la Commission.
432
434 COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
andere
opgaende houten oft boomen vuijt doen, affhouden [af houwen] (1)
noch
vercoopen, noch oock bosschen, stroncken, boomen noch diergelijcke
vornen
noch canten houwen dan op hennen gerechten tijdt, ende sij en sijn
ten
minsten ses jaeren out, noch oock de selve opgaende boomen voorder
rueren
oft daeraene commen dan den fasseelmesse toebehoort.
21.
Als een tochtenaer selver het betocht goet bedrijft ende gebruijckt,
alle
de vruchten ende beringe [berringe] (1), die affgehouwen, gemaeijt,
gepickt
ende in huijs gedaen sijn voor de doot van den tochtenaer, hooren
sijne
erffgenaemen alleen toe.
22.
Maer de vruchten ende houtwasschen die noch staen int aerde, oft die
gepickt,
gemaeijt ende affgehouden sijn ende noch liggende op den grondt,
sonder
in huijs gedaen oft in mijten gestelt, oft anderssints van den grondt
gedaen
te wesen, behooren den erffman toe.
23.
Dijes moet den erffman alsdan d'erffgenamen van den tochtenaer
betaelen
de costen, die voort saeijen, picken oft houwen van de vruchten
oft
houw noch opt velt liggende betaelt sijn, oft diemen alnoch onbetaelt
sijnde
schuldich is.
24.
Als een tochtenaer het betocht huijs, land, hoff oft erve verhuert
heeft,
ende t'selve bij pachters oft huerlingen gebruijckt wort, alsdan volgen
d'erffgenamen
van den tochtenaer alle de pachten ende hueringen oft achter-
stellen,
die voor den sterffdaege des tochtenaers, t'sij metten halven jaere oft
anderssints
gevallen sijn.
25.
Maer de pachten oft achterstellen, die vallen op den dach als den
tochtenaer
sterft, soo verre hij afflijvich is voor d'ondergaen van de sonne,
oft
die naer sijn doot eerst verschijnen, sullen volgen geheelijck ende al den
erffman,
sonder dat d'erffgenamen des tochtenaers naer rate van den tijde
daerinne
moghen paerten ofte deijlen.
26.
Alle lijfftocht renten, oock bij maniere van douwarie gelaeten, moeten
betaelt
worden van halven tot halven jaere, al en maken de constitutie oft
verlijdenisbrieven
daeraff geen vermaen; maer vant halff jaer daerinne den
tochtenaer
sterft, en is men niet schuldich iet te betalen, alwaert dat den
tochtenaer
eerst sterffde [storve] op den selven dach als t'halff jaer van de
lijfftocht
rente vallende is.
(1) Manuscrit de la Commission.
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
27.
Behalven dat, soo verre den tochtenaer noch leeffde naer der sonnen
onderganck
van dijen daege, men in dijen gevalle sijne erffgenaemen dat
halff
jaer noch soude moeten betaelen, al oft tot desselffs tochtenaers behoeff
verschenen
waere.
28.
Een tochtenaer is gehouden sijne lijfftochtrenten selver in persoone te
maenen
ende t'ontfangen, oft bij ijmanden daertoe behoorlijck gemachticht,
medebrengende
genoechsaem bescheet dat den tochtenaer ten tijde als de
tocht
verschenen is ende men die schuldich was te betaelen noch leeffde.
TITEL
VIII.
VAN
CHIJNSEN ENDE RENTEN.
§ 1.
Van
erffrenten.
1.
Bij erffgevinge mach men soo vele quijtbaere [onquijtbare] (1) renten
oft
grontchijnsen bespreken ende verlijden als den erfgever ende erffnemer
belieft;
ende alsulcke renten ende grontchijnsen en mach [men] (1) niet
affquijten,
dan bij wille ende toelatinge des erffgevers oft recht daertoe heb-
bende,
alwaerent oock lijffrenten,
2.
Alle renten bij erffgevinge oft oock om malcanderen tegens erffgoeden
te
vergelijcken, bij scheijdinge ende deijlinghe bekent, worden gehouden
voor
ontquijtbaer [onquijtbaer] (1), ten waere dat de schepene brieven
vuijtdruckelijck
daeraff quijtinge innehielden, oft dat de selve renten op
eenige
leengoeden waren verleden, volgende d'ordonnantie van sijne Keijser-
lijcke
Majesteijt, van den 19en octobris 1520.
3.
Men mach in erffgevinge, scheijdinge ende deijlinge onderspreken, dat
men
de rente daerbij bekent in al ofte in deele sal moeten quijten ten daege
daerbij
genoempt; ende en is alsdan sulcke schult eijgentlijck geene rente
maer
een schatschult, daeraff den schuldenaer de hooftpenningen metten
besproken
verloope t'sijnen tijde schuldich is te betaelen, oft daernaer als
het
den schuldenaer belieft.
(1) Manuscrit de la Commission.
436
438 COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
4.
Item, men mach bij erffgevinge, scheijdinge ende deijlinge oock
bespreken
dat men de rente daervuijt geboren mach quijten den penninck
sesthiene,
achthiene, twintich, vierentwintich oft meer, soo d'erffgever ende
erffnemer
des eens connen worden, maer niet min dan den penninck
sesthiene.
5.
Alle grontchijnsen oft onquijtbare renten, die tsedert de maent van
augustus
anno 1405 gecommen sijn in doode handen, sijn quijtbaer tegens
den
penninck sesthiene, niettegenstaende dat de verlijdenisbrieven geene quij-
tinge
in en houden, ende dat die renten bij erffgevinge geboren mogen sijn.
6.
Item, niemant en mach eenige huijsen oft gronden van erven, gront-
chijnsen
oft andere onroerende goeden binnen de stadt ende vrijheijt
gelegen,
bij testamentelijcke oft andere makinge beswaeren ende eenige
lichtinge
[stichtinge] (1) doen ofte stellen, sij en moeten staen ter quijtinge.
7.
Ende ingevalle de makinge geen quijtinge in en houdt, soo mogen
dijenniettegenstaende
d'erffgenaemen ofte eijgenaers die altijts quijten alst
hun
belieft, tegens den penninck sesthiene, ende de veertel rogge naer adve-
nant
dat de selve drij jaeren voor ende drij jaeren naer de verlijdenisse (2)
van
de rente te merckt gegolden heeft, oft wel tegens twintich stuijvers de
veertel,
ter kennisse [ter keuze] van den vuijtreijcker.
8.
Alle renten ende chijnsen, die bij gifte, testamente ofte anderen vuijt-
tersten
wille worden gelaeten oft gegeven, tot wat eijnde ende vuijt wat
oorsaecken
dattet sij, sijn quijtbaer den penninck sesthiene, ten waere dat
de
brieven ofte bescheeden daeraff gemaeckt vuijtdrucketijck waeren mede-
brengende
ende (3) dat die onquijtbaer oft ten hoogeren prijse te quijten
souden
sijn.
9.
Nijemant en mach sijne erfgoeden, daer onquijtbaere renten oft
chijnsen
met schepenen brieven van Antwerpen op staen bepant, opgedraegen
[opdraegen]
in handen van den heere ende leengoeden daeraff maecken, tot
achterdeel
van de rentieren, oft [ende] (1) om de renten alsdan te mogen
quijten
ende alsoo des rentiers recht te mogen veranderen.
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Drij jaeren voor ende drij jaeren naer de
verlijdenisse van de rente; « trois années avant et trois
annees après la constitution de la rente; » le manuscrit
de la Commission dit seulement: drijjaeren naer,
" trois années après. "
(3) Le mot ende est de trop et ne se lit pas non plus
dans le manuscrit de la Commission.
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
Geldt
ende coren renten.
10.
Men en mach geene erffelijcke renten met gelde oft andersints van
nieuws
coopen ende doen verlijden op huijsen ofte panden binnen de stadt
ende
vrijheijt van Antwerpen gelegen, dan quijtbaer ende niet leeger dan
den
penninck sesthiene, ende lijffrenten op een lijff den penninck acht, ende
op
twee lijven den penninck thiene, mits daervoor den selven prijs sonder
bedroch
oft geveijnstheijt betaelen [betaelende].
11.
Maer renten van te vorens geboren oft bekent, die mach men coopen
[vercoopen]
(1), t'sij bij rechtelijcke vuijtroepinge, vuijtterhant, oft anders-
sints,
voor sulckenen prijs als partijen connen overcommen, al ist onder de
hooftsomme
daervoore die verleden ende bekent sijn geweest.
12.
Soo wanneer eenige nieuwe rente is vercocht [gecocht] (1), ende
verleden
onder den geoorloffden prijs (2), die is van onweerden, alwaert dat
de
brieven van verlijdinge den rechtveerdigen prijs inhielden; ende gestaet
alsdan
den cooper altijts mits weder gevende de hooftsomme van hem
ontfangen,
ende hadde hij ondertusschen eenige verloopen betaelt, souden
commen
in mindernisse van de selve hooftsomme.
13.
Men en mach geene renten verlijden, daervan eenich toecommende
verloop
in de hooftsomme begrepen is; ende oft t'selvemetter daet geschiede,
souden
alsulcke renten van onweerden sijn, ende soude den vercooper
[cooper]
(1) alleene gehouden sijn tot weder gevinge van de hooftsomme,
daervan
oock affslach doen [doende], ende t'gene (3) den vercooper ter
saecken
van de verloopen betaelt heeft, als voore.
44.
Item, men en mach geene renten met gelde coopen om betaelt te
worden
in specien van graen, wijn, olie ofte andere vruchten oft gewas,
noch
oock van beesten, boter, sout, hout, vlas [was] (4) oft andere specien
ende
waeren, van wat wesen ende gesteltenisse die souden mogen wesen;
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le manuscrit de la Commission porte : onder den
geloeffden prijs.
(3) Lisez doende, comme dans le manuscrit de la
Commission; et au lieu de ende t'gene, comme portent les
deux manuscrits, lisez van t'gene.
(4) Le manuscrit de la Commission porte: was, "
cire. "
440
§ 2.
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
ende
oft die metter daet waeren verleden t'sedert den placcate van de
Coninclijcke
Majesteijt van den Ven meert 1571, souden wesen van onweer-
den.
15.
Item, men en mach geene renten coopen met waeren ende coopman-
schappen;
ende oft het geschiede, soo is de verlijdinge van de rente oock
crachteloos
ende van onweerden, alwaert dat de verlijdenisse van den brieff
anders
inhielt, ten waere dat de selve coopmanschappen geschat waeren bij
gesworen
schatters tot haren oprechten prijse, daervoore sij te vreden
waeren
die terstont te aenveerden ende den prijs gereet op te legghen ende
te
betaelen.
16.
Men en mach eenen vercooper van rente nimmermeer bedwingen,
noch
in schepene brieven bevoorwaerden, dat hij de vercochte oft verleden
rente
in al oft in deel soude moeten quijten; dan, is de lossinge niettegen-
staende
[alsulcken bespreeck oft voorwaerde] (1), ter beliefte des verlijders
van
de rente oft eijgenaer van de panden daer de rente op verleden is.
17.
Soo wie gewoonelijck is ten minsten thien jaeren chijns oft eenige
rente
vuijt sijne erve oft huijs te betaelen, moet die blijven gelden, oft de
selve
affquijten metten verloope, al en sijn daeraff geene brieven te vinden;
ten
sij dat hij weet te bethoonen, dat alsulcke betalinge bij dolinge is
geschiet,
oft dat hij anderssints in de rente niet gehouden en is.
18.
Maer soo wanneer men eenigen chijns oft rente dertich jaeren lanck
vervolgens
heeft betaelt, alsdan en wort men niet ontfangen om te bewijsen
dat
die bij dolinghe is gedaen, oft dat men daerinne niet gehouden en is.
maer
moetmen die rente blijven gelden ende betaelen al oft die wettelijck
waere
verleden.
19.
Item, die gewoon is renten oft chijnsen te geven, daeraff brieven
ende
bescheet is [sijn], ende die thien jaeren lanck, als vore, alsoo betaelt
heeft,
die moet de selve rente blijven geven, alwaert oock dat hij in de (2)
panden
oft erven, daer de renten op bepant staen, niet en hadde oft besate.
20.
Maer can de rentgever soo vele gedoen t'sijnen coste, dat de gene die
de
verbonde panden besitten, de renten vuijtte selve panden van doen
voortaene
te vreden sijn jaerelijcx te blijven gelden, oft aff te quijten,
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Au lieu de in de panden, lisez: die panden, comme
dans le manuscrit de la Commission.
442
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
indijen
die quijtbaer sijn, soo blijft d'eerste betaelder, mits opleggende den
achterstel,
daeraff voorts ontlast.
21.
Naeckt vuijtstecksel van rente in erffgevinge, scheijdinge ende
deijlinge
oft anderssints gedaen, en heeft [geeft] (1) geen recht van rente
ten
voordeel van eenen derde, die geen rentier en is, al ist dat hij bij
t'vuijtstecksel
rentier wort genoempt.
22.
Item, vuijtstecksel van chijnsen oft renten in schepene brieven
gedaen
voor grontchijnsen oft ontquijbaere renten, en geeft oft [noch] (1) en
nempt
ten aensien van den rentier oft chijnsheffer, naer [maer] (1) dijen
vuijtsteecksel
niettegenstaende, blijft de selve rente in haer eerste wesen
onverandert,
al ofte d'vuijtstecksel niet gedaen en waere.
Betaelinge
van jaerelijcxe verloopen.
23.
De jaerelijcxe betaelinge van de verloopen van de rente, t' sij met
prijs
van gelde, oft bij erffgevinge, scheijdinghe ende deijlinge, testamente,
gifte,
houwelijcxe voorwaerde ofte anderssints verleden, mitsgaders van
alle
schatschulden, wort gedaen met ganckbaeren gelde, ten daege van de
betaelinge
loop hebbende, ten waere datter seecker specie van gelde waere
ondersproken,
gelijck hieronder naerder geseght wort ten aensien van de
lossinge
ende quijtinge van de selve rente.
24.
Als eenige renten met gelde sijn gecocht voor date van den placcate van
den
jaere 1571, om in specie van graenen ende vruchten jaerelijcx betaelt te
worden,
indijen het blijckt van den prijs, daervore die sijn verleden, soo
moeten
de selve renten worden gebrocht tot gelde, ende gestaet den rent-
gelder
mits betaelende in loopenden gelde van den penninck sesthiene.
25.
Ende alst niet en blijckt, [van den prijs] (1) die voor alsulcke renten is
gegeven,
soo moeten die evenwel gebrocht worden tot gelde, den penninck
sesthiene,
naer advenant dat de graenen oft andere vruchten oft waeren
drije
jaeren voor ende drij jaeren naer de verlijdenisse van de selve rente
gemeijnelijck
gegolden hebben, d'welck ten coste van den rentgelder
ondersocht
ende beslicht moet worden.
(1) Manuscrit de la Commission.
444
§ 3.
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
26.
Dies moet den rentgelder duerende d'ondersoeck ende beslissinge
van
dijen de betaelinge van alsulcke rente vervolgens blijven doen in specien
van
vruchten ofte waeren volgende de rentbrieven, midts bij den rentheffer
stellende
seker vant gene hij alsoo te vele sal hebben ontfangen weder
te
keeren oft laten cortten.
27.
Ende oft niet en bleke dat de renten met gelde waeren gecocht, soo
wanneer
nochtans bevonden wordt, dat die aen eenen derden persoon voor
seker
somme van penningen oft prijs waeren vercocht ende opgedraegen,
soo
vermach de rentgever hem daeraff te ontlasten, mits betaelende ende
wederkeerende
den selven prijs, die den lesten cooper daervoore gegeven
heeft.
28.
D'welck al plaetse heeft nijettegenstaende eenich verloop van tijde
oft
prescriptie ter contrarien, blijvende anderssints alle andere voorwaerden,
verbintenissen,
erffelijckheijt ende ander versekerheijt van alsulcke geredu-
ceerde
oft veranderde renten in henne crachte, al oft de selve verande-
ringe
niet en waere gedaen, naer vuijtwijsen van den voorschreven placcate
van
den ven meert 1571.
29.
Nijemant, wie hij sij, geestelijck oft weirelijck, van binnen oft van
buijten
dese stadt, waer ende in wat landen, steden oft plaetsen hij geseten
is,
heffende eenige erffrenten oft lijffrenten op eenige huijsen, panden oft
gronden
van erven binnen dese stadt oft vrijheijt van de selve gelegen,
en
mach de selve renten (volgende den voorschreven placcate) niet langer
laeten
verloopen dan drije jaeren.
30.
Ende oft ijmant sijne rente langer liet verachteren, soo souden alle
voordere
verloopen commen te smilten, ende soude daervan op sijnen pant
niet
meer moghen verhaelen, noch van den besitter van dijen, noch van de
mede
oft onderpanden, noch oock van den verlijder van de rente meer
heijsschen
dan drije jaeren, als vooren.
31.
Behoudelijck nochtans dat, soo wanneer den rentier, naer dijen
hij
twee jaeren ten achteren is, op sijnen pant leveringe nempt ende
de
selve vervolcht, hij alsdan op den selven pant noch een jaer ende
soo
vele maenden meer mach genieten als t' recht van leveringe hem
geeft.
32.
Item, soo wanneer den rentier oft chijnsheffer den eijgenaer oft
besitter
van den pant bij personele actie heeft aengesproken, oft dat den
446
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
selven
besitter [van den pandt] (1), gemaent sijnde, vuijstel heeft versocht
ende
nieuwe belofte van betalinge heeft gedaen, soo blijft alsdan den rentier
oft chijnsheffer
op sijn geheel tegens den selven besitter, maer nijet op den
pant
oft derde persoonen.
33.
Al ist dat den pant, met renten belast sijnde, bij den eijgenaer in vele
deelen
gespleten, oft aen verscheijde persoonen vertiert ende overgegeven
heeft
(2), soo blijft nogtans de rente ongespleten (3) ende bepant op alle de
deelen
gelijck te vorens, ende mach eenijgelijck van de eijgenaers daervoore
in 't
geheel aengesproken worden, al oft van den gronde geene splijtinge
en
waere gedaen, soo dat onder den titel: Van ammans brieven breeder
verhaelt
is.
§ 4.
Quijtinge
ende ontlastinge van renten.
34.
Alle renten, die met gelde betaelt worden, daeraff den oorspronck
oft
oorsaecke niet en blijckt, sijn ende worden gehouden voor quijtbaer,
niettegenstaende
dat de brieven van geene quijtinge en vermaenen; ende
soo
verre die sijn bekent met sekeren prijs van gelde, soo sijn die tot
gelijcken
prijse quijtbaer; [ende als den prijs nijet en blijckt, soo sijn die
quijtbaer]
(1) tegens den penninck sesthiene.
35.
Item, al ist dat in eenigen schepenen brieff staet bevoorwaert, dat-
men
eenige renten binnen sekeren besproken jaere oft tijde soude mogen
[moeten]
(1) quijten, maer daer naer niet, dit niettegenstaende is de rente
altijt
quijtbaer, soo wel naer den besproken tijt als voore, ende dat eens
t'
eenigen tijde ter quijtinge gestaen heeft, is ende blijft altoos quijtbaer.
36.
Een rentgelder en mach geene renten affquijten tot achterdeel
van
den gene wien de rente voor d'affquijtinge verbonden ofte opge-
draegen
is, soo wanneer men hem gewaerschouwt heeft van de verbin-
tenisse
oft opdracht van de selve rente, oft dat hij anderssints daeraff
geweten
heeft.
37.
Item, een vuijttreijcker oft schuldenaer van rente commende van de
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Lisez: overgegeven wordt, comme dans le manuscrit de
la Commission.
(3) Le manuscrit de la Commission porte abusivement
gespleten.
448
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
sijde
van de vrouw, en mach de selve niet affquijten aen den man, noch hem
oft
sijnen pant daermede ontlasten, ten waere dat d'affquijtinge geschiede
voor
schepenen, ten bijwesen ende met wille van de vrouwe, gelijck hier-
voore
onder den titel: Van gehoude persoonen naerder is geseght.
38.
Item, alwaert dat ijmant met sijn eijgen handtschrift, t'sij op den
rugge
van den rentbrieff oft anderssints, hadde bekent van de hooftsomme
van
eenige rente betaelt te sijn, daermede en derft den losser niet te vreden
sijn,
maer moet den rentier, des versocht sijnde, t' selve voor schepenen
behoorelijck
belijden, daertoe hij bij personele actie oock mach bedwongen
worden.
39.
De gene die eenige rente affquijten wilt, moet, boven de hooftsomme
ende
achterstel, betaelen den bekentenisbrieffvan de selve rente, maer van
de
opdracht oft vercoopbrieven der selver rente blijft hij ongehouden ijet
daervoore
te derven geven, hoe dickwils dat de rente oock verhandelt oft
opgedraegen
mach wesen.
40.
Die eene rente quijt, soo verre de selve is eene geltrente, gestaet mits
betalende
de hooftpenningen ende daerenboven het verloop naer rate van
tijde
dat verloopen is; maer quijtende eene corenrente, moet volle pacht
ende
verloop betaelen, alst int jaer getreden is, alwaert dat de brieven
sulcx
niet in en hielden.
41.
Soo wanneer een rentier, binnen oft buijten de stadt ende vrijheijt
woonende,
quijtbaere renten met schepene brieven van Antwerpen heffende
is,
ende weijgeringe doet de hooftpenningen te ontfangen, ende dat den
eijgenaer
oft rentgelder hem daervan wilt ontlasten, soo moet den selven
eijgenaer,
willende ontlast zijn ende blijven van de rente, den rentier oft
recht
totte rente hebbende [de] (1) wete doen, dat hij die begeert te quijten.
42.
Welcke wete moet wettelijck gedaen worden aen den persoon van
den
rentier, oft anderssints bij geschrifte tsijnen huijse gelaeten, soo wan-
neer
hij binnen dese stadt woont; ofte, indijen hij buijten geseten is, met
brieven
van de stadt, ten eijnde hy comme oft seijnde sijnen gemechtichden
op
den raethuijse [stadhuijse] (1) van Antwerpen, tot sekeren gelegenen daege
in de
stadtsbrieven oft andere wete begrepen, met genoechsaeme macht om
sijne
hooftpenningen metten achterstel van de rente te ontfangen, de verlij-
(1) Manuscrit de la Commission.
450
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
denisbrieven
oft ander bescheet over te leveren, ende behoorelijcke quic-
tantie
te verlijden.
43.
Ende indijen den rentier, alsoo wettige wete gehadt hebbende, in
persoone
oft tot sijnen woonhuijse [ten aengestelden dage op den stadt-
huijse]
(1) niet en compt oft en seijnt, oft hem en voege volgende de wettige
wete
om de penningen te ontfangen, mach de rentier alsdan de penningen
voor
recht vertoonen, ende t' selve doende, is ende blijft den rentgever daer
naer
ongehouden ende ontlast van naer dijen dach eenig verloop ofte ach-
terstel
meer daeraff te derven geven.
44.
Sonder dat nochtans den selven eijgenaer ofte rentgever, die de
wettige
wete ende verthooninge van de penningen heeft gedaen, gehouden
is de
selve penningen onder recht te moeten laeten ende aldaer te stellen,
emmers
niet eer voor datmen hem de rentbrieven oft ander bescheet totte
gerechticheijt
van de selve rente dienende, heeft overgelevert.
45.
Als de rentheffer den eijgenaer oft vuijtreijcker van de rente over-
levert
de bekentenisbrieven van de rente, oft ander bescheet daertoe
dienende,
met behoorelijcke ende wettige schepene quictantie van de
lossinge
van de selve rente, soo moet den eijgenaer van den pande oft
rentgever
oock terstont de hooftpenningen metten verloope opleggen ende
betaelen;
ende bij gebreke van dijen, soo blijft de rente heuren loop hou-
dende
gelijck te vorens.
46.
Maer oft den rentheffer de bekentenisbrieven mettet voorder bescheet
niet
over gave, maer alleenlijck stelde onder recht, sonder wettige schepene
quictantie,
soo moet den eijgenaer van den pande oft rentgever de pennin-
gen
oock stellen onder recht, oft, bij gebreke van dijen, blijft de rente loop
houdende
als voore.
47.
Ende de penningen onder recht gestelt sijnde, vermach den eijgenaer
van
den pant oft rentgever de selve penninghen aldaer te doen blijven, tot
dat
metten rechte beslicht is oft de rente quijtbaer is oft niet; ende soo
verre
dije quijtbaer wort bevonden, tot dat men hem tot sijnen coste heeft
bekent
schepene quictantie, sonder ondertusschen in eenige verloopen
gehouden
te sijn.
48.
Maer indien men bevont de rente te sijn ontquijtbaer, soo soude de
(1) Manuscrit de la Commission.
452
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
wete,
presentatie oft aenbiedinge ende de stellinge van penningen onder
recht
crachteloos cnde van onweerden wesen, ende soude den rentgever
alsdan
gehouden wesen de rente te blijven gelden, niet min oft meer dan oft
daer
geene weten oft overbrengingen van penningen waeren gedaen.
49.
Soo wanneer eenige rente is verleden, om betaelt oft gelost te worden
in
ponden, guldens, francken, schellingen, stuijvers ende diergelijcke
gemeijne
munte, soo vermach den rentier [rentgever] (1), niettegenstaende
dat
daerentusschen de munte naer haere inwendige oft vuijtwendige deucht
is
gehooght oft geleeght, de selve rente jaerelijcx te betaelen ende oock te
lossen
met loopenden gelde, gevende ponden voor ponden, guldens voor
guldens,
francken voor francken, schellingen voor schellingen, stuijvers
voor
stuijvers, ende andere naer advenant.
50.
D'welck oock plaetse heeft, alwaert dat in de schepene brieven waere
gestelt
de gewoonelijcke clausule, van outs in de secretarije gebruijckt,
van
dat den vuijtreijcker van de rente die soude moeten betaelen ende
lossen
in soo vele carolus guldenen, oft de weerde daervoore in anderen
gevaluëerden
gelde.
51.
Van gelijcken, soo wanneer in de brieven is besproken, dat eenige
rente
soude moeten betaelt ende gelost worden in sekere specie van goude
ende
silvere munte, ende dat aldaer de selve specien sijn begroot ende
gestelt
op sekeren prijs, als ponden, schellingen, stuijvers, grooten, plecken
oft
penningen, soo vermachmen desevenwel, oock niettegenstaende dat de
munte
ondertusschen naer de inwendige oft vuijtwendige deucht gehoocht
oft
geleecht mach sijn, de selve rente jaerelijcx te betaelen ende oock te
lossen
in loopenden gelde, als boven.
52.
Maer als de rente is verleden om betaelt ende gelost te worden in
sekere
specie van goude ende silvere penningen, sonder de weerde vuijt
te
drucken ofte die te begrooten op ponden, schellingen, stuijvers, grooten,
plecken
ofte penningen, soo en machmen de selve nijet anders betaelen
oft
quijten dan in gelijcke specien alsser sijn besproken, oft de weerde
van
dijen naer de inwendige deucht van de selve specien.
53.
Item, oude renten voor den placcate van den jaere 1571 met gelde
vercocht
om in specie van granen oft andere vruchten ende eetwaeren
(1) Manuscrit de la Commission.
454
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
betaelt
te worden, en moghen, volgende den selven placcate, niet gelost
worden
dan in specie van gelde, die ten tijde van de verlijdenisse van de
rente
loop waeren hebbende, oft mette weerde van dijen naer de inwendige
deucht,
als voore.
54.
Soo wanneer nochtans alsulcke corenrenten met gelde gecocht, oft
anderssints,
die te lossen staen met sekere specie van gelde, op den voet,
als
vore, waeren vertiert oft vercocht aen eenen derden voor sekere somme
oft
prijs in loopende munte, soo souden de selve oock altijts daernaer betaelt
ende
gelost mogen worden met loopenden gelde alles volgende den plac-
caete
van henne hoocheden van den 26en [25en] junij van den jaere 1601.
55.
Item, alsmen alsulcke rente met gelde gecocht dertich jaeren lanck
met
sekere somme van penningen heeft betaelt, soo gestaetmen, van alsdan
voortaen,
mits doende de betaelinge op gelijcken voet ende maniere, alwaert
dat
de verlijdenisse van de rente van sekere specie van gelde oft van
oprechten
weerde van dijen waeren meldende; maer de lossinge moet
dijennijettegenstaende
gedaen worden als voore.
56.
Een deelhebber van eenigen huijse oft erve, den welcken met renten
is
belast, vermach de selve te quijten, ende daeraff moet hij bij sijne mede-
deelhebbers
vernuecht worden met gelde, oft, bij gebreke van dijen, blijft
metten
affgequeten brieffsoo vele rente heffende als sijne mededeelhebbers
daerinne
plachten te gelden, t'sij dat hij opdracht of transport daervan
genomen
heeft ofte niet, al ist oock dat bij den rentier schepene quictantie
van
de geheele rente verleden is.
57.
Item, soo wanneer eenich huijs oft erve mede oft onderpant is voor
eenige
rente, die vuijt andere panden moeten betaelt worden, die rente
vermach
den eijgenaer van den mede oft onderpant daervan [te quijten, ten
sij
dat den rentheffer bereedt is den selven mede oft onderpandt daervan]
t'
ontlasten (1).
58.
Ende oft hij sulcx niet en begeerde te doen, ende dat daeromme de
rente
bij den [besitter] (2) van de mede oft onderpanden werden [worde] (2)
gelost,
soo moet de gene tot wiens last de rente staet hem daervan ver-
nuegen,
oft, bij gebreke van dijen, blijft de selve rente heffen, tsij dat hij
(1) Ce qui est entre crochets ne se trouve que dans le
manuscrit de la Commission.
(2) Manuscrit de la Commission.
456
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
daervan
opdracht oft transport heeft genomen oft niet, als ist oock soo dat
den
rentier daeraff volcommen schepene quictantie gegeven heeft, als voore.
59.
Als ijmant eenige rente heeft gelost [geloeft] (1) ofte bekent bij
erffgevinge,
ende dat den pant daernaer wordt vuijtgewonnen, tsij vuijt
crachte
van de voorgaende bepandinge, die niet en is vuijtgesteken, oft die
den
erffgever tsijnen laste heeft genomen ende nochtans niet en heeft opge-
draegen
[affgedraegen] (1), oft dat den selven erffgever egeen eijgenaer van
den
selven pande en is geweest, alsdan en is den erffnemer, oft sijne actie
ende
recht hebbende, tot voldoeninge van alsulcke rente bij erffgevinge
geconstitueert
niet meer gehouden, alwaert oock soo dat die waere gecomen
in
derde hant.
60.
Chijnsen ende renten, die men in dertich jaeren niet betaelt en heeft,
en
derfftmen niet geven noch betaelen, ten waere het heerelijcke oft stadts-
chijnsen
waeren, oft dat men binnen middelen tijde de betaelinge daeraff
wettelijcken
oft met rechte geheijst hadde, oft dat die, op verscheijde mede-
panden
beseth sijnde, den besitter van een van de panden de selve tot
gemeijne
ontlastinge hadde betaelt, alwaert dat sulcx in de quictantie nijet
en
waere vuijtgedruckt.
61.
Alser ijmant betalinge van renten ontseght, onder het decxsel, dat
die
in dertich jaeren niet en souden sijn betaelt, ende dat nochtans de brieven
alnoch
in wesen sijn, soo wordt den heffer van die rente op sijnen oft sijnder
voorsaeten
boeck gelooft aengaende de betaelinge ondertusschen daerop
gedaen,
mits dat den selven boeck bij de dood bevesticht sij, oft dat den
rentheffer
bereet is daerop eedt te doene.
62.
Ende oft den rentier, om sulcke swaricheden te verhoeden, int geven
van
sijne quictantie begeerde tegenbescheet van dat de rente betaelt ende
daervan
quictantie gegeven is, soude de rentgever gehouden sijn alsulcke
bescheet
te geven, opdat naermaels onder t' decxsel [onder pretexte] (1) van
geene
betaelinge van rente, den rentier bij prescriptie oft verloop van tijde
niet
en worde vuijtgesloten, als voore.
63.
Een cooper oft eijgenaer van eenige huijsen ofte gronden van erven
daerop
eenige chijnsen, renten, erffpachten (2) ofte diergelijcke lasten beseth
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Erffpachten, « arrentements; » le manuscrit de la
Commission dit: lyffpachten, « rentes viagères. »
458
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
ofte
vuijtgesteken sijn, indien hij geen verlijder oft erffgenaem van den ver-
lijder
en is, vermach alsulcken pant oft panden verlaten, ende daeraff voor
schepenen
te vertijden tot behoeve van den rentier ende andere daerop
pantschap
hebbende.
64. Welcke
vertijdinge gedaen sijnde, en is den eijgenaer niet gehouden
den
rentier oft bepanden schultheijscher anders vuijt te reijcken ofte te
betaelen
dan tgene verloopen is binnen den tijd dat hij hun [sijn] goed
gebruijckt
heeft totten dach van de selve vertijdinge, alwaert oock dattet
besproken
waere, dat hij den vuijtgesteken commer soude betalen sonder
des vercoopers cost, last oft schade.
65.
Maer oft den cooper van eenige huijsen ende erve alsulcke renten
niet
en waeren vuijtgesteken, ende dat hij oock andersints daeraff niet en
hadde
geweten, soude van den pant terstont mogen [moeten] (1) vertijden,
sonder
ter saecken van de verloopen van de renten alsdan personelijck
gehouden
te sijn, alwaert oock dat die duerende sijn besith waeren
verschenen,
volgende tgene onder den titel : Van leveringe naerder is
geseght.
66.
Van gelijcken, soo wanneer daer eenigen pant met chijnsen, renten
oft
andere commeren belast sijnde, is oft vercocht wort bij executie, soo en
is
den eijgenaer daeraff geen verlijder, ende en is niet gehouden int gene
men
aen den selven pant ter saecken van dijen te cort is commende, maer
gestaet
mits betaelende de verloopen dije gedurende sijnen tijt daerop sijn
vervallen
totte vercoopinge toe, alwaert oock dat hij te vorens daeraff
geene
[andere] (1) vertijdinge en hadde gedaen.
67.
Dijes blijft den rentier oft andere bepande schultheijsscher op sijn
geheel,
soo wel in den gevalle van de wettige vertijdinge, als van vercoo-
pinge
van [bij] (1) executie, om sijn gebreck te verhaelen op den verlijder
van
de selve rente oft schult, oft sijne erffgenaemen, alwaert dat sij den
pant
wilden verlaeten, oft dat sij daeraff oock voor schepenen wettelijck
hadden
vertijt.
68.
Behoudelijck dat den rentier oft andere bepande schultcrediteur,
wetende
waer hij sijn verhael can hebben, gehouden is, in cas van leveringe,
den
genen daerop hij soude willen commen, de wete te doen, binnen den
(1) Manuscrit de la Commission.
460
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
tijt
van de selve leveringe van dat op den pandt wordt geprocedeert, ten
eijnde
dat hij bij verhooginge van dijen oft anderssints sijne schade mach
verhoeden;
ende oft hij alsulcke wete niet en hadde gedaen soude hij sijn
verhael
verliesen.
69.
Al ist dat den verlijder van de rente gehouden is den snevenden
rentier
te voldoen, oft dat hij het [hem] (1) oock metter daet heeft voldaen,
en
heeft daeromme geen verhael tegens den vertijder oft leste besitter van
den
pandt, alwaert oock dat in den goedenisbrieff mochte sijn gestelt de
gewoonelijke
clausule van den commer vuijten huijse oft pande gaende
jaerlijcx
te betalen sonder des vercoopers oft sijne naercommelingen cost, last
oft
schade, als sijnde de selve clausule alleen te verstaen: soo lange den
gelover
daervan eijgenaer soude sijn ende niet voorder.
70.
Nijettemin, indijen den verlijder hem naerder wilt versien, soo
mach
hij den cooper doen beloven, dat hij den commer sonder sijns ver-
coopers
last oft schade sal betaelen oft doen betaelen, alwaert saecke
dat
den cooper oft sijne naercommelingen den pant voorts aen een ander
hadden
opgedraegen, oft anderssints daeraff voor schepenen vertijt; ende
in
sulckenen gevalle heeft hij verhael tegens den selven cooper.
71.
Den verlijder van eenige renten die den pant niet meer en hebben
[heeft]
(), maer daervan wettelijck is gescheijden tot proffijt van derde persoo-
nen,
en is niet gehouden t' verloop van de selve rente jaerelijcx te betaelen
ten
waere dat, den pant ende leste besitter geproeft sijnde, bevonden werde
niet
genoechsaem te sijn, om daerop sijn verhael te hebben.
72.
Niemant en mach eenich huijs oft timmeragie affbreken, oft ruijmen,
oft
die laten vervallen tot achterdeel van de rentheffers oft chijnsheffers
rente
ofte chijns daerop heffende; ende oft hij contrarien van dijen gedaen
hadde,
mach metten rechte bedwongen worden tselve in staete te stellen.
73.
Item, niemant en mach een out vuijthangende teecken van eenich
huijs
tot achterdeel van de rentieren veranderen ofte wechnemen; ende oft
hy
tselve hadde gedaen, mach bedwongen worden om tselve wederom
aldaer
te stellen oft te hangen, opdat de renten ende chijnsen daerop
vuijtgaende
niet verdonckert en worden.
(1) Manuscrit de la Commission.
462
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
TITEL IX.
VAN
LEVERINGE ENDE ANDER RECHTELIJCK VERVOLCH TOT BETAELINGE VAN CHIJNSEN
ENDE
RENTEN.
.
Hoemen
gewoon is leveringe te nemen, ende die vermach te stooren.
1.
Een rentier oft ander bepande crediteur, hebbende schepene brieven
van
Antwerpen van sijne rente ofte schult, daervoren hem eenige huijsen
oft
gronden van erven, ofte een deel daeraff, sijn verbonden, soo verre de
panden
gelegen sijn binnen de stadt oft vrijheijt, mach voort gebreck van
sijnen
achterstel oft andere schult leveringe nemen aen sijnen pant.
2.
Item, alwaert datmen geene schepene brieven van de rente en hadde,
maer
dat anderssints vant pantschap bleke, bij houwelijcxe voorwaerden,
testamenten
ofte ander wettich bescheet, oft dat het wercklieden ofte leveraers
waeren,
die eenige waeren [wercken] oft leveringe van stoffe hadden
gemaeckt
oft gedaen aen den pant, souden ter saecken van dijen oock
leveringe
mogen nemen aen den pant.
3.
Soo wanneer de leveringe wort genomen vuijt crachte van schepene
brieven
oft ander bescheet, soo thoont den rentier oft crediteur tselve
bescheet
den amman ende schepenen, oft voortaene het vidimus auctenticq
met
sijnen wettigen titel, oft genoechsaem bescheet, dat hij is heer ende
meester
van de rente [oft schuldt] (1), begeirende recht.
4.
Ende den amman mette schepenen gaen alsdan aent huijs oft pant,
ende
aldaer maent den amman de schepenen om recht, ende de schepenen
wijsen,
dat den amman den rentier oft crediteur voort gebreeck van sijne
achterstellige
rente oft schult gehouden is leveringe te doen, ende den pant
oft
panden den rentier oft crediteur in sijne handen te stellen, om den selven
voor
sijn gebreck te hebben, vuijt te winnen ende te chieren voor recht (2).
(1) Manuscrit de la Commission.
(2) Le manuscrit de la Commission porte, abusivement:
ende te hieren naer rechte.
464
466 COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
5.
Waernaer slaet den rentier oft crediteur de hant op sijnen pant, ende
den
amman verclaert dat hij hem leveringe doet van sijnen pant, navol-
gende
den gewijsden vonnisse, ende stelt alsoo den rentier oft crediteur
metter
daet int besith van den pande.
6.
Van alle welcke (1) den amman terstont wete moet doen [doen] (2) aen
den
gebruijcker oft bewoonder van den pande, oft den genen die hij op den
selven
pant vindt, oft, en isser niemant t'huijs, aen de gebueren, ende
beveelt
dat d'inwoonders binnen vierthien daegen den rentier oft schult-
hebber
[hebben] te betaelen oft den pant te ruijmen.
7.
Ende oft den pant niet bij den anderen en waere gebleven, maer dat
dijen
naermaels in twee oft meer deelen waere gespleten geweest, soo en
soude
niet genoech sijn de wete te doen aen den gebruijcker van den princi-
paelen
pant, daerinne [daerop] (2) de rente oft schult eerst is beseth, maer
soude
die gedaen moeten worden aen de gebruijckers ofte inwoonders van
alle
ende ijgelijcke de gespleten huijsen ofte panden, ofte anderssints en
soude
haer de leveringe niet voorder strecken, dan ten aensiene van de gene
aen
de welcke de wete gedaen is.
8.
Item, soo wanneer aen den [vuytten] (2) pant, daer leveringe op is geno-
men,
eenige camers, kelders, solders oft packhuijsen sijn verhuert, soo en is
niet
genoech, om de goeden aldaer sijnde aen te slaen, datmen de wete van
de
leveringe aen de persoonen hierboven verhaelt doet, maer is van noode dat
die
oock worde gedaen aen de gene die de selve camers, solders, kelders
oft packhuijsen
in hueren hebben.
9.
Naer de wete moet den rentier oft bepande crediteur vierthien
daegen
stille staen, sonder voorder iet meer te doen, oft voorder executie
te
versoecken, ende ondertusschen mach den gebruijcker oft inwoonder,
geen
eijgenaer wesende, den pant ruijmen, ende alsoo onbeschadicht blijven
van
de leveringe.
10.
Indijen den eijgenaer de leveringe stooren wilt, moet t'selve doen
binnen
de eerste acht daegen, ende tot dijen eijnde partije voor amman,
borgemeestere
ende schepenen doen daegen, oft, bij gebreke van dijen, en
mach
naermaels totte oppositie oft stoornisse niet ontfangen worden sonder
(1) Lisez, comme dans le manuscrit de la Commission: Van
allen dwelck.
(2) Manuscrit de la Commission.
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
den rentier
oft crediteur van sijnen achterstel oft schult handtvullinge te
doen
onder cautie.
11.
Als den eijgenaer van den pant den rentier oft bepanden crediteur
binnen
de acht daegen heeft doen daegen, ende, des versocht sijnde, borge
gestelt
[borge stelt] (1) van te rechte te staen ende t'gewijsde te voldoen,
ende
daerop sijn rechtelijck vervolch doet, soo is den gebruijcker oft
huerlinck
gehouden sijne huere te achtervolgen.
12.
Ende oft de saecke van oppositie ende stoornisse werdde verstaen
ende
gewesen ten achterdeele van den eijgenaer, soo moet den huerlinck
oft
gebruijcker daeraff behoorlijck wete worden gedaen, ende dijenvolgende
moet
den selven binnen andere vierthien daegen sijne huere aen den
amman,
met consente van partije, vernieuwen, oft den pant ruijmen, oft
anderssints
soude sijne have, op den pant wesende, daervoor executabel
sijn,
alwaert dat hij van de voorgaende huere niet schuldich waere.
Vervolch
op den inwoonder naer de leveringe.
13.
Indijen den eijgenaer den rentier of rentieren op de leveringe niet
en
doen [doet] (1) daegen ende te rechte compt, noch de rentier ofte
rentieren
hantvullingen doet binnen de veerthien daegen, ende dat den
huerlinck
oft gebruijcker oock niet en betaelt, oft sijn huere niet en
vernieuwt,
soo mach den rentier oft bepande crediteur, sonder eenige
andere
wete meer te derven doene, terstont bij den amman gaen, ende
begeiren
mette actie [acte] (1) van leveringe executie voor de betaelinge
sijns
achterstels, daer hij leveringe voor genomen heeft ofte doen nemen.
14.
D'welck doende, moeten [moet] (1) den amman [terstont] (1) cnuijvers
seijnden
ende leggen int huijs oft pant daer leveringe aen genomen is ende
executie
op versocht, ende alle de have ende ruerende goeden, diemen op
dijen
pande oft huijse vint, moeten de cnuijvers bewaeren, ende, des versocht
sijnde,
oock daerinne blijven liggen totten naesten werckenden vrijdaeghe,
ende
niet langer.
(1) Manuscrit de la Commission.
468
22.
COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.
TEXTE.
15.
Ten welcken vrijdaege moet den amman de goeden, soo wel de gene
die
den gebruijcker oft huerlinck eijgentlijck sijn toebehoorende, als die hem
verhuert
oft geleent sijn om huijs te houden, ter vrijdaechs merckt doen
vercoopen
tot de betaelinge van den achterstel oft schult daeromme de
leveringe
genomen is, ende [de] oncosten daerop geloopen.
16.
Ende hoe wel t'huijs oft pant maer eensdeels voor de rente verbonden
staet,
soo verre nochtans den gebruijcker selver verlijder van de rente is
ende
de vercoopinge van sijne huere wilt beletten, soo moet hij den geheelen
achterstel
opleggen ende betaelen.
17.
Maer en is hij geen verlijder, soo gestaet hij mits in handen van den
amman
brengende het deel des verlijders in de verschenen huere, ende
alsoo
vervolgens van halven tot halven jaere; d'welck oft hij niet en dede,
soude
sijne have daervoore aengesproken ende geëxecuteert mogen worden,
[als
voore] (1).
18.
Soo wanneer de ruerende goeden in der manieren voorschreven niet
bewaert
en worden, ende dat den rentier, sonder sijn recht ende executie
daerop
te vervolgen, als voore, de selve bij den huerlinck oft gebruijcker,
geen
eijgenaer van den huijse oft pande wesende, oft oock bij eenige andere
crediteuren
vandaer liet voeren, draegen ofte vercoopen, en soude in dijen
gevalle
geene actie hebben om de selve wederom op den pandt te doen
brengen,
ende aen de selve noch op de penningen daeraff gecomen recht
van
preferentie te genieten.
19.
Maer als den eijgenaer den pant selver bewoont ofte gebruijckt,
soo
worden terstont naer de leveringhe alle sijne haeffelijcke goeden
op
den pant wesende verplicht voor den achterstel van de rente, sonder
dat
hij de selve van den pant mach doen; ende daervoore mogen die
geëxecuteert
worden, indijen hij binnen de vierthien daegen de rentieren
niet
en vernuecht, al worden die oock naer de leveringe van den pant
gedaen.
20.
Soo verre nochtans den eijgenaer, medegebruijcker van den pant
wesende,
den halven pant, als vore, wilt verantwoorden, ende, in oppositie
ontfangen
sijnde, borge gestelt hadde van te rechte te staen ende t'gewijsde
te
voldoen, soo en mogen sijne haeffelijcke goeden daervore op den pant niet
(1) Manuscrit de la Commission.