COUTUMES DE LA VILLE D'AERSCHOT.

TEXTE[1].

DIE REGLEMENTEN ENDE COSTUYMEN, SOO VAN OFFICIE ALS ANDERE GERECHTICHEDEN, DER STADT ENDE HET LANT VAN AERSCHOT COMPETERENDE, IS GECOPIEERT VUYTEN ORRISINEEL COSTUMEBOECK, GETEECKENT G. VANDER HOSTADT ENDE S. WEEL-LEMANS, ETC.

1. Alle die innegeseten, werelycken persoonen, vanden stadt ende lande van Aerschot, hoedanich die syn, zyn bedwanckelyck en behoiren te rechte te staen ende te compareren, gedachvaert wesen [2] by 's heeren dieneren, voor meyer ende scepenen van Aerschot, ter saken van matere civile, per-sonele actie scaht sculden[3], injurien ende andere diergelycke, behalvenzaken die aengaen pyn ende aerbeyt, montcosten, momboryen, questien van ombeiaerde weesen, vander stadt assysen ende dier wedergaye, die behoorde [4] bedinckt te wordden voor borgmeester ende scepenen der voorscreven stadt; ende rekeninghe van momboryen wordden gedaen, gepasseert ende gesloten voor borgmeester ende scepenen, ende syn aldaer respective die selve onderstaten condemnabel; oock vuytgesceyden questien vande drapperye, van wullen laken, wullen garen ende den weversam-bachte van dyen aengaende, ende soodanighe daeraff behoirt [5] die kennisse ende judicature den voorscreven deken ende gesworen van der drapperyen, die kueren ende die bruecken ter zaken van dyen gerysen [6] competeren der stadt.

p 4

2. Ende soo verre als aengaet der reelityt van gronden van erffven, renten, pachten, lyfpenningen oft dyergelycken reele actien, geypoticeert op gronden van erffven, 't zy onder onsen genedighen heeren den hertoge van Aerschot, oft onder andere zyne voorscreven vassallen resorterende, ende questien ende gescillen, processen daerom gerysen, worden bedingt respective onder zynen grontheer daeronder sulcken lititieuse goede, gron- den van erffven, daeronder die chyssen, pachten, renten oft lyffpensien geypoticeert zyn verchyssen zyn[7].

3. Item, den voorgenoempden rentmeester van Aerschot, ende cooplieden oft huerlieden oft [8]pechters vanden demeynen van mynen voorscreven heeren den hertoge, als zyne laten nochtans daerop nyet geedt, wordden bedinght ende nemen kennisse van alle processen ende gescillen die gerysen ende hueren oerspronck nemen vuyten demeynen van den zelven mynen heeren, ende wordden die partyen in sulcken saecken gedaecht by den wautvorsteren.

4. Van gelycke wordt[9] bedingt voor den rentmeester questien gerysen ter saken van eyghen goeden ende daerover sittende eygengenoten, als richters, die oock daerop nyet geedt en syn, als voere, ende die wautvos- ter is in sulcken sake voecht.

5. Item, soo wanneer in saken reele questien en processen gerysen op de dorpe [10], gehuchten ende andere laethoven, die behoiren partyen recht te administreren van vierthien daghen te xiiii daghen.

6. Item, als eenige sententie interlocutoir oft diffinitive wordt gegeven oft gewesen by den scepenen van de dorpen, oft by de laeten der voorscreven laethoven, oft by de voorscreven laten oft pechteneren van den voorscreven rentmeester van Aerschot ende van syne eygenooten, die syn appellabel, ende staende ende resorterende te hoode alle ende elck van hen immie- diate[11] te appel voor scepenen van Aerschot, behalven die van Betekum, die hen avanceren by appel te Loven te gaen, nyettegenstaende dat zy den scepenen van Aerschot moeten bidden om hen zegelen in reele zaken.

7. Die sententien by der dekenyen gewesen staen ten appel voor borg-meester, scepenen ende raet van Aerschot, als hen hoot.

8. Der scepenen vonnisse[12] van Kagevinne buyten Diest zyn in alle

p 6

saken, 't zy in materye reele, civile, personele ende andere dyergelycke, oyck appellabel ende staen tot evocatien voor scepenen van Aerschot, als hueren hooffden.

9. Allen sulcken materie van appel wordden voor meyer ende scepenen van Aerschot bedingt van xiiii dage tot xiiii daghe, ende voor de stadt van acht dage te acht daghen.

10. Ende alsoo staen de voernoempde van Arschot in gelycke materie, zoe wel van sententien by de stadt als by scepenen gegeven 't appel voer scepe- nen van Loven, ende waeraff men, van een appel te yserqueren[13] geeft twee karolus gulden vi s. ii plecken brabants, te weten xxiiii s. voor die voca-tien[14] van twee scepenen van Aerschot, ende xxii s. ii plecken voor die kamerrechten der scepenen van Loven, dwelck altyt ontrent xvi oft xviii jaeren achterweerts pleech te costen voor alle zeven scepenen, den scepenen van Arschot met de kamerrechten, seven karolus gulden.

11. Item, die drossaert oft meyer van Aerschot, yemant creminelycken oft civilycken gevanghen hebbende, behoirt denzelven gevangenen, indyen hy versueckt der stadtrecht, hemticht te doene binnen derden dage, ende die gevangenen t'antwoirden binnen anderen dry dagen daernaer, ende soe voordaene; maer indyen die sake civil bevonden wordt, zoe mach die gevan-ghen verborge.

12. Die voorscreven meyer besidt alleen die banck, en maent in alle saken den scepenen, ende mach, vuyt crachte van provisien der keyserlycke majesteyt, conclusie nemen tegen zyne gevangenen tot verbeurte van lyve oft tot civile emende, oft andersints, gelyck scepenen, nae gelegentheyt de saken sullen vinden te behoiren, ende naer gelegenheyt van dyen, ’t zy criminelyck oft civilyck, daeraff dat scepenen genoch blyckt, behaudelyck zy dien gevangen te condemneren.

13. Noch die drossaert, noch de meyer van Aerschoten moeghen egeen poirteren oft innegesetenen der voorscreven stadt ter banck brenghen sonder vonnisse der voorscreven scepenen ende indyen hy sulcken vonnissen over eenen poirtere oft innegeseten hadde dat hy dan die torture behoirt te doene, in presentie van eenen borgmeester ende twee scepenen.

14. Item, andere malefecteurs ende delinquanten by den voorscreven

p 8

drossart geapprendeert ende gevanghen, die brengt hy ter banck nae zyn consenteure (?) oft informatie die hy van hueren delichten mach hebben genomen; ende het 't selve gedaen, soe versueckt die selve drosset daertoe twee scepenen van Aerschot, voor die welcke ende in presentie van den misdadighen, wesende vuyter hachten, ongehauden, onder den blauwen hemel, wordt gelesen die confessie van den selven, ten eynden dat die selve scepenen dat zauden hauden in memorien.

15. Item, yemant gedellinqueert hebbende onder een andere juridictie oft heerlycheyt, ende versueckende aen den voorscreven drosset geleye zoe (sic), soo mach hy hem dat geven, tot partyen aen hem hets feyts clachtich vielen, ende dan saude het geleye vuyt zyn.

16. Soe wye yemanden wilt betrecken voor meyer ende scepenen, oft voor de stadt, moet dat doen by een van den dieneren van den heer; ende die selve voorsteren oft dieneren[15] behoirt denselven debiteur oft van andere acte civile, dach te bescheyden teenen gepreficeerden daghe; ende die voorweerdere[16] dan nyet en compareert voor synen voorscreven rechte[17] competent, soo mach die aenlegere hem verreycken voor ’t gheens daer voeren hy hem heeft doen betrecken, die verweerdere 't ierst drye reysen behoirlyck voorts geroepen wesende.

17. Ende indyen binnen acht dagen daernaer die selve verweerdere noch nyet en compareert, soo mach die aenlegere zyn voorscreven verreyck van weerden doen, ende vercleren onder eedt ende verificatie zyn scult ende wettich intrest, oft sgeens daervoer dat hy den verweerdere hadde doen te rechte betrecken,'t ierst ende vooral nochtans daerop gehoirt ’t vercleren des diners[18] den verweerdere dach besceyden hebbende den ierste[19] dage ende vonnisse condempnatoir der scepenen der voerscreven stadt daerop gegeven.

18. Welcke sulcke vonnisse die aenleggere mach ter executien docn stellen, des consent hebbende van den meyer; indyen die voorweerdere[20] buyten der stadt ende vryheyt van Arschot woonachtich is; ende woendt die verweerdere binnen der stadt oft vryheyt, soe moet d'aenlegere consent vragen aen eenen van den borgmeesteren, gelyck andere vonnis diffinityff.

19. Item, die gedaegde alsoe ten iersten dage compareerde ende ticht

p 10

versueckende, ende hem die by den aenlegere gedaen, ende dach van acht dagen van syn beraet daerop nemende, ende ten selven acllten dach nyet en compareerde, soo wordt hy dan gedumpt inde costen van dyen dage, ende te hebben anderen dach van acht dagen, om tot zynder defentien te comen; ende alsdan nocll nyet compareerden[21], wordt hem van gratie gegunt, met vonnis, eenen anderen gelycken dach, ende dat op ver-teechen[22] ende op de costen van dyen dage; ende en compt de verweer-dere dan noch nyet t' seyndere defentie, soo wordt hy diffinitivelyck gedumpt te voldoen den eyssche des aenlegere, met de costen daerom gedaen, behalfven dat hy syn scult oft intrest moet verrificeren by eede; op al soo nochtans dat sulcken materie op eedt mocht staen.

20. Ende waere de sake sulcke dat die nyet en stont ten eede van den aenlegere, dan het moeste blycken by thoon, dan wordt die aenlegere gead- mitteert metten lesten vonnisse tot zynen feyten, en die, by scepenen gehoirt, wordt die verweerdere geduempt naer gelegentheyt van dyen.

21. Item, soo wanneer die gedaegde oft verweerdere compareert ende die aenlegere nyet ten iersten dage, om hem ticht te doene, soe presentert hem die verweerdere tegen den aenlegere; dwelck hy behoirt te continueren tot dry diversche genechte-dagen, van malcander disterende telcken acht dagen; ende dan wordt die verweerdere, des versueckende ende te kennen gevende, van den clachten oft daeghssele geabsolveert ende d'aenlegere gedumpt in de costen.

22. D'ingesetene van de landen[23] van Arschot voor meyer ende scepenen scriftuerelyck dingen[24], hebben dach van acht dagen tot acht dagen om te dienen van hunnen scriftueren.

23. Ende indyen zy nyet bereet en waeren om dienen lot hueren dage dienende, zoo mogen zy nemen anderen dach, op verstecken van sulcken scriftuere daeraff den dach dient.

24. Item, die agieren voor meyer ende scepenen, die moeten hebben eenen procureur; maer die procederen oft hem defenderen voor den borg-meester ende scepenen, die mogen hen selffs woirdt doen sonder procureur.

25. Allen partyen geadmitteert wesende tot hueren feyten, moten[25] over-

p 12

geven hen intergatory[26] in scriffte, inhaudende hunne feyten daertoe zy hen vermeten hebben, ende tot dyen aff te leyden soo hebben sy vier diversche thoondaghen.

26. Item, zoe wie in 't princepael gecomdempneert wordt ende die sen-tentie, nyet en ruert van costen, soo wordt die gecompneerde[27] oyck in de costen gedumpt.

27. Soo wanneer yemant eenighe costen overgeeft, soe behoirt die gecomp-demneerde daerop te diminueren binnen xiiii dagen daernaer, oft anderen presisen dach daertoe nemende; ende indyen dat hy binnen denselven tyde nyet en doet, soe procedeert men tot taxatien.

28. Alle overjaerde vonnissen diffinityffe, die tot behoirlycke executie noch nyet en syn gestelt, die behoirt men te renoveren ter mannissen van den meyer ende vonnisse van twee scepenen eer[28] die ter executie mach stellen.

29. Insgelycx, alle recognieten van sculden, 't zy die waeren erfflycke renten, personeele oft somme van penningen, ten geprefigeerden dage te betaelen, voor scepenen gedaen ende geloeft, die behoiren, indyen die crediteur[29] daeraff in gebreke is van betalinge, ypoteque oft affgelegt te syne, oyck bevonnist te worden als vooren.

30. Die drosset, meyer, noch egeen van hueren dieneren en mogen egeen gesloten huysen van poirteren binnen der stadt oft vryheyt van Aerschot oepen doen, ter saecken van eenighe executie, sonder consent oft by synde[30] ten minsten van een borgmeester.

31. Item, soe wanneer eenich van de dieneren, vuyt crachte van con-demnatien ende met consente als voeren, heeft gepant eenen poirtere oft innegeseten, die selve panden behoiren verchoft te worden den iersten merckdach naer den elff uren op de noen; ende die plegen verchoft te worden binnen twintig jaeren achterweerts metten gesworen vercooper van der stadt, ende hebben tzedert verchot geweest by den dieneren der selver stadt.

32. Item, alle die poirters die tot eenighe offitien van der stadt gecoren worden, die syn sculdich 't selve officie te aenveerden ende den eedt daertoe staende te doene; ende in gevalle van weygeringhe, zoe maech men hen

p 14

stellen in den vronten[31] tertyt hy den selven eedt gedaen hadde ende dat tot zynder cost.

33. Van gelycken, zoe wanneer eenighe wesen[32] aen den borgmeester versuecken monboirs te hebben om hen goeden te regeren, noemende dien die naste[33] van hueren vrinden ende magen, soe behoiren die oock den eedt daertoe staende, ten bevele van den borgmeester te doene; oft ingevalle van weygeringhe, soo mach die borgmeester hem te doen stellen inder hachten, tot hueren costen alleen, tot zy sullen den selven eedt gedaen hebben.

34. Alle vrempt goet, dat men nyet en weet wyen dat toebehoirt, bevon-den binnen den lande van Aerschot, volcht den heere.

35. Aengaende civile kueren ende brueken, gebeuren binnen der stadt ende lande van Aerschot, daerom dat questie valt, zoe vuegen hen gemey-nelycke die scepenen dyen aengaende naer inhauts des lantsscatters[34] oft de Kuerboeck van Loven, oft andersints, zoe zy dat naer gelegenheyt der zake oft der waerheyt daeraf blyckende bevinden te behoiren.

36. D'een ingeseten der stadt oft lande van Aerschot en mach des anders goit, oyck innegesetenen wesende, nyet doen commeren oft arresteren, ten waere het bleeeke by merckelycke apperentie dat sulcken persoen vluch-tich waere.

37. Oft yemandt een ander van buyten, bynnen den landen van Arschot dede arresteren oft commeren, ende die gearresteerde hem begeerde te verantwoorden met rechte, versueckende ticht; ende hem ten iersten daghe egeen ticht gedaen en worde, soe wordt die gearresteerde costeloos ont-slagen.

38. Item, yemant van buyten, binnen den landen van Aerschot gearrestert wesende voor scat-sculden, oft voor andere civile saken, mach hem verbor-gen; oft indyen hy egeen borge en hadde, mach, by consente van zyne[35] crediteur, eedt doen van te dage ende te rechte te comen, ende geloven 't gewysde te voldoen.

39. Item, oft waere dat eenich dieneren[36], ten versuecke van partyen, yemanden gearresteert hadde, ende van eenen van hem cautie name van syn selven sonder consent van den crediteur, ende den gearresteerden

p 16

daerop liet gae, ende naemaels bevonden wordde die selve cautie nyet solvent te syne, soe saude de dieneren den crediteur daeraff moeten genoch doen.

40. Item, twee persoonen tegen den anderen kyffachtighe worden[37] hebbende, mach d'een van hen van den anderen heysschen hant vrede, die d'ander hem sculdich is te doene; gelyck oyck van gelycken die behoirt te doene die dyen versueckt, by alsoe hy des wordt by den anderen versocht.

41. Item, soe wanneer yemandt eenen anderen oploop doet oft handa-dicheyt, mach diegene dien den oploop oft handadicheyt gedaen is, gaen met twee getuyghen aen dengenen die hem dien gedaen heeft, ende ver- suecken van hem te hebbene oirvrede; ende indien hy dat weygerde, soe mach d'andere[38] doen in hachten stellen ter tyt toe dat hy hem oirvrede sal hebben gedaen.

42. Item, die boven den voorscreven oirvrede den anderen smeet oft quetste, die verbuert zyn lyff ende goet sonder verdrach.

43. Item, die drosset, meyer, borgmeester noch hen dieners en mogen egeenen poirtere oft innegeseten van der stadt oft vryheyt van Arschot panden noch doen panden, voer eenighe civile kueren oft brueken, tenzy hy daervoere met rechtte vuytgewonnen sy, ten waere hy daeraff hadde gecomposeert; in welcken gevallen dieselve officiers hem souden mogen doen panden voer die penninghen van derselver compositie.

44. Item, egheen poirters oft innegesetenen van der stadt van Arschot en mach men vuyter stadt van Arschot vueren om geenderhande misdaet.

45. Gelyck oyck, van gelycken, men geenen innegesetenen van lande[39] van Arschot mach vueren om gelycke saecken, vuyten lande van Aerschot.

46. Item, niemant en mach binnen der stadt oft vryheyt van Aerschot zyn huysen oft hoven belasten met eenighe ontquytbaer renten.

47. Item, nyemant en mach, by eenighe voerwaerde, contract, commen-scape oft conventie, vercrygen binnen der stadt oft lande van Aerschot erffelyclleyt in eenighe omberurelycke goeden, huysen, chysen, renten oft pachten, oft die oock belasten met eenighe renten oft somme van penningen, tensy dat 't zelve gepasseert wordde ende bekendt voor den grontheere daeronder zulcken goeden, huysen oft gronden van erffven verchysen[40]

p 18

zyn, ende dat daeraff behoirlycke erffenisse ende onerffenisse[41] werde gedaen; vuytgenomen hauwelycke voorweerde, scheydinge ende deylinghe, met testamente oft vuytersten wille, dwelck men passeert voor twee scepenen der stadt Aerschot.

48. Item, binnen der stadt ende vryheyt van Arschot ende geeft men van vercoopinghe, belastighe[42] oft van getransporteerde oft gealieerde[43] goeden egeen pontpenningen; maer soo wat goeden, gronden van erffven, chysen, renten, pachten oft dyergelycken wordden belast, verthiert, ver- handelt oft gealieneert van in d'een hant int d'andere, buyten der vryheyten binnen den lande van Arschot gelegen, daeraff geeft men den grontheer, daeronder dat resorteert, den thiensten penninck.

49. Item, soe wanneer meer persoonen heur verloven voer scepenen van Arschot, ombezundert ende elck een voor al, eenige penningen, renten, pachten oft diergelycken te betaelen ende enderen (?), zoe mach die credi-teur, die dagen van betalinge versekeren oft die renten gevallen wesende, vuytnemende den borge oft principael wien dat hem belieft.

50. Item, in alle guedinghe ende vercoopinghe van gronden, van erffven oft belastige[44] oft ypotecque van dyen binnen der stadt ende lande van Arschot gelegen, die men verthiert oft belast binnen der stadt oft lande van Arschot, behoirt men te exprimeren ende te vercleren, voor meyer ende scepenen daer onder sulcken goeden resorterende zyn, alle die chysen, renten, commeren ende servituyten daermede die selve goeden van voeren zauden moghen belast wesen.

51. Item, hueringhe gaet voor coop.

52. Item, zoe wanneer een tochtener oft tochtenersse van eenighe erff-goeden verhuert die selve oft eenighe van dyen eenen termeyn van vier oft vyff oft meerjaeren, ende die selve tochtener oft tochtenersse quame aflyvich te wordden, zoe en sal die huerlinck daeran egeen langer huere moghen behauden dan dry jaeren, ten waere die erffuyden tevreden waeren metter verhueringhe by den tochtener oft tochtenersse gedaen.

53. Item, alle huerlinghe, gehuert hebbende 't zy huysen, hoven, landen oft andere gronden van erffven, met termynen van jaeren, ende die selve huerlinck 't zelve, oft eenich parceel van dien, d'welck hy in hueringhe

p 20

hadde, cochte duerende noch zyne voorscreven jaeren, soe is syn hueringhe doot, in vuegen dat, oft vernadert werdde, hy soe wel van den coope al van der hueringe saude moeten sceyden.

54. Item, soe wie eenighe huysen oft anderen[45] goeden binnen der stadt van Aerschot huert oft gebruyckt, ende d'jaer geexpireert wesende, ende die verhueder daeraff nyet betaelt wordt, soo mach die verhuedere soe wel aenspreken ende met rechte syn scult verhaelen op den gebruycker als op den huerlinck, daerinne die verhueder optie heeft.

55. Item, een man is momboir van zynder huysvrouw,ende mach alle haere goeden, actien sculden, als haeren man ende monboir, vervolgen, eysschen ende bescudden, sonder procuratie, consent oft autorisatie van zynder huys-vrouwe te derven hebben.

56. Item, een man en mach egeen erffgoeden, gronden van erffven, chyssen, renten oft pachten gecomen van zynder huysvrouwe zyden, ver-coopen oft belasten. sonder by zyne huysvrouw, oft ten minsten by procu-ratie speciale, behoirlyc daerop met autorisatie van heuren man geexpedieert.

57. Item, een vrouwe, gehaut wesende ende egeen coopwyff, die en kan egeen sculden gemaecken noch comenscapen gedoen in prejuditie van haeren man.

58. Maer een vrauwe, gehaut wesende ende eenighe neringe ofte comerscap doende, ende sculden daermede makende, die saude die sculdich syn te betaelen.

59. Item, twee gehuysschen, egeen kinderen van den anderen hebbende, ende goeden, chyssen, rechten[46] oft pachten vercrygen[47] hebben[48], twee syden nae die doot van hen, des blyft die lancxlevende van hen beyde van der eender helft tochtere oft tochtersse.

60. Item, die vader noch moeder en syn nyet gehauden die sculden van hueren kinderen te betaelen, alsoe verre die kinderen vuyt heurs vaders ende moeders broot waeren.

61. Item, die vader mach syn kinderen voor twee scepenen van Aerschot vuyt synen broode doen een jaer lanck geduerende; ende oft gebuerde dat eenich van syne kinderen bynnen den selven jaere, binnen der stadt oft lande van Aerschot, eenighe kueren, crimineel oft civil, oft anderen excessen

p 22

dede, ende die vaderen noch moederen[49] 't selve hen kint naedelicht[50] nyet en huysden noch en hoefden, soe en sauden[51] egeen dragen oft last hebben van den selven delicte; maer ter contrarien, indien sy 't selve hen kint, nae 't geperpetreert feyt, huysden oft hoeffde[52], soe en saude 't voorscreven emanciperen de auders nyet excuseren.

62. Item, van gelycke, mach die moeder haer kinderen, nae de doot van hueren man ende wedewe wesende, vuyten broode doen, oyck een jaer lanck geduerende, d'welck saude stadt grypen, als voere; maer indyen zy herhaude ende eenen man hadde, zoe saude sy om haer voerkinderen vuyten broode te doene met haer bringen hueren man voer scepenen, die welcke t'saemen alsoo dan die emancipatie sauden moeten doen.

63. Item, een emancipatie gedaen voer scepenen, als voerscreven, en geduert nyet langer noch en sorteert nyet voorder effect dan dat toecom-mende jaer, zoo dat diegene die 't versueckt behoirt dat alle jaeren te renoveren.

64. Item, eenen ygelyck is sculdich zyn leen op hem verstorven te ver-heffen binnen zesse weken naer dat op hem verstorven is, ende synen leen-heer te voldoen ende te betaelen, voor een volle leen derthien ryders, te 30 s. stuck, ende voor een gespleten leen een jaer vrome.

65. Item, twee gehuysschen afflyvich worddende ende leengoeden achter-taeten[53], hebbende twee oft meer soenen ende insgelycx dochteren, zoe competeren den autsten soene die twee deelen van denzelven leenen, ende den anderen soenen t'zaemen d'ander derden deel, sonder die dochteren daer eenich recht inne te hebben.

66. Item, oft in alsulcken sterffhuys maer een soene en waere ende diversche dochteren, saude de soen alleen dleen voorvuyt hebben.

67. Van gelycken, daer egeen soenen en syn, maer twee oft drye oft meer dochteren, daer heeft die autste dochtere die twee deelen van den leen, ende d'andere dochteren t'samen d'ander derdeel.

68. Item, zoe wie eenighe gronden van erffven oft renten nyet quytbaer vercoopt, die staen ter naderscap ende mogen onderstaen wordden by dengenen die van maesscapswegen van den bloede zyn van den vercooper, die guedinghe van dien gedaen wesende, oft commen tusschen halm

p 24

ende heere, bezunder van der zyden daeraff dieselve goeden oft ontquytbaer renten gecommen zyn; des heeft altyt d'naeste bloet van der zyden daeraff 't selve commen is, als voeren, daerinne preferentie.

69. Ende oft gebeurde dat twee van den nasten bloede van der zyden daeraff dat goet oftontquytbaer renten versceven gecomen waeren, ende, in eenen graet wesende, 't selve wilden onderstaen, zoe sal diegene van hen beyden, die d'ierste naderscap gepresenteert heeft, geprefereert wordden.

70. Item, die naderscap pretendeert te doene van vercochte goeden oft renten, als voorscreven, die behoirt 't selve aen den coopere van denselven te versuecken ende hem t'aensiene, in presentie van getuyghen, oft hy hem naderscap bekennen wilt van alsulcken vercochte goeden oft ontquytbaer renten; ende ingevalle hem naderscap bekendt wordt, vercleert wesende die rechtveerdighe comenscap van dyen, zoe is die naderlinck sculdich ten zelven daghe binnen sonneschyn te voldoen in gerede penningen ’t sgheene alsoe ende gelyck die coopere dat gekocht hadde, ende saude alsoe hetselve recht hebben.

71. Ende by alsoe die coopere den naderlinck egeen naderscap en wilde bekennen, soe saude die naderlinck moeten stellen, ten selven dagen, onder scepenen oft lathen daeronder 't selve goet resorteert, gaut ende silver, ende geloven in al te voldoene voorts hetghene dat totter naderscap behoirt, ende den coopere dach doen besceyden voor scepenen van Aerschot, om voor hen, als competente rechters in dien, te bewysen dat hy van den bloede is van den vercooper, om, 't zelve alsoe bewesen, totter naderscap behoirt; ende totter decisitie[54] van dien blyft die gepretenderde naderscap open.

72. Ende oft gebuerde, dat cooperen ende vercooperen hen nyet wilden vercleren van den rechtverdigen prys oft comenscap van alsulcken vercoop, ten aensuecke van den naderlinck, soo mach hy oock stellen gaut ende silver onder de weth, ende geloven, als voere, ende betrecken te rechte den voorscreven coopere ende vercoopere voor scepenen van Aerschot voor- screven, om hem te bedwingen totten den voorscreven verclere; ende blyft oyck alsoe open tot den beslichte van dien die voorscreven naderscap.

73. Item, alle vercochte goeden oft ontquytbaer renten, daeraff guedinghe

p 26

gedaen is, staen open om vernadert te wordden een heel jaer, tenwaere dat die koopere die dede ter kercken geboden stellen behoirlyck, dry sonda-ghen, elck van den anderen xiiii daghen disterende; in welcken gevalle die naderscap van dyen expireert den tweesten sondach[55], metten onderganck van de zonne, nae dleste voorscreven kerckgebot, alsoe verre als daer nyemant binnen middelen[56] van bloitswegen en spreckt oft naderscap biedt, als voeren.

74. Item, die calengierde[57] oft naderlinck compt in de plaetse van den coopere, ende moet voldoen dat die coopere sculdich was van doen, sonder eenicsins meer belast te wordden dan die coopereen was.

75. Item, in quytbaer renten en valt egeen naderscap; ende al ees’t soe dat ontquytbaer renten verchoft, verhandelt oft verthiert wordt[58], soe en verliesen zy daerdeur hen ontquytbaerheyt nyet.

76. Item, voer erffrenten van dry gulden erffelyck ende daeronder daegt men voor dry jaeren verloope.

77. Item, zoe wie vuyt gebreke van erffechyse, renten ende pacht, geypo- theseert wesende op eenen gront van erffven, wilt daghen ende met rechte procederen, die behoirt metten meyer van den gronde ende twee van syne scepenen oft laten denselven grondt te betreden, met eenen voecht van den overheer, op eenen werckdach voor der noene, ende daerop te clagene voor gebreck dat hy denselven grondt eysschende is, versueckende aen den meyer, zyne scepenen oft laten, gemaent te worddene hoe hy sunden mogen comen tot zynder betalinghe oft totten grondt; ende scepenen gemaent, wysen dat men den grondt saude oversien oft daerop haeffelycke goeden te panden waeren; waere daerop te panden, dat men dat afpanden saude ende die panden handelen met rechte.

78. Item, indyen dan nu daer te panden wordt bevonden, soe behoirt die voorscreven voecht dien pant ofte wat daeraff op der heeren staeten[59], te bringhen ende aldaer te legghen; ende dan sal die meyer zyne scepenen oft laten manen, hoe hy die panden handelen sal; daerop dat scepenen oft laten wysen dat men die panden, met meer andere panden op denselven grondt bevonden, zal vueren oft dragen ter naster merckt, ende aldaer vercoopen

p 28

met orconden ; indyen dat daer overt, dat men dat sal restitueren, ende gebreckter dat men 't selve gebreck wederomme sal verhaelen op den grondt daer 't gelaten is; daeraff dat men partyen die den grondt oft die panden toe-behoiren conde behoirt te doen.

79. Item, oft op den voorscreven grondt nyet te panden vonden en waere, zoe wysen scepenen dat, gemerckt daer nyet te panden en is, dat men alle partyen sal voirts eysschen die eenich recht op den voorscreven gront sauden pretenderen, van dyen en vierthien daghen naer de noen ende metter sonnen, ende alle partyen conde ende wete doen die van rechtswegen conde ende wete behoiren te hebbene, als op synen iersten genechtdach van rechte.

80. Item, die conde van desen doet men metten meyer ende twee scepenen oft laten aen den hauwere van den goeden, soe verre die byden erffman nyet besetten en wordden; ende indyen die by den erffman besetten wordde[60], aen den erffman, soe verre hy bynnen den lande van Aerschot geseten is; ende indyen het weesen waeren dyen den gront toebehoirde, aen huere momboirs, op alsoe zy momboirs hadden; ende en hadde[61] zy egeen momboirs, soe saude[62] die conde dan daeraff aen de naeste vrienden oft aen den borgmeester van de stadt; ende wist men nyet waer de proprietaris van den selven goeden woonde, zoe doet men die conde met die clocke.

81. Resorterende (?) ende men die selve conste allen oversien, ende die crediteuren in gebrecke wesende van betalinghe, zoe mach hy met een dagement die selve parseelen t'saemen beterden met meyer ende scepenen oft lathen daer 't onder vereyscht.

82. Ende oft gebuerde, dat die selve twee oft meer panden lagen verre van den anderen ende t'saemen voor pandt heel verobligeert, soe en kan die crediteuren[63] daerop maer gevolgen op een perseel smaels; ende oft hy een preseel daeraffvuytgedaecht hadde voor syn rente, soe behoirt hy denselven grondt ter kercken te doen gebieden ende ter venten te doen stellen, ende 't selve ten hoochsten te bringhen, ende vercocht wesende, ende hy metten penningen van dyen waeren voldaen van de hootpenningen van de zynder renten daervoer hy gedaecht hadde, metten verloop ende costen daerom gedaen, zoe en behoirt hy nyet voirts te volgen op d'ander medepanden.

p 30

83. Maer indyen hy in't heel nyet voldaen en waere metten penninghen van den voorscreven vercoope, zoe mach hy't rest van dyen voirts ver-suecken op syne voorscreven mede verobligeerde panden.

84. Item, die selve alsucke[64] renten heffende op twee oft meer perseelen, t'zaemen als mede pant wesende, ende in gebrecke van betaelinghe van dyen synde, soe behoirt hy te dagen voor d'ierste instantie daer hy weet dat te panden is, oft daer hy te panden vinden saude; anderssints heeft by optie op't welck van dyen hy zyn dagement intenteren wilt.

85. Item, eenich rentheffere op eenen pant, ende daertoe noch hebbende onderpandt voor selve[65] rente, behoirt, vuyt gebreke van betalinghe, ierst te volgen op synen pant totter evictien ende vercoopinghe van dyen, als voere, voor ende aleer hy gequalificert is te mogen daghen op den onderpant.

86. Item, altyt behoirt alsulcken rentheffere van sulcken gevinceerde ende verchofte goeden wettighe rekeninghe te doene, alsoe dat behoirt.

87. Item, eenen renthier, dagende oft zyn dagement geintenteert hebbende op zyn verobligeerde panden, behoirt dat te vervolgen van genechte tot genechte, sonder 't selve vuyt te stellen oft laten vuytstellen by den meyer oft laten, anders ende indyen hy contrarie dede, soe saude 't dagement als nulliter gedaen syn, in vuegen dat hy totter evictien alsoe naer recht nyet en saude mogen comen, ende alle costen by hem gedaen selve te dragen; want indyen dat alsoe yemandt mocht vuytstellen, soe en saude die voorgaende vonnisse daerop geslagen nyet achtervolgt wordden noch voldaen.

88. Item, twee renthiers renten heffende op eenen pandt, ende d'autste van hen by de[66] dagende voor syn renten ende conde daeraff te[67] doen doen hebbende den joncsten, zoe behoirt die joncxste renthier, indyen hy den autsten scutten wilt, hem op te leggene cost ende commere ende die selve gronden (sic).

89. Item, die clagende nyet betaelt wesende binnen vierthien daghen naedyen hy gedaen[68] heeft, soe moet commen die selve clagere op dyen hy syn dagement wilt prosequeren metten voorscreven meyer ende twee scepenen oft laten op den voorscreven grondt, ten voorscreven xiiii daghen daernae, naeder noene ende metter sonnen, ende clagen daer, als voere;

p 32

daerop scepenen oft laten, des by den meyer gemaent, wy sendat men den gront oversien saude, als voere.

90. Ende isser te panden, soe sal men panden, als boven.

91. Item, ende en esser nyet te panden, soo wysen scepenen oft laten voorts, ter manissen als voor, dat, want naeder noene is te spade op den dach, dat die meyer hen des manen saude 's morgens daernaer voor den noene ende metter sonnen op den grondt, zy saude[69] wysen dat recht waere.

92. Item, des anderdachs daernae soe moet men[70] die voorscreven clagere metten voorscreven meyere ende scepenen oft laten compareren op den voorscreven grondt, voor den noen ende metter sonnen, achtervolgende den voorscreven vonnisse, aldaer die clager vorts recht versueckt, daer die voorscreven scepenen oft laten, ter manissen als voor, wysen dat, want daer nyet te panden en is, dat men alle partyen sal vortseysschen die hem rechts totten selven vonnaten[71], van dyen dagen over xiiii daghen, op den grondt, als op syn tweesten genecht dach van rechte.

93. D'welck zoe ten tweesten ende oyck ten derden genechtedaghe van rechte wordt achtervolgt ende geobserveert, ende ten derden dage van rechte worddet gewesen op 't vierde van gratien.

94. Ten welcken voorscreven vierden genecht daghe van gratien, als te wetene nae noen ende metter sonnen, soo behoirt die clager metten voorscreven meyer, twee scepenen ofte laten, op den grondt te compa-reren, metter sonnen, ende aldaer te verwachten oft hem yemant quame hantvullinghe ende betalinghe doen tot naer der sonnen onderganck; ende indyen daer nyemant compareert die hem vernuecht van syne cost ende commeren, soe vesueckt die voorscreven clagere vorts recht; daerop die meyer, manende zyne scepenen oft laten, appointeren dat, want nader sonnen is, soo stellen zy 't selve by hen medescepenen oft laten, in heunne volle banck.

95. Item, in soodanighe laet hoven onder Aerschot observert men dat op 't vierde wachten ten minsten vier laten syn.

96. Ende is te wetene, dat op een vuytdagement behoiren op den vuyt gedaegden grondt geweest te hebbende[72] allen zeven scepenen oft laten, by alsoo het doenlyck is.

p 34

97. Item, in de banck by hen voirscreven medescepenen oft laten gestelt wesende, als[73] ende die clagere aenden voorscreven meyer versueckende recht, achtervolgende zynder voorscreven procedure, soe behoiren daerover te zyne die voorscreven zeven scepenen oft laten, oftemmers ten minsten den meestendeel van hen, ende alsdan zoe maendt die meyer denselven zyne scepenen oft laten vorts inder selver zaken recht ende vonnisse geadmitteert te wordden; die welcke, des gemaendt, wysen, nae goeden rypen rade ende advis met malcanderen daerop gehadt, dat zy veel te henwaerts hebben die clachte des voorscreven clagers, 't vervolgh van rechte by hen gedaen, ende want nyemant voor oogen comen en was tot egeene vanden voorscreven genechte, die den clager van zynen voorscreven gebrecke yet voldaen hadde, daer hy altoes verbeydt hadde, soe 't behoirde, soo wysen zy vuyten voorscreven erffve allen die gene die jongere syn van jaeren ende van daghen, ende dyen dat conde gedaen is met rechte, ende den voorscreven clagere voor syn voorscreven wettich gebreck ende voor cost ende commeren ten erfflicken rechte daerinne, behaudelycken eenen igelycken syn goet rechte.

98. Item, oft gebuerde dat, nae 't voorscreven vierde leste wachten ende voore die voorscreven sententie, diffinitive quame die proprietaris vanden voorscreven gronde, ende presenteerde daerop te leggene cost ende com-meren, zoo saude hy behoiren ontfanckelyck te syn soe[74] te beletten die evictie.

99. Item, gronden van erffven belast met lyffpensie die mach men oyck vuytdaghen, behalven dat men die hauden moet op rekeninge.

100. Item, conden van dusdanighe dagementen, daeraff die gronden toebehoirden persoonen buyten den lande van Aerschot woonachtich, die plech men te doene met missive-bryven ende desen stadtbode, ten minsten coste, maer nu wordden die gedaen met meyer ende scepenen oft laten daer-onder die selve goeden resorteren.

101. Item, van gelycken, soe daeght die rentmeester van Aerschot, oft synen substituyt, voor myns heeren shertoghe van Aerschot grondtchyssen met scepenen van Aerschot, ende doet met hen oyck daer conde, d'welck oyck pleech gedaen te wordden met missiven ende der stadtbode, als boven.

p 36

102. Item, van alle dagementen behoirt men degene die daghen die conde te doen doen alle die gene die jonger renten oft chyssen oft pachten syn oft hebben op den grondt daerop dat men daegt, want dengenen die egeen conde gedaen en is nochtans jonger wesende dan die clagere, die en wordt nyet affgedaeght.

103. Item, ende alsulcken persoon, jongere rente hebbende, ende hem conde gedaen wesende, behoirt den voorscreven clagere hantvullinghe te doene ende hem de scutten voor die evictie, oft ten minsten voer vonnisse diffinityff, oft hy saude daermede afgedagt wordden oft wesen.

104. Item, een clagere dagende op gronden van erfen, als voere, ende die selve gronden vuytwinnende, zoe en kan hy degene die auwere renten hebben opden selven grondt nyet affgedaghen, noch dyen en derff hy egeen conde doen doen.

105. Item, oft waere dat die scepenen briefven van eenen crediteur renten, chyssen, pachten hebbende, spraken op twee, drye oft meer perseelen van erfven by oft ontrent een gelegen, ende onder eenen heer resorterende, ende men deselve konsten alleen[75] oversien, ende die credituer in gebreke wesende van betalinge, soo magh hy met iii dagementen die selve perseelen samen betreden met meyer ende scepenen oft laten daer ’t onder vereyct (?).

106. Ende of 't gebuerden[76] dat deselve twee oft meer panden lagen verre van den anderen, ende t'samen voer pand heel verobligeerd zoe en can die crediteur daerop maer gevolghen op in geheel (?) smaels; ende oft hy in verschiel (?) daeraff vuytgedeght[77] hadde voer syne renten, soe behoort hy denselven gront ter kercken te doen gebieden ende ter venten te doen stellen, ende selve ten hooghste te bringen, ende vercocht wesende, ende hy metten penninghen van dien waeren voldaen van den heel penningen van synder renten daervoer hy gedecht hadde, metten verloop ende kosten daerom gedaen, soe en behoort hy niet voorts te volgen op d'ander inde (?) panden.

107. Maer indien hy in 't heel niet voldaen en waere metten penninghen van den voorscreven vercoope, zoe mach hy arest versuecken[78] van dien vorts versueeken op zyn voorscreven mede verobligeerde panden.

p 38

108. Item, die selve, alsulcke renten heffende op twee oft meer perseelen t'samen als medepant wesende, ende in gebreke van betalinge van dien synde, soe behoort hy te dagen voor d'eerste instantie, daer hy weet dat de[79] panden is, oft dat hy de panden vinden soude, andersints heeft hy optie op dwelck van dyen hy syn dagementen intentelyck[80] wilt.

109. Item, eenich[81] rentheffende op eenen pant, ende daertoe noch hebbende onderpant voer die selve rente, behoort, vut gebreke van beta-linge, eerst te volgen op sulcken pant totter evictien ende vercoopinge van dien, als voeren, ende voer eer hy gequalificert is te mogen dagen op den onderpant.

110. Item, altyt behoort sulcken rentheffer van sulcke gevinceale[82] ende vercochte goederen wettige rekeninge te doen, alsoo dat behoort.

111. Item, een rentier dagende, oft syn dagement geïntenteert hebbende op syn verobligeerden panden, behoort dat te vervolgen van genechte te genechte, sonder 't selve vut te stellen oft laten utstellen by den meyer oft anderen; ende indien hy contrarie dede, soe souden[83] dagement als nulliter gedaen syn, in vuegen dat hy totter evictie alsoo, naer recht, niet en soude mogen commen, ende alle kosten by hem gedaen selve te dragen; want indien dat alsoo niemant en mocht utstellen, soe en souden die voor-gaende vonnissen daerop gestaen niet achtervolght worden noch voldaen.

112. Item, twee rentiers renten heffende op eenen pant, ende d'outste van hun byeden[84] dagement voer syn renten ende comer[85] daeraff doen doen hebbende den joncksten, soe behoort de jongste rente[86] indien hy den outsten schutten wilt, hem op te leggen costen ende commeren, ende die selven gronden, voor syn verleggen, van ierst wederom betreden[87], alsoft d'eerste rente[88] daerop niet gedaeght en hadde; ende al waer 't oock soe, dat die selve jonckste rente[89] 't selve scutte, 't sy op 't twinste, iiide oft iiiide van gratien, besonderlyck als 't gedaen wort voer die sententie diffinitive, soo behoort hy syn dagement van ierst te intentelyck[90].

113. Item, een tochteneer oft tochtenersse is schuldich syn huysen, die hy oft sy in tocht besidt, behoorlyck te houden in goeden reparatien van wanne[91] ende dake, op de verbuerte van synder oft haerder tocht; ende

- 1 - (12) Wanden.

p 40

is die selve tochteneer oft tochtenersse schuldich alle chysenen renten ende comelyck[92] te betalen, die vuyt syn oft haer goederen gaen, die hy oft sy alsoo in tocht besittende waeren.

114. Item, eenen tochteneer en mach geen opgaende eycken oft esschen afhouden noch schaerhout voorder doen houden dan 't hafsteel[93] lestmael geweest hadde.

115. Item, successie die[94] de rechte linie, soo komt altyt [toe] de kin-deren, 't sy sonen oft dochteren, die[95] de plaetse van hune ouders, en representeren hun ouders.

116. Item, naer de doot van vader en moeder, soo succederen allen hen kinderen oft kintskinderen in de plaetse van heur ouders, als voor, hen[96] hooftsgelycke in alle die goede, havelycke ende erfelycke, egeen van dien utgescheyden, die sy achterlaten, behalven den leengoeden, als voren.

117, Item, al waer 't dat kintskinderen kinderen achterlieten, soo souden die[97] voorschreven rechte linie representeren, in 't deylen tegen hunnen ouden oom, den persoon van hueren grootvader oft grootmoeder.

118. Item, die kinderen oft kintskinderen, willende succederen in huere ouders goet, syn schuldich der[98] deylinge in te brengen tsgeens dat hun ten houwelyck is gegeven geweest.

119. Item, een tochteneer oft tochtenersse, een oft meer kinderen heb-bende, en dieselve tochteneer of tochtenersse diversche erfelycke goeden van hurter[99] syden, ende't selve kint oft kinderen stervende voor denselven tochteneer oft tochtenersse, soo wort, mits diefflayvicheyd, dieselve tochteneer oft tochtenersse van syne oft hueren erfgoede wederom tot proprietaris ende erfgenaem oft erfweyf[100]; ende die andere goeden van de eerste afflyving, naer de doot van denselven tochteneer oft tochtenersse, volgen de naeste vrinden van de eerste[101] afflyvige.

120. Item, verstervenisse utter syden verstercht[102] altyt op de naestle-vende [103] in vuegen dat eenen broeder oft suster in sulken gevallen seclu-deert broers- en susterskinderen.

121. Item, twee wettinge[104] broers, elck van hun oock wettige kint oft kinderen hebbende, ende dien broer afflyvich wordende, ende nae syn

p 42

doot syn kinderen oock stervende, soe versterfvet goet van deselve kinderen op der ouders broers kinderen, en myn[105] op huyren[106] vader, als oom van de afflyvinge[107] kinderen.

122. Item, alle erffelycke goeden gaen en succederen, nae die doot van den besitter van die een struyck weens vandaer[108] sy comen syn, wanneer daer egeen wettinge[109] kinderen en syn die dat beletten, ende van gelycke goeden hebben vercregen, oock [van] twee syden, als boven.

123. Item, een vrouwe, gehoudt wesende, en van hueren twegen erffgoet hebbende, ende kinderen procrerende[110] ende daernae moeders en wor-dende[111] ende herhouwende, ende wederom kinderen crygende, het waer van drie oft meer bedden, soo souden alle haer wettinge kinderen hoots-gelyck deylen ende succederen in haer erfgelycke goederen van haerder syden gecomen.

124. Item een man, gehout wesende ende erfgoeden ende erfrenten heb-bende, ende weduwen wordende ende kinderen behoudende, soe blyft hy van syn erfgoeden naeckt tochteneer; ende hoewel hy naem[112] meer andere kinderen van diversche bedden gecregen, die en deylen niet noch en hebben geen rechte int [in de] erfgoeden oft erfrenten van synentwegen gecommen by tyden van synen eersten houwelyck oft haer welie[113] dan, competeren den voerkint oft kinderen, als boven.

125. Item, de man oft vrouw blyvende alsoo lanck [lanckst] levende, ende kinderen oft kintskinderen[114]die blyft tochteneer oft tochtenersse, in vuegen als voiren, vander vliegende erve die de eerste afflyvige achterlaet.

126. Item, het is vliegende erfve : bedden en kussenen, en[115] meer andere pluymen in syn dan noppen, alle heerewercken[116] copere, al eycken hout, schrynhout ende essenhout.

127. Item,een man oft vrouw, alsoo eerst kint oft kinderen behouden[117] en weduwe oft weduwen[118] blyvende, en daernae herhouwende, en dan noch kinderen crygende ende gronden van erfven oft erfman[119] conques-terende, soe hebben die kinderen oft voorkinderen t'saemen daerinne het vierendeel nae de doot van beyden dengeenen die dat conquesteerden.

PLACCARTS, STATUTZ, ORDONNANCES ET DROICTS CONCERNANTS LES FIEFFS EN BRABANT ET EN LA DUCHÉE D AERSCHOT, COMME IL S'ENSUYT.

TEXTE[120].

Dit is dboeck van den leenrechten in Brabant, gemaeckt anno XIIcende XXII in maio.

Item, ter proeven van desen vonnisse waren by dese, princen ende getuygen: Ghysbrecht van Mentzer[121]; Ingelbrecht van Colene, Diederick van Teyte[122]. eertsbisschoppen; Everardt[123] van Metz ende van Spier, bisschop ende cancellier des Keysers salen; heren Phillips Augusten, bisschoppen[124]; grave van Dysch[125]; palensgreve des Ryns; grave Lodewyck van Wurtenberg[126]; Adolph, greve vander Marcken; Frederick, greve van Althola[127]; ende heer van Heynsberge[128]; greve van Zeersel van Hoffstaden[129], greve van Tastele[130]; Henrick de Spysdreger van Wathoech[131]; der Scencker van Cyp[132], koynnes van Volangien[133]; Gerardt van den Genteka[134], ende noch vele, gegeven ter Ekengrane in den feestelycken hoff, daer wy gecroent worden, in den jaer Ons Heren duysent twee hondert tweentwintich, in der maent van meye, ende wy des voirsproecken hertogen bede in dien stucken geneycht sonderlingen want die gerechtelycke bidden en is

p 46

niet te weigeren haer bey eerste, die voers. lettren offt privilegien in allen ende iegelycken tenoren, vonnissen ende clausulen die sy inhouden ende gelyck van worde te worde, als hiernaer bewyst ende gescreven staet; maer dese voirgen. heeren waeren daer by ende over daer allen dese vonnissen gewyst waeren die hiernaer gescreven staen.

2. Item, het is te wetene eenen iegelycken, als dat, doen de Keyser was in Akengranes[135], ende sadt in syn feestelyck hoff in syn vierscaeren, met menichfuldicheyt synder princen, geboodt ende beval den hertoge van Bra-bant, op die trouwe die hy den keyser sculdich sy, dat hy die rechten des Keysers vast ende sterck hauden saude ende saude doen houden in synen landen; ende dat heefft hy gedaen met vonnisse der princen, ende oick metter keyserlycker macht, ende daeromme is vonden ende gewyst: dat in den leenrechten alle man die leen verdienende offt leenman is, gelycke-lyck sal mogen wysen, beyde over eedelen offt der verdienen[136], uytge- scheyden nochtans des leens des princen.

3. Item, voirts is daergewyst; dat een iegelyck, heer, eedele offt die leen verdient van synen heer, in den leenrechte mach worden gedaecht metten iersten dagingen tot xiiii nachten, twe, drye ende vier vierthien nachten condt doen.

4. Item, ees't soe dat yemant, eedele offt die leen verdient, eygen goet des hertogen van den hertoge heefft in leen, die hertoge sal die moghen daghen, van des eygens wegen, totter andere steden daer hy eygendom heefft, soe waer hy wilt.

5. Item, eest soe, dat leen is van eenen anderen prince gehauden, sal die hertoge synen leenmannen mogen daghen op soe wat gedeelte van dien leene dat hy van den prince houdt.

6. Item, voirtaen, een iegelyck dien de hertoge met rechte daecht, als hy sculdich is, eest dat hy, die daer gedaecht is, niet te rechte en compt totter eerster dagingen, dat sal hy verbeteren met eender boeten.

7. Item, ees't dat die hertoge vonnisse aen eymanden verseuckt, die daer versoicht is, is schuldich te seggen dat vonnis binnen den termyn dat die hertoghe sidt binnen synder vierschaeren, opten selven dach, het en sy dat saecke dat die hertoghe hem dat van gratien verdraecht.

8. Item, in den leenrechten niemant en ma ch syn voirspraecker hy en sy

p 48

die hertoge leenman[137]. Item, eenen advocaet heet men een patroon der saecken.

9. Item, daer is oick toe gedaen metten vonnisse; dat knechte van den struycke offt van der moeder wegen comen, syn te houden als liede in stede daer voerspraecke in oorbaer dies des sy cheyslieden syn.

10. Item, voirtane, soe wie versoicht offt machtich gemaeckt wordt eender saecken die daer gemaent ende versoicht is, sal proponeren ende dat woordt spreecken dergeenre die versoicht heefft; ende die en machs hem niet weygeren. eest dat hy usagie heefft van spreecken.

11. Item, noch was den hertoge toegewyst die momborye tot heuren twelffjaeren, van leene dat men van hem houdt.

12. Item, soe en mach die hertoghe niemant die momborye verleenen dan dengeenen die naest levende is manspersoon, van des vaders syden; maer die hertoge mach se selver behouden ende besitten, offt hy wilt.

13. Item, soe wat manne die leen aen eenen anderen heer draecht dan aen synen heer daeraffdat men dat leen houdt, die verbeurt syn leen syn leeffdage lanck, ende die leenheere mach dat leen tot synen tafelen leggen, ende hy is onwettich, ende hy en mach nemmermeer getuyghenisse dragen daer't eenigen anderen man onstade doen sal.

14. Item, soe eest waer eenich man syn leen becommert offt beswaerdt in eeniger manieren dan voer synen heer daer hy 't affhoudende waere, die saude misbeuren syn leen syn leeffdaghe lanck, ende die leenheer mach dat leen t'synder tafelen leggen, ende hy is onwettich, ende hy en mach nemmermeer getuychenisse dragen daer 't eenigen anderen man onstade doen sal; ende oick en salt den geboirten nemmermeer onstade doen, die hem behelpen wilt metten rechten heer van den leene daert men affhoudende is.

15. Item, een man, die hem behelpen woude met eenen leene dat hem opgedragen ware in eeniger manieren dan voer den heer dart men affhoudt, ende spraecken hem parthyen aene voer den rechten leenheere, ende hy niet antwoerden en woude nae den leenrechte ende voer den leenheere, soe saude hy misbeuren die leenen die hy te voren hilt van den heere, syn leeff-dage lanck, ende soude syn onwettich; ende oick soe en mach hy nemmer-meer getuychenisse dragen daert eenigen anderen man onstade saude doen.

p 50

16. Item, een man mach misbeuren syn leen erffelyck met vier pointen tegen synen heer, dat's te wetene: met verraderyen synen leenheere te ver-radene, ende die tegen synen leenheer gewapent te velde compt, ende soe wie dat syns heeren wyff offt syns heeren outste dochtere schent oft violeert, die synen leenheer ontrouwe doet; ende hoerde hy seggen ende wiste hy eenige pointen die [aen] syns heren lyff, offt aen syn goet, offt aen syn eere gingen ende niet en waerende soe hy best conste.

17. Item, waert dat twe partyen dingden voer den heer van den leenen, ende dat thoff gesloten worde in eeniger manieren, ende daernaer quamen andere partyen ende versoichten aen den heere metten rechte dat hy hen dat hoff opende, naer recht ende vonnisse te geschiedene, ende die heere des niet en dade, soe mochten eenige van den parthyen nemen vier mannen van leene, ende die en mochtens hem niet weygeren, offt sy waren onwettich, ende versueckent den heere in kennelycheyt van den vier mannen als op synen iersten genechte, dat hy henlieden't hoff open dade, om hen recht ende vonnisse te geschiedene naerder mannen recht; ende soe waert de heer niet en dade, soe soude hy nemen eenen notaris, in kennelycheyt der vier mannen, ende begeren daeraff een instrument dat hyt versoicht hadde die banck open te hebbene, sonder eyt te misbeuren tegen synen heere.

18. Item, ende van dien dage in sesse weken, soe sal die man comen met vier andere mannen ende met eenen notaris, als op die twe sesse weecken, ende sal den heer verseucken, dat hy hem die bancke opene, om recht ende vonnisse te geschiedene nae der mannen rechte; ende soe waer die heer hem niet die bancke en opende om recht ende vonnisse te geschiene op dien dach, soe sal hy verseucken, in kennelyckheyden van den vier mannen, aen eenen notaris een instrument daeraff te hebbene, dat hyt aen synen heer versoicht heefft van twee sesse weecken, om recht ende vonnisse te hebbene, ende sonder eyt te misbeuren tegen synen heere.

19. Item, desgelycx, soe sal die man doen op de derde sesse weecken, gelyck voerscreven staet, dat's, te wetene met vier mannen ende metten notaris.

20. Item, op de vierde sesse weecken sal hy den heer oick verseucken, gelyck voerscreven steet eest dat saeeke dat hem die heere die banck niet en opent om recht ende vonnisse te geschiene, soe mach die man seggen offt doen seggen: " Genadige heer, ghy syt myn leenheer; ick hebb u versoicht

p 52

met vier mannen ende eenen notaris, die een sesse weecken, ende die twee sesse weecken, ende die drye sesse weecken, ende die vier sesse weecken, over recht[138] ende vonnisse te geschiene nader mannen recht; zoe eest dat ick u noch verseucke, in kennelycheyden vanden mannen ende notaris, dat ghy se my noch opent, offt ick salt aen den overheer trecken tot des keysers banck. "

21. Item, ende wart dat saecke, dat die heer buytens lants toghe naer dat die man die ierste sesse weecken versoicht hadde, soe sal die man moghen trecken met vier mannen ende eenen notaris ter lester herstadt daer die heer openbaerlyck in Brabant sliep, ende sal mogen vervolgen syn twe sesse weecken, syn derde sesse weecken ende syn vierde sesse weecken, gelyck voerscreven steet; ende waert dat saecke dat die heere heymelycken binnen lants quam, dat en saude den partyen geen staden doen in heuren rechte.

22. Item, wart dat saecke dat die heere buyten lants ware, soe sal die man moeten verbeyden totter tyt toe dat die heere binnen lants quame, ende dan soe sal hy by den heer comen, in presentien[139]vier mannen ende eenen notaris, hoe hy die twee sesse weecken, die derde sesse weecken ende die vierde sesse weecken over recht, hem versoicht hadde ter lester herstadt daer hy lestwerff in Brabant was openbaerlyck, dat hy hem die banck openen woude om recht ende vonnisse te geschiedene naeder mannen recht, ende bidden noch, in presentien der vier mannen ende eenen notaris, dat hem noch recht ende vonnisse geschien mochte naeder mannen recht, offt hy sal treken aen den overheer, tot in des keysers hoff.

23. Item, ende alsoe die voerscreven poenten geschiet syn metten rechte, soe mach die man trecken tot in syns overheeren hoff, tot in des keysers hoff, sonder eyt te misbeuren tegen synen leenheer in eeniger veugen, als van desen voerscreven leenrechten, op dat hyt aldus metten echte hanteert; ende waert dat saecke dat hem syn leenheer in eenich van desen stucken weygerde, offt, hinder daeraff dade, offt den voerscreven parthyen anders dan metten voiscreven leenrechte, soe soude die ierste sesse weecken alsoe veele dienen als offt hy die twe, die derde ende die vierde, over recht, gehauden hadde in syns overheeren hoff, tot in des keysers hoff.

24. Item, ende als alle dese stucken geschiet syn metten rechte, soe mach

p 54

hy comen aen synen notaris, ende verseucken aen hem een instrument, hoe hy alle syn sesse weecken gehouden heefft metten rechte; ende dan soe mach hy comen in syns overheeren hoff, al tot in skeysers hoff, ende openen synen overheer, metten instrumenten, hoe hy synen heer vorsoicht heefft dat hy hem die bancke openen woude om recht te geven ende te nemene naerder mannen vonnisse, ende dan verseucken synen overheere, in kennelycheyt van mannen, dat hem recht ende vonnisse geschien mochte nae der mannen rechte.

25. Item, offt leengoet niet en waere, soe en soude die werelt niet gere-geert syn; edelheyt en saude niet dienen, noch regiment in den lande bly-ven; edelheyt saude vergaen; die eedele ende hoege geslachten sauden, dalen, ende elck saude in corten wylen syn even goet; ende dat mach men mercken by den poirterscappe van den steden die van den leenrechten niet en houden; ende daeromme syn vele van den poirters evengelyck in state; nochtans hadden sy niet eenen heere, die by leene haer heer ware, sy en mochten niet gedeuren; want storve die vader die dleen besidt ende daer drye offte vier kinderen achter blyven, soe souden sy gaen deylen in den leene, ende dan souden, in corten daghen, die leenen hebben vele heeren, ende elck soude syn deele van den leene ende lieden dragen jegen den anderen, ende worden soe in getwiste.

26. Item, daeromme, soe ees't notelyck ende oorboirlyck dat d'outste sone hebbe die heerlycheyt ende lande van den leene alleen, ende blyven heere, soe dat die leenen eendrachtich blyven ende hy se houde in rechte, ende hebbe gebodt die outste over al, ende goede synen broederen ende susteren in anderen wylen[140], ende dat die outste sone mach syn geslachte bescer-men, helpen, voirderen, ende dat hy mach eedelycken leven ende hoofft syn boven al, ende den name houden staene, ende van hen gedient syn.

27. Item, ende aldus eest van den lantscappen; want by dien souden oick allen landen in getwiste worden daer die eedelheyt niet en blyve staende by den leene.

28. Item, een dienst staet generalyck op allen leengoeden, dats trouwe ende waerheden; ende die is elck man schuldich synen heere, ende die heer is weder schuldich synen man ende subiect, maer niet evengelyck, want

p 56

die heer staen[141] in der heerlycheyden, dat is, dat hy synen ondersaeten ende subiecten niet en bedriege, versienlyck noch siende, noch leede in verliese, ende hem getrouwelyck bescerme naer synder macht; die man is schuldich onderdanich te syne synen heere, dat is; dat hy sy gereet synen gebode, sonder loose excusatie, om hem te helpen in synder noot, eest om syne heerlycheeden, staet offt rechten, om syn leenrechten offt grondt; werdt hy vermaent, dat hy hem sy gereet, warachtich ende getrouwe in raede ende in dade, gestadich sterck in helpen, ende secreet, naer dat hys gevroedt ende vermach.

29. Item, het en sal geen man maninge ontfaen, kennisse dragen, offt noch daer over staen, noch vonnisse wysen, hy en hebbe manscap gedaen offt eedt ende hulde geswooren synen leenheere eest verstorffven offt vercocht, dats: den heere getrouwe tsyne, te rade ende te dade te gane, der mannen raedt ende[142] te helene ende daeraff secreet te zyne, gerechtich vonnisse te wysene syn leengoit te verdienene, ende al te doene dat een goet man van leene schuldich is te doene; ende dan gaet hy te raede, ende draecht oirconden, ende wyst, als man van leene, ende mach dan synen mannen ontfaen ende onder hem selven recht ende vonnisse doen.

30. Item, niemant en mach van synen mannen die manscap ontfaen hy en hebbe ierst manscap gedaen synen heere, ende eedt ende hulde gedaen synen heere, noch onder hem doen dingen, het en waere by oirlove van synen heere; ende dien oirloff en is men niet schuldich te gevene daer en waeren goede redenen ende noetsaecken toe.

31. Item, compt een man een leengoet toe van doeder handt offt by coepe, soe moet hyt verheffen aen den leenheere; een volle hergeweyde es tllien pondt, ende een halff hergeweyde vyff ponden; ende eenige staen ter bester vromen, ende mach die heer kiesen welcke vrome hy wille van drye jaeren.

32. Item, wat man, die manne van leene wordt, heefft[143] daer hy coop ende versueck aff heeft, ende heeft hy cheynslieden, die hem cheyns schul-dich syn, wanneer dat die lieden haer erve vercoepen daer hy den cheyns op heefft hy dan daeraff den coop offt tverseuck, soe is syn heer een volle hergeweyde schuldich.

p 58

33. Item, carmerlinckgelt is men[144] schuldich die manscap doet, dat 's metten rechte twintich st. parasise; daer en heefft die heer geen recht aen maer hy gevet om den doerlyt van de doeren, ende om die kennisse van den hove; in ouden tyden heet men[145] heusheyt; maer daer een heer nu compt aen die heerlycheyt, het sy by coepe offt by versterffenisse, hy is syn mannen schuldich te onfaen sonder heuren cost, allen den genen die daer manscap comen doen; die manscap gedaen heeft, hy is schuldich die groete van syne leene over te bringene in synen heeren boek, daer men die leenmannen inne scryfft, binnen xl daghen, offt thien pont; ende die verst heefft die[146] daeromme om daerinne wel te besiene die groete van synen leene, omdat hy niet bescempt en worde in overbrengen van den groeten van synen leene; ende bracht hy myn over dan die groete van synen leene, soe misboerde hy thien pont.

34. Item, soe wien een leengoet toecompt, hy moet manscap doen binnen xl daghen, op tien ponden, offt hy en hebbe consent van uytset, offt kennelycke noetsaecke; ende[147] een man, sonder des heeren uytset ende sonder noet, jaer ende dach, offt meer tyts, liet lyden sonder manscap te doene, ende hy storve, eenige souden seggen dat syn oore niet lichtelyck te gronde geraecken en souden, midts dat hy synen heer niet gedaen en hadde dat hy hem schuldich hadde geweest te doene.

35. Item, daer een leen versterfft, ende twee, drye, vier offt meer partyen commen aen den heere om haer leene t'ontfaene, ende manschap doen wille[148], die heer is schuldich alle tontfaene ende te vergifftene, behoude-lyck yegelycken synen rechte; ende coempt meer dan een binnen XL daghen nae die doet des leenmans, die heer en is niemant schuldich te settene in possessien; maer compt er een alleene ende ontfangt binnen XL daghen des leenmans offt des leenwyffs[149], dien is die heer schuldich te houdene in possessien, offt uytgedaen dat die parthyen eens worden offt gewyst met mannen vonnisse.

36. Item, daer een man in vredelycker possessien steet van eenen gronde van leene, ende een ander compt verseucken dat leen met eenen hergeyde[150] ende doet den heer manscap, ende regeert daeraffwet ende recht,

p 60

soe sal men maeeken hoff; ende daer sal hy comen die trecht verseuckt, ende thoonen syn recht, dats te wetene dat hy begeert aen den heer dat hy met twee mannen ten gronde van den leene trecke, ende maecken dach den geenen die int leen sidt, hem ende alle die gene die daeraene heysschen, offt hem daeraene rechts vermeten willen, binnen xiiii nachten te comen daer die heer is; staet daer een huys op ten gront van den leene, daer yemant inne woent, daeget condt tot dien huyse; ende stater geen, soe sal ment voert doen ter naester herstadt, ende noempt seecker hoff ende stadt, waer elck partyen comen mach t'synen wettelycken dage by den heere.

37. Item, als comen wederparthyen in den rechte, ende aenspreecken den anderen, soe wie die naeste is, dien sullen die mannen aff hoeren die informacie van den ouders van den naechscappe ende van den geenen diese kennen; ende offt die parthyen in geschille waeren van wien offt uyt wien dat gebensempt dat leen comen waere, dat parthyen sullen dat proeven voer die mannen, metten ouders van den leen ende die se kennen in den leene; ende in dese twee articulen en sal niement wesen die voerdel hebben sal maer men sal se hoeren die parthyen in beyde syden, ende sy selen syn eysschers beyde op ten gront, want dit heet getuychenisse, dat sy er toecompt die van den naechscappe syn dier getuychenisse dragen ende daer ontrent sitten.

38. Item, ees't dat die geene die possessie hielt, incoempt voer den heer om den gront te bescuddene, dien hy besidt van den leene, ende hy thoenen wilt beter bescheet, hoe gerechtelyck dat hy aen den gronde van leene comen is, daer staet hy verwerdere, ende die naeste om dat te thoenen; can hy daer bringen offt vinden een wettelyck vermeet; ende die mannen hooren dat syn vermeet doet des heysschers vermeet, soe sal men tsynen rechte wysen; dat moet hem die eysscher kinnen; ende en vindt die eysscher geen voerder vermeet, soe is die verwerdere gewyst tot syne vermeten.

39. Item, een generael rechte is in allen leenrechten: soe wie die ten ver-meten gewyst wordt, blyfft hem syn vermeet by, hy windt syn gedinge; gaen[151] hem syn vermeten aff, soo winnet dander vermeet.

40. Item, daer men aldus dingt van gronde van leene ende van catheelen,

p 62

sal men gedinge hauden van xiiii nachten tot xiiii nachten, elck ding dach met drye voertheysschende; daer men by costumen ende met rechte voert-geet ende niemandt inne en compt oick te verbiedene, met drye xiiii nachten daernaer noch tyt ende wyle verbeyden, dats te wetene naer completen, dats nacht, kinnelyck maeeken dat poirten open geweest hebben ende valbruggen neder, ende gaen en wech[152] ende geleyde van allen saeeken, sonder van dier aenspraecken, ende presenterende hem van dien rechte ende vonnisse te doene ter kennissen van den mannen, daer houden drye xiiii nachten, die houden xl daghen, in dier wysen, ende daernaer jaer ende dach; in eenige hoven houd men daernaer drye xiiii daghen, ende dan wyst men dien gront in handen, tot aen dier stont dat eymant compt dier meer recht aene heefft; dus valt hy in possessien; in eenigen hoven wyst men tsynen eygendomme met drye xiiii nachten, ende wyst t'synen eygenen ende vryen eygendomme. Maer een heer in gebreecke van hergeweyde, moet houden drye xiiii nachten, houdende xi dagen, jaer ende dach, ende dan wyst ment in synen handen, sonder vorsten, tot ander stont dat yemant coempt die het hergeweyde betaelt ende die wettelycken costen.

41. Item, allen catheelen, bladingen, notingen, wint men aff binnen drye xiiii nachten, in der manieren dat voirscreven is; maer mannen en sullen geen dagingen wysen, die eysscher en can beter redenen thoonen dat hy er rechte aene heefft, want metten dagingen heefft hy den voet opt leen.

42. Item, ghy sult weten dat d'ierste drye xiiii nachten syn om catheelen, bladingen ende nuttingen, ende om die tgedinge weten; d'ander drye xiiii nachten, dat's xi dagen, om die possessie, ende jaer ende dach om weduwen ende weesen ende lieden die buyten lande syn; ende daer men daerane[153] drye xiiii nachten houdt, dat[154] om d'belet ende noet die de lieden van buyten lande hebben moghen in haer comen te hove, daer sy in ’t recht comen souden.

43. Item, daer een compt ende begeert een leen te verseucken ende niet ontfangen is, ende een ander compt eer die ontfangen is, ende begeert oick te verseucken, al waren die viertich daghen offt jaer offt meer tyts leden, offt daer die heer[155] dat meer dan eens verseucken wille, hy en is niet schuldich te stellen eenigen in possessien, want possessie is groet voerdeel

p 64

in eenen gelycken rechte, by dat metter possessien, by crachte van leen-rechte, een man wordt verwent[156] maer sy[157] alle eysschers, offt het en quame toe by wantalen; ende om dese redenen vint men vele goede heeren, als sy achter eenen doeden haer[158] van eenigen geschillen, want[159] die heerestelt se al wyte tot dat die viertich daghen leden syn, om datter niemant in possessien onrechtelyck comen en soude.

44. Item, wie een leengoet aengewyst wort daer een ander in onrechtighen possessien affgeseten heefft, die sal by vonnisse der mannen wederomme keeren nut ende proffyt van de jaeren dat hy't beseten heefft in onrechte den geenen die't met rechte gewonnen heefft; ende waer hys niet weder op en recht die vonnisse verloren heefft den geenen die’t gewonnen heefft, soe sal hy aenspreken den principaelen, offt synen borge daer hy mede in rechte quam maer die by rechte eenen anderen leengoet affwant[160] offte ten rechte stelt, die moet selve syn costen betaelen.

45. Item, met valscer kennissen ende met valscen vonnissen soe verbeurt een man syn trouwe ende is meynedich ende wetteloes, ende daertoe xl pont; ende oick misbeurt hy den gront van synen leene syn leeffdage.

46. Item, een man die syn leen van synen heere niet en ontfanckt ende besaet sonder oerloff van zynen heer, metten rechte, soe sal't die heer alsoe lange houden sonder man als hy 't gehouden heefft sonder heer, ende hierby ees 't recht, die geen manschap gedaen heefft die on staet in geen possessie, al hadde hem die heere dach gegeven syn leen te verheffen offt uuytsedt gegeven.

47. Item, die buyten rechtegheet offt buyten costuymen, daerinne mogen hem die meyer ende die mannen misbeuren, dat's te wetene die myere vier-tich ponden tegen den overheere, ende elck man thien ponden, die te dier tyt in de banck was; ende waer't dat die leenheer aen hem droege dat die meyer gedaen hadde, soe moet die heere des meyers boete gelden; ende en draecht die heer aen hem niet, soe sal die meyere selve die boete gelden aen den overheere.

48. Item, als die overheer synen man ende syns mans hoff eens calengeert

p 66

van dat sy buyten rechte gehanteert hebben van eenigen vonnissen offt van eenige manisse die sy ontfangen hebben van heuren meyere[161], soe bes-caempt hy synen man ende syns mans hoff, ende begeren syns goets[162] te beschudden met synen lyve, soe moet dan die heer syns mans goet ontsetten ende stellen hem ende syn mannen te rechte, dat's te wetene, die man eyssche maecken, ende verseucken gedaecht te hebbene aen synen man offt synen gront van synen leene nae der mannen rechte; ende als die man innecompt ter dagingen die de heere gedaecht heefft, ende dan soe moet hem die heer aenspraecken metten rechte; ende opdat die man begeert, soe heeft hy xiiii nachten beraet om hem te verantworden; ende sonder wettelyck bethoen soe en can die heer synen man niet aengewinnen.

49. Item, soe wie in den heeren hoff aengesproeken is met rechte, ende die man dach van berade begeert, hy moet hebben dach van raede, van wat saecken dat syn, xiiii nachten.

50. Item, een man die leen houdt, ende het gevalt dat hy heefft dochteren ende dochters kinderen, ende hy cryget naer eenen jongen soene, die sone sal hebben dat leen; ende dat leen heefft hy omdat hy is manspersoen ende mannisse ontfaen mach ende vonnisse wysen.

51. Item, synder vele sonen, d'outste sal hebben dat leen; ende syn daer veele dochteren, ende en is daer geenen sone, d'outste dochter sal d'leen hebben.

52. Item, waren daer vele dochteren, ende die dochteren vele kinderen hadde[163], ende allen die kinderen sonen waren, ende allen die moederen doet waren, der outster dochter sone soude hebben d'leen; ende daeromme heefft hy 't vuerdeel omdat hy van der outster dochtere comen is; ende dat is omdat d'leen compt van der[164] oudervader oft van der oudermoeder, ende anders, ende dat syn d'oude rechten.

53. Maer in veele hoven hout men dat d'outste rechten oir maisle sal d'leen hebben van wien dat compt, daer geen femelle naerder en is.

54. Item, waer eenen kinde leengoit gecocht, al leeffde vader ende moeder ende d'bedde geheele waere, storffve het kindt sonder oir, het en soude op vader noch moeder niet versterffven; want en mach niet achter-

p 68

waerts gaen; want het moet voorwaerts gaen ter naester gebuerten, die 't van recht schuldich is te hebbene.

55. Item, het gevalt dat een leenman heefft vele bruederen van vader ende moeder, offt halff broeders van der syden daer hem dat leen aff comen is; sterff hy sonder oir, syn leen sal versterffven synen outsten broeder van der syden daer hem dat leen aff compt, offt synder syden suster die vande syden geboren is daer d'leen aff compt; ende en heefft hy geenen van dier syden, ende hadde hy eenen broeder die drye daghen out waer, ende eens broeders kint dat viertich jaren out waere, syn jonxste broeder saude hebben d'leen, omdat hy die naeste levende is; ende hadde een suster die drye daghen out waere, diergelyck soude haer versterffven jegens des broe-ders kint, dat viertich jaeren out waere, omdat se een halff lidt te baten heefft.

56. Item, offt een leenman heefft twe ooms offt meer, offt twe oomskin-deren offt meer, offt twe die hem ten derden lidt bestonden, ende hy storve sonder oir, die van den outstenstruycke comen is dien sal d'leen toecomen, jae, die van der selver gebeurten ende syden is daer d'leen aff comen is; ende isser een wyff die een lidt naerder is, die sal 't hebben voer den man; ende waer een leen vercregen in vollen stoele, dat souden die twee naesten van vader ende van moeder syden gelyck dragen; maer waer daer alsoe vele goets dat 's mans vrienden verrechten mochten der moeder goeden, soe soude dat oir van 's mans persoen dat leen wechdragen, overmidts dat die leenen niet gespleten en mogen syn, het en sy met consent van den heere.

57. Item, een man heefft een leengoet, dat hem compt van synen vader, ende hy heefft eenen broeder van syner moeder wegen, ende hy hadde van syns vaders wegen eenen oom offt ooms sonen, offt moyen sone, offt eenen derden maech, ende hy storve sonder oir, syn leen sal gaen ten naesten levenden manspersoone van der outster geboerten van 's vaders syden, ende ontgaen den bruedere die van der moeder syden is, want en mach niet wyter geboerten gaen van der syden daer 't aff comen is, sonder dat leen te vercoopen offt te verbeurene.

58. Item, een leenman mach syn outste oir syn leen op dragen ende ont-erven hem dat voer den heer ende mannen sonder kerck gebodt te doene; ende daeraff en heefft die heer nemmermeer recht dan een hergeweyde,

p 70

ende daeromme ees't dat naeste oir compt totten leene om een volle herge-weyde, opdat d'leen alsoe groet is.

59. Item, niemant en mach syn leen vercopen noch daeraff uytgaen anders dan in twe pointen, dat 's te wetene by noode, ende dien noot moet hy thoenen met mannen van den hoeffve; ende dickwils plegen die mannen daeraff 't vercoopers eedt te nemen, ende zomwylen besoecken sy synen staet, offt hy in scade offt in last is dat hy's noot hadde te vercoopen; ende twe mannen is voll getuychenisse ende volle kennisse van der noot.

60. Item, is een man weduwer, soe sal hy by synen outsten oire, dat t'synen dagen comen is, dat moet voer ooghen commen, worpen ende verthyen met eenen halme, ende handt ende mont daertoe doen; ende ees’t een wyff offt clerck, soe moet men hem vermomboeren met een leecken momboer, die hem gelevert is metten rechte, ende die en mach oick geen clerck syn.

61. Item, daer men leen splyten sal, dat moet doen noot saecke ende met des heeren wille; ende om dat leen te splyten sal men 't geheel brengen in 's heeren handen, gelyck offt een coop waere, ende dan, als 't in ’s heeren handt is, soe moet die heer metten rechte elcken erffven in 't leen dat van den anderen gespleten wort, behoudelyc's heeren heerlycheyt; ende dan moet elck gelden syn hergeweyde ende manschap doen; ende dat moet geschieden met manisse ende vonnissen.

62. Item, daer men erffelycke rente afft lyffrente vercoopt op leen, dat moet syn by consente van den heere, ende dan moet, by noode, d'leen comen in 's heeren handt; ees't dat men 't erffelyck vercoopt, soe erfft de heer den coopere met erffelycken rechte, ende dan moet hy 't hergeweyde betalen ende manscap doen; ende ees 't lyffrente, soe vergifft die heer ende goet den coopere metter lyffrenten, ende dan soe eerft die heer wederomme den vercoopere in 't voerscreven leen, behoudelyck die erffrente offt die lyffrente, alsoe voerscreven is; ende die vercoopere moet geven den heer thien penningen, ende doen weder manscap ende betalen synen heergeweyde; ende aen dese rente is manscap gelyck offt den gront van den leene vercocht ware.

63. Item, daer men van leene erve maecken sal, ende die leenman, selve d'erven behouden, soe moet hy d'leen selve dragen in 's heeren handt; ende dan scelt die heer dat leen quyte van dienste ende van hergeweyde,

p 72

ende dan draecht die heer over ter schepenen kennisse, ende gene ’t in kennisse van scepenen met halme ende met gichten den selven man weder over, ende scelt’em quyte van de manscappe

64 item, daer een man syn leen vercoopt eenen anderen, ende by consente van den heer erve mach maecken, soe moet by metten rechte syn leen dragen in ’s heeren handt; ende soe geve ’t die heer uyt den coopere, gelyck voerscreven is.

65 item, daer een man van erffven leen maecken sal, daer moet die erffgenamen den heer inne gichten ende erffven metten halme; daer behoeren die schepenen by te syne by consente van den heere ende van parthyen in een gebannen gedinge; ende dan soe moet by die erffve opdragen, ende dan soe geefft hem die heer die erffelyckheyt in leen, ende dan soe moet by manscap doen.

66. Item, soe wie syn leen vercoopt geheel, offt splyt, offte becommert met erffelycke renten offt met lyfftochten, syn mage, die hem bestaen van der selver syden daer d’leen aff compt, die geene die ’t quyten wille, is by naerder maech dan die gheene die ’t gecocht heefft, hy moet die naerderscap hebben, ende hy moet hebben den coop van den leene ende aldat dat leen schuldich is te volgene om ’t selve gelt ende om den lyffcoop ende goidtspenninck; en hadde roucoop geweest, ende daer weder commenscap affgemaeckt waere, hy moest alsoe wel den roucoop betaelen als den lyffcoop.

67. item, soe waer een leengoet wordt vercocht om borchtocht, die leenman en mach hem niet onterven, tenwaere by consente van den heere.

68 item, hierom doet men dagingen ende maeckt cryen ende vercoepdach, ende dan moet die naercopere in de banck commen als syn maech onterfft is, binnen jaer ende dach; ende al is d’leen vercocht ter borchtocht, hy moet dat getal[165] gereet hebben ende betalen nae den leenrechten, ende als die coopere den naercoopere syn naerheyt kent, soe moest by den coopere den naercoopere syn naerheyt kent, soe moest by den coopere scadeloos quyten van al datter commanscap aenclevende is.

69. Item, binnen jaer ende daghe moghen die maegen, van der syden daer d’leen aff compt, comen ende bieden die naerderscap, met allen datter toebehoirt, aen den coopere; ende waere die coopere des niet doen en wilt, soe

p 74

mach comen die maech by den heere van den leene ende verseucken dat men den coopere dach doe, want hy wederkeeren wilt alsulcken gelt ende goet als hy schuldich is metten rechte, ende men bevindt datter die coopere omme gegeven heefft; ende waer die coopere ter eerster dagingen niet en quame, soe moet men hem dagen anderwerff, derde werffven ende vierde werffven; ende offt hy dan niet en compt, soe soude men dat gelt onder den heer laten liggen; ende die mach die de naerderscap geboeden hadde gichten ende goeden in dat leen ende settenen daerinne metter macht van den leenheer.

70. Item, daer een man syn leen vercocht heefft, ende dattet hem berout, soe mach hy selve die naeste syn om synen gront van leen te behoudene, ende selve te verantwerdene alsoe lange als hy't niet vertegen noch verworpen en heefft voer den leenheer, offt oick van synen mannen, al eyssche syn geheel brueder, syn kint offt eenich ander maech die naer-derscap.

71. Item, soe waer dat een leen met naerderscap gecregen wert, daer en ees't niet uuyter naerderscap al ees't vercocht in maechscap is verandert[166]; want een man vercoept syn leen, ende hy hebbe eenen brueder, ende die derde maech[167] neempt die naerderscap, ende die derde maech hebbe twe brueders, ende dat leen hy vercregen heefft bestaet hem van syns vaders syde, ende d'outste bruder is van der moeder syde, als die coep[168] geerfft is, sterfft hy dan sonder oir, soe sal d'leen toecomen den jonxsten bruder, midts dien dat hy comen is van de syden daer d'leen aff comen is; ende dit leen sal ontgaen den outsten bruder ende desgelycx den genen die te voeren eer waeren ende die naerder waeren den leene dat[169] die coepere omdat sy haer naerderscap niet en boden binnen tyde; het en waer dat soe verstorffve dat hy selve die naesten waeren.

72. Item, een man die syn leen vercoept, ende hy sterfft eer hy des voer synen leenheer uytgegaen is, syne naercomelinge ende syn rechte oir, die nae hem comen sullen, die en sullen in die voerwaerde niet gehouden syn metten rechte; mar by moet den heer geven x lb. Soude hy't behouden, midts dien dat daer comanscap aff gedaen was.

73. Item, aen haeffelycke goeden die den gronde niet en volgen naedat

p 76

rechte van den hoeve, daerin en heefft niemant naerderscap; mer en waer die haeve daer niet gecocht al in eenen coop[170], erffve ende have, quaeme daer eymant van der naerderscap[171] die sou't mogen quyten ende die comanscap hebben al geheel; ende hier[172] dieghene die leen dickwille plegen te copene plegen dickwille te maeckene twe comanscappen, te wetene es d'eene van de haeffelycheyt[173] ende d'ander van de haeffven die op't leen is, ende setten den gront seer hoege ende die haeven seer neder in de comanscap; ende dat consenteert die heer omdat hy altoes heefft den x penninck van den erffve; want van den haeffven en heefft hy niet, sy en waer vercocht metten gronde in eenen coepe, ende alsoe soude die heer hebben den coep van all.

74. Item, het gevalt dat op een leen vercocht worden erffrinten ende lyffrinten, ende den daech[174] van betalen is gevallen, ende die erffgename sterfft nae den dach dat die renten gevallen syn. Soe ees't dan schout, ende die scaer[175] syn dan diegene die aen die goeden deylen sculdich gemeyn-lyck te betalene, al staet alleen besedt op 't leengoet, want sy deylen die vroemen die van den leene voer syn doet gevallen syn; maer quame den dach van betalingen nae syn doet, soe waer dat leengoet alleene schuldich die rente, ende die erffgenamen die in die cheysgoede offt in die haeffe-lycke goede deylen, sy syn daer niet in gehauden.

75. Item, als 't gevalt dat een leenman sterfft, ende tot synen leene behoiren renten, ende die renten waren gevallen ende verschenen binnen synen levender tyt, ende die renten en waeren niet ontfaen, is 't dat saecke die erste oir ende erffgemane deylt in d'ander goet, soe is die rente, die gevallen is, schout ende deylsaem gelyck offt gelt waer offt ander haeve die achter hem bleven waer; maer en wilt hy in die haeffve niet deylen, soe sal hy die rente behouden, overmidts dat soe niemant niet rechte en is schuldich l'ontfaen anders dan hy; mer en waer den dach van der renten niet gevallen binnen synen levene, soe en soude men die renten niet deylen; van dier gelycken is 't oick van ceynse offt ceyns die t'anderen wysdomme staet[176] dan voerdie mannen offt scepenen van den leene, opdat sy genach-

p 78

ten houden, soe sullen 't die erfgenamen wel vervolgen sonder den erffge-namen van den leene, opdat die cheys gevallen is voer die doet des leenmans.

76. Item, daer een leenman sterfft, die een leen besitt, ende syn oir ende erffgename, daer dat leen op versterfft, stervet oick binnen XL daghen sonder te betalen dat heergeweet offt manschap daeraff te doene, dien dat leen op die derde handt toecompt, die moeter aff geven den leenheer twe hergeweeren; mer hy en geefft niet een kemerlinckgelt; want die geene die

gheen manschap en doet die en is geen camerlinckgelt schuldich ; ende souden die erffgenamen van den lesten dooden eenich deylen die op’t leen waren eer vast [eerdevast] offt nagel vast waer, soe moeten sy dat eerste hergeweer gelden ende oick betalen gelyck gerechte schout.

77. Item, soe wie dat een leen besidt sonder manscap, hulde ende eedt synen leenheere te doene, offt sonder hergeweer te betalene, ende een ander come ende doe daeraff manscap den heere ende betaele 't hergeweer, die't leen beseten heefft hy en is gheen hergeweer[177] noch oick in geender possessien hy en hadde synen heer manscap, hulde ende eedt gedaen ; ende leen beseten sonder dit te doene en is geen possessie; ende offt het geviel dat parthyen recht versoechten, soe en soude men hieraff gheen daginge wysen, mer men soude gebieden ruyminge denghenen die't leen beseten hadde; ende wilt die besitter hem verweeren, soe moeste hy den leenheer syn hergweer betalen ende manscap doen, ende dan hem verweeren tegen die ruyminge, ende daeraff vonnisse begeren.

78. Item, die leenheer en is hem niet schuldich manschap te laeten doene hy en hebbe syn hergeweer eerstwerff betaelt ende alle dat gheene gedaen dat een goet getrau man van leene synen leenheer schuldich is te doene; ende hy en mach oickgheen hergeweer betalen met pryse van goede, mer met gereeden gelde, het en waer dat hem die leenheer daeraff verneucht hielde.

79. Item, niemant en mach synen gront van leene noch oick syn renthen minderen noch smalen; soe wie dat dede, die verbeurt Ix lb. tegen synen leenheer, ende moet wederom bringen syn groette.

80. Soe wie dat syn leen uytgraefft aen tieghelen eerde offt aen pott-

p 80

eerde, offt torve offt daerinck, daermeer't hout aff maeckt (?), offt in mergele te veuren op ander lant; maer syn selffs lant mach hy wel mergelen, opdat hy er selve op woent, alsoe dat die vrucht weder compt op 't selve leen, soe wie dat contrarie doet, die verbeurt x lb., hy en hadde des oirloff van synen leenheer; ende daer men des oirloff geven sal, daer is die leenheer schuldich te hebben den thiensten penninck voer synen oirloff vanden gelde datter aff compt.

81. Item, soe wie dat syn leen heerlyck houdt om te rechten van lyve ende van leede, ende des mechtich is, die mach wel doen al datter voerscreven staet sonder oirloff van synen leenheer, alsoe verre als't onder hem gelegen is ende tot synen rechte staet.

82. Item, soe wie dat op syn leen gheen huys staende en heeft, al is hy man, hy en is gheen huys genoet, noch niemant en is syn huysgenoet, nae't hoeffs recht want hy is gheen man syns heeren als een ander, want hy mach woenen onder eenen anderen heer ende dan staet hy tot des heeren rechte daer hy onder woent; mer die gheene huyse en hebben ende huys genoeten heeten willen heefft men in tyden voerleden dit poent ontwyst, ende daeromme en is't niet te meer hooffs recht.

83. Item, soe wie dat prince is van synen lande, ende syn lant ende leen princelyck besidt, al doet hy manschap synen heer nae den ouden leenrechte, soe en is hy gheen heergeweer schuldich anders dan synen dienst, hulde ende trouwe, mits dat hy is prince ende genoet syns heeren, al is syn beer boven hem, overmits dien dat altoes een heer ende een overste syn moet, want hy is selver een hoer ende niet eyghen, ende hy mach oick syn leen meerderen ende minderen, belasten, verbinden ende uytgeven te dienste sonder oirloff van synen heer, ende doen alle dat hy doen wille met synen lande ende lieden, als een prince; maer hy is altoes synen heer trouwe schuldich, ende synen ondersaten schuldich recht ende vonnisse te doen geschieden.

84. Item, soe wie dat prince is die is vrye, ende hy en mach syn leen niet verbeuren, want syn heer en heefft gheen jurisdictie binnen synen lande boven hem offt over hem; ende al quaempt hy in syns heeren hoff offt in anderen lande daer sy[178] syn lyff verbeurde, om die eedelheyt ende om die

p 82

princelycheyt, soe soude syn oir ende erffgename hebben syn leen ende die princelycheyt, want dlant en soude gheenen vreemden heer willen ontfaen, meer[179] dat rechte oyr van haren voersten heer; ende dat eedel bloet syns geslechten en waer niet schuldich te blyvene ontgoet om eeniger misdaet wille, ende oick om syn eedelheyt te behoudene.

85. Item, des hertogen camer is een vrye gevanckenisse, ende desgelycx syn tenten, als hy te velde vecht[180] met hercrachte, soe syn sy beyde alsoe vrye[181], soe waer dat eymant met quaden moede eenen anderen evelt, hy verbeurt syn hant; soe waer dat d'een den anderen open wonden gaven[182], hy verbeurt syn lyff; soe waer dat d'een den anderen syn lyff neempt, hoe simpel dat 't feyt is, het is moert; ende dat is daeromme dat alle man in vreden syn soude in tsheeren plaetse, te wetene is in syn camer, in syn tente, ende oick in synder presentien.

86. Item, die heer ende prince is mechtich in synre cameren heerlycken vrede te bedingene van allen genechten[183] als die parthyen xl voeten ver-scheyden syn, ende dit doen gebieden op eenen sondach met eenen wettigen kerckgebode, in allen plaetsen daer 't gevalt; ende die hieraff contrarie dade offt braecke, dat soude men houden voer moert ; ende dat bedingt men metten mannen.

87. Item, in des heeren hoff is vonnisse ende recht om te verwysen van den lyve, daer't feyt compt der kennissen[184] van den mannen.

88. Item, die heer dingt op eenen persoen offt tegen[185] parthyen van lyve, al hadde die gheene die daer besvaert[186] is eenen brudere offt eenen nae maech in den hoeve, men sout's niet moeghen weeren noch calengeren te staen over gedinghe ende vonnisse; maer en quyt hy hem niet recht te helpen deene[187] syn huysgenoete, op haers selffs trouwe, waren sy gehouden den man over te ghevene haren offt synen heer van dat hy gedaen hadde tegen syn trouwe; want dat hem georlofft is daerover te staene dats overmidts dien dat hy sien soude ende bescudden dat syn brudere noch syn maech buyten recht noch buyten vonnisse niet geleydt en worde; mer en wilten meyer over den raet niet hebben, hy mach en nemen t' synen

p 84

rade midts dien, ende noch eenen man, ende dat en mach hy niet weder seggen.

89. Item, gemeynlyck van allen dingen die toebehoeren 't sheeren heerlyc-heyt sal men bedingen met syn mannen; ende daer omme der orloge offt onruste is en sal men niet laeten recht te doene metten mannen[188], op hoege tyt van eenigen daghen (?), ten waere by consente van den parthyen, want die heerlycheyt en mach niet cesseren, sy en moet vervolcht wesen, want deet die heere sonder vonnisse, men soude seggen dat hy't niet wille sonder recht, ende dat soude die heerlycheyt besmetten.

90. Item, een leenheer houdt recht van synen hoeve met genechte, omdat die heer is schuldich recht te doene in syn hoff; ende een rechter is van allen dien dat onder hem gelegen ende geschiet is, ende dat oick onder hem behoirt; soude men dan syn hoffvinden sonder recht, soe waeren parthyen daerby vercort; hieromme heefft die heer die mannen van synen hoeffve gelast, op haer trauwe ende eet, genocht (?) vonnisse te wysen ende recht ende hoff te houdene met genechten.

91. Item, [189] alder overste recht dat is camprecht, ende dat moet men bedingen metten mannen, ende die moeten wysen die rechten ende die vonnissen daraff.

92. Item, die eenen man te camp begeert te hebbene, die moet hem eerst aenspreecken voer den prince van den lande; ende die saecke behoert te syne eimanden trouweloes ende eereloes, offt in stucken van wapenen, van verraderyen offt van donckeren saecken gedaen tegen synen prince in contrarien, het syn in vonnissen offt in accort gewyst offt gokint in't hoff, daer d'een saude willen seggen dat quaet ende valsch waer, ende d'ander dat goet ende warachtich waer, ende d'een soude dat willen op den anderen goet maecken met synen lyve ende synen pant daervoer bieden, offt van bedecten dingen, als van ercheyden dat men se anders niet ter kennissen bringen en mochten.

93. Item, eenen camp mocht wel gevallen sonder weten van den prince, dat's te wetene daer mannen waeren in den hoff, ende eenighen vonnissen mochten daer d'een den anderen contrarien partyen voer oghen synde ende

p 86

dat wilt d'een den anderen doen lyden dat 't syn beste en dat rechtver- dichste waere, ende boede pant ende d'ander ontfangen, soe soude dien camp voertgaen; ende dat soude moeten geschieden voer den prince; ende offt eymant anders quame om kennisse, vonnisse offt oirconscap in desen hoeffve, die seggen woude dat valsch waer ende daeraff oick pant geboeden waer ende ontfangen worde.

94. Item, als die prince hoert ende verneempt die saecken, ende dat men se alsoe bevindt dat sy toebehoeren den camprecht, ende die heer daer consenteert dat men hem recht, ende vonnisse doe, soe moet die heer eenen van synen mannen doen manen hoe dat sy met recht comen sullen, ende dan moet d'aenlegger comen in't recht ende geven den verwerder ticht, ende dan en legt die aenlegger geen andere pointen by principalyck noch vermeet, anders dan hy presenteert binnen eenen sonnenschyne, wint ende somme gedeylt, nae camprecht, in een cuyt[190] met gelycken wapenen, nae rechte, costuyme ende usantie van den hoeve, op hem goetdoen ende doen lyden dat hy hem opleggende is, ende daerop soe wyst men dan te daghene xiiii nachten, montspraeckende offt t'synen huyse te gaene met mannen van 'sheren wege, ende dat met twe mannen van den hoeffve offt meer, ende te nemen seecker hoff ende plaetse om in te comen te camprechte van synen lyve; ende en quaeme hy dan niet in, soe soude men voert op hem daghen ende dinghen van iii daghen te iii daghen, ende men soude hem bannen metten derde daghe des anderen dachs tytlyck wyt den lande, op de galge, als van archeyden die hem opgelecht ende opgeset waer met rechte, ende men soude syn erfflycheyt leggen tot s'heren ploech ende syn, haeve tot 'sheren tafele.

95. Item, als die verwerder inne compt tot synen daghe, die hem beschey-den is van tsheren wegen, dan moet hem d'aenlegger ticht geven van des hy hem eysscende is ende begeert; soe moet men hem wysen dach ende raet, ende te sulcker stadt is't xl daghen, ende te sulcker stadt is't xiiii dagen; mer sy moeten in beyde syden vast ende sekerheyt doen ende verborgen, offt sy moeten in 'sheren handt blyven; ende nae den dach van raet, soe mach hy dinghen om t'ontgaen van te antwoorden, ende worde hy gewesen om t'antworden, soe moest hy seggen dat hy der saecken ontsculdich is

p 88

ende staen op syn verweren om hem te degkene[191] ende die wyle[192] is die verwerder eysschende worden, midts doen[193] dat hy den aenlegger aenseet dat hy daer valschelycken aen licht[194] ende wilt dat goet maecken met synen lyve; mer verwerder te syne is vele 't seutste[195] want can hy hem dien dach verweren soe verliest d'aenlegger synen eyssch ende den camp, ende daertoe soe moet hy gerechte[196] genieten.

96. Item, als sy campvast syn, geefft men hem eerstx daeghen om te leeren dat campsel[197] ende oick offt eenich van hun gemenckt offt sieck waer, offt eenich ander letsel hadde dat hy binnen dien tyde genesen mochte, ende hem behelpen mochte, ende oick omdat elck syn vrienden ontbieden mochte ende alle dinghen te voersiene dies hem behoeven mochte; ende offt die verwerden [aenleggere][198] onrecht hadde, dat hy binnen dien tyde oetmoet sochte aen den heer, ende oick aen den aenleggere [verweerder] (8); waer oick die aenlegger in gramscappe verhitt, dat hy binnen dien tyde verceulen mochte, ende oick die waerheyt bekande, ende noch by meer redenen, mer dat syn die meeste poenten.

97. Item, ghy sult weten dat eedelheyt heeft groet voerdel in camprechte, want een vry eedelman van iiii syden en mach niet gewyst worden tot camppe[199] halff eedelman, poerteren, ambacsman, coepman, kerle offt bastaert om te verantwordene; noch oick een halff eedelman en sal niet verantworden eenen oneedelen man; al geviel 't by machte offt by avon-teuren, offt belycheyden van[200] aenleggere, offt by wantalen, dat hy moeste verantworden, hy soude hebben, als eedelman, halff eedel, vierendeel offt halff vierendeel eedeldoms, voerdeel in wapenen, want eedellieden vechten in volder wapenen te perde, ende onedel lieden vechten met clippelen ende met scilden te voet, ende syn overtrocken met ledere; ende hieromme vallen dickwille groete gedingen voer den camp.

98. Item, als sy in 't cryt comen, soe vechten sy; ende als den crytwerders by raede van den mannen goetdunckt, soe hauden sy se ende laten se rusten, midts dien dat metten eersten d'een niet schympelyck t'ondergaen en soude ende d'ander te boven; ende dan stellen sy se in dat point daer sy te voren inne waeren, ende heeten hem doen haer beste; mer ten derden maele laet

p 90

men se gaen alsoe sy moeghen, het en waer dat die prince selve van heerlycheyden offt hem gelieffde doet houden point ende doet besien offt hy niet beteren bescheede parthyen accordeerde ende doent beteren deur ’t seutste[201] waer alsoe dat behoerlyck waer.

99. Item, soe wie in den camp doet blyfft, dan[202] hanet men aen die galge, ende synen schilt neven hem; op heefft offt verwinnende laet[203], offt wit der[204], coerden gejaecht offt gewerpen[205] wort, dien slaet men syn hoefft aff in ’t cryt, ende daertoe hanct men aen die galge ende synen schilt neven hem, ende daertoe soe verbeurt hy syn goet.

100. Item, als die heere een besuec besitten wilt van vrede te brekene, offt van morde[206], offt van eenighen anderen hoegen saecken, soe moet die meyer die mannen informeren al na dat feyt es, ende als t’feyt hen is kennelyck gedaen, soe wyst men d’besueck te besittene t’sheeren bester leechden offt moyten, ende dat gebiedt men met eenen meyer ende met ii mannen van den hoeffve in de prochiekercken daer ’t feyt gevallen is, ende in de twee naeste prochie kercken, ende van dien daghe in den derden daghe in de prochie kercke daer ’t feyt gevallen is; ende daer daecht men alle die manspersoenen die xv jaer out syn om d’besueck te doene, ende al dat daertoe behoirt, ende midts dien dat die meyer presenteert in waer te doene metten voerscreven goeden lieden van de drye prochien.

101. Item, als men besueck besitt van vrede breeckene, soe is men schuldich te vragene den getuygen om d’eerste feyt, ende daernae om d’letste, ende offt dat leste toecomen is omdat ocsuyn van den eersten; ende offt parthyen tusscen beyde de feyten verscheyden waren xl voete; es ’t dat saecke dat twe goede mannen dat tuygen dat daer vrede breecke in geschiet is; maer altoes behoert daer wel toe dat men wel mercke wat liede dat syn die ’t tuygen, by den daeghe, van siene ende hoeren, ende van by nachte van geruchte ende van hoeren seggen, ende daeraff behoerter in[207] offt meer ’t feyt voerscreven claerlyck te betuygen.

102 Item, soe waer dat men een heerlyck besueck besitten sal metten mannen van feyten die geschiet syn, daer sal men heymelyck die waerheyt aff

p 92

hoeren, ende daer openbaerlyck 't vonnisse aff uytgeven ende dan sal men wysen dat die heer den clager daghe des naeste sondachs in de prochie daer 't feyt gevallen is, van dien daghe in xiiii daghen; ende compt dan die clager in, soe mach hy clagen op wien dat hy wilt; ende en compt hy niet, soe verliest hy syn claeghe, ende dan soe valt die clager in des heeren handt, ende dan soe mach die heer clagen wien dat hy wille, ende dien wyst men met vonnisse te daghen met mannen van tsheeren wegen ende met mannen van den hoeffve, op eenen sondach voerder noenen in syn prochie kercke, ende van dyen daghe in xiiii daghen, van synen lyve; ende daer moet men nemen 't hoff ende seeeker plaetse, ende gheven hem vry comen ende wederom keeren van allen poenten, sonder van dien, ende presenteren hem recht ende vonnisse te doen te wysdomme van den mannen.

103. Item, en compt hy niet inne die beclaecht is, men sallen voert doen eysschen op ten sondach op syn eerste genechte ende op syn eersten dach van rechte, een werffven, ander werffven ende derder werffven, ende wysene te beydene; ende dan sal men noch voerts eysschen een werffven, ander werffven ende derder werffven, als op syn tweeste genechte, altoes soe sal men voert eysschen als op syn eerste genechte ende op syn eerste dach van rechte, ende wysen te beydene tot op syn derde genechte, ende dan noch een werffven, ander werffven, derden werffven sal men voert eysschen tyt ende wille, dat's te wetene metten, prieme, tertie, sexte, noene, vesperen ende completen, ende alle die getyden van den daghe; ende dan moet men den mannen openbaerlyck doen[208] met ii mannen, die de sale gaen besien, dat des heren poerten van des heeren sloete open syn ende die valbruggen nedergelaeten syn, ende allen die sloeten van den hoeffve open syn; ende als men dan weet dat die poerten ende voerbaellen open syn, soe wyst men den ghenen die beclaecht is verhaelt van synen eersten genechte ende van syn ii genechte, ende dan soe sal men wysen te her tageren[209] op synen dach, op syn lyff.

104. Item, des naesten desen daechs[210] soe verwint men noch als op synen derden dach, nae alle mannissen ende vonnissen die voergeloepen syn, als op syn eerste genechte, ende oick op syn tweeste genechte, ende men ver-daechtene op synen derden dach, van synen lyve.

p 94

105. Item, des donredaechs verwint men noch als op synen derden dach, met alsulcker waerheyt als met mannisse ende met vonnisse, alsoe voer- screven staet[211], tot dat men compt ten lesten beydene, dan soe wyst men tyt ende wyle, ende soe dan verbeyden die mannen alsoe lange dat die nacht den dach verwonnen heefft, ende dan soe seggen die mannen dat sy niet en connen gesien voer dat die dach den nacht wederomme verwonnen heefft, ende aldus soe blyfft dat hoff open tot des anderen daechs tsmorgens; ende en is hy dan niet comen, soe wyst men dat verhael[212] van den feyte daer men hem aff aene gesproeken offt gedaecht heefft; ende dan maent men voert den mannen, ende dan soe wysen hem te bannen, ende dat men dan gaen sal van tsheeren weghen met mannen van den hoeve ende bannen in kennissen van twe mannen offt meer den naesten sondach voer der noenen in syn prochie kercke tot eewighen daghen wyten bannen van naerde.

106. Item, is't dat saecke dat hy inne compt op eenich van den iii daeghen, soe mach hy verseucken vermeet in die mannen daer men tsheren offt parthyen vermet mede doet; ende dat is hy by rechte van den hove schuldiger naerder te hebbene om syn lyff te verwerrene ende te beschud-dene dan die heer offt parthye met eenigen vermete hem syn lyff aff te win-nene; en dan soe mach hy hem vermeten dat hy was op een ander stadt doen 't feyt geviel, offt dat een ander dede, offt des gelyckx; al soe mach hy hem ontsculdighen op dat hy can; willen hem die mannen des niet tuyghen offt niet draghen, soe moet hy hem vermeten ter waerheyt,ende dat sal men dan volcomelyck hoeren, ende men sal se doen sweren in synre presentien, ende men sal se openbaerlyck metten vonnisse uyt wysen, ende in deser manieren soe hanteert men.

107. Item, soe wie dat tegen tsheren heerlycheyt offt tegen des hoeffs recht spraecke in eeniger manieren, die saude verbeuren thien scellinghen.

108. Item, daer een taelman in 't recht compt ende hy wilt spreecken d'wort van eenige parthyen, soe vraecht die meyer den parthyen offt sy dat wort aen hem dragen dat die taelman gesproecken heeft? Ende segt die parthye dat neen sy, soe en verbeurt sy niet, maer die taelman verbeurt

p 96

alsoe vele als hy metten rechte hebben soude van parthyen ende niet meer; ende die parthyen mach wederomme eysschen raet, ende eenen taelman nemen, den selven offt eenen anderen ende mach wederomme gaen te raede op dat hy den heere eysch te raede te gaen, ende comen wederom, ende thoenen dat recht dat hy heefft.

109. Item, soe wie dat die mannen sittende in die bancke wederseyde in openbaren vonnissen daer 't gedinge gebannen waer, offt eenige leelycke worde[213] spraecke totten heer offt totten mannen, daer sy in die bancke saten, die verbeurdt tegen den heer lx pont ende tegen elcken man die hy wederseyt x pont.

110. Item, daer men een taelman vint in de banck staene ende parthyen verseucken aen den heer dat hy haer wort spraecke, al waer hy taelman van de weder parthyen, die heer moesten hem doen hebben midts den rechte dat hy betalen soude, ende die taelman des niet doen en woude, soe soude men hem wysen metten rechte dat hy binnen eenen jaer ende eenen daghe binnen dien hoeffve om gelt met de winnene geen tale spreecken en soude in geender wys offt manieren.

111. Item, soe waer dat men dingt van lyve, sal men geven taelman xx s.; ende desgelycke soe waer dat men dingt dan erven; mer soe waer men dingt van scatsconde offt van haven aengaende, soe sal men geven x s., ende dat is synen rechten loon.

112. Item, een man die heefft gedaen manschap, hulde ende eedt gesworen als momboir, die moet doen allen den dienst die den leenrechte toebehoirt, dat 's te wetene dat hy mach gaen ter mannen raede, mer hy en sal over lyff noch over erffve niet wysen, mer hy mach wysen over schoudt, over haeve, over dadinghen[214] ende over hoff te maeckene; ende daeraff mach hy getuychenisse dragen ende vonnisse wysen gelyck andere mannen.

113. Item, soe wie dat syn saecken verliest die moet betalen alle wettige costen die hy ende oick syn wederparthye daerom gedaen hebben, met hoeffs recht, dat's elcken man v s. van elcken daghe dat hy daerover staet, den clerck alsoe vele als een man, ende den meyer dobbel gelt; ende gaen sy uyten hoeve om getuygenisse te hoeren, om te daghen offt om eenige

p 98

andere saecken, soe hebben die heer ende die mannen dobbel, ende die getuygen elck dachs elck v s.

114. Item, het is gevallen, dat een erffgename die een leen besadt, ende een wyff nam, ende hadde by haer eenen soen, ende daernae soe sterfft syn wyff, ende in syn weduwen staete soe versterft hem een ander leen, ende daernae soe nam hy een ander wyff, ende doen die man sterff doen behielt die weduwe haer tocht in 't leste leen, op dat haer daertoe geschiede dat daer van rechts wegen was schuldich toe te geschiedene.

115. Item, hetgevalt, dat die heer van eenen leene sterfft ende dat die heer- lycheyt eenen anderen toecompt, ende die versuymt offt verroeckeloest, dat hy synen vassallen niet en doet haer leen ontfaen aen hem, midts dien dat hy meyndt dat sy hem gheen ander recht schuldich en syn dan handt ende mont te cussene ende te biedene, want sy syn voersaeten dat, recht betaelt hebben, dat sy schuldich waren; ende dieleenheer sterfft wederomme, ende ii parthyen comen, ende meynen dat sy gerechte erffgenamen syn van deser heerlycheyt, ende die voerscreven leenmannen woerden versoicht van beyden parthyen manschap te doene, ende sy en weten niet van wien dat sy 't met rechte houden souden, soe en dorven sy noch den eenen noch den anderen manschap doen, ende al wouden beyde die parthyen daghen op den grondt, die naeste clausule hiernae volcht, wyst dat recht daeraff.

116. Item, die leenmannen sullen gaen aen haren overheer ende geven hem ende synen mannen te kinnen dat ii parthyen syn die op dit leen willen daghen offt dingen, ende hy en weet niet wien dat hy van rechs weghen schuldich is manscap te doen, ende daeromme begeert hy se gedaecht te hebbene op den gront van den leene, om te wetene wie dat syn rechte leenheer wesen sal; ende als hy dat weet soe sal hy hem doen allen 't gene dat hy sculdich is te doene synen leenheer, te wetene manschap, hulde ende eedt enz. ende begeren dan aen den overheer onbegrepen te staene tot dier tyt toe dat hy weet wie dat syn leenheer is; ende het is recht dat hy onbegrepen ende onverlet staet, tot der tyt toe dat hy wel weet wien dat hy van rechts wegen is schuldich manschap te doene; ende beyde die parthyen sullen mogen hieromme dingen, om te wetene wie dat beste recht heefft; ende tot dier tyt toe soe sal des leenmans leen met vreden blyven van beyden de parthyen.

117. Item, is 't dat saecke dat een man van leen een leen houdt van eenen

p 100

heer daer hy leenmannen aff heefft, ende het gevalt dat die leenmannen dinghen willen d'een tegen den anderen, ende en hebben gheen leenmannen genoich om recht ende vonnisse te doen, soe sal die leenman, offt syn meyer, comen aen synen leenheer, offt aen syns leenheer meyer, ende bidden hem ende verseucken hem van rechts wegen dat hy hem leene eenen man, offt ii, iii, iiii offt v, alsoe vele als hem behoefft om recht, wet [215] vonnisse te doene in myn banck, die ick van u te leen haude, ende dan consenteert hem die heer offt synen meyer, dan moet die leenheer die mannen ontbieden ende als die mannen comen syn soe maen se[216] die meyer dat sy den leenman goede onthaudenisse doen, goede gerechte von-nisse wysen ende trauwe doen in die saecke, gelyck als sy haeren leenheer doen sauden; ende die heer offt synen meyer nempt goeden seecker van den leenmannen offt van synen meyer. dat sy hem wederom leveren sullen ongecalengeert, ende daerom soe seet men dat sorgelyck is dingen met geleenden mannen, want sy en mogen niet lichtelyck verbeuren in eens leenmans hoff dat men se calengeeren mach.

118. Item, een man die een leen houdt van synen leenheer, ende die man hebbe leenmannen onder hem, ii, iii ofte vier, daermede en heefft hy gheen vol hoff, mer vyff mannen seggen sommighen maeecken een vol hoff, ende sommige seggen neen, want waerde daer een van de vyffven manschapen vercocht, dat een van de vyff mannen cochte, soe en mocht men daer niet erve[217], noch onterven; daerom soe moet hy mannen ontleenen, ende daerom soe seet men dat vii mannen maeeken een vol hoff, ende niet min, mer noch meer.

119. Item, soe wie dat gheen vol hoff en heefft, ende die mannen onder hem heefft, als eenige van dien leene vercocht werden, soe moet hy aen synen leenheer mannen ontlenen om parthyen te erven ende te onterven; ende daer compt den overheer aff x d., ende alsoe sal hy hebben van de X^c d. x penningen van rechte weghen, omdat vercocht is, alsoe hy hebben souden van den principalen goede, omdat die leenman gheen vol hoff en heefft; aldus en can die leenman niet gevryen synen man van den xen pen-ninck, want hy hem selven niet gevryen en can; want hadde hy 't gelt van den principalen leengoede ontfangen, ende hadde hy 't vercocht, mer aen 't hergeweer, soe en heefft die overheer niet.

p 102

120. Item, daer ii parthyen dingen ende voer den leenheer ende syn mannen in 't recht staen, ende die een parthye sterfft, soe staet dat gedinge buyten vonnisse, mer die borgen van der doeder parthyen moeten allen die costen gelden; ende dingt eenige parthye ende syn borge sterffven binnen den gedinge, wilt hy voert dingen, soe moet hy nieuwe borgen setten; ende dingen parthyen in een hoff daer die heer sterfft binnen den gedinge, ende 't gedinge valt buyten vonnisse, daer moeten die parthyen die costen halff ende halff betalen, behoudelyck eenen eigelycken t' synen rechte ten einde van de saecken; over[218] lage die heer sieck, soe mach men 't met consente van beyde parthyen vuytsetten, dat sy xl daghen lanck offt eenen seeckeren tyt, want binnen dien tyde soe mocht die heer genesen, offt daer mocht een nieuw heer comen die de saecke soude doen vorts stellen te rechte ende te vonnisse.

121. Item, daer parthyen dingen, ende die heer sterfft, offt d'een parthye sterfft, ende by gebreecke van den heer offt van eendere parthyen ’t gedinge buyten vonnisse valt, is 't dat saecke dat eenige getuygen offt waerheyden gehoert syn die den voerscreven gedinge toebehoiren, als men 't weder te recht ende te vonnisse stelt, soe sullen die parthyen dat mogen vercleren ende daerop aen den heer ende aen den mannen recht verseucken, ende al datter voert toegeschiet is, dat moet syn van werden, gelyck offt geschiet ware in d'eerste van de aenspraecken, ende offt buyten den gedinge niet geschiet en ware.

122. Item, daer een leenman syn dochter offt syn kint uyt goeden wilt, sal dat van werden syn, soe moet syn outste oir consenteren voer die mannen; ende daer en heefft die leenheer niet meer rechts aff dan 't hergeweer van den genen die 't ontfanckt, ende oick die genechten costen van den meyer ende van den mannen; mer synen outsten oir mach hy ’t geven sonder vragen; mer dit moet al geschieden voer den leenheer ende voer syn mannen, ende die gene die 't ontfanckt moet syn hergeweer betalen ende manschap, hulde ende eedt doen, offt anders en is 't van geender werden.

123. Item, offt geviele dat een leenheer, offt syn meyer, dingen gaet met syne mannen, ende hy siet daer staen die gene die hy waent dat syn mannen syn daerin den hove, ende hy roept se ende vermaent se te gaen

p 104

staen offt te sitten by syn ander mannen, ende sy seggen wy en syn geen mannen van desen hoeffve, dat's ons leet; al syn sy mannen, sy en misdoen Niet aen dat sy seggen; ende dan soe mach die meyer seggen : ick vraech's u, in kennissen van den mannenofft ghy eenich leen houdt van desen heer? seggen sy dan neen, wy, ende men bevonde dat sy daeraff leen Hielden, dat sal hy hen aff mogen winnen over verloeren leen; aldus moeten sy lyden dat sy mannen syn, ende gaen ende staen te hoeve, ende aldus is de saecke eer gecort dan met dat dingen offt met daechs rechte; ende die niet voer ooghen en syn, die moet men doen comen met rechte van den hoeffve, ende met machte van dagene.

124. Item, hiernae volgen die gedingen, ende hoe dat die heer ende meyer[219] maecken sal ende doen maenen, ende dat die mannen wysen sullen, ende hoe dat men 't oick metten rechte behouden sal.

125. Item, een eigelyck[220] moet sweeren, ten alderminsten voer vyf man-nen, der heyliger kercken recht te houdene, des heeren recht te verwarene, weduwen ende wesen te rechte te houdene, ende een eigelycken recht, wet ende vonnisse te doen die hem recht ende vonnisse eysschen, nae der mannen vonnisse, ende alle dat gene te doene dat een meyer is schuldich te doen nae des hoffs recht; alsoe moet hem Godt helpen ende alle syne heiligen, ende het moet den mannen kinnelyck syn, dat hem syn heer geset heefft geeedts als meyer te syne, om recht ende vonnisse te doen, met synen oepenen brieven offt met synen properen monde, ende dan sal die meyer seggen: segt, ghy heeren, die mannen syt, offt ick mynen eedt wel ende te recht gedaen hebbe, ende offt ghy my voer uwen rechten meyer houdt; ende dan soe seggen die mannen: " Jae wy, heer meyer, totter tyt toe dat der heer eenen anderen sedt. "

126. Item, soe wie dat synen leenheer manschap doen sal, die sal hem gorden ende synen cappruyn ewech doen ende telcken syn mouwen op[221], soe dat men sie dat hy bloet is van allen wapenen ende daertoe bloets hooffs, bloeter kelen, bloeter handen, ende alsoe compt hy voer synen leenheer sonder knielen, leggende syn handen te gader alsoe oetmoedelyck als hy can; ende dan soe sal die leenheer nemen des mans handen tusschen beyde syn handen, ende die meyer sal dien man dan seggen[222]: " Hier brenge ick op

p 106

myn leengoeden, alsoe groet ende alsoe cleyne als sy gelegen syn, tusschen myn handen, in die handen myns gerechts leenheeren, ende hy[223] geloefft hem trouwe, hulde, eedt ende waerheyt te doen, ende daertoe al dat een goet man van leene synen gerechten heer sculdich is te doene, by synder trouwen, eeren ende seeckerheyden, ende dan soe cust hy synen leenheer aen syn wange, ende dan soe slaet die heer syn handt aen syns selffs cleet ende verghicht daer met synen man in de handt; ende dan soe seet die leenheer: " Hier soe verghichte ick u in 't voerscreven leengoet ende in al datter toehoert, behoudelyck eenen eygelycken synen rechte, ende consentere u te gaene te rade ende te dade, ende dit leen te houdene met synen rechten dienste, alsoe lange als ghy doet 't gene dat een goet man van leene synen rechten leenheer schuldich is te doene; » ende hieraff soe moet die leenman sweren hulde ende eedt synen leenheer.

127. Item, daer een heer hoege heerlycheyt heefft van lyve ende van leede, hoff bancke ende laete, daer men dingen mach van schouden ende van heerlycheyde ende van erffven, daer sal die meyer roede dragen als men sidt in de banck; ende daer een man die hoege heerlycheyt niet en heefft, daer en sal die meyer gheen roede dragen, want hy en heefft gheen heerlycheyt voerder dan van den gronde van den leene.

128. Item, als een leenheer dingen wilt, soe moet hy eerstwerff die banck bannen; ende als hy die banck heefft doen bannen, soe mach hy houden ii mannen t'synen rade uyt synen mannen, ende mach oick kiesen welcke ii mannen dat hem geliefft; ende die moeten by den heer comen staen, ende mogen gaen over der mannen raedt[224], ende moeten dien heer getrauwelyck raeden ende syn vonnisse maken[225]; ende die meyer en mach gheenen taelman hebben, mer hy moet syn selffs wort spreecken, ende thoenen dat hy winnen wilt; ende daer[226] eenige onderheer, die soude verbeuren aen synen overheer LX lib. [227]; ende die meyer en mach gheenen raedt hebben anders dan van synen heer; maer dese ii mannen die de heer tot synen raede genomen heefft moeten by hem staen ende wachten der bancken recht; ende calengeeren moet die

p 108

meyer doen sonder raedt, offt verterden op eenen staenden voet[228].

129. Item, soe wie dat eenen dach van gedinge maecken wilt, die moeten maecken op syns selffs heerlycheyd, offt op leengoet dat men van hem te leene houdt, offt hy moet ontleenen plaetse onder den heer daer hy is te dien tyt dat hy dinghen wilt, offt hy sal mogen 't gedinge maecken op een kerchoff; maer verbeurde daer eymant boeten, hy en machen niet calen-geeren noch oick vangen, met dry mannen en is gheen banck, mer zeven mannen syn een volle hoff ende een volle banck; ende het moet prieem tyt[229] van den daghe eer men hoff offt banck maecken[230]; ende eer dat noene luyden sal, soe moet 't gedinge gebannen syn; ende die ’t naeder noene hiele, dat en soude van geener werden syn, ende die meyer soude verbeuren tegen den heer LX lib., ende[231] man dier over waer x lib.; ende men mach wel die banck ende 't hoff maecken op eene plaetse, ende die heer macht verleggen op een ander, op dien selven dach, daer partyen seecker plaetse wert genoempt.

130. Item, als die meyer een banck maecken wilt, soe seet hy, van tsheeren weghen: « Siet, ghy heren, die mannen syt, ick mane u opten eedt ende byder trouwen die ghy schuldich syt onsen leenheer, offt u tyt ende ure dunkt[232] syne van den daghe om dit gedinge te maeckene ende te bannen van tsheren weghen, want ick op desen dach dinghen wille metten mannen, om eenen eygelycken recht, wet ende vonnisse te doene die hem in den rechte verthoenen ende recht begeren op den dach van heden; ende des maene ick u, Jan, Wouter, Peter, Pouwels, enz., offt hoe dat hy genaempt is, byder hulden ende by den eede die ghy onsen heer schuldich syt; » ende dies gemaent is, die sal seggen: « Heer meyer, maendys my, die my maent die maent alle myne gesellen, soe segge ick, byder eedt ende byder trouwen die ick mynen heer schuldich ben, in 't verbeteren van die mannen wes huysgenoet dat ick ben; seggen sy een beter, soe laet ick die myne ende volge den heeren, ende des wil ick onbegrepen staen, my dunckt dat alsoe hoege op ten daegh is dat ghy die banck wel stellen moecht van tsheeren wegen, om alle mannen recht ende vonnisse te doene die heden dach van recht hebben, alsoe verre als sy 't aen u begeren sullen, ende doet

p 110

daertoe alle 't gene dat ghy schuldich syt te doene[233] opten dach van heden »; ende dan soe sal die meyer elcken man vragen ende noemen, soe met namen ende met toenamen, offt hy des volgen[234], ende dan soe sullen die anderen seggen : " Heer meyer, ick volch's. "

131. Item, dan soe seet die meyer: « Hier banne ick dit gedinge, alsoe die mannen gewyst hebben, ende gedraechs my aen die mannen, ende verbiede dat niemant en spreeecke dan met raede, met taelmanne ende met oirlove van den heer, ende dat niemant en sy taelman hy en hebs oirloff van den heere, ende den heer noch oick den mannen niet te nae en spraecke[235] noch en wedersegge, in rechte noch oick in vonnisse ; in kennissen van de mannen, soe maene ick u, Jan, Wouter, etc., offt tot desen gedinge al geschiet is datter van rechts weghen sculdich toe te geschieden is? Des maene ick u, Jan, Wouter, etc., opten eedt, trouwe ende hulde die ghy schuldich syt den heere van desen leene. " « Her meyer, soe wyse ick voer een vonnisse, op dat's my die mannen volgen, datter al dat toe geschiet is datter van rechts wegen schuldich is toe te geschiedene, opten tyt van nu, ende vraecht gevolchs; » ende dan soe vraecht die meyer elcken besunder offt sy volgen.

132. Item, aldus soe sal men 't hoff verleggen ende open houden van 's heeren wegen: « Siet, ghy heeren, die mannen syt van deser banck, dese banck houde ick open allen desen dach dore, ende verstelt tot naeder noenen offt totter vespertyt, welck dat die heer wilt; ende hy mach 't verleggen tot eender ander plaetsen ten naesten genechte, ende setten den heere ende die parthyen onverlet om elcken te hebbene 't gene dat hy schuldich is te hebbene; » nu mane ick u, Jan, Wauter, enz., offt ick den heer ende die parthyen wel onverlet geset hebbe, ende offt ickt 't genechte wel ende wettelyck verleet hebbe te tyde ende te voren[236] nae des hoeffs recht, her meyer, soe wyse ick voer een vonnisse, op dats my die mannen volgen, datter toe geschiet is al datter van rechs wegen schuldich is toe te geschiedene, ende vraeges gevolchs.

133. Item, als die heer naeder noenen dinghen wilt, soe moet hy nemen ii mannen van leene offt meer, ende die meyer sal manen eenen man, ende vragen hem offt hem kenlyck is offt ick heden in tyts ende in ueren ende in

p 112

seecker plaetsen[237] 't gedinge gemaeckt hebbe ende voerder noenen, ende van 's heren wegen, offt ick 't gedinge met rechte verleet hebbe hier te deser plaetsen, ende dat ick 't verstelt hebbe tot naeder noenen, ende offt ick den heer ende die parthyen wel geset hebbe ende overlet[238] om hem te hebbene alle dat ghene dat sy schuldich syn te hebben in tyde ende in uere, ende offt noch is tyt ende uere, des mane ick u, Jan, Wauter, enz.; her meyer, maendy's my, soe segge ick, by der trouwen, hulde ende eedt, dat my wel kenlyck is dat ick heden, met meer de mannen[239], mynen huysgenoten, daer ghy 't gedinge versettet ter seeeker plaetsen van 't sheeren wegen voerder noenen, ende settet den heer ende die parthyen onverlet tot naeder vespertyt, om elcken te hebbene dat hy schuldich is te hebbene in tyde ende in ueren, ende dat wyse ick voer een vonnisse opdats my die mannen volgen ende vraecht gevolchs.

134. Item, de meyer sal dan manen eenen anderen man, ende sal hem vraeghen offt hy dat gedinge wel verset heefft nae des hoffs recht ende nae der bancken recht; her meyer, maendys my, soe wyse ick, by mynder trouwen, hulde ende eedt nae dat u die mannen hier voergewesen hebben, soe dunckt my dat hyt[240] 't gedinge wel ende loffelyck ende met rechte gehanteert hebt, dat wyse ick voer een vonnisse op dats my die mannen volgen ende vraecht gevolchs.

135. Item, dan soe sal die meyer seggen overluyt; es hier eymant die recht begeert ? ick presenteer hier eenen eygelycken recht ende vonnisse te doen alsoe verre als hy tertoe doet dat hy schuldich is te doene nae ’t hoffs rechts, ende gedraechs my aen die mannen dat ick dit eenen eygelycken gepresenteert hebbe.

136. Item, dan soe sal men vraegen[241], van 't sheeren recht ende heer-lycheyden, ende oick van den parthyen recht, alsoe als dat daertoe behoert; ende alst 't gedinge gedaen is, soe sal die meyer vragen[242]: is hier eymant die recht ende vonnisse begeert? Ick presenteer eenen eygelycken recht, wet ende vonnisse te doene, ende des soe gedrage ick my aen dien mannen; ende en is daer niemant die recht noch vonnisse begeert, soe sal die meyer dat gedinge verleggen te xiiii nachten, in kennissen vanden mannen, ende

p 114

salt hem gedraegen aen die mannen dat hy 't verleet heefft ter seeckerder plaetsen; ende dan soe mach een eygelyck spreecken sonder verbeuren, gelyck dat hy dede eer dat gedinge gebannen was.

137. Item, van erffve offt van lyve, soe moest die heer by ouden tyden voerleden hebbene iiii mannen tot synder getuychenisse souden syn getuygen van werden syn; mer nu hebbent die heeren met machte daertoe bracht dat ii mannen van den lyve tuygen moegen, ende dat is jamer ende scaede, want dlyffis altoes eedelder dan d'erffve; nochtans daer men erve betuygen sal, daer moet men iiii mannen toe hebben die erffgenamen syn; ende een bastaert en mach gheen getuychenisse dragen, noch van lyve noch van goet.

---

[1] D'après une copie ancienne, assez défectueuse, reposant aux Archives du royaume.

[2] Lisez: wesende.

[3] Schatschulden.

[4] Behoorden.

[5] Behoirt ou behoiren.

[6] Geresen.

[7] Au lieu de: verchyssen zyn, lisez: ende verchysen.

[8] Oft est de trop.

[9] Worden.

[10] Dorpen.

[11] Immediate.

[12] Vonnissen.

[13] Prosequeren.

[14] Vacatien.

[15] Vorster oft diener.

[16] Lisez : ende indien die verweerdere.

[17] Rechter.

[18] Dieners.

[19] Iersten.

[20] Verweerdere.

[21] Comparerende.

[22] Versteken.

[23] Van den lande.

[24] Dingende.

[25] Moeten.

[26] Interrogatory.

[27] Gecondempneerde.

[28] Eer men.

[29] Lisez: debiteur.

[30] Bysyne

[31] In der vroente.

[32] Weesen.

[33] Naeste

[34] Lantcharters.

[35] Zynen.

[36] Diener.

[37] Woorden

[38] D'andere hem.

[39] Van den lande.

[40] Verschysende.

[41] Onterffenisse.

[42] Belastinghe.

[43] Gealieneerde.

[44] Belastinge.

[45] Ander.

[46] Renten.

[47] Vercregen.

[48] Ajoutez: soo hebben dese.

[49] Vader noch moeder.

[50] Naderhant.

[51] Sy.

[52] Hoofden.

[53] Achterlatende.

[54] Decisie.

[55] Den derden sondach (?).

[56] Binnen middelen tyde

[57] Calengieder.

[58] Worden.

[59] Op 's heeren straete.

[60] Hadden.

[61] Men.

[62] Crediteur.

[63] Beseten worden.

[64] Alsulcke.

[65] Voor deselve.

[66] Beyde.

[67] Ce te est de trop.

[68] Gedaegt.

[69] Souden.

[70] Men est de trop.

[71] Vermeten.

[72] Hebben.

[73] Als est de trop.

[74] Au lieu de: soe, lisez: om.

[75] Allen.

[76] Gebeurde.

[77] Vuytgedaeght.

[78] Versuecken est ici de trop.

[79] Te.

[80] Intenteren.

[81] Eenich rentier.

[82] Geëvinceerde.

[83] Soe soude het.

[84] Beyden.

[85] Ende conde.

[86] Rentier.

[87] Wederom te betreden.

[88] Rentier.

[89] Rentier.

[90] Tweeste.

[91] Intenteren.

[92] Commeren.

[93] 't Kafteel.

[94] Au lieu de: die, lisez: in.

[95] Die in.

[96] Hen est de trop.

[97] Die de.

[98] Au lieu de: der, lisez: ter.

[99] eurder.

[100] Erfwyf.

[101] Van den eersten.

[102] Versterft.

[103] Laetslevende.

[104] Wettige.

[105] En niet.

[106] Heuren.

[107] Afflyvige.

[108] Van die aen den struyck vandaer.

[109] Wettige.

[110] Procreërende.

[111] Moeder wordende.

[112] Nadien.

[113] Houwelyck.

[114] Ajoutez : hebbende.

[115] Au lieu de: en, lisez: daer.

[116] Eerewercken.

[117] Behoudende.

[118] Weduwer oft weduwe.

[119] Erfrenten.

[120] D'après un manuscrit reposant aux Archives du royaume. Ce texte est très défectueux en certains endroits; nous avons souvent pu le redresser en le conférant avec la Coutume féodale du Vieux Bourg publiée par M. GILLIODTS-VAN SEVEREN, au tome III de la Coutume du Bourg de Bruges.

[121] Lisez: Siegfried van Mentz (LÜnig et Brukens).

[122] Van Trier.

[123] Conrad.

[124] Herbipolensis, Augustensis, episcopi.

[125] Dietz.

[126] Wirtemberge.

[127] Althena.

[128] Theodoricus de Henesberg (Heinsberg).

[129] Comes Lutsel de Hostade.

[130] Castele.

[131] Dapifer de Walpurg.

[132] Pincerna de Lyp (Cyp).

[133] Wernerus de Bolandia.

[134] de Seneca.

[135] Akengranes (Aquisgraenum).

[136] Lisez: oft die leen verdienen.

[137] Lisez: des hertogen leenman.

[138] Lisez: om recht.

[139] Intercalez: van

[140] Au lieu de: wylen, lisez: goeden.

[141] Slaet.

[142] Ende est de trop.

[143] Heeft est ici de trop.

[144] Men est de trop.

[145] Lisez: ment.

[146] Au lieu de: die, lisez: hy.

[147] Intercalez: indien.

[148] Willen.

[149] Ne faut-il pas lire; des mans leen offt des wyffs leen?

[150] Lisez: heergeweyde.

[151] Gaet.

[152] Geven wech.

[153] Daernae.

[154] Dat is.

[155] Intercalez: weet.

[156] Lisez: verwerere, et la coutume du Vieux Bourg aJoute : Daer ghene possessie nes, daer nes gheen verwerere.

[157] Syn.

[158] Au lieu de : haer, lisez : hooren.

[159] Want est de trop.

[160] Affwint.

[161] La coutume du Vieux Bourg ajoute: so mach de heere (var. de man) comen selve int souveraine hof.

[162] Syn goet.

[163] Hadden.

[164] Vanden.

[165] lisez: dat gelt al.

[166] La Coutume du Vieux Bourg dit: daerby ne eist ontronct, al eist niet vercocht, maer de struve es verandert.

[167] Coutume du Vieux Bourg: sin andersweer.

[168] Coutume du Vieux Bourg : die copre.

[169] Dan.

[170] La Coutume du Vieux Bourg dit: maer waren de catelen dermede ghecocht al in enen coop.

[171] Maechscap.

[172] Hieromme, die leenen copen pleghen dicwylen copen te maecken: enen van den gronde ende enen van den catelen.

[173] du lieu de: de haeffelycheyt, lisez : erffelyckheyt.

[174] Dach.

[175] Jaerscaer.

[176] Van cheinsen die tandren wetten bekent syn.

[177] Lisez: gheen verwerer.

[178] Hy.

[179] Maer.

[180] Te velde treckt.

[181] Au lieu de: soe syn sy beyde alsoe vrye, la Coutume du Vieux Bourg dit: zyn zo vry.

[182] Gave.

[183] Lisez : gevechten; la Coutume du Vieux Bourg dit: twisten.

[184] Ter kennissen.

[185] Le mot tegen n'est pas dans la Coutume du Vieux Bourg.

[186] Beswaert; Vieux Bourg beclaecht.

[187] Au lieu de: deene, lisez: doene.

[188] La Coutume du Vieux Bourg dit: ende omme orloghe ende ander onruste en sal men niet sesseren noch laten wet te doene metten mannen.

[189] Intercalez le mot: dat.

[190] Lisez: cryt.

[191] Deckene.

[192] Dicwyle.

[193] Mits dien.

[194] Liecht.

[195] Tsienste.

[196] Recht.

[197] Campspel.

[198] D'après la version de la Coutume féodale de 1528 et du Vieux Bourg de Bruges.

[199] Intercalez enen.

[200] Van den.

[201] Tisenste.

[202] Dien.

[203] La coutume du Fieux Bourg dit; ende die hem up ghelft of verwonnen lyt.

[204] Den.

[205] Geworpen.

[206] Moorde.

[207] Lisez een au lieu de in.

[208] Kenlyc maken. Cout. du Vieux Bourg.

[209] Werdagen.

[210] Dicendaechs.

[211] Cout. du Vieux Bourg: Met al zulker maninghe, voortheessche ende vonnisse als up den tweesten dach.

[212] So wyst menne achterhaelt.

[213] Woorden.

[214] Daginghen.

[215] Met?

[216] Maent se

[217] Erven.

[218] Of.

[219] Ajoutez :.hof.

[220] Intercalez: meyer.

[221] Trecken op zyn mouwen (Boxhoren).

[222] Lisez: doen seggen (Boxhoren).

[223] Gy (Boxhoren).

[224] Ende niet commen over de mannen raed (Coutume du Vieux Bourg).

[225] La Coutume du Vieux Bourg n'a pas ces quatre mots.

[226] Dade het.

[227] La Coutume du Vieux Bourg dit simplement: Diet ooc dade, verbuerde L lib. jeghen zinen souverein heere.

[228] Sonder raed of verhalen, of verterden of verbeiden, up enen voet staende (Cout. du Vieux Bourg).

[229] Prieme tyt syn.

[230] Ajoutez: mach.

[231] Ajoutez: elc.

[232] Intercalez: te.

[233] Lisez: dat hy schuldich is te doene (Cout. du Vieux Bourg).

[234] Offt hy des volcht?

[235] Spreecke.

[236] Lisez : ueren, comme dans l'article suivant.

[237] In behouveliker stede, dit la Coutume du Vieux Bourg.

[238] Onverlet.

[239] Dat ic heden was met meerder mannen (Cout. du Vieux Bourg).

[240] Dat ghyt.

[241] La Coutume du Vieux Bourg dit: dinghen.

[242] Noch vraghen (Cout. du Vieux Bourg).