INSTRUCTIO AD FILIUM SUUM EUSTACHIUM. (MANUSCRIT DE VANZURPELE (1).)

Godefridi-Joannis Zurpelii, J. U. licentiati, urbis Diestensis pensionarii,Instructio ad filium suum Eustachium-Franciscum, J. U. baccalaureum,super consuetudine, privilegiis et jure ejusdem urbis, scripta anno l696,mense augusto.Dilecte fili, jam annus et vigesimus, quo patrio solo fui a secretis, et pen-sionarius, ex lectis eo tempore et observatis, tam in urbis archivo, quamin judiciis, hec pauca ad te transmitto, pro vero judice juris Diestensis fruere labore patrio, pro te et patria tua in timore Domini.Signé G. J. VANZURPELE, l696.Au bas de la page se trouve cette annotation:Relegi hunc libellum currente anno vigesimo quinto officii mei, et appro-bavi omnia et singula que manu meâ scripta sunt. Actum 2 augusti 1701.Signé G. J. VANZURPELE, 1701.On lit à la page 2 cette autre annotation:In Brabantia primo loco utimur consuetudine et jure proprio, secundoloco utimur constitutionibus regiis, et tertio loco jure romano, veluti jurecommuni, ita ut casus primo vel secundo loco non decisus, decidi debeat exjure romano, propter equitatem ejusdem juris, et hoc per principes Bra-bantie centies constitutum est.

(1) Ce manuscrit repose en original aux archives de la ville de Diest, sous le no 787. Nous l'avons conféré avec un autre manuscrit portant la date de 1704 et ayant appartenu à M. Pierre Christiaens, de Diest, en sonvivant membre de la Chambre des représentants. Nous devons la communication de l'un et de l'autre manuscrità l'obligeance de M. l'avocat Charles Duysters, secrétaire de la ville de Diest. Voyez, au sujet des deuxmanuscrits, le Rapport de M. le conseiller de Cuyper, dans le t. IV des Procès-verbaux de la Commission,p. 48, et l'appendice au Rapport de M. le conseiller Colinez, p. 225. Le manuscrit Christiaens porte pourinscription: Instructio patris ad filium de jure et consuetudine civitatis Diestensis.Coutumes de Brabant. Quartiers de Louvain et de Tirlemont.418CAPITTEL I.AENGAENDE DIE REGERINGHE DER STADT VAN DIEST.I. Den heer van Diest stelt in de selve stadt den drossaert, scauthet,twee borghermeesters en seven scepenen

(1).En marge: Den drossaert en scauthet moeten in t'aencomen tothaer officien den eedt doen aen handen van denpresident scepene.

2. Den drossaert en scauthet sijn officiers perpetuële, maer borgemees-ters en scepenen sijn annaele (2).

3. De borgermeesters en scepenen, door d'officiers in eedt gesteldt sijnde,kiesen en stellen de thien mannen van den rade der selver stadt (3).

4. De twee borgermeesters, seven scepenen en thien mannen van denrade hebben gesamender hant (4) het politiecq regiment over de geheelestadt, en worden in hun vergaderingen en resolutien genoempt Weth endeRaadt van Diest.

5. Dese van weth ende raedt stellen gesamender handt den pensionarisende den secretaris, als dese officien (die perpetueel sijn) comen te vaceren.En marge : Pensionaris en secretaris moeten in t'aencomen tothaer officien den eedt doen aen handen van bor-germeesters ende nijet van d'officiers (5).

(1) Le manuscrit Christiaens ajoute: Uijt cracht van eijgen recht; en als hij de stadt aenveert, soo doet hijden eedt aen handen van den president schepene. (Art. 1.)

(2) Le manuscrit Christiaens ajoute, quant aux bourgmestres et échevins: Emmers als het den heere gelieft;en moeten den eedt doen aen handen van d'officiers, als commissarissen van den heere, in de vernieuwinge dermagistrature in de maent october. (Art. 3.)

(3) Le manuscrit Christiaens ajoute : Uijt twee en twintigh mannen, de welcke in augusto te voorens totdijen eijnde zijn overgegeven aen de regeerende magistraet, in het clooster van de minderbroeders, door diedeekens van d'ambachten. (Art. 4.) - Die thien mannen van den Raade moeten haeren eedt doen aen handenvan d'officiers; de selve zijn annael, en als de magistraet verandert wordt, soo en mach niemandt van deselve mannen in dienst gesteldt worden voor het tweede jaer in den raade. (Art. 5.)

(4) Manuscrit Christiaens : Ten overstaen van d'officiers. (Art. 6.)

(5) Le manuscrit Christiaens ajoute: Ende en mach daer, volgens de privilegien van de stadt, egeen vergade-4206. Die van weth ende raedt stellen jaerlijcx, als de magistraet vernieuwtwordt, twee rentmeesters van de stadt, vier kerckmeesters, vier h[eijlich]geestmeesters, twee bauwmeesters, en vergeven soo voirts alle andereofficien die van auts gestaen hebben tot hunne dispositie, en die jaerlijxgewoon sijn verandert te worden, daeronder oock begrepen den maenderende die meesters van de piertse (1).

7. De thien mannen van den raedt, en alle andere hier boven in densesden articule beroepen, worden ontslaegen van hunne functien en obliga-tien soo haest de borgemeesters en schepenen, uijt laste van den heere,door d'officiers jaerlijx ontslagen worden van hunnen eedt.

8. De borgermeesters, scepenen ende raedt staet toe, ten bijsijn vand'officiers, in den naem van den heere, het maecken van caerten, statutenen alderhande politique ordonnantien, soo aengaende (2) de gulden,ambachten, collegien, gasthuijsen, goidts-huijsen, wees-huijsen als andere,volgens de stadts-privilegien, die jaerlijx besworen worden int vernieuwenvan de magistraet (3).

9. De borgermeesters sijn oppervooghden en overmomboirs van alle enijedere corpora in den voorgaenden achtsten articule uijtgedruckt, ende sijnschuldich alle politiecke ordonnantien (4) te doen observeren, en door denscauthet te doen executeren, den welcken oock gehauden is, volgensstadts-privilegien, soodaenich versoeck van borgemeesters promptelijckt'achtervolgen, soo haest hen gebleken is van transgressie (5).ringe ingestelt worden, ten zij daertoe den pensionnaris ende secretaris oock geroepen zijn, en aen de welckein allen gevalle toecompt het votum decisirum.

(1) Le manuscrit Christiaens ajoute: Policijmeesters, ceurmeesters..., ende vermoogen alle de selve officiente continueeren offt te veranderen, behoudelijck dat zij, in cas van verandering op de rentmeesterij, aldaerschuldig zijn, volgens stadts-rechten en privilegien, eenen auden te laeten ende eenen nieuwen toe te voegen,ten zij dat weth ende raadt, om seer merckelijcke reedenen, het anders geraeden vonden. (Art. 9.) - Allewelcke officien bij electie verandert zijnde, soo moeten de persoonen daertoe gekoosen haeren eedt doen aenhanden van d'officiers off van de borgemeesters, in presentie van de magistraet. (Art. 10.)

(2) Le manuscrit Christiaens ajoute: Het verhoogen en verminderen van stadts-accijsen, als oock op...

(3) Le manuscrit Christiaens ajoute Ende zijn de selve caerten en politique ordonnantien, soo wel als oockde voorschreve statuten van justitie, te meermaels in judicio contradictorio geconfirmeert geworden doorden souverainen raade van Brabant, soo tegens ingesetene als tegen affgeseetene, uijtwijsens d'acten envonnissen daervan berustende onder d'archiven van Diest. (Art. 16.)

(4) Le manuscrit Christiaens ajoute En statuten van justitie.

(5) Le manuscrit Christiaens ajoute: Op privatie van zijn officie, uijtwijsens de privilegien en contracten422TEXTE.

10 (1). En behoiren daerom tot dijen eijnde alle clachten ierst gebrachtte worden aen borgermeesters, om te sien oft sij d'excessen sauden connenin t'minnelijck nederleggen oft corrigeren, als oppervoochden.

11. Ende bij faute van dijen sijn zij gehauden soodanige transgressien tedoen en laeten beteren door het officie, op den voet van d'ordonnantien.

12. De convocatie van weth ende raedt staet toe aen borgermeesters,ende aen nijemant anders, gelijck hun oock privatievelijck competeert hetdoen convoceren van de magistraet, alleen op t'stuck van regeringhe (2).

13. In vergaderinghe van borgermeesters en scepenen, ende oock invergaderinge van borgermeesters, scepenen ende raedt, staet toe aenborgermeesters [alleen] (3) de propositie te doen, oft deselve te laetendoen door pensionaris, oft secretaris present sijnde (4) en, dese gedaen,moet ijeder sich [int opineeren] (3) reguleeren naer d'ordonnantie vanwegens den grave Engelbrecht, als heere van Diest, daerop gemaeckt, den4en september 1500 (5).

14. In absentie van gouverneur oft commandant, hebben de borger-meesters [altijts van audts] (3) de sleutels van stadts-poorten onder huncommando op t'stadt-huijs, in sekere kiste van audts daertoe gebruijckt;daerover gemaeckt tussen den heere en de stad, ende uijtwijsens d'exempels daervan zijnde in de scabinalerollen. (Art. 17.)

(1) Les art. 10 et 11 ne sont pas dans le manuscrit Christiaens.

(2) Cet article est ainsi amplifié dans le manuscrit Christiaens Het doen convoceeren van de magistraat enhet doen convoceeren van weth ende raadt staet toe aen de borgemeesters ter exclusie van alle andere, ende enbehoort den eenen borgemeester sonder kennis van den anderen geen convocatie te laeten doen, nogh oockgeen propositie in vergaderinge, ten zij met zijn communicatie, alsoo haer macht en functien egael zijn opt' stuck van de regeringe; ende en moogen de borgermeesters geen convocatien laeten geschieden op t stuckvan regeeringhe off van electie als door de schepene knaepen, en door niemanden anders. (Art. 18).

(3) Manuscrit Christiaens.

(4) Le manuscrit Christiaens dit mieux: Oft in sijne absentie door den secretaris.

(5) Le manuscrit Christiaens ajoute: Staende geregistreert in registro chartarum, fol. 240 et seqq.; endebesonderlijck soo moet, in t' stuck van politique regeeringe, het opineeren beginnen van boven, d'autsteborgermeester ierst, daernaer den tweeden, daernaer den audtste schepene, en soo voorts tot den jonghsten;ende desgelijcx in den raade, omdat de experientie van de aude regeerders den wegh moeten aenwijsen aende jongere. (Art. 49.) -D'officiers present sijnde in de vergaderinge, ende oock de borgermeesters, en moogenegeensints toelaeten dat jemanden van de schepenen off van den raade eenige propositie doe, om d'abuijsen enquade gevolgen, die daeruijt connen spruijten; en souden de resolutien op sulcke voet genoomen, altijtssubject blijven aen cassatie. (Art. 20).- De borgermeesters en behooren int stuck van politicque regeeringe geenpropositie te doen aen weth ende raadt, tenzij dat deselve alvoorens gedaen zij aen de weth alleen, alhoewelzij daertoe niet en zijn gehouden. (Art. 21.)

424TEXTE.

en geven oock alsdan het parole aen de wachten, ter exclusie van alleandere (1).En marge Hier tegens heeft den wachtmeester Remond een con-trarie ordre becomen van den hertoch van Beijeren,als gouverneur van t'landt; doch de selve kan inrecht afgedaen worden (2).

ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.

1. Den secretaris van de rentmeesterije wordt gereputeert voor perpe-tuele ende als het selve officie comt te vaceeren, soo wordt het vergeevendoor borgemeesters, schepenen ende raade gesamender handt, ende moetdijen secretaris den eedt doen aen handen van d'officiers, oft van de borger-meesters. (Art.11).

2. De twee schepene knaepen, met den knaep van de rentmeesterije endeconcherge van t'stadthuijs, sijn perpetuele, en als die posten coomen tevaceeren, soo staen zij ter dispositie van weth ende raad ; ende moeten alledeselve in eedt gestelt worden door d'officiers, off door de borgermeesters.(Art. 12.)

3. De dieners van justitie worden gestelt door d'officiers, en behoort sulcxte gebeuren met kennis van de magistraet, alsoo de selve van audts genoemtworden: s'heeren en stadts dienaers. (Art. 13.)

4. De portiers van stadtspoorten zijn perpetuele ende zijn van alle audetijden gestelt geweest door die van weth ende raad, ter exclusie van gou-verneurs en wachtmeesters; en moeten deselve in eedt gestelt worden doord'officiers van de stadt, off door de borgermeesters. (Art. 14.)

5. Aen schepenen knaepen staet toe het roepen voor borgermeesters,(1) La dernière partie de cet article est ainsi formulée et amplifie dans le manuscrit Christiaens: Ende hebbenzij oock, in sulken gevalle, als colonnels over de gulden en borgerlijcke wijcken, altijdts van audts gegevenhet parolle aen de wachten, ende moesten de wachtmeesters tot dijen eijnde alle avonden het selve parolecoomen haelen opt stadthuijs, uijt den mont van de borgemeesters, om 't selve voorts te geeven aen de ser-geanten, de welcke aldaer oock alle avonden compareerden en moesten compareeren. (Art. 22.)(2) Au lieu de ces derniers mots, le manuscrit Christiaens dit Ende en hebben de borgermeesters daeropniet anders behouden, dan dat zij de preferencie hebben in den crijgsraed boven den wachtmeester. (Art. 22.)

426TEXTE.

maer allerhande poenen moeten gedraegen en gebooden worden doors'heeren en stadts dienaers. (Art. 15.)

6. De borgermeesters, schepenen ende raadt staet toe, ten overstaen vand'officiers, en zijn in viridi possessie tot nu toe, van te maeken allerhandeordonnantien op de borgerlijcke wachten, ende moeten deselve punctuelijckachtervolght worden door de borgers, sonder aensien van den wacht-meester, den welken daerover egeen ingressie noch stemme en heeft, nochoock en behoort te hebben, alhoewel hij daerover wel magh gehoort worden.(Art. 23.)

7. Den heer van Diest magh, volgens de contracten ende privilegien derselve stadt, de magistraet bij hem gestelt continueeren, int geheel off vooreen deel, twee, drij, vier, vijff en meer jaeren, en, in cas van continuatieint geheel, soo blijven oock stilswijgens gecontinueert de mannen van denraade en alle andere officiers bij weth en raadt gemaekt, als boven, sonderte mogen procedeeren tot d'electie van eenen nieuwen raadt uijt de tweeen twintich lest te voorens overgegeven door de deekens van de ambachten.(Art. 24.)

8. Maer bij soo verre den heere maer een eenigh persoon comt te veran-deren in de magistraet, in sulcken gevalle moet daer geprocedeert wordentot d'electie van eenen nieuwen raadt, ende tot veranderinge off continuatievan alle officien hierboven uijtgedruckt articulo nono. (Art. 25.)

9. Daeruijt soo staet te bemercken, dat een persoon veel jaeren achter-een volgende kan blijven in de magistraet ; maer, volgens stadtsrechten, sooen magh een borger, die dit jaer heeft gedient als raetsman, niet overge-geven nogh gekoosen woorden, om als raetsman te continueeren het volgendejaer, maer daer moet altijdt een jaer tussen beijde loopen; en hierinne soois de conditie van de magistraet beeter als die van den raadt. (Art. 26.)

10. In de voorgaende eeuwen, tot in den tijde toe van hertogh Willemvan Gulick, die de heerlijckheijt van Diest bij erffmangelinge heeft gequit-teert in den jaere 1499, soo wierde de magistraet gans anders gekoosenende gestelt als wel naer dato van dijen tot nu toe word gedaen, soo endegelijck men daervan int lanck ende breedt op een ander plaetse sal spree-ken, met aenwijsinge hoe ende op welke maniere de nominatie van demagistraets persoonen plaeht te gebeuren, en waeruijt nogh de heden-daeghse nominatie haeren oorspronck nempt. (Art. 27.)

428COUTUMES DE LA VLLE DE DIEST.TEXTE.

11. Den drossard van Diest staet, in den naem van den heere, over stadtsreekeningen, maer niet den schautet; en staen daerover, neffens hem, alsauditeurs perpetuele, den pensionaris en secretaris; ende als auditeursordinaire, de twee borgemeesters, den president van de weth ende denpresident van den raade, te weeten die de welke in functie geweest zijn intselve jaer waervan de reekeninge gebeurt, opdat zij haer cedulen soudenverantwoorden die zij geordonneert, geteekent en doen teekenen hebben.(Art.28.)

12. De rentmeesters met den secretaris van de rentmeesterije zijn schul-digh t'achtervolgen alle apostillen en ordonnantien, de welke par ordre vande voorschreve auditeurs sijn gemargeert geworden op stadts reekeningen,en moet daerop pertinente reflexie genoomen worden in de naestvolgendereekeninge, om te sien off zij haer daernaer punctuelijk gereguleert hebben,soo tegens stadts debiteurs als andere, alsoo deselve ordonnantien bequaemevolmachten zijn, om te ageeren in rechte, soo tegens ingesetene als tegensaffgesetene, omdat deselve auditeurs aldaer representeeren het geheelcorpus van de regeeringe, en niet gecenseert en werden van eenige orderste geven, als ten meesten voordeele en proffijte van de stadt. (Art. 29.)

13. De stadts reekeningen moeten, volgens de stadts rechten, gebeurenmet oepen deuren van 't stadthuijs, en mogen aldaer present wesen alle endeieder borgere der selve stadt, soo noghtans dat acn haer niet en is geoorloft,ten tijde van deselve reekeninge, te doen eenige stoornisse, alteratie offcontradictie, maer moeten hooren en stilswijgen voor dijen tijdt. (Art. 30.)

14. Stadts comme en archiven moeten altijt staen en bewaert wordenbinnen de secretarije van de stadt, en zijn de sleutels daervan verdeijltgeweest, in september 1624, in voegen als volght : die borgermeesters eenen,den president van de weth eenen, den president van den raedt eenen, endeden pensionaris eenen, uijtwijsens de resolutieboeck van 't selve jaer.(Art. 31.)

15. D'officiers en borgermeesters behooren te meermaels in allerhandevergaderingen, van justicie, van logementen en van policije, te vermaeneneen ieder, en oock stadts knaepen op haeren eedt, van te swijgen en noijtkenbaer te maeken d'opinien van particuliere ende het geheijm van dekamere; want andersints soo valt daerdoor op straet de liberteijt van opi-neeren, de welke de ziele is van een oprechte vergaderinge, en soo noot-

430TEXTE.

saekelijck is tot eene goede regeeringe, als daer van noode is een ziele tothet leeven van den mensche expertus loquor, experto crede, coram Deonon mentior; cedros Libanij, et duces gregum sub hâc peste cecidisse reperi.De vrouwen en mogen geen kennis van het stadthuijs hebben, en mans dieniet swijgen en konnen en behoorden in geen publijcque functie te comennogh gebruijckt te worden. (Art. 32.)

16. De stadt van Diest was in oude tijden geregeert door seven sehepenen,vijff mannen van den raade, en door vier rentmeesters maer Willem, her-toghe van Gulick, heeft, int jaer 1477, met toestaen van de leeden van destadt, daertoe gevoeght twee borgermeesters ende nogh vijff mannen vanden raede, hebbende de rentmeesters gereduceert op twee, en eenen clercqoft secretaris ende het is uijt crachte van d'aude reekeninge (1) dat denpresident schepene heeft blijven behauden het staeren [staeven] van deneedt aen den heere ende aen d'officiers van de stadt. (Art. 33.)

CAPITTEL II. AENGAENDE DE JUDICATURE.

1. De borgermeesters en scepenen van Diest sijn te samen rechtersordinair, en hebben [ter manisse van den schoutet] kennisse, judicature enbericht over alle borgers [poerters] en [andere werlijcke] inwoonders derselve stadt en cuijpen oft limieten van dijen, in alle saecken, reële, perso-nele, mixte, civiele en criminele, uijtgenomen die de welcke hieronderworden uijtgesteken, oock uijtgenomen de leenen [de welcke staen terjudicature van den leenhove aldaer] (2).

2. In vonnissen gewesen bij borgermeesters en schepenen te samen,appelleert men recta via naer den raede van Brabant, ende nijet naer sce-penen van Loven, omdat de stadt van Diest nijet en is ressort van de stadtvan Loven, noch oock dese en herkent voor haere hooftstadt.

3. De borgermeesters [alleen] hebben kennisse en judicature over allesaecken concernerende stadtsacceijsen, huijshure, bodeloon, en anderedijergelijcke.(1) Reekeninge, " compte, " ne faudrait-il pas lire regeeringe, " administration "?(2) Tout ce qui se trouve entre crochets est ajouté d'après le manuscrit Christiaens.

432TEXTE.

4. Van vonnissen gewesen bij borgermeesters alleen, appelleert men naerhet collegie van scepenen van Diest, ende van daer recta via naer den raedevan Brabant.

5. Den maender en pierts-meesters van Diest hebben kennisse en judica-ture over alle saecken de pierts en drapperije aengaende (1).En marge Daer en placht nijemant deken van de drapperie teworden ten sij hij schepenen geweest was (2). Sietllet Resolutie-boeck de anno 1555, 5 novembre en tselve behoirde noch geobserveert te worden.

6. Van vonnissen bij pierts-meesters (3) gewesen, appelleert men naert'collegie van borgermeesters en scepenen, ende vandaer recta via naer denrade van Brabant.

7. Den meyer ende laeten (4) van de bancke van Tongerlo binnen Diesthebben kennisse en judicature over de huijsen en gronden van erve chijns-roerich sijnde onder den selven laethof, soo binnen de stadt als cuijpen vandijen gelegen.

8. Den selven meyer en laeten sijn oock [van over langen tijde] (5) inpossessie gecomen van de personele procedure over d'inwoonders endebesitters van erven aldaer chijns-roerich sijnde (6).9. Van vonnissen gewesen bij meijer en laeten van Tongerlo appelleertmen naer het collegie van borgermeesters en scepenen van Diest, endevandaer recta viâ naer den rade van Brabant.(1) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens: De vijff deekens van de piertse off drapperijehebben, ter manisse van haeren maender, kennis en judicatuer voor alle saeken raekende de piertse offdraperije. (Art. 5.)(2) Le manuscrit Christiaens ajoute Sijnde de selve bancke eertijts geweest van consideratie, en het is van-daer, dat de selve deekens nogh jaerlijcx gaen, in de groote processie, onder den standart van de stadt, rechtsvoor de mannen van den raade. (Art. 7.)(3) Manuscrit Christiaens : Bij die deekens van de piertse.(4) Manuscrit Christiaens : Die seven chins laethen.(5) Manuscrit Christiaens.(6) Le manuscrit Christiaens ajoute ce qui suit Ende die traditie is, dat sulcx soude gebeurt zijn doord'indifferentie van de secretarissen van Diest, dewelke oock gesamentlijck waren secretarissen van Tongerlo,welke combinatie noijt en behoorde gedoecht te werden: nogh oock dat de laethen van Tongerlo soudenmogen zijn borgermeesters off schepenen van Diest, om diversche redenen; ende behoorde den prelaet sijnlatnen off mansionarissen te maeken van persoonen buijckvast woonende onder sijnen chinshove. (Art. 9).

434

10. Alle borgers, poirters (1) en andere inwoonders (2), het zij de selvegeseten sijn onder den hooghen heer, oft onder andere subalterne hovenbinnen de stadt oft cuijpen van Diest, de welcke door ordre van borgermeestersgeroepen worden door een stadts-knaep (3), om te compareren voor deselve borgermeesters, om wat saecken ende om wiens versoeck het saudemogen wesen, sijn schuldich aldaer in persoon te verschijnen, om t'aenhoirent'gene hun geproponeert sal worden.

11. Ende indijen de selve weijgeren oft dilaijeren te comen, moghen deborgermeesters hun doen roepen op seker pene, die hun jaerlijx in t'aen-comen van hunne functie moet verleent worden door scepenen (4).

12. En ingevalle sij dan aen dat geboth noch niet en gehoirsamen, soodoen de borgermeesters sulcke pene decreteren door scepenen, en oock tesamen soodaenige persoonen condemneren in t'achtervolgen van het geboth[van comparitie] waertoe sij dan connen gepraempt worden met executie.

13 Oock soo verre dat sij met aentast van haer persoon moghen gebrachten gestelt worden voor borgermeesters op t'stadthuijs.

14. Soodat, tegens het roepen voor borgermeesters geen exceptie en valt,het zij declinatoire oft andere, noch oock ingespannen en mach worden[van borgers, poirters oft andere werelijcke persoonen binnen de stadt oftcuijpen van Diest geseten] (5).

15. Door de geldersche en fransche oorloghen, in de voorgaende eeuwe (6),soo is, bij acte en permissie van den heere van Diest, binnen de selve stadtgecomen ende gehouden het gerecht van Caggevinne, d'welck aldaer, uijt(1) V. la note 1 ci-contre.(2) Le manuscrit Christiaens dit En werelijcke inwoonders.(3) Manuscrit Christiaens : Door een schepene knaepe.(4) Le manuscrit Christiaens dit: De welke int vernieuwen van de magistraet haer eens ende voor all doorschepenen behoorde verleent te worden. (Art. 12.)(5) Les mots placés entre crochets ne sont pas dans le manuscrit Christiaens, mais dans celui-ci on a ajoutéce qui suit : Dan, in cas van sieckte off van ander notoir beletsel, soo dispenseeren de borgermeesters daerovernaer gelegentheijt van saecke, en admitteeren een procureur off ander persoon in hunne plaetse, bequaem omrapport te doen van de propositie; maer sulcx gebeurt seer weijnigh, omdat de borgermeesters altijdt moetentrachten parthijen int minnelijck van elck anderen te crijgen, 't welk moet gebeuren partijen present. (Art. 14.)(6) Le manuscrit Christiaens dit : ten tijde van keijser Carel den vijfde.

436 COUTUMES DE LA VILLE DE DIEST. TEXTE.

crachte van dijen, heeft kennis en judicature over alle persoonen engoederen onder hunnen districte geseten (1).En marge: Dit gericht is voor desen gehauden geworden op deborcht tot Schaffen, die verbrant is, en gestaenheeft daer nu den Waterbosch is [van den heerevan Diest], ende alwaer een deel van de grachtennogh heedensdaeghs gesien worden. D'acte is vandatum den 21 novembris 1532(2). Die van Cagge-vinne (3) hebben, naer het cesseren van den oor-loghe, wederom haer bancke mijnen te brenghenonder den buijtenlande; maer daerover procesontstaen sijnde tusschen de stadt en haer, soo is bijvonnisse van den 4en julii 1566 verstaen, dat debancke sal blijven binnen Diest [ter tijdt ende wijledaerover gedisponeert sal worden bij den heere].De stucken en t'vonnis sijn onder d'archieven vande stadt.

16. Van vonnissen gewesen bij meijer en scepenen van Caggevinne appel-leert men naer scepenen van Aerschot vandaer naer scepenen van Loven,ende vandaer reformeert men naer den raede van Brabant (4).

(1) Le manuscrit Christiaens dit : Over alle persoonen en goederen in het buijtenlandt van Diest, onderCaggevin Lovens en Kempens gelegen. (Art. 16.)

(2) Le magistrat Christiaens ajoute encore ceci : Ende hetselve gerecht bestaet in den meijer ende sevenschepenen, waeronder twee de principale worden genoempt binnen schepenen, moetende te voorens geweesthebben schepenen van Diest, en van d'andere vijff schepenen sijn daer vier van de kempensche zijde en eenenvan de lovensche zijde. (Art. 17.)

(3) Au lieu de : Die van Caggevinne, le manuscrit Christiaens dit: Die van de kempensche zijde.

(4) Le manuscrit Christiaens ajoute ce qui suit : Maer hoe, uijt wat crachte en wanneer sulcx is begonst,en kan men niet achterhaelen; ondertusschen, soo is het eijgen off allodiael buijtenlandt van Diest, bij wegevan sulken appel, geworden ressort van Loven, ende, uijt dien hoofde alleen, soo is daer ingedrongen ende ingebruijck gekoomen de costuijme van Loven, sonder dat die van Loven oijt hebben konnen bewijsen, dat inde repartitie van Braband in vier hooftsteden ende in vier hooftquartieren, in sijn beginsel soude gesteltwesen het voorschreven buijtenlandt; en daerom soo is altijdt van wegens de stadt van Diest gesustineertgeweest, dat allen 't selve maer en bestaet in een pure usurpatie, gemerckt dat de burcht van Diest, geenressort zijnde, oock het landt daervan dependerende geen ressort en kan wesen, de saecke geconsidereert inhaeren grondt.

438

17. Aen den scauthet van Diest staet toe, in den naem van den heere, hetmaenen van borgermeesters en scepenen, het zij de selve te saemen oftappaert te recht sitten, om vonnissen te geven, oft oock om gichten, goe-denissen oft andere scabinale acten te doen (1), daer het maenisse van doenoft gerequireert saude wesen [ ende in sijne absentie, soo maent den oudstenvan de weth, daerbij zijnde] (2).

18. Desgelijcx maent den maender die piertsmeesters (3), den meijer vanTongerlo sijn laeten (4), ende den meijer van Caggevinne sijn scepenen.

19. Ende bestaet de nature ende die crachte van maenisse [die daergedaen wordt voor het geeven van vonnissen], daerinne dat scepenen oftlaeten door den officier gemaent [ende vermaent] worden in den naem vanden heere, om recht en justitie t'administreren in saecke die sij voor handenhebben, gelijck dat volgens de wetten en privilegien behoort [en gelijck zijdat volgens haeren eedt schuldig zijn te doen (2).

20. De vrijheijt des landts van Lummen, namentlijck die binnenbancksonder distinctie te maeken oft die ondersaeten ende die gronden vanerve aldaer binnen cuijpen gelegen, Brabants sijn oft Loons, comen terappellatie aen scepenen van Diest, als hun wettich hooft [van audts tot nutoe] (2), naer wiens rechten en costumen sij haer oock behoirt te confor-meren (5).

ARTICLES SUPPLEMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.

1. Binnen Diest wordt nogh gehouden het leenhoff van Diest ende van

(1) Au lieu de: te doen, le manuscrit Christaens dit: te laeten voltrecken.

(2) Ce qui est entre crochets est du manuscrit Christiaens.

(3) Au lieu de : die piertsmeesters, le manuscrit Christiaens dit : die dekens van de piertse.

(4) Manuscrit Christiaens : Sijn chins laethen.

(5) Le manuscrit Christiaens ajoute ce qui suit : Ende zijn alle saeken van tijde tot tijde, in materie vanappel, geweesen volgens de rechten en Costuijmen van Diest, de welke tot Lummen onder die binnenbanckeoock behooren geobserveert te worden, uijwijsens d'aude registers en documenten der stadt van Diest; endezijn ter secretarije van Diest, in d'aude buijtenrollen, verscheijde partijen en processen te vinden, de welckevandaer, in materie van appel, sijn overgebracht geworden, boven dat oock andersints de costuijme vanDiest in veel en verscheijde poincten conform is aen de costuijme ende het gebruijck van den lande vanLoven. (Art. 27.)

440TEXTE.

Sichen, bestaende in den stadthouder en seven leen schepenen, dewelkealtemael behooren te wesen leenmannen van Diest ende leenmannen vanSichen, alhoewel het, om diversche reedenen, veel beeter soude wesen dathet een en d'ander appart wierde gehouden en apparte rechters hadde,gelijck daervan onder den titule van leenen sal gesprooken worden.(Art. 23.)

2. Voor die capittels van Sint Joan ende Sint Sulpitius binnen Diest,worden te rechte getrocken alle supposten van deselve cappittels. (Art. 24.)

3. De Begijnen van Diest staen te rechte, even als de borgers en anderewereltlijcke ingeseetene, voor de richters der selve stadt, in voegen enmanieren hierboven uijtgedruckt. (Art. 25.)

4. Als een Begijne door haer geestelijcke oversten gecondemneert is vanhet begijnhoff te moeten ruijmen en quitteeren met haeren huijsraedt, sooen magh zij, volgens stadts rechten en volgens d'exempels daervan zijnde,daeruijt niet gestelt worden dan door den schouteth van Diest, aen denwelke d'executie daervan toestaet van alle aude tijden, uijtwijsens d'archivenvan de stadt, zijnde het begijnhoff van Diest gefundeert door de heeren vande selve stadt, ende den grondt, waerop het staet, verkreegen geweest doorde selve heeren tegens d'abdije van Sint Truijen, gelijck daervan op eeneandere plaetse sal gesproecken worden. (Art. 26.)

CAPITTEL III (1).VAN SUCCESSIEN IN 'T GENERAEL.

Ierst van successie van man aen vrauw, en van vrau aen man.

1. Onder de stadt ende cuijpen van Diest, succedeert den man aende vrauw.Ende die vrauw oock aen den man, als daer geen wettich kint oft kinderensijn van sulcken man ende vrauw voirtsgecomen, ende als soodaenigesuccessie nijet en is gecontrarieert oft verboden bij testament (2) ofthauwelijxs voorwaerde.

(1) Chapitre V du manuscrit Christiaens.

(2) Le manuscrit Christiaens dit: Bij hun gemeijn mutuael testament.

442

En marge: Siet hierover d'attestatie schabinael staende int' tweedeRootboeck, fol. 275. - Siet hierover een exceptiearticulo tertio vant' sesde cappittel. - Nota. Totdese articulen dient genoteert te worden, dat deselve maer stadt en grijpen als sulcke man oftevrouw, sonder kinderen van dijen hauwelijckgestorven, egeen wettige voorkinderen en hebben;want in desen gevalle, soo draeghen altijt sulckevoorkinderen een hellicht naer haer uijt denhoofde van hun afgestorven vader ofte moeder, hetsij de goederen geconquesteert sijn in weduwe-lijcken staet, oft oock in den selven hauwelijck,daer geene kinderen van en sijn; maer soo blijftde lanxtlevende evenwel altijt in conquestenbehauden in d'een hellicht haer erftocht cum plenapotestate, ende in d'ander hellicht haer naecktetoechte.

2. Dese successie [van man aen vrouw ende van vrouw aen man] (1) heeftplaetse over alle immeuble goederen binnen de stadt oft cuijpen van dijengelegen, over de welcke den ierst stervende was vrije heer ende meester.

3. De selve successie extendeert haer oock tot de proprietijt van immeublegoederen op den ierst stervende gesuccedeert, oft aen hem gegeven oftgelaeten ex linea recta vel collaterali, oft bij ijemanden anders (2), endewaervan een ander is besittende de naeckte toechte.

4. Den lanxtlevende van [alsulcken] (3) twee gehuijschen vermach, uijtcrachte van de voormelde successie, alle soedaenighe goederen vercoopen,belasten en daervan disponeren, soo bij testament als andersints [even alsvan sijn eijgen goet] (3).

5. Ende ingevalle hij [, weduwer oft weduwe blijvende] (4) compt te(1) Manuscrit Christiaens, art. 3.(2) Au lieu de: Bij ijemanden anders, le manuscrit Christiaens dit: off bij eenen vremden, art. 4.(3) Manuscrit Christiaens, art. 5.(4) Manuscrit Christiaens, art. 6.TEXTE. sterven sonder testament te maecken, soo succederen alle de selve goederenop sijn naeste bloet, ter exclusie van de vrienden van den ierst gestorven.

6. Den lestlevende van twee gehuijschen, het zij die te samen kinderenverweckt hebben ofte nijet, is erfgenaem mobiliair van den ierst stervende,ende wint met sijn lanxtleven alle meublen en personele actien, hoedaenichde selve sauden moghen wesen (1).Successie in de rechte linie.

7. In recta linea succederen de kinderen van den selven bedde aenvaeder en moeder hooftsgewijse, ende die kintskinderen staexgewijse.

8. Onder [de stadt en cuijpe van] (2) Diest succederen d'auders aenhunne kinderen, als daer geen broeders oft susters oft andere descendentenen sijn van de selve auders afgecomen.

9. Als vaeder oft moeder compt te sterven achterlaetende kint oftkinderen [van hunnen iersten bedde] (3) soo succedeert op de selve kinderenden eijgendom van d'immeuble goederen des aflijvige, blijvende daervan denaeckte toechte aen den lanxtlevende.

10. Ende aengaende de goederen van den lanxtlevende, den eijgendomdaervan devolveert met de selve doot op de voorscreve kinderen, blijvendeden lanxtlevende daerover behauden d'erftouchte.

11. In sulcker voegen, dat den lanxtlevende van de voormelde gesucce-deerde, noch van sijn gedevolveerde goederen en mach disponeren, nochoock de selve vercoopen, belasten oft veraliëneren, in wat manieren dat hetzij, [soo lange dat de voormelde kinderen off iemanden van dien int leevenzij, ten waere met behoorlijcke authorisatie van d'overmomboirs] (4).

12. Maer moeten, alle de selve goederen, die onder Diest gelegen sijn,door sulcke doodt en t' scheijden van d'iersten bedde, vast en versekertblijven voor de kinderen van t' selven bedde, het zij die goederen comenvan s' vaders oft van s' moeders sijde. ende sulx ter exclusie van allenaerkinderen (5).

(1) Cet article manque dans le manuscrit Christiaens.

(2) Manuscrit Christiaens, art. 12.

(3) Manuscrit Christiaens, art. 13.

(4) Manuscrit Christiaens.

(5) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens : En sonder die voorschreve authorisatie, soe

446TEXTE.

13. Den lanxtlevende van twee wettige gehuijsschen, het zij vaederoft moeder, den welcken in sijnen iersten weduwelijcken stoel eenigegoederen onder Diest [oft cuijpe] (1) compt te vercrijgen. het zij bij titulevan coop, legaet, testament, successie, donatie oft andere diergelijcke,blijft daervan vrije heer ende meester geduerende den selven weduwelijckenstoele, ende moeten in sulcke goederen, naer sijne doodt, hoofts-gelijckxdeijlen alle sijne kinderen van d'iersten, tweeden en naerdere hauwelijcken[,en de kindts kinderen staec gewijse] (1).

14. Maer ingevalle sulcken weduwer oft weduwe compt te treden intweeden hauwelijck, ende geduerende het selve eenige goederen compt teconquesteren, de welcke onder Diest oft onder haer cuijpen sijn gelegen,sulcke goederen behoiren naer stadtsrecht aen de kinderen van sulckentweeden bedde, ter exclusie van de voorkinderen [, ende oock ter exclusievan de kinderen van den derden oft vierden bedde] (2).

15. Desgelijcx, ende op den voorschreven voet, moet gereguleert wordende successie van goederen vercregen geduerende eenige naerdere weduwe-lijcke stoelen,ende geconquesteertgeduerende eenige naerdere hauwelijcken;[want alle conquesten en successie bekoomen in weduwelijcke stoelen sijngemeijn aen allerhande kinderen maer de conquesten in tweeden, derdenoft naerderen huwelijck gedaen moeten privativelijck blijven aen de kinderenvan sulke respective huwelijcken, ter exclusie van alle andere, des alles teweten ab intestato en sonder contrarie hauwelijcxe voorwaerden] (3).Successie in linea collaterali.

16. In successie collaterael en heeft representatie geen plaetse, endesluijt den broeder uijt de successie van sijnen broeder oft suster de kinderenvan den overleden anderen broedere oft sustere.En marge : Siet hiervan schepene register in actis van den3en junij 1614.moeten alle gedevolveerde goederen door de doodt van den jeersten afflijvigen en door het scheijden van hetjeerste bedde vast ende verseekert blijven voor de kinderen van tselven jeersten bedde, ter exclusie van allenaerkinderen. (Art. 16.)

(l) Manuscrit Christiaens, art. 20.

(2) Manuscrit Christiaens, art. 21.

(3) Manuscrit Christiaens, art. 22.

448TEXTE.

17. Vangelijcken, in successie van oom oft moije, van neven oft nichten,het naeste bloet oft den naestlevende excludeert alle ander bloet en vrindensoo naer nijet sijnde.

18. En gaen in dese successie de stockgoederen tot den struijck vanwaersij gecomen sijn, en den naesten aen dijen struijck int' leven sijnde, wordtgeprefereert voor alle andere [soo naer niet zijnde] (1).

19. Maer alle de gene die uijt eenen struijck oft den selven staeck sijn,bestaende alle te samen den overleden in gelijcken graet, de selve deijlensijn achtergelaten goederen hoofts ende even gelijck, soo mans als vrauwen,sonder eenige preferentie, ende sonder consideratie te nemen oft van deneenen broeder maer een kint ende van den anderen thien kinderenconcurreren (2).

20. Broeders en susters vant' geheel bedde excluderen broeders en sustersvant' halven bedde [, in successie van geheel broeders en susters] (3), als eenhalf let veerder bestaende, aen geheele broeders gestorven sijnde.

21. Halve broeders en susters excluderen, in successie van haer halvebroeders oft susters, de kinderen van den geheelen broeder [oft van degeheele suster] (4), behaudelijck in de struijckgoederen comende van dezijde oft anders daerdoor die kinderen den overleden [oom oft moije]alleen bestaen.

22. Alle meublen en personele actien toebehoirende eenich sterfhuijsbinnen Diest, in wat steden oft plaetsen de selve bevonden worden,succederen en moeten gedeijlt worden [, soo in linea recta als oock collate-raele, even ende] als oft die binnen Diest bevonden waeren [; desgelijcxoock in successie van man aen vrouw en van vrouw aen man, gelijckdat cap. IV, art. 12, en onder dit capittel art. 10, staet uijtgedruckt] (5).

ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.

1. Maer bij soo verre man oft vrouw, voorkindt off voorkinderen

(1) Manuscrit Christiaens, art. 26.

(2) Au lieu de : concurreren, le manuscrit Christiaens dit: sijn voirtsgekomen.

(3) Manuscrit Christiaens, art. 28.

(4) Manuscrit Christiaens, art. 29.

(5) Ce qui est placé entre crochets est du manuscrit Christiaens.

TEXTE.

hebbende, sigh begaven tot tweeden, derden off tot naerderen houwelijck,maekende te samen off vercrijgende te samen eenige conquesten in houwe-lijck, en coomende ierst (sic) van twee te sterven sonder wettich oir achterte laeten van sulck houwelijck, oock sonder testament en sonder houwelijcxevoorwaerde ter contrarien gemaekt te hebben, in desen gevalle, soo behoirtde hellicht van sulke conquesten toe aen de voorkinderen van den ierstenafflijvigen, tamquam ab intestato, behoudelijck dat den langsleevende indeselve hellicht blijft behouden zijn naekte tochte, soo lange hij leeft. (Art. 2.)

2. Desgelijcx, bij soo verre hij comt te herhauwen, en van dien houwe-lijck kinderen achter te laeten, deselve kinderen succederen daerinne evenen gelijck in haer eijgen goet. (Art. 7.)

3. Ingevalle sulken langsleevende soodanige goederen compt te vercoopen,soo worden des aengaende, in materie van vernaerderinge, geprefereertsijn eijgen vrienden voor de geene van den iersten afflijvigen. (Art. 8.)

4. Alhoewel deese successie op immeubele goederen haer niet en exten-deert buijten de cuijpe van Diest, soo extendeert zij haer nogthans opmeubelen, actien en personele renten buijten het selve territoir, in alleplaetsen daer de selve bevonden worden. (Art. 9.)

5. En voor sulcx [op] alle obligatien en personeele renten, mitsgaders allerenten staende op steeden, dorpen off andere corpora, het zij geestelijckeoff werelijcke, dewelke men bevindt daerop te staen sonder behoorlijckoctroije off wettelijcke authorisatie tot den cas gerequireert alle deselveobligatien en personeele renten, voor soo veel en soo lange zij persoonelesijn, behoiren aen den langsleevende van de voorgenoemde gehuijssen, uijtcrachte van de voorschreve successie. (Art. 10.)

6. Maer bij soo verre de selve kinderen comen te sterven voor sulkenlangsleevende, soo verdwijnt door haer doodt het recht van devolutie totvoordeel van den selven langsleevende, het zij vader off moeder, en wordthij bij dien middel wederom vrij heer en meester van deselve goederen,even en all off daer geen kinderen van t'jeerste bedde en waren geweest.(Art. 17 (1).)

7. In sulcker voegen dat het recht van devolutie niet en succedeert vant een kindt op d'ander, maer verdwijnt in sigh selffs soo haest de kinderen

(1) Cet article et les deux suivants font suite à l'art. 12 du manuscrit Vanzurpele.

TEXTE.

coomen te sterven voor den langsleevende, alhoewel het lest leevende kindtsoo veel recht blijft behouden op alle de gedevolveerde goederen als alle dekinderen int leven zijnde te samen gehadt hebben op deselve gedevolveerdegoederen. (Art. 18.)

8. Ingevalle den langsleevende van twee gehuijssen de goederen gedevol-veert op sijn kinderen vercoopt off belast sonder daertoe te hebben authori-satie als boven, ende dat alle zijn kinderen van het jeerste bedde daernaercomen te sterven geduerende het leven van denselven langsleevende, soosijn en blijven de voorschreve vercoopingen en belastingen goet ende vanweerden ; maer bij soo verre imanden van deselve kinderen kompt t'overlee-ven alsulken lestleevende, vader off moeder, in sulken gevalle zijn deselvevercoopingen en belastingen subject aen nulliteijt en cassatie. (Art. 19.)

9. Ende daeruijt blijckt dat de moeders tot Diest van quader conditiezijn in reguarde van haer kinderen als de moeders tot Loven, waervan dekinderen van all haer houwelijck egalijck en hooffsgelijck connen deijlenalle haer goederen gelegen ten lovenschen rechte, wes onder Diest ganscontrarie wordt gebruijckt, conform het spreekwordt de moeders vanDiest maeken bastaerden, maer die van Loven niet; bij exemple een vrouwtot Diest hebbende goederen gelegen onder den ressorte van Loven; deesevrouw trouwt en crijgt int eerste huwelijck kindt off kinderen ; den mancompt te sterven door deese doodt sijn de goederen van de vrouw gede-volveert op haere kinderen, soo onder Diest als oock onder Loven ; daernaertrouwt zij met een tweede man, en crijgt daervan oock kindt off kinderen;als deese vrouw comt te sterven, achterlaetende die voorschreven voor- ennaerkinderen, alsdan soo behoirt aen de voorkinderen toe allen llet goetonder Diest gelegen, ter exclusie van de naerkinderen, ende al ist soo datde goederen van deselve vrouw, gelegen onder den ressorte van Loven,oock te vorens gedevolveert waren op de voorkinderen, nogthans soo enexcludeert deese devolutie de naerkindereh niet, maer ten contrarie, soomoeten de naerkinderen daerinne egael part en deel hebben neffens devoorkinderen, omdat de naerkinderen van een vrouw over de goederengelegen ten lovenschen rechte geen bastaerden en zijn, gelijck zij wel zijnin reguarde van de goederen gelegen ten diesterschen rechte. (Art. 23) (1).

(1) Cet article fait suite à l'art. 13 du manuscrit Vanzurpele.

454TEXTE.

Van scheijdinge en deijlinghe.

10. Alle scheijdingen en deijlingen van goederen bevonden in sterffhuijsenonder Diest gevallen, behooren te geschieden voor schepenen der selvestadt, soo om daerdoor te bekoomeu een volstandigh recht reele in deselvegoederen, soo binnen als buijten de cuijpe van Diest gelegen, als oock omverscheijde andere reedenen, dewelcke int naervolgende sullen connengespeurt worden. (Art. 31.)

11. Ende om te koomen tot scheijdinge en deijlinghe, het zij in de rechteoff collaterale linie, soe moet jeerst ende voor all naergesien worden,off daer onder de deijlgenooten te vinden zijn minderjaerige off andere,dewelke behoiren te staen onder momboirs off toesienders. (Art. 32.)

12. Want in sulken gevalle soo moet men jeerst ende voor all alsulkeminderjaerige off andere doen versien van wettelijcke momboirs, dewelkegeen deijlgenooten en zijn, nogh intrest en hebben in tselve sterffhuijs.(Art. 33.)

13. Ende moeten de borgermeesters, als overmomboirs, daerop singulierereflexie neemen, opdat deselve minderjaerige off andere behoirlijck gedienten voorgesproocken worden op deselve materie. (Art. 34.)

14. Wes gedaen zijnde, soo moet daer gemaekt worden inventaris vanallen haeff en erve, en van allen schriften en bescheijden daertoe dienende,mitsgaders van alle passive renten, chijnsen en schulden, waermede hetsterffhuijs en de goederen respective belast zijn. (Art. 35.)

15. Daernaer soo moet men, met gemeijn consent, de goederen van posttot post doen schatten en wardeeren, door bequaem en indifferente luijden,volgens de weerde van dijen tijdt, en daerop in consideratie neemen dejaerlijcxe reparatien en oncosten, dewelke gewoon sijn daeraen te gebeuren .(Art. 36.)

16. T'welck gedaen zijnde, soo moet men, met gemeijn consent, degoederen stellen in soo veel paerten en deelen als daer deijlgenooten zijn,met pertinente uijtdruckinge van alles, te weeten aen jederen post sijnenlast van chijnsen, renten, servituijten, en oock sijn voordeel van accessen totputten, secreeten, doorgangen, en diergelijcke. (Art. 37.)

456TEXTE.

17. Ende dijenvolgers soo moeten de deijlgenooten, met gemeijn consent,raemen en opstellen de conditien van de selve deijlinge. (Art. 38.)

18. Ende sulcx gedaen zijnde, soo coomen zij met alles ter secretarijevoor schepenen van Diest, alwaer soo veel stucken papier gesneeden wordenalser cavels off deijlgenooten zijn, en op jeder van deselve stucken gesteltzijnde een lettre, het zij A, B, C off D, en soo voorts, naer advenant daerdeelen zijn (dewelke bij gelijcke letters genoempt moeten wesen), soo voudtmen die stucken papiers toe, op een egale maniere, sonder dat men van deletters jets magh sien, mercken off weeten, en dan soo mengelt men deselvein een comme, hoet off jet anders. (Art. 39.)

19. Waernaer, in presentie van schepenen off van borgermeesters, proce-deert men tot het trecken der cavels ; den oudtsen sone off zijne represen-tanten jeerst, den tweeden daernaer, ende soo voorts tot den jonghsten toe,gaende de soonen daerinne altijts voor de doghters, en daernaer de doghters,volgens haeren ouderdom ; en behooren alle de cavels geslooten te blijventotdat de leste getrocken is. (Art. 40.)

20. Daernaer, de briefkens off cavels geopent zijnde, in presentie alsboven, soo verthijdt off renuncieert d'een op des anders paert en deel, metvol consent dat jeder zijn portie sal aenveerden en besitten op den voet vande conditien, dewelke sij gesamender handt te voorens geraempt hebben;allen t'welck wordt ten register van schepenen aengeteekent, en bij dienmiddel soo hebben sulcke deijlingen volkoomen effect. (Art. 41.)

21 . Desgelijcx mogen broeders en susters deijlen onder elck anderen, endeoock voor notaris en getuijgen, als daer geen minderjaerige onder en zijn,off andere dewelke onder momboirs off toesienders behooren te staen ; maersoo behoiren sulke deijlingen kenbaer gemaekt te worden aen schepenen,ende in haer presentie verclaert te worden dat aen Jan gevallen is de portieA, aen Peter de portie B, en soo voorts, met verthijnge (sic) off renuntiatie alsboven, sonder dat van noode is te laeten registreeren de goederen van jederportie; en bij desen middel soo staen sulke deijlingen even vast als d'andere.(Art. 42.)

22. Van gelijcken, soo vermach oock te gebeuren onder alle anderedeijlgenooten, het zij in linie collaterale off andersints, daer eenige scheij-dinge off deijlinge moet gedaen worden van goederen affgekoomen vanvrienden off van vremde. (Art. 43.)

458TEXTE.

23. Maer de scheijdingen en deijlingen dewelke onder elck anderen oftvoor notaris en getuijgen gebeuren, sonder te doen de voornoemde schabi-nale debvoiren, en sijn van sulken effect en cracht niet gelijck de voor-schreve andere, ende daerop soo dient particulierlijck gereflecteert teworden. (Art. 44.)

24. Broeders noch susters, noch andere erffgenamen van een sterffhuijs,moeten niet langer in gemeijnschap staen als het haer en gelieft ; en bij sooverre dat daer eenige absente off quaetwillige zijn, soo staet den schoutetvan Diest in hunne plaetse, met goetvinden van wethouderen, naer heijschen gelegentheijt van saecken. (Art. 45)

25. Men behoirt de goederen niet te spleijten soo lange daer anderemiddelen zijn om deselve te connen egaleeren. (Art. 46.)

26. Allen den geene die in een sterffhuijs geweest off gebleven is, moet,des versocht sijnde van die de welke daertoe recht hebben, alles tenvoorschijn brengen en hem daerover expurgeeren bij eede. (Art. 47.)

CAPITTEL IV.VAN RECHTEN GEHAUDE LUIJDEN AENGAENDE.

1. Een man is voecht en momboir van sijn vrauwe, ende heeft vrijeadministratie van haer goederen, met volle macht van alle schulden enpersonele actien (1) haer competerende te heijschen en t'ontfangen, oockdie met recht te vervolgen, sonder last oft consent van sijne vrauwe.

2. Een man is meester geduerende het leven van sijn vrauw van allengelt, silver, gaut, gesteenten en andere meublen, mitsgaders van allepersonele actien van d'een oft d'ander zijde gecomen, en mach, geduerendehet leven van hun beijde, met het gelt doen dat hem gelieft, en d'anderemeublen en actien oock dijer tijt vercoopen, wech geven en versetten,sonder tegenseggen van de vrauwe [, ende oft haer aengenaem is ofteniet] (2)

3. Maer een vrauw, staende het leven van haeren man, en heeft tegens

(1) Le manuscrit Christiaens dit: Alle schulden, actien en pretentien.

(2) Manuscrit Christiaens.

460TEXTE.

danck van den man geen de minste dispositie noch van gelt, meublenoft het gene daervoor wordt gerekent, het zij allen t'selve van haer zijdegecomen is ofte nijet.

4. Een man is meester, geduerende het leven van sijn vrauw, van alleimmeuble goederen van sijne sijde gecomen, het zij de selve hem toebehoirenbij wege van successie oft bij wege van anderen legaelen titule, ende machalle de selve vercoopen ende belasten tegens danck en sonder consent vande vrauwe, bij soo verre haer duwaire daerop nijet geconstitueert enzij (oock daerinne begrepen het goet daer hij alleen inne gegicht is) (1)[; want in cas van sulcke constitutie, soo is haer consent daertoe altijdtnootsaeckelijck, en daer sonder en connen de vercoopingen geen volkoomeneffect sorteeren] (2).

5. Desgelijx mach hij, sonder consent en tegens danck van sijn vrauw,vercoopen de hellicht van alle conquesten daer hij en sijn vrauw in gegichtsijn, ende oock de hellicht van die daer de vrauw alleen in gegicht is (3).

6. Maer een vrauw, staende het leven van haeren man, en mach inegeender manieren haer goederen vercoopen, belasten, wech geven oftveraliëneren sonder [expres] consent en authorisatie van haeren man,ende alle acten die sij ter contrarie van dijen heeft gedaen, sijn [doot,]nulle, machteloos ende van onweerden [, als den man daerin wilt agee-ren] (4).

7. Een man en mach het erfgoet van sijn vrauw [, onder Diest off onderhaer cuijpen gelegen,] (2) nijet vercoopen, belasten oft aliëneren, ten zij methaer expres consent en bijwesen, ende met haeren vrijen en onbedwongenwille, daerin begrepen de helft van conquesten daerin sij alleen oft medegegicht is.

(1) Ce qui est entre parenthèses manque dans le manuscrit Christiaens.

(2) Manque dans le manuscrit Vanzurpele.

(3) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens Desgelijcx, soo is een man meester, gedue-rende het leven van zijn vrouwe, van alle verkreegen goederen daer hij alleen in gegicht [is], en van de hellichtvan de goederen daerinne hij met zijn vrouwe te samen zijn gegicht, mitsgaders oock in de hellicht van diewaerinne de vrouwe alleen is gegicht geworden; ende magh deselve versetten en vercoopen naer zijn geliefte,sonder consent van de vrouwe, deselve altijdt geheel int goedt daer zij inne gegicht is, voor de hellicht, alsboven, art. 6.

(4) Les mots placés entre crochets sont du manuscrit Christiaens.

462TEXTE.

En marge Siet het privilegie van René de Chalon. prince vanOrange, heere van Diest, de anno 1539, ultimajanuarii. Staet aldus: bij wettich consent, wille,wete ende ten bijzijne van den selven hunnenhuijsvrauwen.

8. Een man en mach, bij testament oft anderen uijttersten wille, nijetdisponeren in prejudicie van het stadtsrecht aen de vrauw toecomende, naerde doodt van den man, in sijn goedt en in sijn sterfhuijs; desgelijcx en machde vrauw oock nijet doen in prejudicie van den man.

9. Soodat aen den man, naer de doodt van de vrauw, ende aen de vrauwnaer de doodt van den man, moet volghen de toecht in alle de immeublegoederen binnen Diest en binnen haer cuijpen gelegen, die den ierstster-vende met vollen recht toebehoirden.

10. En worden voor immeuble goederen geacht: alle bepande renten, sooop gronden van erven als oock de gene wettelijck bekent sijn op de stadtvan Diest, oft bij cloosters, godtshuijsen, collegien, ambachten en dijerge-lijcke: alle welcke, in materie van successie ende van toechte, worden gere-kent voor gronden van erve, ingevalle de selve bekent sijn met het octroijen authorisatie tot dijen cas dienende [, ende daer sonder soo worden zijgereputeert voor meubelen off personeele actien] (1).

11. Desgelijcx moet aen den man soo wel als aen de vrauw, naer de doodtvan den eersten aflijvigen, volgen alle meubelen en personele actien dieten sterfhuijse behoiren; alsoo hij oft zij alle de selve compt te winnendoor sijn oft haer lancxtleven, volgens den sesden article van 't derdecappittel.

12. En in prejudicie van dese en andere stadtsrechten en mach d'eensonder consent des anders nijet disponeren, ne quidem ad pias causas.

13. Een man mach, sonder consent van sijn vrauw, ende oock een vrauwsonder consent van haeren man, disponeren, bij testament oft anderenuijttersten wille, van den erfdom oft proprietijt van sijne eijgen goederen,salvo den lancxtlevende sijne toechte, et salva liberis legitima, soo daerkinderen sijn.(1) Manuscrit Christiaens.

464TEXTE.

14. Welcke dispositien worden gehauden voor goet en van weerden, endemoeten volcomen stadt grijpen naer de dood van den lancxtlevende.

15. Een vrauw en mach, sonder expres consent van haeren man, in rechtnijet staen, noch procureur constituëren om ijets in recht te vervolgen,tegens danck van den man.

16. Desgelijcx en mach een vrauw geen contracten [maken noch] (1)sluijten, van wat natuere de selve sauden moghen wesen, sonder bijsijn oftauthorisatie van haeren man, uijtgenomen in saecken hieronder uijtgedruckt,arts. 19 et 20.

17. Ende ingevalle sij ter contrarie gedaen hadde (2), ende het procesquaem te verliesen, door allen t'selve en can den man nijet aengesproken,gedwongen noch geëxecuteert worden, moetende eenen derden aensijn selfs imputeren, dat hij met een getrauwde vrauw gecontracteertoft geprocedeert heeft sonder consent van den man.

18. Den man mach t'alle tijden als t' hem gelieft oock desadvoyerenallerhande acten en contracten, die de vrauw tegens sijnen wille heeftaengegaen ende gesloten (3), ten waere dat het selve geschiet was metpermissie oft octroije van hoogher handt [, naer voorgaende informatieverleent om bequaeme reedenen] (1).

19. Maer bij soo verre de vrauwe eenighe schulden heeft gemaecktin materie van coophandel, die sij, met wel weten van haeren man oftmet hem selfs, is drijvende oft exercerende, daerdoor wordt den manverbonden en moet daervoor instaen.

20. Desgelijcx moet den man betaelen de schulden die de vrauw gemaecktheeft tot nootelijck onderhaut van het gemeijn huijshauden, raeckende denmont ende het lijve [, emmers als de vrauw in de selve materie niet en heeftgeëxcedeert boven haeren staet, soo in cleederen als in montcosten] (1).

21. Die onder Diest een vrauw trauwt, die trauwt oock haer schulden,en mach daervoor geactioneert en geëxecuteert worden in eijgen persoon

(1) Manuscrit Christiaens.

(2) Le manuscrit Christiaens dit: Ende ingevalle zij, ter contrarie van dijen, proces aengegaen hadde, het zijactive off passive, ende het proces, etc.

(3) Le manuscrit Christiaens dit : Sonder sijn consent heeft aengegaen oft geslooten, en deselve wettelijckdoen casseeren daer 't behoort.

466TEXTE.

en goederen [, bij soo verre de gheene van sijn vrauw te cort schieten] (1),en daerom ist dat hij oock haer sterfhuijs nijet en mach abandonneren.

22. Maer een vrauw en trauwt met den man sijn schulden nijet, die voorhet hauwelijck gemaeekt sijn, noch de selve en can daervoor aengesprokennoch geëxecuteert worden in haer persoon noch in haer goederen, soo verresij haer mans sterfhuijs nijet aenveert en hebbe, maer het selve behoirlijckgerepudieert heeft, op den voet gelijck men dat in Brabant gehaudenis te doen (2).

23. Den man is schuldich, naer de doot van de vrauwe, ende oock eenvrauwe is schuldich. naer de doot van den man, in wiens sterfhuijs sijgebleven is, hunne gemeijne kinderen, als sij comen tot eenigen geappro-beerden staet, te helpen ende te doteren naer advenant de middelen wederzijden toelaeten.

24. Maer man en vrauw, sittende in vollen stoel, ende te samen kinderenhebbende, en sijn nijet schuldich de selve kinderen, als sij tot staet comen,voirders te helpen oft te doteren als het hun gelieft.

25. En ondertusschen, oft het bedde gesceijden is ofte nijet, soo is het deplicht van d'auders voor hun kinderen te sorghen, de selve t' onderhaudenen laeten leeren, het zij ter scholen oft op een ambacht, naer advenantd'auders oordeelen, naer hunne groote ofte clijne middelen, sulcx te behoirenen uijtgevoert te connen worden.

26. En daerom, soo hebben vaeder ende moeder, het zij t' bedde gesceij-den zij ofte nijet, ende oock den ghenen van hun die naer het sceijden vant'bedde compt te hertrauwen, de vrije administratie van alle hun kindts-goederen, vanwaer oft uijt wat sijde die hun competeren (3), tot dat sijgecomen sijn tot vier en twintich jaeren compleet, oft dat sij hun begeventot eenigen geapprobeerden staet; ende behoiren de vruchten, die onder-tusschen van soodanighe goederen voirtscomen, d'auders toe.

27. De hauwelijxsche voorwaerde tusschen man en vrauw gemaeckt voorhet aengaen van hun hauwelijck blijft stadtgrijpen, soo geduerende het selve

(1) Manuscrit Christiaens.

(2) Le manuscrit Christiaens porte en marge: Binnen Diest is't gebruijck dat de vrouw naer het overleijdenvan den man de sleutels van 't sterffhuijs draecht in handen van borgemeesters, om daerop te ordonneeren, etc.Siet Schepene register in actis van den 12en november l654.

(3) Au lieu de : hun competeren, le manuscrit Christiaens dit : De selve hun gesuccedeert, gelaeten oft gele-gateert zijn.

468TEXTE.

hauwelijck als oock naer het scheijden van dijen [, ende moet een iegelijckdes raeckende hem daernaer punctuelijck reguleeren] (1).

28. En mogen sulcke voorwaerden bij man en vrauw gemaeckt voordatum van t' hauwelijck, oock bij deselve gesamenderhandt daernaer gebro-ken worden, voor soo veel het voordeel oft achterdeel van hun eijgenpersoonen aengaet, maer nijet ten opsicht van eenich voordeel, d' welcksij voor hunne kinderen hebben laeten stipuleren (2).

ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.

1. De meubelen die onder Loven worden gehouden voor vliegende erveworden onder Diest gereputeert voor meubelen simpliciter. (Art. 4.)

2. Man off vrouw, hebbende voorkinderen, en willende haer selffs, naerhet scheijden van het voorgaende bedde, begeeven tot anderen houwelijck,mogen, voor t'aengaen van sulken houwelijck, ende oock geduerende hetselven houwelijck, bij contract maeken een en egaele kinderen tusschen haervoorkinderen en tusschen de geene dewelke sij in sulken naerderen hou-welijck sullen coomen te procreeren, om egalijck te succedeeren in allegoederen, waerover sulke contractanten alsdan vrije meesters en vrijevrouwen zijn, mitsgaders in allen haeff en erve, die zij geduerende denselven houwelijcke sullen coomen te conquesteeren; en moeten sulckecontracten achtervolght en gehouden worden voor goet ende van weerden.(Art. 29.)

3. Maer door sulke contracten en magh nogh en kan geen alteratiegemaekt worden over het recht van devolutie off successie, in prejuditie vande voorkinderen, over de goederen, dewelke alreede op haer gedevolveertende gesuccedeert sijn, respective van den iersten afflijvigen ende van denlestleevende van haer auders. (Art. 30.)

4. Nogh oock soo en kan bij sulke contracten eenige prejuditie bijgebrachtworden aen legaeten, donatien off successien, dewelke geduerende sulken

(1) Manuscrit Christiaens.

(2) Le manuscrit Christiaens termine cet article en ces termes : maer niet ten opsichte van eenich voordeel't welck gestipuleert is geworden voor eenige voorkinderen, voor eijgen gemeijne kinderen off voor iemandenvan haer bloedt, want daertoe soe soude van noode wesen het consent van sulcke geïnteresseerden.

470TEXTE .

naer houwelijck gemaekt worden door vrienden, maegen off vreemde, totbehoeff en prouffijt van de kinderen van alsulken man off vrouwe, maer soemoeten alle de selve legaeten, donatien off successien punctuelijck blijventoegeijgent aen de kinderen aen de welke zij gemaeckt zijn, soo nogthansdat den voorgaenden art. 26 staet grijpt regulierlijck. (Art. 31.)

5. Den langsleevende van man en vrouwe, die sulke egaleeringe gemaekthebben, als boven, art. 29, zijn [l. is] schuldig, naer tscheijden van sulkenbedde, te maeken staet en inventaris van allen verkreegen haeff en erve,principalijck als sij souden van intentie zijn nogh te treeden tot een naerderhouwelijck. (Art. 32.)

CAPITTEL V. VAN T' RECHT EN PLICHT DER TOECHTENAERS EN TOECHTERSSEN.

1. Binnen Diest en cuijpen van dijen en valt egeen toecht op toecht,hoc est: erfgoet,en mach geen tweemael betoecht worden tot prejudicie vanden erfman.

2. Bij exemple Petrus, staende het leven van sijn vaeder en moeder,trauwt met Maria, ende verweckt kint oft kinderen bij haer; de moeder vanPetrus compt daernaer ierst te sterven, en naer haer sterft oock Petrus,laetende in 't leven sijn vrauw en sijn kinderen met sijn vaeder door dedoodt van de voorscreven moeder is de proprietijt van haer goet gesucce-deert op Petrus, blijvende de [naeckte] toechte aen sijn vaeder, en door dedoot van Petrus is de selve proprietijt [uijt sijnen hoofde] (1) voirts gesucce-deert op sijn kinderen en als nu den vaeder sal comen te sterven in 't levenvan Maria en van haer kinderen, dan en heeft Maria de toecht nijet in degoederen van de moeder van Petrus, noch in de goederen van sijnen vaeder,die den selven vaeder in erftoecht heeft beseten, maer sulcke toechten gaendan tot de respective proprietijten in [den persoon van] de kintskinderen, inde welcke sij dan geconsolideert worden tot d'exclusie van Maria, haereijgen moeder (2).(1) Manuscrit Christiaens.(2) Cet article manque dans le manuscrit Christiaens.

472TEXTE.

3. Desgelijcx ick maeck bij testament oft bij donatie aen Paulus de toechtvan mijn huijs, en die proprietijt daervan aen Johannes. Paulus compt daer-naer te trauwen, en verweckt kinderen, en daernaer compt hij te sterven:sijn vrauw noch sijn kinderen en hebben naer sijn doodt geen recht tot devoorscreven toechte, maer de selve toechte wordt alsdan geconsolideert metde proprietijt in den persoon van Joannes.

4. Allerhande toechtenaers en toechterssen, het zij die de goederenbesitten in erftoecht, in naeckte toecht oft in vremde toecht, sijn schuldichde selve goederen behoirlijck te repareren en in staet te hauden, op pene vandaervan te vervallen.En marge Over vremde toecht, siet hieronder den 8en artikel van't capittel XIII (1).

5. Een toechter oft toechtersse is schuldich te betaelen alle chijnsen,renten en lasten uijt de goederen gaende ende gevallen tot hunnen sterfdachexcluz.

6. Als een toechter oft toechtersse compt te sterven aleer de rentenverschenen sijn, oft aleer de vruchten rijp en getijdich sijn, sulcken vruchtenbehoiren aen den proprietaris van den gronde, gelijck oock de rente die naersijn doodt compt te verscijnen.

7. Desgelijcx, als een toechter oft toechtersse de betoechte goederenverhuert heeft met termijnen en valdaghen van betaelinge, ende hij oft sijcome te sterven voor den valdach oft voor het verschijnen van den termijn,soo hoirt den pacht toe aen den proprietaris ende nijet aen d'erffgenamenvan den toechter oft toechtersse.

8. Een toechter oft toechtersse mach doen afhauwen tot sijn proufijt alleverrotte en verdroochde boomen, mits doende in plaetse van dijen plantentwee jonge boomen van gelijcke natuere.

9. Een toechter oft toechtersse mach doen afhauwen tot sijn proufijtroode kerseleren, abeelen, elsen, populieren, eschen, buecken en willigen,en daervan disponeren naer hun geliefte, soo wanneer die, vijf voeten bovend'aerde, sijn vadems en voetsdickte, maeckende sesse voeten, en anders nijet.(1) Il est dit dans cet article ... worden voer vremde toechters gereputeert die, aen de welcke de toechtebij testament gemaeckt is, oft bij donatie gegeven is, sijn leven geduerende, ende andere dijergelijcke.

474TEXTE.

10. Een vremdt toechter oft toechtersse mach altijt geconstringeertworden tot cautie te stellen, op de minste suspicie van quaede oft onacht-saeme administratie, soo op t' stuck van brant als andere.

11. Een kint en mach de proprietijt van gedevolveerde goederen van denlanxtlevende, t' zij vaeder oft moeder, nijet vercoopen. belasten noch daer-van disponeren bij testament, ten sij met consent van den selven lanxtle-vende, die daeraen sijn erftoecht heeft.

12. Maer ingevalle sulcke vercoopingen, belastingen oft dispositien gedaensijn bij een kint hebbende den bequaemen auderdom daertoe gerequireert,ende dat het selve kint sijn vader oft moeder overleefde, die sulcke goederenin erftoecht besaten, de voornoemde vercoopingen, belastingen en disposi-tien sauden alsdan goet en van effect wesen, alhoewel de selve gemaecktwaeren sonder consent van den erftoechter oft erftoechtersse.

13. Ende in tegendeel van dijen, bij soo verre sulcken kint comptte sterven voor den erftoechter oft erftoechtersse, soo sijn sulcke contractengehauden voor nul ende van onweerden ende even eens oft sij nijet gemaeckten hadden geweest ; want de natuere van devolutie en geeft aen de kinderennijet voirders dan dat sij versekert sijn van sulcke goederen te genieten ingevalle sij den lanxtlevende van hun auders comen t'overleven; maerbij soo verre sij comen te sterven voor den lanxtlevende, soo sterft oock methun het recht van devolutie, en verdwijnt al oft het nijet geweest en was.

14. Maer aengaende den erfdom oft proprietijt, dewelke op een kintgesuccedeert is van goederen van den ierst gestorven van vaeder oft moeder,van dese proprietijt moghen sij t'alle tijden, als sij bequaemen auderdomhebben, disponeren bij testament, ende oock de selve proprietijt vercoopen,belasten en veralieneren, soo nochtans dat daerdoor egeen prejudicieen mach geschieden aen den lanxtlevende van vaederoft moeder ten regardevan de naeckte toechte die hij oft sij daerinne is hebbende [volgens het stadtsrecht] (1).

15. Ende oock, als een kint daervan disponeert bij uijtersten wille, dathet selve dan nijet en mach preteriëren sijn vader oft moeder, den lancxt-levende, maer is schuldich de selve daerinne te kennen, soo wel als d'auders

(1) Manuscrit Christiaens.

476TEXTE.

geobligeert sijn hun kinderen te kennen in hun testament oft uijterstenwille [, ten minsten in off voor haer legitime] (1).

ARTICLE SUPPLÉMENTAIRE DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.

Ende finalijck, aengaende groote en costelijcke reparatien, soo van gront-wercken aen de rivieren, verbrande off vervallen huijsen, daerover soo moetden tochtenaer en erffman accordeeren onder elckanderen op de bestemaniere dat haer mogelijck is, ende ingevalle deselve niet eens en konnenworden, soo moeten zij hun daerover addresseeren aen borgermeesters enschepenen, dewelke, naer volkomen informatie, daerop ordre stellen naerbehoiren, het zij tot lichtinge van penningen off andersints.

CAPITTEL VI (2).VAN BASTAERT KINDEREN.

1. Binnen de stadt en cuijpen van Diest mach een bastaert en natuerlijckpersoon van sijn goederen [aldaer gelegen] disponeren, bij testamentoft anderen uijttersten wille [, sonder octroij te moeten hebben], het zij hijkinderen heeft oft nijet; ende als hij nijet gedisponeert en heeft, danblijft en gaet dat goedt daer t' behoirt naer auder gewoonte, uijtwijsens hetprivilegie van Hendrick, grave van Nassau, als heere van Diest, in dato15 maij 1509 (3).En marge Siet den volgenden tweeden article.

2. Als een bastaert sterft sonder testament en sonder wettich hoir,dan verscijnt sijn goedt aen den heere [van Diest] (1).

3. Behaudelijck dat, indijen hij getrauwt zij, de lanxtlevende alsdantoecompt de haeve, ende de toechte in sijn achtergelaeten goedt [, sijn levengeduerende] (1).

(1) Manuscrit Christiaens.

(2) Chapitre XVII du manuscrit Christiaens.

(3) Archives de la ville de Diest, chartes, no 120. - Les mots placés entre crochets sont du manuscritChristiaens.

478TEXTE.

En marge :Dit is eene exceptie over den iersten article van t'derde cappittel, want het recht van den heere isstercker als de successie van man aen vrauw.

4. Een bastaert en heeft geen recht tot successie, het zij in de rechte oftin de collaterale linie.

5. Die comen uijt den struijck van bastardije, al sijn de selve wettich, enmoghen hun maeschap van wettigen bedde nijet succederen.

6 Vader en moeder van een bastaert moghen aen den selven naerlaeteneen gemodereerde alimentatie.

7. Buijten vaeder en moeder mach een ijeder, het zij van den bloede oftenijet, aen een bastaert laeten en maecken alderhande goedt, het zij meubleoft immeuble.

8. En mach een bastaert alle sijn vercregen goedt belasten, vercoopen[en wech geven] (1), cederen en transporteren, gelijck hem dat gelieft, sijnleven geduerende (2).

9. Een bastaert en heeft geen recht van naerderschap (3).

10. Een bastaert mach binnen Diest geen officie bedienen, noch oockborgermeester, scepenen oft raet wesen.

ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.

1. Gelijck een bastart aen zijn ouders niet en kan succedeeren, soo enkonnen oock d'ouders aen haer bastaerden niet succedeeren. (Art. 10.)

2. De bastaerden worden heedens daeghs maer geligitimeert per subse-quens matrimonium velper rescriptum principis. (Art. 12.)

3. Eenen bastaert gelegitimeert per subsequens matrimonium word gere-puteert even ende al off hij wettigh was gebooren. (Art. 13.)

4. Eenen bastaert en wordt niet gelegitimeert door een naervolgendehouwelijck bij soo verre dat hij gebooren is uijt die, tussen de welke geenhouwelijck conde gecontracteert worden, bij exempel uijt eenen getrouwdenen eene ongetrouwde. (Art. 14.)(1) Manuscrit Christiaens.(2) Les mots: sijn leven geduerende, manquent dans le manuserit Christiaens.(3) Cet article manque dans le manuscrit Christiaens.

480

5. Een bastaert van een edelman word gelegitimeert per subsequensmatrimonium, al ist dat de moeder een oneedele vrouwe is. (Art. 15.)

6. Eenen bastaert die gelegitimeert is per rescriptum principis succedeertaen sijn vader in allerhande goederen, oock in de leenen, als sulcx intrescriptum wordt uijtgedruckt. (Art. 16)

7. Eene vrouwe word binnen Diest gelooft op haeren eedt, te noemenden vader van haren kinde, bij so verre dat sulken vader bekent vleesche-lijck met haer gehandelt te hebben acht off negen maenden voor de geboortevan t'selve kindt. Art. 16.)

8. Maer bij soo verre sulken persoon loochent met haer te doen gehadtte hebben, en dat de vrouw sulcx niet en can bethoonen, soo moet denman sweeren bij eede, sonder eenige restrictie te gebruijcken, dat hij haerbinnen den tijde voorschreve niet en heeft bekent gehadt. (Art. 17.)

CAPITTEL VII. VAN ONBEJAERDE KINDEREN, MOMBOIRS EN OVERMOMBOIRS.

1. De twee borgermeesters van Diest sijn [oppervooghden en] over-momboirs van alle onbejaerde kinderen, vaeder oft (1) moeder [off een vantwee verloren hebbende, die noch nijet gecomen sijn tot den auderdomvan, vier en twintich jaeren compleet (2).

2. Desgelijcx sijn sij overmomboirs van alle bedruckte weduwen, sotten,simple, innocente, stommen en alle andere die [, volgens het gebruijck vandesen lande.] (3) onder momboirije behoiren te staen.

3. De borgermeesters sijn oock overtoesienders van goederen en sterf-huijsen waerinne ofte waertoe eenige absente borgers, kinderen oft anderesauden moghen gerecht sijn, en sijn schuldich, in den naem van soodanigeabsente, aldaer een curateur oft toesiender te stellen.

(1) Au lieu de oft, « ou, lisez ende, et.

(2) Les mots placés entre crochets sont du manuscrit Christiaens. - Il est écrit en marge de ce manuscritSiet het tweede Rootboeck, fol. 234 vo, alwaer een attestatie schabinael staet dat jonckmans gekomen tot vier entwintich jaeren compleet sijn mondich, en haer goet mogen vercoopen.

(3) Manuscrit Christiaens.

482TEXTE.

4. D'overmomboirs sijn gehauden oock desgelijcx een curateur te stellenover sotte, stomme en andere in den tweeden articule hierboven uitge-druckt.

5. Aengaende de weesen, die vaeder en moeder verloren hebben,daerover moeten d'overmomboirs aenstonts naer de doodt van den lest-levende van de selve auders stellen twee momboirs [van d'een en d'anderzijde] (1), oft eenen momboir ende eenen curateur, naer advenant dat zijoirdeelen van noode te wesen.

6. De momboirs alsoo gestelt en curateurs daertoe gevoecht, moeten bijeede sweiren, aen handen van d'overmomboirs, dat zij de weesen en hunnegoederen sullen regeren en administreren gelijck eijgen kinderen en eijgengoet van welcken eedt notitie moet gehauden worden in scepene register.

7. De momboirs, alsoo in eedt gestelt sijnde, moeten aenstonts d'admi-nistratie ter handt nemen, maeckende tot dijen eijnde, oft doende maecken,behoirelijcken inventaris, soo van meuble als immeuble goederen ten sterf-huijse van d'auders bevonden, en behoiren daervan ter secretarie te leverenauthenticque copie, opdat zij, ende oock de weesen selfs, hun naermaelsdaermede sauden connen behelpen, daer ende alsoo dat te pas saudemoghen comen.

8. Ende sijn de momboirs schuldich van hun bewinde jaerlijx te doen,voor d'overmomboirs, behoirelijcke rekenninghe ende bewijs, soo vanontfanck als van uijtgeef.

9. Gelijck oock gehauden sijn te doen de curateurs, de welcke ontfanckgehadt en uijtgeef gedaen hebben over de persoonen en goederen die hunaenbetrauwt sijn geworden, waervan sij oock moeten maecken staet eninventaris, en hun voirders reguleren [, op t'stuck van haer administratie,]op den voet gelijck de momboirs [doen over de weese goederen] (2).

10. Van gelijcken, sijn oock schuldich rekeninge te doen de momboirs,die bij den overleden vader oft grootvader sijn gestelt geworden voor deweesen, ten waere dat vader oft grootvader alsulcke momboirs geëxemp-teert hadden van rekeninge voor overmomboirs te moeten doen, in welckengevalle sij daertoe nijet en sijn gehauden, en volstaen mits hun regulerende

(1) Manuscrit Christiaens.

(2) Les mots placés entre crochets sont du manuscrit Christiaens.

484TEXTE.

naer den wille van vader oft grootvader (, oock op t'stuck van inventaris temoeten maecken ofte nijet) [; ten ware dat deselve momboirs hun notoi-relijck misdroegen; in welken gevalle de borgermeesters daerinne konnenen schuldig zijn te versien, naer heijsch van saeken en ten meesten voordeelvan de weesen] (1).

11. Nijemant is wettich momboir van geboorte wegen dan alleenelijckvaeder ende moeder, grootvader ende grootmoeder; moetende alle anderegestelt worden bij vaeder oft bij grootvader, en, bij faute van dijen, doorborgermeesters, als overmomboirs; dewelcke oock schuldich sijn de naestebloetvrinden van de weesen, die daertoe bequaem sijn, te prefereren vooralle anderen.

12. Den vader mach voor sijn kinderen stellen momboirs en toesienders,alleen en sonder consent van de moeder (, en mach oock t' selve doen naerhaer doodt), soo nochtans dat hij daerdoor nijet en doe eenige prejudicieaen de stadtsrechten de moeder toecomende in sijn goederen en in sijnsterfhuijs [, nogh oock in de geene haer competeerende in de goederen vande kinderen, soo lange zij minderjaerigh zijn] (2).

13. Alle de gene die bij borgermeesters, als overmomboirs, gesteltworden tot momboirs, curateurs, toesienders oft administrateurs van weesen,oft van andere die onder momboirije oft curatele behoiren te staen, zijnschuldich den selven last t'aenveerden, ende den eedt daertoe staendete doen, en moghen daertoe gedwongen en feijtelijck geëxecuteert worden,ten zij de selve redenen hadden ter zaecken van de welcke sij behoirdengeëxcuseert te worden.

14. Momboirs oft toesienders en moghen geen processen van belanckaenstellen oft vervolgen ten sij met advijs ende consent van d'overmomboirs[; en als zij het daer sonder doen, dan doen zij het op haer eijgen perijckelen costen] (2).

15. Momboirs oft toesienders en moghen geen gronden van erve, huijsen,renten oft dijergelijcke vercoopen, ten zij bij consent ende authorisatie vand'overmomboirs [, noch oock daer sonder belasten in eeniger manieren (2).(1) Les mots placés entre parenthèses ne sont pas dans le manuscrit Christiaens et, au contraire, ceux quisont placés entre crochets ne sont pas dans le manuscrit Vanzurpele.(2) Manuscrit Christiaens.

486TEXTE.

16. D'overmomboirs en moghen egeen consent oft authorisatie geven,ten sij dat hun blijcke dat soodaenighe vercoopinghe oft belastinge gansnootsaeckelijck is, het zij om schulden te betaelen die men bij de meubelennijet en can voldoen, oft om de weesen te connen stellen en brengentot eenighen geapprobeerden staet, oft wel dat het ruineuse huijsen sijn, diemen pretendeert dat vercocht sauden worden ; ende sijn borgermeestersgewoon soodaenighe requesten en versoecken oock alvorens te senden tenadvijse van de naeste vrienden, ende t' selve gesien ierst te disponeren opdat werck , [, naer behoiren] (1).

17. Als de vercoopinge oft belastinge gedaen is naer voorgaende permissieende authorisatie van borgermeesters, soo moetende momboirs de penningen,die daervan geprocedeert sijn, oock precieselijck employeren tot sulekeneijnde, gelijck dat met d'acte van d'authorisatie wordt uijtgedruckt, endesijn de momboirs ter naeste dan volgende rekeninge oock schuldich daervanpertinent bewijs te doen.

18. Momboirs oft toesienders en moghen in egeender manieren de capitae-len van afgeleijde renten tot hun nemen, maer sijn schuldich de selve binnens jaers aen te leggen op goede en suffisante panden, met kennisse en advijsvan d'overmomboirs, en oock daervan in de naeste rekeninghe bewijs doennaer behoiren.

19. Als men bevint dat minderjaerighe, gecomen sijnde tot completenauderdom van vier en twintich jaeren, noch nijet bequaem en sijn omhunne goederen t'administreren naer behoiren, dan moghen de borgemees-ters, met kennisse van scepenen, de momboirs continuëren in hunne admi-nistratie, ter tijt ende ter wijlen men sal connen oirdeelen oft soodaenighemoghen ontslagen worden uijt momboirdije, ofte nijet.

20. Die onder momboirdije sijn en moghen in recht niet staen nochontfangen worden, noch de selve en moghen aengaen eenige contracten,van wat natuere de selve sauden moghen wesen, die hun naerdeelich sijn.

21. De minderjaerige moghen binnen Diest van hunne goederen testerenals zij gecomen sijn tot den auderdom die, volgens de gemeijne rechten,wordt versoecht, te weten de jongers audt sijnde vierthien jaeren compleet,ende die dochters twelf jaeren compleet.

(1) Manuscrit Christiaens.

488TEXTE.

22. Ende finalijck, de momboirs die gestelt sijn bij vaeder oft grootvader,het zij bij testament, codicille oft andere bequaeme acte, sijn schuldich eedtte doen gelijck andere momboirs [, in handen van borgemeesters, van deweesen en haere goederen wel ende behoirlijck te regeeren, conforme denwille haers vaders off grootvaders] (1), nijettegenstaende dat den vader oftgrootvaeder hun geëxempteert hadden van inventaris te moeten maecken,oft van rekeninghe te moeten doen.

ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.

1. D'aude costuijme van Diest, van dat de jongers, gekoomen zijnde totden auderdom van achttien jaeren compleet, souden mogen hebben libreadministratie van haere goederen onder de stadt en cuijpen gelegen, is.gekomen in desuetude van over veele jaeren, en is den tijdt daertoe geëxten-deert geworden tot vier en twintigh jaeren incluijs, in voegen en restrictienals boven. (Art. 22.)

2. De weeskamer van Loven en heeft geen gesach over de weesen binnende stadt off cuijpen van Diest geseeten, noch oock over haere goederen, alsoode stadt van Diest egeen ressort en is van de stadt van Loven ; en als som-wijlen eenige onervaeren luijden haer recours genoomen hadden naer dievan Loven, buijten kennisse van de borgemeesters van Diest, soo en isevenwel noijt gepareert geworden aen haer beschrijffbrieven, maer daer-tegens altijt gerescribeert geworden van wegens de stadt, met sulken effect,dat zij sulken mensche renvoijeeren naer Diest, gelijck ick dat te meermaelgesien en ondervonden hebbe.

(1) Manuscrit Christiaens.

490COUTUMES DE LA VILLE DE DIETS.TEXTE.

CAPITTEL VIII. AENGAENDE DE GELOFTE ALS ZAECKWAUDE. (1)

1. Men bevint in scepene register van Diest [en in andere bescheedender selve stadt] (2) dat de gelofte als zaeckwaude van over drij hondert jaerenint' gebruijck is geweest; en dese gelofte is van sulcke vremde nature,[binnen de voorschreve stadt en haere cuijpen,] (2) dat daer nijet een costumeint' lant en is, waerinne haer s'gelijcx te vinden is ; tot haer verstant dienende twee volgende extracten.

2. Extract uijt het 2e Rootboeck der stad Diest, waerinne folio 160 staet alsvolcht:Certificatie van de stadt van Diest van de natuere en verbant alszaeckwaude binnen Diest.Allen den ghenen die dese onse opene lettren sullen sien oft hoiren lesen,borgemeesters, scepenen ende raidt der stadt Diest, saluijt ende alle vrint-schap. Doen te weten dat, na de oude coustumen, observantien ende rechtendeser stadt Diest, soe wie voere schoutet ende scepenen deser stadt Diestdoet eenige geloefte als zaickwaude, in wat zaken het ware, dat die ghenesulcke geloefte doende, daermede verobligeert zijn persoen ende alle sijngoeden, haeffelijcke en erffelijcke, die hij ten tijde doende de voirscrevengeloefte heeft, ende oijck die hij namaels vercrijcht, bij wat titule oft actiedat het zij, binnen vrijdichijt deser stadt van Diest gelegen: allet welckealnoch dagelijcks alhier tot Diest onverbrekelijck sonder eenich tegenseggenwordt geüseert ende geobserveert. Ende des t'oirconden hebben wij dervoirscreven stadt Diest zegel ter saken hierop doen drucken, op den ijen dachdecembris, anno xve xxxvj.APPENDIX.Daerbij vuegende, dat die gene den welcken die voerscreven geloefte voor(1) V., au sujet de ce mot, la note 1, p. 367.(2) Manuscrit Christiaens.

492 COUTUMES DE LA VILLE DE DIEST.TEXTE.

eenige rente als zaeckwaude gedaen is, ende bij gebreke van betaelingegeoirsaeckt daerom te procederen, moet t'selve doen reëlijck bij voergaendeclachte, doende die conde aen die partije alsulcken gront als zaeckwaudeverobligeert besittende, gelijck in ander bekentenissen van renten, daervoereenen specialen pandt verobligeert staet, men is gewoonlijck te procederen.Ander extract uijt het voormelde Rootboeck, waerinne folio 280 vste et seq.staet als volcht:Rescriptum aen den raede van Brabant aengaende die nature van alszaeckwoude.Edele, wijse ende zeer voersienige heeren. Oversien hebbende die suppli-catie in uwer eerweerden rade van Brabant van weghen Lembrecht deDouwen, onsen ingesetene, gepresenteert, seggen in den ijersten: waer-achtich te zijn dat alhier voer ons ende onsen schoutet bij den kinderenVrancken is sekere clachte gedaen ter zaeeken van negen carolus guldenserffelijck verloopen van diversche jaeren, den selven oft hunnen momboirenbij wijlen Wilhem Elincx, als zaeckwoude bekent, daeraf nae d'ierste clachte isdie conde gedaen aen Lembrecht de Douwen voorscreven, Peeteren Verberchtende Aerden Minten Aertssone, als respective possesseurs, van den grondenvan erven ende erffelijcke renten onder het restrict van Diest gelegen, dewelcke den voorscreven Willem Elincx voer ende nae de bekentenisse vander voorscreven rente van negen carolus guldens hadde bij wettighen titulegepossesseert, daeraf dat eenige van de beclaechde voorscreven, insiendedie gelegenthijt van der saecken, en hebben hem daertegens nijet willenopponeren, maer in actis geallegeert hen bereet te sijn te vuegen nae ratemet den anderen ; hebbende die voorscreven Lembrecht geallegeert totdiversche reijsen te verwachten besloten brieven van den hove ; die welckewij ten lesten met der supplicatie des voorscreven Lembrechts ontfangenhebbende, ende ons vuegende nae den inhaut van den selven, geven vooradvijs (onder correctie nochtans van uwer Eerweerde): die clachte met dieconde wel gedaen te sijn aen die voorscreven partijen, mitz der geloefte alszaeckwoude bij den voorscreven Wilhem Elincx gedaen, mitz welckergeloefte met de clausule als zaeckwoude, allen desselfs Willems goedengeaffecteert sijn, die welcke die claeger can doceren den selven Wilhem ten

494TEXTE.

tijde van der gelofte van negen karolus guldens erffelijck, ende oock daernaegecompeteert te hebben, sulcx dat daertegen egeen prescriptie en valt vandertich oft meer jaeren, ende al waert oock dat die selve erffelijeke goedenofte renten tot diverse reijsen vertiert of verhandelt waeren, den coopersoft cooper hen actie van garantschap tegen den vercooper gereserveert,gelijck geobserveert wordt in andere verswegen chijnsen oft lasten ; endedit al achtervolgens der costuijme over v, thien, xx, xxx, xl, l, lx,lxx jaeren, jae over alle menschen memorie alhier geobserveert, vredelijcken sonder contradictie van welcken contracten als zaeckwoude over dieduijsent en meer bevint men in onse registren gepasseert, oijck nae luijt dercertificatie en attestatie in scepen prothocol voor een wettighe observantiegeïnsereert, gelijck hier is de verbo ad verbum volgende. Mits allen denwelcken dunckt ons, dat Mijn Heeren te vollen geïnformeert sijn aengaendedie natuere van der geloefte als zaeckwoude. Uijt Diest, den iiijen decem-ber 1595.De bovenstaende twee extracten bij mij ondergescreven pensionarisgetrocken uit het 2e Rootboeck der selver stadt, sijn daermede accorderende.G.-J. Vanzurpele, 1696.

3. De gelofte als zaeckwaude wordt gedaen voor scauthet en scepenen,ten registre, op dese maniere:A. promisit, als zaeckwaude, ten behoeve van B., vijftich guldens s'jaers,te vallen jaerlijcks op datum deser, inde primus terminus cedet 13e au-gusti l697, cum consensu dequitandi omni tempore met duijsent guldens, enmet verloop naer rate des tijts. Actum 15 augusti 1696 (1).

4. Oft oock op dese maniere: A. promisit et assignavit aen B. vijftichguldens s'jaers op het huijs genaempt N., staende alhier op de groote merckt,regenotende N. et N. utrobique, ende voirts als zaeckwaude, jaerlijcx tevallen op datum deser, unde primus terminus cedet 15a augusti 1697, cumconsensu dequitandi omni tem pore met duijsent guldens eens, ende metbet verloop naer rate des tijts. Actum 13e augusti 1696 (1).

5. De gelofte als zaeckwaude gedaen articulo tertio is generael, ende sijnalle de panden van den gelovere, die hij dan heeft [onder Diest] (2), ende naer-

(1) Le manuscrit Christiaens, rédigé plus tard, donne la date du 23 janvier 1705.

(2) Manuscrit Christiaens.

496TEXTE.

maels noch vercrijcht, verbonden als pant voor de selve rente, soo lange totdat sij gedequiteert oft afgeleijt wordt.

6. Ende moet A., bij gebreke van jaerlijxe betaelinge, willende tengronde clagen, alle soedanighe panden uijtwinnen aleer hij den gelover alsvan zaeckwaude, oft sijne erffgenamen, daervoor personelijck mach aenspre-ken tot restitutie van t' capitael, oft om t' selve andermael te bepanden opgoede suffisante panden buijten Diest ende haer cuijpen gelegen, vooralsulcken somme als den rentheffer te cort heeft aen sijn capitael ; sijnde ditte verstaen als den originelen gelover noch saude int' leven sijn.

7. Maer als d'evictie gedaen wort naer sijne doodt, tot last van sijn erfge-namen, [uijt crachte van saeckwaude,] (1) soo moghen de selve de cour-tresse wettelijck assigneren op panden onder Diest. soo sij die hebben uijtanderen hoofde als van den gelovere, oft wel op panden buijten limieten vanDiest gelegen (2).S. Met de gelofte als zaeckwaude gedaen articulo quarto staet den ierstgenoemden pant voor principalen pant, ende voirts alle ongenoemde grondengelegen onder Diest voor onderpanden ; ende moet den rentier, willendeten gronde clagen, den genoemden pant ierst uijtwinnen, en dan daernaerd'andere goederen, alles op den voet gelijck dat hieronder in t' cappittel vanevictien sal geseijt worden.

9. Den rentmeester van saeckwaude mach, nijettegenstaende den inhautvan de voorgaende articulen, sijn verloopen oock t'alle tijden heijschen envervolgen actione personali op den originelen gelover, oft op sijn erfgenamen,tot 29 jaer incluz (3).

10. Met de gelofte als zaeckwaude gedaen voor scauthet en schepenen vanDiest worden geaffecteert [ende verbonden] alle huijsen [, reële renten] engronden van erve gelegen binnen de selve stadt en cuijpen van dijen, het zijdiegelegen sijn onder den hooghen heer oft onder andere subalterne hoven [en is sulcx alsoo van alle aude tijden gebruijckt en verstaen geweest] (4).

(1) Manuscrit Christiaens.

(2) Le manuscrit Christiaens dit Buijten de cuijpen van Diest gelegen; en zijn zij daertoe gehouden uijtcrachte van de personeele obligatie des geloovers, waervan zij erffgenaem zijn.

(3) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens Den rentheffer van zaeckwoude en is nietgeobligeert van te moeten ageeren actione reali, om te coomen tot betaelinge van zijn verloopen, maer hijmagh deselve altijt vervolgen actione personali, tot negen en twintigh jaeren incluijs.

(4) Ce qui est placé entre crochets est du manuscrit Christiaens.

498

11. Maer met de gelofte als zaeckwaude gedaen voor meijer en laeten vande bancke van Tongerlo binnen Diest, en worden maer geaffecteert diehuijsen en gronden van erve chijnsroerich sijnde onder den selven laet-hove, oock subalterne aent' gericht van Diest (1) [, gelijck daeraen ooksubalterne sijn den laethoff van der Ponten, den laethoff van Zurpele off vanRoost, den laethoff van Meijnder-hove, met meer anderen, voor soo veel zijgelegen sijn onder stadt en cuijpe van Diest] (1).

12. Soodat sulcke gelofte gedaen voor scauthet en scepenen oockaffecteert de gronden onder den laethof van Tongerlo gelegen (3); welckenlaethoff in voorgaende eeuwen gesproten is uijt de heeren van Diest, bijscheijdinge en deijlinge gecomen aen susters oft broeders, gelijck dat blijcktende te lesen is in wettighe bescheeden berustende onder d'archieven vanDiest, de anno 1449, 15 novembris, bij mij gesien ende gelesen [; in sulkervuegen dat, door de geloefte als zaeckwoude gedaen voor het gerichtevan Diest, generalijck verbonden worden alle die goederen van dengelover, het zij deselve gelegen zijn onder den hoogen heer off onderandere subalterne hooven; wes niet en gebeurt door de geloefte gedaenvoor andere subalterne, ende namentlijck niet voor den laethoff vanTongerlo] (4).

13. Dat autem soedaenige gelofte gedaen voort' gericht van Diest oock vanaile aude tijden heeft geaffecteert gehadt de gronden gelegen onder den hofvan Tongerlo, blijckt en staet uijtgedruckt in Registro cartharum der voor-screven stadt, waerinne in actis raeckende den abt van Tongerlo, de annoDomini xiiije xlj, penultima mensis octobris, staet het naervolgende: Maerwat geloften die gedaen sijn voor scauthet ende scepenen, die slaen aen allendie goede die binnen Diest gelegen sijn, het sij onder den abt oft onder anderenlaethove, dierre vele is binnen Diest, ende dat men dat van oude tijden alsogecostumeert heeft voor recht.De bovenstaende gevirguleerde linien, beginnende met de woorden muerwat geloften, accorderen met het Registrum cartharum berustende onderd'archiven van Diest. Ita est, G.-J. VANZURPELE, 1696.

(1) Le manuscrit Christiaens dit: voor het gerichte van Diest.

(2) Ce qui est placé entre crochets est du manuscrit Christiaens.

(3) Ce qui suit, jusqu'au mot gelesen, manque dans le manuscrit Christiaens.

(4) Manuscrit Christiaens.

500TEXTE.

14. Zijnde sulcx oock bij vonnisse van schepenen van Diest naermaelegeconfirmeert geworden, ende naementlijck tusschen heer Aert Cremers,priester en canonicq van Sint-Sulpitius kercke, ende Maria Vanden Hove,met het welck verstaen was, dat de zaeckwaude, voor scepenen gedaen, haeroock extendeerde tot het huijs, d'welck de selve Maria was besittende onderden laethof van Tongerlo (1).

15. Staende te noteren, dat den prelaet van Tongerlo, van dijen tijde, devoornoemde Maria Vanden Hove heeft doen appelleren van t'selve vonnis,ende dat hij daernaer oock den voorscreven heer Aert Cremers soo verreheeft weten t'induceren dat hij heeft afgestaen van sijn actie, ende gecondes-cendeert heeft in de conclusie genomen in t'appel tot sijnen laste, uijtwijsensd'acte notariael daervan, sijnde geregistreert in het tweede Rootboeck vanDiest, foliis 115 et 116, gemaeckt en gepasseert binnen het Godts-Huijse vanTongerlo, voor den notaris Wal. Ancelmi en sekere getuijgen, in dato den17 julii 1528 ; hebbende den prelaet, ter zaecken van dese desisteringe aenden voorscreven Aert Cremers opgeleijt ende betaelt alle de costen endeboursementen die den selven in dat proces hadde onderstaen, uijtwijsenshet extract hiernaer volgende (2):Extract uijt het tweede Rootboeck der stadt van Diest, alwaer folio 116verso staet als volcht:Op ten twintichsten dach martii xvc xxxj, stilo leodiensi, is gecompa-reert voor scauthet en scepenen van Diest, in scepene kamer, heer Aert(1) La dernière partie de cet article est ainsi formulée dans le manuscrit Christiaens, art. 16. In confor-miteijt van welke voorschreve resolutie, soo is bij schoutet en schepenen van Diest, in t'jaer 1527 gewesenvoor recht, in judicio contradictorio, dat de geloefte van zaeckwoude, gedaen voor schout en schepenenvan Diest, haer oock extendeert tot de huijsen gelegen onder den laethoff van Tongerlo, in causa ArnoldiCremers, sacerdotis et canonici sancti Sulpitii, contra Mariam Vanden Hove, relictam Godefridi deStrirode.(2) Cet article est formulé dans le manuscrit Christiaens d'une manière tout à fait générale et en ces termes:Het is wel waer dat de prelaten van Tongerlo te meermael getracht ende gewerckt hebben, ten eijnde dat degeloefte van zaeckwoude gedaen voor schoutet en schepenen van Diest niet en souden affecteeren de grondenonder zijnen hoff gelegen ; het is oock all waer, dat als zij daertoe niet en hebben connen geraeken, dat zijalsdan soo vermeeten zijn geweest van de wethouderen van Diest te willen induceeren, opdat zij soudengedoogen, dat de generale obligatien gedaen voor meijer en lathen van Tongerlo oock souden stadt grijpenover de goederen onder den hoogen heer gelegen; doch sulcken versoeck is affgeslagen als extravagant enonbillick. gelijck dat te sien is in Registro chartarum der stadt van Diest, folio 275 verso, alwaer bijsehepenen en raed aen den prelaet daerover, naer het voorschreven affslagen, voor resolutie is gegeven hetnaervolgende.502Cremers, priester ende canonick van Sinte-Plissis kercke alhier, ende heeftaldaer, wel beraeden ende bedacht, sijns goedtsmoetswille, onbedwongenvan ijemanden, uijt sijns selfs wetenthijt, vercleert ende gedeclareert, dathij de renonciatie ende verthienisse, daeraf geruert wordt in de acten boven,gecopieert, gedaen heeft, ter begeerte ende vervolge mijns heeren desprelaets van Tongerlo onlancx overleden, ende dat deselve prelaet hem, heerAerden, betaelt ende opgeleet heeft alle die costen die hij, heer Aert, indien rade van Brabant tegen meester Jan Vanden Hove, in den, naeme vansijnder suster, gedaen ende geleden hadde, ende dat de prelaet nu sijndede voorgecopieerde acten gelost hadde ofte doen lossen op sijnen coste.Actum ut supra.Het voorscreven extract, bij mij getrocken uijt het voornoempt Rootboeck,is daermede accorderende. Ita est. G.-J. Vanzurpele, 1696.

16. Uijt dit verclaeren moet men besluijten, dat met soodanighe desiste-ringe van een particulier persoon geen prejudicie gedaen is geweest aen dejurisdictie van den heer van Diest, noch oock gedaen en heeft connen wordenper talem agendi modum, gelijck dat oock verstaen is geworden doorscepenen van Diest, op den 2en december 1536, volgens d'acte van certificatiehierboven uijtgetrocken, ende oock noch iteratievelijck daernaer, op den4en december 1595, relaes tot die acten uijtgedruckt articulo 2°, waerinneblijckt dat scepenen van Diest altijt daernaer voor recht en costume hebbengebruijckt ende gehauden, dat sulcke gelofte affecteert alle de goederenonder de cuijpen van Diest gelegen, sonder eenige distinctie te maecken,hebbende den raedt van Brabant, dijer voorscreven tijt, tusschen Maria Van-den Hove en heere Aert Cremers, 1° febr. 1530, maer recht gedaen op denvoet ende naer teneur van d'acte van desisteringhe, ende hebbende, uijtcrachte van dijen, aen d'appellante aengewesen haer conclusie, daerdoor enhebben sij geen alteratie connen doen aen den heere noch aen sijn jurisdictiedie hij binnen sijn vrije stadt is hebbende, gelijck dat alles oock in voor-gaende eeuwe geannotteert is geworden in t' selve Rootboeck, folio 115 verso,in margine, met d'eijgen handt van Theoderico de Gorichem, secretarisvan Diest.

17. Om nu te verstaen de vremde natuere en terrible uijtwerckinge van degelofte als zaeckwaude, soo dient genoteert te worden dat dese zaeckwaudevan soodaenighe cracht is, dat eenen cooper van huijsen oft van gronden van504TEXTE.erve, [oft van reële renten,] (1)binnen Diest, noijnt in sijn leven meteffect (2) mach seggen dat sulcke gecochte huijsen oft gronden van erve hemlos en liber toebehoiren, gemerckt dat zij [buijten zijn weten] (1) connen vasten geaffecteert wesen aen een obligatie van zaeckwaude, die hondert ofttwee hondert jaeren te vorens daerop is geloeft geweest, en tegens welckezaeckwaude geen prescriptie can opereren.

18. Bij exempel: A. en sijn broeder deijlen desen dach wettelijck, voorborgermeesters en scepenen (3) van Diest, de goederen hun achtergelaetendoor hun auders. A., sijn kintsgedeelte nu hebbende, doet op morgen eengelofte als zaeckwaude voor scepenen (4) der selve stadt, op den voet hier-boven uijtgedruckt articulo 3°, ende sulcx ter zaecken van een rente vanvijftich guldens s'jaers ; soo langhe als A., en, naer sijn doot, sijn kinderen enkintskinderen, en soo voirts, dese rente betaelen, en valt daer geen questievan evictie; maer soo haest als de betaelinghe compt te gebreken, al wasthondert oft twee hondert jaeren daernaer, ende dat dan d'erfgenaemen vanden originelen rentheffer, oft die hun actie hebben, connen aenweijsen inscepene register de goederen onder Diest gelegen, dewelcke aen den origi-nelen gelover van zaeckwaude bij de voornoemde deijlinghe sijn gevallen,daechs voor die gelofte, soo moghen zij dese goederen evinceren,nijettegenstaende dat sij, middeler tijt, thien, twintich, jae dertichmael vand'eene handt gecomen waeren in d'andere, hetzij bij successie oft anderenwech van alienatie, sonder dat ijemant sich mach oft kan behelpen meteenige prescriptie, alsoo dese in recht nijet en can opereren tegens eenman die nijet en heeft moghen oft connen sijn panden evinceren, om dies-wille dat hij van tijde tot tijde over den interest betaelt is geworden vandie dewelcke sulcx schuldich waeren te doene ; ende ingevalle van evictie,soo en staet aen sulcke coopers en achtercoopers maer open d'actie vangarand, uijtwijsens het rescriptum aen den raede van Brabant gedaen,ende hierboven uijtgedruckt articulo 2°, folio 492.

19. En daerom, soo lange dit werck van zaeckwaude in gebruijck salwesen voor het toecomende, soo saude den persoon, die sijn penningen ter

(1) Manuscrit Christiaens.

(2) Au lieu de : met effect, le manuscrit Christiaens dit: met een vaste verseekeringe.

(3) Au lieu de: voor borgemeesters en schepenen, le manuscrit Christiaens dit : voor wethouderen.

(4) Au lieu de : voor schepenen, le manuscrit Christiaens dit: voor schoutet en schepenen.

506TEXTE.

rente wilt uijtsetten onder gelofte van zaeckwaude, oock ten selven tijdeconnen afheijschen van den rentgelder behoirlijcke specificatie van degronden van erve, die hij dijer tijt onder Diest met vollen recht is besit-tende, doende daervan oock maecken notitie ten registre, opdat hij en sijnenaercomelinghen hun daervan in toecomende tijden sauden connen dienen,alhoewel men tot hiertoe dat nijet en heeft gebruijckt gehadt: des eenenraedt is tot precautie.

20 (1). De gelofte als zaeckwaude mach oock gedaen ende ten registreaengenomen en gestelt worden, alhoewel den persoon, die sulcke gelofte isdoende, geen erfgoederen onder Diest en heeft, gemerckt dat dese gelofteaffecteert den persoon en sijn haeve, soo wel als de goederen die hij onderDiest noch saude connen becomen.21. Ende finaelijck, hoe vremdt en detestabel dit gebruijck van zaeck-waude mach sijn, evenwel soo saude men daertegens connen voorsien, inmaterie van coop, bij wege van brieven van purge, tegens alle ende ijederdie eenich recht van zaeckwaude op de vercochte goederen sauden willenoft connen pretenderen, om alsoo bij dijen middel te connen seggen, datmen vrij meester is van sijn goet, alhoewel men oock tot hiertoe nijet enheeft bevonden dat den wech van purge dese materie is gebruijcktgeweest.

ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.

1. Want all ist soo, dat de laethen van Tongerlo bij puere usurpatiegecomen sijn in possessie van de generale personeele procedure overpersoonen woonende in huijsen dewelcke chijnsroerigh zijn onder dijen

(1) Les art. 20 à 28 inclusivement du manuscrit Christiaens sont une dissertation purement historique surla nature du banc de Tongerloo, ayant pour but de défendre la haute juridiction de la ville de Diest contre lesusurpations sur ce banc, et se terminent par la conclusion : que les seigneurs de Diest ne devraient plusnommer, dans l'administration de la ville, des drossards, des écoutètes, ni des bourgmestres ou échevins, quiserviraient effectivement comme mayeurs, tenanciers ou secrétaires de la cour de Tongerloo. Le 28e article sembleprouver à l'évidence que Vanzurpele est aussi l'auteur du manuscrit Christiaens, vu qu'en parlant de ces usur-pations, l'auteur y voit la haute juridiction minée et menacée dans son essence: gelijck ick dat soo meenigmael heb voorseijt int collegie, " comme je l'ai si souvent prédit en collége. " Il résulte de ces passages,comme de certains autres, que le manuscrit Christiaens contient des détails qu'on ne voulait pas communiquerau public et qui ont été, par conséquent, supprimés dans le manuscrit de l'hôtel de ville.

508TEXTE.

laethoff, en dat de exceptien declinatoir, daerover aengestelt voor scepenenvan Diest, oock al worden aengenoomen, tot seer groote prejuditie van dehoogejurisdictie, dewelke door negligentie van den heer off van zijn officiersop dat stuck versuijmt en verlooren is geloopen, nogthans soo en kan allendat geen exclusie off alteratie geeven aen de cracht van de generaeleobligatie gedaen voor het gericht van Diest. (Art. 13.)

2. Gemerckt dat het contrarie van dijen van alle oude tijden int gebruijckis geweest, en oock alsoo bij vonnissen is verstaen geweest, gelijck hierondersal aengeweesen worden. (Art. 14.)

3. Ende dient ten deesen wel besonderlijck genoteert te worden op deesepersoneele obligatie, dat al ist soo [dat] hierboven, art. 2°, met den appendixaldaer uijtgedruckt, wordt geseijt dat niemand, bij gebreeke van betaelingewillende procedeeren, het selven souden moeten doen reëlijck bij voorgaendeclachte, dat (inquam) daerdoor niet en word uijtgeslooten de personeeleprocedure, waervan hierboven art. 9°; maer bij den selven appendix wordalleenlijck aengewesen dat men, willende procedeeren bij evictie, het selveschuldig is te doene op de maniere gelijck men dat gewoon is van doene opde panden de welke specialijck verbonden zijn voor eene rente maer daer-door en word geen alteratie gedaen aen de personeele actie, de welke altijtmagh aengestelt worden op den voet hierboven uijtgedruckt artle 6°, 7°et 9°. (Art. 33.)

4. En als het selve reëlijck soude moeten gebeuren, soo soude immers tevergeeffs aengenoomen worden de geloefte van die, de welke geen reëlegoederen en hebben ; aengesien dat in sulken gevalle geenen wech en soudeopen staen voor den rentheffer van zaeckwaude, als bij zijne personeeleactie niet en soude mogen inspannen ; wes strijdt tegens alle recht, enwaerover goet remarcq dient genoomen te worden, alsoo ick te meermaelbevonden hebbe, dat selffs eenige practisijnen van gevoelen waeren, datdoor den voorgemelden appendix uijtgeslooten was de personeele actie, alsde reële voltrocken was t'welck nogthans directelijck strijdt tegens deware nature van zaeckwoude, genoegsaem geëxpliceert door de wethouderenvan Diest, in haere attestatie hierboven staende sub art. 2°. (Art. 34.)

510TEXTE.

CAPITTEL IX (1). MANIERE VAN PROCEDEREN VOOR SCAUTHET EN SCEPENEN VAN DIEST.

1. De personele en mixte actien (2) worden aengestelt op schepenenrollen, oft bij proces communicatoir [, met permissie van schepenen] (3);de reële worden aengestelt ter clachtboeck, behoirende aen den scauthet vanDiest.

2. De rollen van scepenen sijn vierdehande, te weten : de maendaechscherolle, de donderdaechsche rolle, de criminele rolle ende die rolle vansaecken den scauthet aengaende nomine officii.

3. Op de maendaechsche rolle procederen borgers tegen borgers, endeingesetene tegens ingesetenen [, en oock allerhande ingeseetenen, tzijwerelijcke off geestelijcke, tegens de borgers off andere vaste ingesetenen] (3).

4. Op de donderdaechsche rolle procederen ingesetene tegens afgesetene,bij middel van arrest [, ad fundandam jurisdictionem] (3), ende afgesetenetegens ingesetene, in allerhande saecken (4).

5. De criminele rolle raeckt primario den drossaert van Diest, over saeckendie hij nomine officii moet aenstellen [voor schepenen] (3), en daervan wordtgesproken hieronder titulo Van criminele saecken en procedueren (5).

6. Op de scauthets rolle worden aengestelt alle actien hem competerende[nomine officii] over excessen begaen tegens de politiecque wetten en ordon-nantien deser stadt, en tegens placcaten sijn officie raeekende (6).

7. Boven de voornoemde vier rollen, die eijgentlijck genoempt wordenscepene rollen, is daer noch den rolle van borgermeesters, op de welckeaengestelt worden alle actien concernerende stadts accijsen, huijshuerenbodeloon en andere dijergelijcke (7).

(1) Chapitre III du manuscrit Christiaen .

(2) Le manuscrit Christiaens dit seulement De personeele actien.

(3) Manuscrit Christiaens.

(4) Au lieu de in allerhande saecken, le manuscrit Christiaens dit : als de saecke het vereijscht.

(5) Titre XIV.

(6) Au lieu de: en tegens placcaten, etc., le manuscrit Christiaens dit: en tegens allerhande statuten,waerover d'executie toestaet aen zijn officie.

(7) Au lieu de: en andere dijergelijcke, le manuscrit Christiaens dit: en anderen van cleijnen insighte.

512TEXTE.

8. Die piertsmeesters (1) hebben hun rolle en judicature boven op depiertse (2).

9. De laeten van Tongerlo haudenhun rolle [, door hunnen secretaris,] (3)en geven hun vonnissen in de refuge van de selve abdije binnen dese stadt.

10. De scepenen van Caggevinne hauden hun rolle en geven hunne von-nissen in alle civile saecken (4) in de groote halle deser stadt, ter plaetse hundaer aengewesen door de magistraet van Diest [, ten versoecke van dendrossard in den naem van den heere] (3), mitsgaders oock in criminele saecken(over persoonen die onder Caggevinne sijn gevangen geworden) (5).

11. Commuuicatoire processen worden aengestelt bij requeste, waerinnegestelt is de conclusie, ende worden dan voirts geïnstrueert bij rescriptie,waerinne oock gestelt is de contrarie conclusie, en dan voirts bij replicque,duplicque, triplicque, quadruplicque, quintuplicque, sextuplique, ingevalledat op de duplique oft quadruplique noch geen vonnis kan gegeven worden,het zij ten thoon oft ten definitieven (6).

12. Als een proces communicatoir geïnstrueert tot dupliecque, tot qua-drupliecque oft tot sextuplique incluz, en dan daerop de saecke gewesenwordt ten thoon, soo wordt daerinne voirts gescreven en geprocedeert gelijckin andere saecken loopende ter rolle, waervan hieronder wordt gesproken.

13. Ter rolle van schepenen en van borgermeesters procedeert menverbaelijck en oock bij gescrifte. (7).

14. In verbael processen wordt den heijsch oft actie ter rolle aengestelt

(1) Au lieu de : die piertsmeesters, le manuscrit Christiaens dit: die deekens van de piertse.

(2) Le manuscrit Christiaens ajoute: alst de saecke verheijscht.

(3) Manuscrit Christiaens.

(4) Les mots: in alle civile saecken, manquent dans le manuscrit Christiaens.

(5) Ce qui est placé entre parenthèses manque dans le manuscrit Christiaens.

(6) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens : Communicatoire processen worden metpermissie aengestelt, bij requeste, waerinne genarreert wordt de gelegentheijdt van de saeke, ende waerinnewordt uijtgedruckt de conclusie, naer advenant den cas verheijscht; waertegens gedient wordt van rescriptie,ende waerinne genoomen wordt contrarie conclusie; ende dan soo wordt deselve saeke voorts geïnstrueert bijreplicque, duplicque, triplicque, quadruplicque, quintuplicque, sextuplicque, emmers als op de duplijcq offquadruplijcq wordt openinge gegeven om nieuwe feijten, bij partijen geallegueert, off om andere reedenen.

(7) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens: Ter rolle van schepenen van Diest, ende op alleandere rollen, aldaer procedeert men verbalijck en oock bij geschrifte,somtijds oock op de borgemeesters rollen,alhoewel het andersints behoort, dat alle saeken aldaer verbaelijck bedongen ende sommierlijck beslightworden.

514TEXTE.

op dese maniere, naerdat den gedaeghde daertoe is gedaecht geweest (1):A petit betaelinge van vijftich guldens ter zaecken van restant van huijs-huere, off van geleent gelt ,] daertoe concluderende [salvo justo] (2),offerens etc., cum expensis.

15. Ingevalle de gedaechde ter ierste rolle nijet en compareert, soo wordthij dan andermael gedaecht tegens d'ierste aenstaende rolle, die gehaudenwordt acht daghen daernaer.

16. Alswanneer A in persoon oft door procureur laet stellen desentermijn A versoeckt voirts recht (3).

17. En bij soo verre dan, ten tijde van de tweede rolle, den gedaechdenoch nijet gecompareert en is, soo wort daer geappointeert: Fiant dierelaesen van dienaers et verificatio.

18. De relaesen van de voornoemde twee dagementen, door de dienaersgedaen ende ter rolle aengeteeckent sijnde, ende naerdijen den aenleggeresijnen heijsch heeft geverificeert gehadt [voor schepenen off borgemeesters]bij sijnen eede [, off bij anderen wettelijcken oft bequaemen thoon ] dat dengedaechde de geheijste somme [off pretentie] aen hem aenleggere waerlijcken deuchdelijck rest ende ten achteren is, soo wordt den gedaechde gecon-demneert den voorscreven heijsch te betaelen, cum expensis, ende wordenter rolle desaengaende maer naecktelijck gestelt dese woorden Evictus reus[ waeruijt ter secretarije word opgestelt een acte in forma ordinaria vanaudts geobserveert geweest] (4).

19. Maer bij son verre den gedaeghde ten iersten oft tweeden roldachcompt in oppositie, ende verbalijck nempt contrarie conclusie, contenderendeten eijnde dat den aenleggere om alsulcke somme van hem gedaeghde tewillen betaelt hebben, sal verclaert worden nijet gefundeert noch ontfanck-baer, cum expensis, alsdan soo wordt verbaelijck voirts geprocedeert totdatde saeck in staet is om bij vonnisse getermineert te worden.20. Scripto dient men ter rolle op dese maniere A dient aenspraecke

(1) Le commencement de l'art. 14 est ainsi conçu dans le manuscrit Christiaens: Als men sijn saeke terrolle wilt doen aenstellen verbalijck, soo moet men partije adverse doen daegen door eenen dienaer, endedaernaer, ten daege dienende, sijnen heijsch ter rolle doen dicteeren door eenen procureur bij schepenengeadmitteert, op deese maniere : A, etc.

(2) Manuscrit Christiaens.

(3) Les articles 15. et n'en font qu'un seul dans le manuscrit Christiaens.

(4) Les mots placés entre crochets sont du manuscrit Christiaens.

516TEXTE.

ende conclusie scripto, doende ende concluderende als in de selve, versoec-kende antwoorde (1).

21. Den gedaeghde daeraen voldoende, laet stellen ter rolle het naervol-gende : den gedaeghde dient van antwoorde scripto, doende en concluderendeals in de selve, versoeckende replique ende wordt soo voirts van tijde tottijde ter rolle geprocedeert en aengeteeckent allen t'gene daer scripto comptingedient te worden, soo van replique, duplicque, tripliecq, quadrupliecq,quintuplique en sextupliecque, (2) en oock noch voirders, bij soo verre desaecke daertoe gedisponeert is.

22. De saeck alsoo bij dupliecque, quadrupliecque oft sextupliecque (3)gebracht sijnde in staet van weijsen, soo wordt daervan gemaeckt den inven-taris van alle scrifturen en besceeden daerbij [off daer sonder] (4) overge-geven den welcken behoirlijck geteeckent sijnde door de procureurs vanweder zijden, soo wordt het proces door den secretaris in zaecke voorge-draegen aen borgermeesters en schepenen (5), bij soo verre zij staet tot hunnekennisse.

23. De welcke dan, ten minsten sterck wesende over de hellicht vant' [geheele] collegie , ten nombre van vijf, ses, seven, acht off negen,termineren de saecke, naer volcomen lecture, met hun vonnisse, het zij defi-nitief oft interlocutoir, alvorens daertoe gemaent sijnde door den heerescauthet van Diest, [off in sijn absentie door den autsten van de weth, daerpresent zijnde, gaende den borgemeester altijd voor een scepene, al wasdesen auder in den eede]; ende ingevalle sij swaericheijt in saecke bevinden,soo senden sij het proces ten advies van neutrale rechtsgeleerde; d'welckadvies gecomen sijnde, soo wordt het selve door den secretaris in zaeekevoorgehauden aen t'collegie [, ten nombre als boven]. en door hem gevraechtoft sij het selve voor vonnis hauden ofte nijet. Staende [ten desen besonder-lijck te noteren dat de schepenen van Diest noijnt schuldich sijn geweest hundaeraen te moeten hauden, maer moghen [daerbij blijven], daer af en aen

(1) Au lieu de : versoeckende antwoorde, le manuscrit Christiaens dit versoeckende dat die gedaechdedaertegens sal hebben te contesteeren ende te verantwoorden.(Au lieu de ce qui suit, le manuscrit Christiaens dit: en octuplijcq, met de stucken daer annex.

(3) Le manuscrit Christiaens dit: sextupliecque off octuplijcq.

(4) Manuscrit Christiaens.

(5) Au lieu de ce qui suit, le manuscrit Christiaens dit: daertoe expresselijck geroepen zijnde per ordre vanborgemeesters off van den president schepen, aen wie de macht van convocatie oock toecompt op die materie.

518TEXTE.

doen, naerdat sij sulcx sauden vinden te behoiren [, alsoo sulke advijsenmaer gehaelt en worden voor instructie] (1).

24. Als de saecke bij vonnis interlocutoir gereguleert is ten thoon, het zij deselve geloopen heeft communicatoire oft op de rolle, soo moet partije, dieierst haeren thoon moet aflijden, dienen van scrifture van intendit, stellendedaerinne alle en ijedere feijten [articulatim], (2) de welcke men pretendeertte willen proberen ; waerop dan d'ander partije gewoon is te dienen van eenscrifture genoempt responsiven, [ofte wel daer sonder personelijck te res-pondeeren] (3), ende dese gedient sijnde, soo moet zij daerenboven denvoornoemden intendit in civiele saecken articulatim onder eedt beant-woorden per verbum credit vel non, in presentie van twee schepenen (4), omdaerdoor te connen weten wat feijten geprobeert moeten worden (5), mitsmen ontslaegen wordt van preuve te doen over articulen, waervan partijeden inhaut compt toestaen [off bekennen] (2) per verbum credit.

25. Allen d'welck gedaen sijnde, soo moet partije haeren thoon afleijdenbinnen sesse weken, het zij met getuijgen oft met bescheeden, laetende deselve [bescheeden] (2) confronteren tegens d'originele in forma probante,partije daertoe ende getuijgen behoirlijck gedaecht, en de welcke sijn afgese-tene oock daertoe alvorens gearresteert ad fundandam jurisdictionem judicis.

26. Ende als dese partije dan haeren thoon ten vollen heeft afgeleijt, soo moetsij renuncieren van voirderen thoon te willen produceren [, sonder reserve] (2).

27. Welcke renunciatie gedaen sijnde, moet d'ander partije dan dienenvan scrifture van intendit; waerop moet wederom vice versa gedient engeantwoort worden gelijck hierboven articulis 24, 25 et 26, is uijtgedruckt.

28. Ende naerdat oock van dese sijde van thoon gerenuncieert is geworden,soo wordt van wedersijde versoecht ende bij appointement toegestaen (6)openinge van alle productien van partijen.(1) Tout ce qui est placé entre crochets est du manuscrit Christiaens.(2) Manuscrit Christiaens.(3) Manuscrit Christiaens; et ce qui suit, jusqu'aux mots: "onder eedt" exclusivement, manque dans cemanuscrit.(4) Le manuscrit Christiaens dit seulement: " van schepenen " et ce qui suit est remplacé par ces mots:« en tot deese respondeeringe personeele is partije absoluijtelijck gehouden in civiele saeken, alsoo men, etc.(5) Ce qui suit constitue l'art. 23 dans le manuscrit Christiaens, avec une légère variante.(6) Au lieu de ce qui suit, le manuscrit Christiaens dit : in civile saeken oepeninge en copie van den selventhoon int geheel, soo aen d'een als aen d'andere partije.

520TEXTE.

29. Die ierst sijnen thoon heeft afgeleijt, moet oock gedoogen dat partije[advers] (1) tegens sijnen thoon diene van scrifture van reprochen ; waerte-gens hij dan moet dienen van salvatien, tot maintien (2) van den selven thoon ende ingevalle het den rechter goedtdunckt [, en de saeke het verheijscht] (1),soo wordt tegens de salvatien gedient van solutien, en tegens dese vancontresolutien.

30. Allen d'welck gedaen sijnde, soo wordt aen den aenleggere voor endeaen den gedaeghde daernaer geordonneert van utrimque te dienen vanconclusie finael, wesende een scrifture met dewelcke den geheelen staet vande saecke wordt uijtgeleijt en vastgestelt van wederzijden [, naer haer bestvermoogen] (1).

31. Dese scrifturen (3) hinc inde gedient sijnde, ende die saecke daermedegestelt sijnde in staet van weijsen, soo wordt deselve [andermael geïnven-tarieert bij eenen tweeden inventaris] (1), ende dan daerinne voirts gedaen[ende geprocedeert] (1) gelijck dat hierboven is uijtgedruckt articulis 22et 23.

32. De processen communicatoir loopen ordinaris van acht tot achtdaghen, oft met alsulcke andere termijnen, hetzij langere oft cortere gelijckdat, op versoeck van partije [ende naer heijsch van saecke] de scepenenwillen toestaen [ oock geduerende de vacantie] (1).

33. Op de vier scepene rollen placht men voor desen te procederen vanvierthien tot vierthien daghen, maer t'sedert eenige jaeren herwaerts isgeordonneert geworden bij de magistraet (4) van Diest, dat men van acht totacht dagen daerop sal procederen, gelijck dan oock t'sedert is geobserveertgeworden [, sonder contradictie van ijemanden] (1).

34. Partijen en behoiren naer de pronuntiatie van ijeder [dictum oft] (1)appointement nijet meerder te hebben dan dach en anderen dach, alhoewelmen somtijts, ter zaecken van de voormelde [veranderinghe en] (1) abbre-viatie, hun wel meerder laet genieten [, naer heijsch van saeken] (1).

35. En daerenboven wordt hun oock, om bequaeme redenen, verleent in(1) Manuscrit Christiaens.(2) Au lieu de: maintien, le manuscrit Christiaens dit : justificatie.(3) Au lieu de dese schrifturen, le manuscrit Christiaens dit: deese conclusien finael.(4) Au lieu de : bij de magistraet, le manuscrit Christiaens dit: bij borgemeesters en schepenen.

522TEXTE.

omniparte litis, eene a twee prolongatien, naer heijsch en constitutie vansaecke [, om te konnen voldoen aen het lestgediende van partije advers] (1).

36. Niemant en mach ter rolle procureren voor een ander tenzij hijalvorens geëxamineert, geadmitteert ende als procureur den eedt heeftgedaen daertoe staende.

37. Niemant en mach procederen bij buijtengenachten, tenzij hij daertoepermissie hebbe van borgermeesters, en dese permissie en wordt nijetgegeventensij om bequaeme en suffisante redenen [waerop de burgemeestersschuldich sijn altijt exacte en serieuse reflexie te nemen, sonder aensien vanparthije] (1).

38. Niemant en mach in een en deselve saecke te samen voorspraeck enrechter wesen ; noch en behoirt oock ijemant te sitten over lecture vanprocessen die hem selfs, oft sijn auders, oft oock sijn susters en broeders,sauden moghen raecken [; maer behoirt hem, motu proprio, sonder afwagtenvan eenige vermaeninghe, daervan t'absenteren, alsoo de rechters in alledeelen van de lecture haer liberteijt moeten hebben] (1).

39. In t'opineren tot vonnissen moet altijt ierst gehoirt worden denjoncxsten scepene daer present sijnde, en dan soo voirts tot den audtsten toe;maer in t'opineren op t'stuck van policije moet den audtsten borgermeesterierst en daernaer den tweeden sijn opinie geven, en soo voirts.

40. In absentie van den schauthet maent in sijnen naem den audtstenvant' collegie daer present sijnde (2).

41. Op de rolle van borgermeesters behoiren alle saecken gedreven te wor-den summarie ende ingevalle daerop gedaen worde formele oppositie, soosijn die saecken gewoon gerenvoijeert te worden naer d'ordinarische rolle (3).

42. Over [actien en] (1) pretensien wesende onder de dertich guldens enmach men geen proces aenstellen ter rolle, tenzij dat partijen, om clijnichijtvan de saecke, ierst gecompareert hebben voor borgermeesters, ende aldaer

(1) Manuscrit Christiaens.

(2) Cet article manque dans le manuscrit Christiaens.

(3) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens : Ingevalle dat op de rolle van borgemeestersformele oppositie gedaen worde, soo moet die saeke gerenvoyeert worden ad ordinariam, om aldaer bijborgemeesters en schepenen gesamenderhandt gedecideert te worden. (Art. 45.)

524TEXTE.

nijet connende d'accord vallen, verworven hebben permissie om den heijschaen te stellen ter rolle.

ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.

1 (1). Desgelijckx en op deselve maniere moet geprocedeert wordentegens den thoon en productie van d'andere parthije, dewelke secundo locohaeren thoon heeft affgeleijt. (Art. 31.)

2. Men magh altijdt buijten rolldaegen ter rolle voldoen van stucken enschrifturen, waerover het dienen bij appointement belast is geworden ; maermen magh noyt buijten rolldaegen a tergo ter rolle dienen off admitteereneenige nieuwigheeden, ten zij partije daertoe alvoorens behoorlijck wasgedaeght, ende dat t'selve dagement ter secretarije gerelateert ende ter rolleaengeteekent zij. (Art. 38.)

3. De procureurs en mogen geen saeken aenstellen ter rollen, nogh oockcommunicatoire, ten zij dat zij blijcken van behoirlijcke procuratie, en bijfaute van dien, als het de saeke soude verheijschen, soo behooren zij nomineproprio gecondemneert te werden in de costen. (Art. 40.)

4. Men magh off en behoort ter secretarije nogh ter vierschare eenigeschrifture t'admitteeren ten zij dat de selve behoorlijck geteekent zijn dooreen advocaet, wesende licentiaet in de rechten, van een universiteijt deskonings, off van den paus. (Art. 41.)

5. Als de rentmeesters der stadt van Diest iemanden willen doen roepen offactionneeren voor borgermeesters over stadtsaccijsen, off andere pretensien,sulex mogen zij doen uijt eijgen authoriteijt; maer, in cas van formeeleoppositie, en dat de saeke soude moeten aengestelt worden voor schepenen,daertoe zoo hebben zij van noode de volmaght en procuratie van borgemees-ters en van de mannen van den raade, met kennisse van sehepenen, off oockd'ordonnantie van d'auditeurs van stadts reekeninge, gelijck dat hierbovengeseiit is art. 29 van t'eerste capittel. (Art. 47.)

6. Maer als de stadt selffs active off passive wilt ageeren, alsdan zoo moetzij daertoe hebben volmaght en procuratie van weth ende raedt van Brabant,voor andere steeden van Brabant, als oock elders anders buijten deselveprovintie. (Art. 48.)(1) Cet article fait suite à l'art. 29 du manuscrit Vanzurpele.

526TEXTE.

7. Geen gulden, geen ambachten, geen confrerien nogh egeen anderecorpora, kercken, capellen, gasthuijsen nogh weeshuijs en mogen active offpassive eenige processen aenstellen, t'zij binnen Diest off daerbuijten, ten zijmet behoorlijcke permissie van borgermeesters, als overmomboirs, in dennaem van weth ende raade ; en bij soo verre zij sulcx daer sonder comen tedoen en het proces te verliesen, soo moeten sulke aenstelders nomine proprio[de] schade en intressen [dragen] die daeruijt souden coomen te resulteeren.(Art. 49.)

8. Ende en behoort men ter rolle nogh ter vierschare sulken aenstel teadmitteeren, ten zij dat ierst ende voor all coome te blijcken van soodanewettige permissie. (Art. 50.)

9. Allen t'welck oock plaetse grijpt op momboirs, toesienders en anderediergelijcke ten reguarde van minderjaerige weesen, stomme, blinde, inno-cente en andere, gelijck dat hieronder int' capittel van weesen etc., noghnaerder sal aengeteekent worden. (Art. 51.)

10. Ende daerom soo behooren oock de secretarissen en clercquen daeropexacte reflexie te neemen en aenstonts rapport te doen daer t'behoort, op-dat daerinne versien magh worden ten behoorlijcken tijde, voor ende alleerd'een off d'ander van parthije in groote costen zijn gevallen. (Art. 52.)

CAPPITTEL X. VAN ARRESTAMENTEN EN PROCEDURE IN DE SELVE MATERIE.

1. Als eenen buijtenman oft affgesetene binnen Diest gearresteert wordtom personeele schult, den selven is gehauden suffisante borghe te stellen,oft met consent des arrestants te doen scepene gelofte van toties quoties inte comen als hij daertoe bij scepene brieven saude bescreven worden ; endeheeft men, in vorige tijden, bij faute van borge, oft bij weijgeringe van eedtte doen van nijet uijt de stadt te vertrecken sonder consentement des arres-tants, soodaenige gearresteerde int ijser oft civile gevanckenis gestelt, enden selven voirts in recht getrocken (1).

(1) A cet article correspondent les deux premiers articles du manuscrit Christiaens, ainsi conçus:Art. 1. Als een buijteman off affgesetene binnen Diest gearresteert wordt om eenige personeele actie, die men

528TEXTE.

2. Soo wanneer op meublen oft penningen (1) van een afgesetene wordtarrest gedaen, soo moet den arrestant aen den eijgenaer van deselve,bij brieven van der stadt, doen inthimeren om binnen die sesse weken tecomen tot verantwoorde [over off tegens den heijsch des arrestants uijtge-druckt in deselve brieven] (2), soo verre hij binnen s'lants is woonende ende die ses weken overstreken sijnde, soo wordt bij vonnisse van scepenenden arrestant sijnen heijsch op die meublen oft penningen geadiudiceert,behaudelijck dat den debiteur alnoch binnen vijfthien dagen mach incomentot verantwoorde ; ende die vijfthien daghen oock overstreken sijnde, soowordt het gewesen arrestament ter executie gestelt, ende moet den arres-tant sijnen heijsch verificeeren aleer het arrest wordt gewesen verreijcktende verhaelt.

3. Een borger oft ingesetene en mach tot laste van een ander borger oftingesetene geen arrest laeten doen binnen Diest op goet, penningen oftmeublen (3), tenzij dat hij voorsien was van vonnisse, oft dat hij paert endeel pretendeerde int' goet d'welck hij wilt doen arresteren; ten waere oockdat sulcken borger oft ingesetene vluchtich oft van vlucht suspect waere.

4. Die ijemant binnen Diest doet arresteeren, moet, des versoecht sijnde,aenstonts in recht dienen sijne redenen van arrest, en dan in saeeken voirtstot zijnen laste heeft, soo moet den arrestant, ten versoecke des gearresteerde, geven off dienen zijn reedenenvan arrest ter rolle van schepenen van Diest, en wordt daerinne voorts geprocedeert gelijck in andere personeelesaecken, bij antwoorde, replijcq, duplijcq en soo voorts. - Art. 2. Den gearresteerde en magh uijt de stadtniet gaen ten zij dat den selven, ten consentemente des arrestants, gestelt hebbe suffisante borge, off met sijnconsent gedaen hebbe schepene geloefte van toties quoties in te comen, als hij daertoe bij stadtsbrievensal beschreven worden, om tegens den heijsch en naerdere procedure des arrestants te doen als te raade;en ingevalle van gestelde horge, soo magh oock den arrestant daertegens aenstellen sijn actie tersaecken vandewelke het arrest gedaen is, en deselve vervolgen als boven.

(1) Le manuscrit Christiaens dit: Op gelt, greijnen, meubelen oft andere effecten.

(2) Manuscrit Christiaens, où ne se trouvent pas les mots: « soo verre hij binnen s'lants is woonende ", etoù l'article continue en de tout autres termes et comme suit : En bij sooverre, dat partije des niettegenstaendeniet en comparere binnen den selven tijde, soo verificeert den arrestant sijnen heijsch bij eede en bij anderebequaeme documenten ; en naer dat aen schepenen blijckt van het relaes van de beschrijffbrieven, soo wijsenzij den arrestant sijnen heijsch verreijckt ende verhaelt op de gearresteerde effecten, nisi infra quindenam:waervan oock de wettelijcke conde gedaen zijnde, ende den gearresteerde niet compareerende, nogh sigh doorprocureur presenteerende in oppositie, soo word het voorschreven vonnis van verreijck gestelt ter executie; enbij soo; verre den gearresteerde compt in oppositie, soo word daerinne voorts geprocedeert op de maniereals boven. (Art. 3)

(3) Manuscrit Christiaens: op goet, penningen, meubelen, greijnen off andersints.

530TEXTE.

geprocedeert worden, het zij ordinarie oft extraordinarie, gelijck dat descepenen, naer gelegentheijt van dijen, sullen vinden te behoiren.

5. Als den eenen afgesetenen den anderen binnen Diest wilt doen arres-teren, soo moet hij borghe stellen voor de costen vant' proces,endevoor alle scaeden en interesten die den gearresteerde daerdoor compt teleijden, sonder te moghen gestaen met cautie juratoir, ten waere dat denarrestant notoirlijck suffisant was, oft andersints dede blijcken dat hij voor-sien was van immeuble goederen (1), daer hij vrije en liber dispositie vanhadde ; gemerckt dat nijemant, het zij ingesetene oft afgesetene, tot sulckecautie geadmitteert mach worden oft daermede mach gestaen, tenzij dat hijblijcke (sic) dat hij vrije goederen is besittende [, waerop verhael en executiekan gedreven worden, naer exigentie van de saecke] (2).

6. Alle civiele arresten sijn lichtbaer onder bequaeme en suffisanteborchtouchte, tegens de welcke den arrestant sijn actie saude connenverhaelen [; en moeten sulcke borgen haer obligeeren als principael, en dat sijals sulcke sullen moogen aengesprooken, verweesen ende geëxecuteertworden] (2).7. Een inwoonende eijgenaer oft huerder van een huijs, waerinne eenichgoet gearresteert is, moet hetselve bewaren en gaede slaegen als sijn eijgen,ende niet gedooghen dat de caemers oft solders, die wettelijck gesloten sijn,door ijmant geopent worden en soo sulex tegens sijnen danck gedaenworde, is hij schuldich t'selve t'adverteren aen den arrestant.

8. Een ingesetene van Diest, vindende sijnen schuldenaer binnen deselvestadt, mach denselven vasthauden oft doen vasthauden, totdat een officieroft dienaer gevonden is tot het doen vant' arrest.

9. Niemant en mach binnen Diest [oft haer cuijpen] (2) gearresteertworden op vrije mercktdaghen [, swoensdaghs off saterdachs] (2), tenzij datmen tot hunnen last een vonnis hadde; gelijck oock nijet gearresteertmoghen worden eenige afgesetene op den wech oft onder d'omliggendedorpen, als zij naer Diest ter merckt comen oft daervan gaen, s'woensdaechsoft saturdaechs, volgens de privilegien daervan sijnde (3).

(1) Le manuscrit Christiaens dit van haeff en erve.

(2) Manuscrit Christiaens.

(3) Ce privilège fut confirmé le 13 décembre 1497, par l'archiduc Philippe (Archives de la ville de Diest,charte n° 110.)TEXTE.

10. Desgelijcx en moghen nijet gearresteert worden binnen Diest diealdaer ter genachte comen voor de bancke van Caggevinne, volgens hetprivilegie daervan sijnde, in dato 21 november 1532 (1) [, en deselvegenachten sijn van auts gewoon geweest gehouden te worden op dinsdagh.van 14 daegen tot 14 daegen] (2).

11. Staende te noteren dat den mercktdach van s'woensdaechs begint opden dijnsdach s'noenens, en duert tot s'woensdachs naer sonnen onder-ganck [,uijtwijsens de privilegien daervan zijnde in de comme van Diest] (2).

12. Nijemant en mach gearresteert worden comende ter jaermerckt vanSint-Dionijs, twee daghen voor Sint-Dionijsdach, noch binnen vier daghendaernaer, noch oock twee daghen voor kermisse (3) en twee daghen daer-naer, uijtwijsens de twee privilegien daerop gegeven bij de hertoghen vanBrabant, in dato 13 december 1497 ende prima septembris 1518 (4).

13. Desgelijcx mach nijemant gearresteert worden op de sesse vrijejaermerckten van peerden, uijtgedruckt int' privilegie van den sevendenapril 1661 , gegeven met toestemminge van staaten en steden] (2), hebbendeijeder van de selve jaermerckten vrijhijt van acht daghen.

14. Maer voor schulden die gemaeckt worden geduerende deselve vrijemercktdaghen, mach men het arrest gebruijcken gelijck op andere tijden.ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.1. Ingevalle den eijgenaer van de gearresteerde effecten soude wesenbuijten s'landts, off dat men de plaetse van zijn residentie niet en wiste, soomoet men de conde doen bij edict en affixie van billetten, waerinne oockuijtgedruckt moet worden den heijsch des arrestants, met inthimatie, evenals in stadts brieven. (Art. 4.)2. Alle arresten moeten regulierlijck vervolght worden binnen den tijdtvan drij maenden ; en bij soo verre den arrestant binnen dijen tijdt geenbehoorlijck vervolch en doet, soo loopt het arrest desert van sijn eijgenselffs, even en al off het niet gedaen en was, hoc est, bij soo verre dat den

(1) Archives de la ville de Diest, charte no 133.

(2) Manuscrit Christiaens.

(3) Le manuscrit Christiaens dit : voor stadtkermisse in julio.

(4) Archives de la ville, chartes nos 110 et 125.

534TEXTE.

arrestant binnen dijen tijdt egeen het minst wettich vervolgh en heeftgedaen, en in sulken gevalle soo en is oock den borger van Diest, in wienshanden. off in wiens erve het arrest gedaen is, egeensints responsabel voor hetgearresteerde goet, naer den voorschreven laps van drije maenden. (Art. 5.)

3. Desgelijcx, als een priester off geestelijcken persoon wilt jemandendoen arresteeren en actionneeren, den selven kan door den gearresteerdenoff gedaegde gepraemt worden om cautie te stellen pro expensis et interesse.(Art. 11.)

4. Jeder van deselve sess jaermerckten heeft vrijheijt van acht daegen,ende vallen ten tijde als volght.D'ierste peerde merckt op den Aschwoensdagh;De tweede op woensdagh 14 daegen daernaer ;De derde op woensdagh drij weeken naer Paeschen De vierde op woensdagh voor Diest kermisse ;De vijffde op woensdagh 14 dagen naer Loven kermisse;De sesde op woensdagh 8 dagen voor Allerheijligen.Geduerende de voorschreven ses jaermerckten en vrijheeden van dijen,soo en mach niemand gearresteert worden dan om schulden van denKoningh alleen, en om de egeene gemaekt ten tijde van de merckten, alsboven, sonder meer, uijtwijsens de voornoemde privilegien (1). (Art. 18.)En marge est écrit: Siet oock den brieff van Philips, hertogh vanBrabant, in dato den 7 meert 1502 [1503 n. st.], liggendein cassa sub littera A, num. 23, waerbij exemptie vanarrest word gegeven voor drij dagen, voor die pelgri-magie te doen aen Onze Lieve Vrouw in sancto Sulpitiobinnen Diest (2).

5. Alhoewel dat die van Haelen gelooven, dat zij, uijt cracht en naervermogen van haer oude privilegien niet arrestabel souden wesen in Brabant,nogthans soo heb ick bevonden in d'archiven, rollen en andere documentender stadt van Diest, dat haer voornoemde privilegien noijt en sijn geres-pecteert geworden door de hooftsteeden, nogh oock oijt stadt gegreepen(1) Cet article fait suite à l'art. 13 du manuscrit Vanzurpele.(2) Archives de la ville de Diest, charte n° 117.

536TEXTE.

hebben in d'andere beslooten steden van Brabant, maer wel ende alleenlijckin de dorpen en vrijheden ten platten lande; zijnde te meermaels de borge-meesters en schepenen van Haelen selffs binnen Diest gearresteert geweest,aldaer in recht getrocken, gecontesteert en gecondemneert geweest doorschepenen van Diest, naer heijsch van saecken, sonder dat zij daertegensoijnt hebben connen versien, bij wege van appel off van cassatie; selffsbevindt men in de bescheeden van Diest differente acten en notitien, waer-inne blijckt, dat die van de regeeringe van Haelen (met naem en toenaemuijtgedruckt) haer in persoon getransporteert hebben binnen Diest, omaldaer accoord te maeken over saeeken en questien, waervoor d'arrest ophaer ondersaeten was gedaen geweest. Het is daeromme, dat ick altijts hebgesustineert gehadt, soo in rechte als oock daerbuijten, dat die pretensieprivilegie van Haelen geen stadt en grijpt binnen Diest, nogh binnen haerecuijpe, gelijck dat, en t'geene voorschreven is, ergens anders in 't lanck enbreet sal uijtgedruckt en aengewesen worden, om bij dijen middel t'allentijden bij der handt te hebben de noodige preuven, om aff te weeren en affte wijsen alsulcken pretense exemptie ; welke exemptie off privilegie aen destadt van Haelen in voorige tijden oock maer en is gegeven geweest onderexpresse conditie: « bij soo verre zij daervan waeren in peijselijcke envredelijcke possessie "; maer hiervan en hebben zij noijnt bequaemen noghwettelijcken thoon gedaen nogh connen doen, om reedenen als boven.(Art. 19.)

CAPITTEL XI (1).VAN EVICTIEN EN PROCEDUREN TEN GRONDE.

2 (3). Extract uijt den resolutie boeck van weth ende raedt der stadt vanDiest, waerinne onder andere staet het naervolgende:(1) Chapitre IX du manuscrit Christiaens.(2) Ce que Vanzurpele comprend sous l'art. 1e, de ce chapitre, mais qui forme en réalité la première partieou subdivision de celui-ci, n'est autre chose que l'ordonnance du 28 juin 1362, qui fait partie des Coutumesdéposées et a été imprimée à la page 404.(3) L'ordonnance du 26 mai 1680, qui suit, figure comme 2e article dans le manuscrit de l'hôtel de ville,

538TEXTE.

Alsoo men bij experientie ondervonden heeft dat, in tegendeel van deloffelijcke ordonnantie bij den heere en dese stadt, opt' stuck van evictienvan huijsen ende andere gronden van erven, gemaeckt ende gepubli-ceert op den 28 junij 1562, die proprietarissen dagelijcx, tot excessivescaeden ende interesten van de rentieren ende andere chijnsheffers,afbreken ende deterioreren hunne huijsen ende andere gronden van ervegeduerende het jaer dat deselve, ingevolge die gemelde ordonnantie, insluijtinghe staen : om waerinne te versien ende alsulcke scadelijcke mis-bruijcken te remediëren, soo wordt van wegens den heere ende de stadt,ingevolge de resolutie van weth ende raedt in date den 2en october 1679 (1),geordonneert ende voor het toecomende gestatueert, dat d'evincenten vanhuijsen ende gronden van erve onder dese stadt ende cuijpen van dijengelegen, deselve huijsen ende gronden van erven ter gichte sullen moghenontfangen, naerdat sij twee maenden naer de leste clachte in sluijtinghesullen hebben gestaen, ende dan voirts procederen tot de vercoopinge,gelijck men van auts sulcx heeft geplogen, met preciese observantie van desolemnitijten in de voornoemde ordonnantie de anno 1562 gerequireert,op pene als in de selve.Aldus gepubliceert ter puijen aff der stadt Diest, op den 26en maijxvic tachentich, ter presentie van den heere Phlips Steens, scauthet, heerende meester Corn. Van Zurpele, J. U. L., borgemeester, Joachim VandenHove ende Ambrosius Zoers, scepenen, ten aenhoiren van versceijdetoehoirders ende omstaenders.Onder staet: Et me, ende is bij mij aldaer onderteeckent. Ita est,G.-J. VANZURPELE, 1696.

3. In de voorstaende twee extracten is begrepen de geheele grondtpro-cedure, die tot op heden is in gebruijck, ende moeten die clachten van 14 tot 14 daghen vervolcht worden, ende oock alle andere solemnitijten aldaeruijtgedruckt precieselijck geobserveert worden, op pene van nullitijt van degeheele grondtprocedure (2).mais il ne porte pas cette indication dans celui de Christiaens, de sorte que l'art. 3 du premier de ces manuscritscorrespond à l'art. 2 du second.

(1) Il est mis en marge du manuscrit Christiaens, en regard de l'ordonnance citée du 2 octobre 1679: Deeseordonnantie is in volle observantie tot op heden den 3en februarii 1704, als ick dit scrive.

(2) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens: In de voorgaende twee ordonnantien is

COUTUMES DE LA VILLE DE DIEST.TEXTE

4. De clachten worden successive aengeteekent in den clachtboeck (toebe-behoirende den scauthet van Diest), door de secretarissen oft hunnengesworen clercq, soo wel als oock de relaesen van de dienaers van dat sij deconden van de clachten gedaen hebben (1).

5. De sluijtingen van huijsen ent' haelen van resch en rijs op gronden vanerve, wordt gedaen door den scauthet, oft, in sijn absentie, door eenendienaer in presentie van twee scepenen (2).

6. Desgelijcx, als de laeten van Tongerlo de derde clachte overbrengenaen scepenen van Diest (3), moet den scauthet, oft dienaer, in presentie alsboven, oock onder Tongerlo de sluijtinge doen.begrepen de geheele procedure ten gronde in materie van evictie, te weten dat daer drij clachten moeten gedaenworden van xiiij tot xiiij daegen, en dat deselve claghten moeten voltrocken zijn binnen ses weken; dat naer denlaps van de sess weeken de sluijtinge moet gedaen worden; dat het beclaegde huijs off erve moet in sluijtingestaen twee maenden off acht weeken; dat binnen vierthien daegen naer d'expiratie van den selven tijdt de gichtemoet genoomen worden van den beclaegden gront; dat binnen vier weeken naer de gichte d'uijtgewonnenerve geproclameert moet worden ten eijnde van vercoopinge; dat, den selven grondt vercoght zijnde, denoverschot daervan promptelijck betaelt moet worden aen den proprietaris, alles op pene van nulliteijt.(1) Cet article manque dans le manuscrit Christiaens.(2) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens : De sluijtingen van beclaegde huijsen en ervenworden gedaen door den schoutet van Diest, ter presentie ende ten overstaen van twee schepenen van Diest;en soo lange als den schoutet gesont en in de stadt is, soo en sijn de schepenen niet schuldig te staen oversluijtingen die de dienaers doen. (Art. 6.)(3) Au lieu de ce qui suit, le manuscrit Christiaens dit: om te laeten voltrecken d'evictie door het gerichtvan Diest, soo moet oock den schoutet, ten overstaen van schepenen, als boven, de sluijtinge doen over hetbeclaeght huijs off gronde van erve gelegen onder Tongerlo, omdat den meijer nogh den grondtheer des hoffsvan Tongerlo geen bedwanck en hebben onder Diest, gelijck oock niet en hadden de andere subalterne meijers.(Art. 7.)Note marginale:Memorie dienende op den 6en en 7en articule.Dat in de oude schepene registers word bevonden, dat de drij clachten die gedaen wierden op gronden vansubalterne heeren, sijn gewoon geweest gedaen te worden voor schepenen van Diest en voor den rechter offmeijer van den bcclaegden gronde, denwelken richter dan dese drij clagten heeft overgedragen aen den schoutetvan Diest, als voecht rigter, die dan met de schepenen te samen procederen tot de sluijtinge, even eens endegelijck van outs tot nu toe nogh overgebracht worden de claghten van Tongerlo aen den schoutet en schepenenvan Diest, wes aengaende ick oock bevinde dat sulcx niet anders en behoirde te geschieden, dan dat den richteroff meijer van Tongerlo selffs neffens twee laethen de claghten moet overbrengen aen den schoutet en schepe-nen, met wiens respective manisse en vonnisse de sluijtinge gecerneert () en voltrocken word door haer onderTongerlo. Siet de oudste schepene registers naer den jaere 1395, alwaer de preuven hiervan op veele endeverscheide plaetsen sullen gevonden worden. Uijt deese vonnissen van sluijtinge soo noteert dat de maght enjurisdictie van schepenen van Diest haer extendeert over de gronden gelegen onder die van Tongerlo en overalle andere subalterne hoven.() Gedecerneert 7. Op huijsen oft gronden van erve toebehoirende eenige minderjaerigheen can men nijet validelijck claegen, ten zij dat deselve behoirlijck vanmomboirs sijn voorsien, oft dat ijemant bij borgermeesters, als overmomboirs,geauthoriseert wordt om de conden t'ontfangen [; dogh deese authorisatiensijn, door faute van defensie, naedeeligh aen de weesen] (1).

8. Die d'evictie doet voor vier jaeren verloops, treckt oock het loopende maer alle andere rentiers, het zij auder oft jongere, en proufiteren maer vierjaeren in de voltrocken evictie, als de huijsen oft gronden van erven sooveel in vercoop gaen dat alle capitalen gesalveert ende ijeder vier jaerenverloops saude connen genieten.

9. Maer soo sulcx nijet en is, soo gaet altijt d'autste rente voor en d'anderenaer, en die te cort comen moeten patientie hebben (2), ten waere dat sijversien sijn van gelofte van zaeckwaude, alswanneer sij moeten ageren om tebecomen hunne courtresse op den voet gelijck dat hierboven wordt uijtge-druckt onder het cappittel van zaeckwaude (3); ten waere oock dat sij voorsienwaeren met een speciale gelofte van de rente goedt te hauden tot dequite-ringe toe, in welcken gevalle sij altijt den originelen rentgelover oft sijneerffgenaemen connen praemen actione personali, om alle courtressen goedtte doen ende te betaelen.

10. Al en mach men ten gronde nijet meer heijschen dan vier jaerenent' loopende, daerom en is d'actie personeel nijet uijtgesloten, om allevoirdere verloopen te moghen heijschen bij sulcke actie, dewelcke t'alletijden personelijck ter rolle aengestelt mach worden.

11. Een jonger rentier mach handtvullinghe doen, alst hem gelieft, maersoo hij dat nijet en doet en d'evictie voltrocken wordt, soo moet hij sijncapitael en verloopen risqueren en afwachten oft hij ijets sal behauden oftenijet.

12. Binnen Diest ist geen gebruijck dat den claeger ijemant anders laet

(1) Manuscrit Christiaens.

(2) A l'art. 8 et à cette première partie de l'art. 9 de notre manuscrit correspond l'art. 9 du manuscritChristiaens, concu en ces termes : Als d'evictie ende vercoopinge voltrocken sijn, en als door den staet enreeckeninge comt te blijcken, dat het niet mogelijck soude wesen, dat de capitalen van d'autste renten, en vande geene, waervoor geclaeght is, souden connen gesalveert worden, soo gaet altijt d'audste rent voor, met haarvier jaeren verloops, en d'andere naer, en die dewelcke te kort schieten moeten patientie nemen, al was'tden clagere selffs, etc., te betaelen.

(3) Pages 490-491.

544TEXTE.

becondighen dan den proprietaris, toechter oft toechtersse van den gronde[, maer geen rentiers, het zij audere off jongere] (1).En marge se trouve: Siet den 15en article van dit cappittel.13. Men mach geen onderpanden uijtwinnen tensij den principaelenpandt ierst uijtgewonnen is.14. Cloosters en alle andere doode handen,evinceerende eenige grondenvan erve, waerop sij geaffecteerde renten hebben, en moghen de selve nijetincoopen oft laeten incoopen, om die te behauden, dan, sijn schuldich deselve binnens s'jaers [, off emmers soo haest als t'mogelijck is, (1) wederomte vercoopen aen andere persoonen gheene doode handen hebbende.15. Die den toechter alleen becondicht wint de toecht alleen uijt [; desge-lijcx is van den proprietaris] (1); en daerom moeten de procureurs [en alleandere willende eenige evictie doen] (1), int' aenstellen van dese grondt-procedure voorsichtich handelen, ende die conden van alle clachten te laetendoen aen die tot wiens achterdeel wordt geageert, het zij proprietaris ofttoechter [, off besitter] (1).

ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.

1. Daerenboven, soo moet de conde van ieder claghte ten behoirlijckentijde gedaen worden aen partije door eenen dienaer van den heere, en deselve conde ieder reijse gerelateert en aengeteekent worden ten claght-boeck; ende moet den uijtwinner de twee maenden geduerende hetbeclaeght huijs onderhouden van nootelijcke reparatien, ende voorts allesdoen en observeren gelijck hierboven in d'ordonnantie staet uijtgedruckt.(Art. 3.)

2. Staende te noteeren, dat all ist soo, dat men maer voor vier jaeren enmagh clagen ten gronde, dat evenwel den evincent oock profiteert het vijffdejaer, ter saeken dat t'selve verscheenen is geduerende de sluijtinge, als vanauts ; welck gebruijck oock alnogh geobserveert wordt ten proffijte van denevincent, alhoewel het jaer verandert is in twee maenden ; maer d'andere(1) Manuscrit Christiaens.546TEXTE.rentiers, wiens renten auder zijn als de geene waervoor geclaeght is, hebbennoijt meer geproffiteert als vier jaeren. (Art. 4(1).)

3. Den notaris die de conditie gehouden ende de vercoopinge gedaenheeft, moet aenstonts naer de gichte, staet en reekeninge maecken van alles,ter interventie van alle geïnteresseerde ; ende is den evincent schuldig tebesorgen dat iedereen volgens de conditien voldaen werde, en dat oockaen den proprietaris sijn overschot volge, als daer eenigh is. (Art. 5)

4. Als den evincent, soude duncken off bevinden dat, daer ergens in declaghten, conden, gichten off andere formaliteijten geërreert ende gepecceertis, soo, behoort hij aenstonts te desisteeren van sulke evicte, tot eijgen kost,en deselve wederom van nieuws beginnen, off andersints stelt hij sijn selffsen oock de coopers in perijckel van naermaels te moeten affstaen alsulckengoederen, tot grooten cost. (Art. 16.)

5. Als den evincent gegicht is int beclaeght huijs off erve, dan en heefthij geen naerder decreet vandoen, om te procedeeren tot de vercoopinge,alsoo het selve decreet, vervath is int voorstaende reglement op evictie.(Art. 17.)

6. Nogh de vercoopinge en moet niet geschieden voor het gericht vanDiest, maer soo is van oudts het gebruijck geweest, dat deselve gedaen worddoor eenen notaris publijcq, op d'ordinaire conditien, dewelke men oock vanoudts gewoon is geweest te observeeren. (Art. 18.)

7. Als daer oppositie comt in materie, van evictie, waerdoor de grondt-procedure wordt opgehouden, en dat naermaels geweesen word, dat denclagere sal mogen voortsgaen met sijn evictie vandaer die gebleven is, soo isden clager schuldigh sijn grondtprocedure te hervatten, en preciselijckt'achtervolgen op den voet van het voorschreven reglement, op pene alsin t'selve. (Art. 19.)(1) Se rapporte à l'art. 8.

548TEXTE.

CAPITTEL XII.VAN VERNAERDERINGHE (1).

1. Soo wanneer eenige erfgoederen vercocht worden bij voorgaendeproclamatie en kersbrandinghe, daervan staet de vernaerderinge open jaeren dach, tenzij dat naer de gichte drij kerckgeboden binnen de ses wekengedaen worden ende als dan de ses weken overstreken sijn, worden dievrienden ende andere geïnteresseerde van de vernaederinghe versteken;ende ingevalle eenigen vercoop gesciet uijtter handt ende sonder de voor-screven solemnitijten, soo staet die vernaerderinge altijt jaer en dach open.

2. Maer bij soo verre, in vercoopinge uijtde handt, naer de gichte gedaensijn geworden drij kerckgeboden binnen de ses weken, soo wordt oock hetnaederschap daermede uijtgesloten, alhoewel daer geen proclamatie oftkersbrandinge is voorgegaen, gemerckt dat door die gichte en door drijkerckgeboden sulcke vercoopinge genoechsaem gepubliceert en aen eenijeder wordt kenbaer gemaeekt; ende is sulx oock lest in judicio contra-dictorio definitievelijck verstaen geweest, mij daerinne patrocinerende.En marge se trouve: Voor heer ende meester Jan-Jaecques Steens.[drossaert] (2), tegens François Van d'In-there (3), anno.... ; ende is het selve oockdaernaer in den raede van Brabant geconfir-meert geworden, anno 1697.

3. Soodat in vercoopinghe uijt de hant nijet van noode en is noch eensitdach te hauden en een kersse te branden, [om de naederschap uijt te sluij-ten, gelijck dat nu en dan door onervarentheijd gebeurt] (2), maer soo sijnnaer de gichte de drij kerckgeboden alleen bequaem tot d'uijtsluijten vant'naderschap.

(1) Le manuscrit Christiaens dit: Van vernaerderinge van vercogde (sic) goederen.

(2) Manuscrit Christiaens.

(3) Manuscrit Christiaens: Van Dintere.

TEXTE .

En marge se trouve: Nota. Drij kerckgeboden, waervan articulo 1°,sijn van grooter cracht als de proclamatie enkersbrandinghe ; want al ist dat de proclamatieen kersbrandinge gedaen sijn, soo staet devernaerderinge open jaer men dach; maer soohaest de gichte gedaen is, en drij kerckgebo-den daerbij, soo worden door dese kerckge-boden de vrinden versteken (1); soo dat desesolennitijten, gevoecht bij de gichte, oock ge-noechsaem sijn om het naerderschap uijttesluij-ten, als den vercoop gebeurt is uijt der handt;want door de kerckgeboden wordt de notifica-tie van de vercoopinge genoechsaem gedaen.

4. Die een vercocht huijs oft grondt van erve wilt vernaerderen, moetbinnen s'jaers naer de gichte, oft binnen sesse weken geduerende de kerck-geboden, gaut en silver consigneren onder de scepenen oft onder delaeten (2), met presentatie van opteleggen de geheele coopsomme, die daer-voor alreede door den cooper betaelt is, oft betaelt moet worden, volgens deconditien van de vercoopinge, soohaest den selven cooper het naederschapsal bekennen met den rechte oft met der minnen, leggende tot dijen tenselven daghe ter secretarije oock over een billet van genealogie (3), en danvan allen t' gene voorscreven is doende bij copij d'insinuatie doen aen dencooper door eenen stadtsknaepe [, notaris oft vorster] (4).

5. Ingevalle den cooper geen naederschap wilt bekennen, soo wordt daer-over geprocedeert op d'ordinarische rollen, totdat de saecke bij vonnissegetermineert is.6. Maer by soo verre den cooper het naderschap toestaet [en bekent] (4),en daervan aenstonts bereet is transport te doen aen den naerdelinck, endebij eede hem t'expurgeren van de conditien van de coopmanschap, en wat

(1) La partie qui précède cette note marginale fait suite à l'art. 3 dans le manuscrit Christiaens; ce quisuit y manque.

(2) Au lieu de : onder de scepenen oft onder de laeten, le manuscrit Christiaens dit : onder het gericht daerhet vercoght goet immediatelijck sorteert.

(3) Au lieu de: van genealogie, le manuscrit Christiaens dit: van bloet en maegschap.

(4) Manuscrit Christiaens.

TEXTE.

penningen hij alreede heeft betaelt gehadt, soo moet den naerdelinck, desversoecht sijnde, binnen vier en twintich uren daernaer in han den des cooperstellen, oft onder de weth namptizeren soo veel gereede penningen gelijckden cooper onder eedt verclaert heeft daervoor alreede en effectievelijkbetaelt te hebben, op versteken van het naederschap.

7. Ende moet den vercooper, ten versoecke des naerderlinx, naer desegedaene namptisatie, hem oock expurgeren bij eede over allen t'gene de selvevercoopinge en conditien van dijen eenichsints saude moghen raecken,ende sulcx aleer den cooper sijne penningen saude moghen lichten.

8. Maer ingevalle den naerderlinck den eedt des coopers oft vercoopersnijet en verstaet t'admitteren, maer selfs de coopmanschap beweysen, machdat doen, behaudelijck dat hij evenwel schuldich blijft de versoechte betae-linge oft consignatie te doen, naer prestatie van eede, op versteck als boven.

9. Den naerderlinck staet bij middel vant' naederschap in plaetse van dencooper, en moet alsoo alles doen en ten effect brengen waertoe den cooperuijt crachte van de vercoopinghe was gehauden, sonder daertegens temoghen comen in eeniger manieren.

10. Ende is [den naderlinck] (1) oock schuldich den cooper met sijnpanden en borgen t'ontslaegen, soo daer eenige bepandinge gedaen oft borchtouchte gestelt is geweest, op den voet van de conditie.

11. Bij soo verre den cooper het naederschap nijet en wilt toestaen, maerdaerover blijft procederen met den rechte, soo moet hij even den vercoopervoldoen op den voet van de conditie der vercoopinghe, soo haest den ver-cooper het vercocht goed heeft opgedraeghen den heer in de handt, totbehoef van den cooper, oft die daer recht toe sal hebben.

12. Het naederschap binnen Diest moetgedaen worden tot eijgen proufijtvan den naerderlinck, ende moet desen (des versoecht sijnde van dencooper) sweiren ter vierschaere, bij solemnelen eede, in presentie vanscepenen, voort' crucifix en twee brandende kerssen : " dat hij sulck naer-derschap doet tot sijn eijgen proufijt, en nijet om t'vernaerdert goedt overte laeten aen een ander, dat hij hetselve nijemant heeft toegeseijt, nochoock geloeft aen ijemanden te vercoopen [, directelijck oft indirectelijck] (1),maer dat het is voor hem selfs ende voor nijmant anders. »(1) Manuscrit Christiaens.

TEXTE.

13. Ende ingevalle den naerdelinck eenichsints suspect saude wesen, ismen gewoon aen den selven int' lange t'expliceren den eedt, ende hem voorte hauden die maledictien en plaegen die hem sauden overt' hooft hangen bijsoo verre hij Godt saude derven roepen tot getuijgen van eenige de minstevalschijt oft contrarietijd (1).

14. Soo verre den cooper den naerderlinck nijet en wilt admitteren tothet presteren van desen eedt, maer selfs beweijsen in judicio dat den naer-derlinck over de vernaerderde goederen pactie oft conventie gemaecktheeft, mach dat doen en soo hij dan sulcx, het recht genoech sijnde, saudeconnen beweijsen, soo saude den naerderlinck daerdoor gesecludeert wordenvan sijn naerderschap.

15. Binnen Diest en haere cuijpen sijn aent' naerderschap subject alleimmeuble goederen, mitsgaders alle renten en chijnsen op gronden van ervebepant, het sij quijtbaer oft onquijtbaer, ende oock de gene staende op destadt (2) en andere corpora, hetzij godtshuijsen, gasthuijsen [,ambachten] (3)oft dijergelijcke.

16. Wel verstaende nochtans, dat alle de selve maer vernaerdert connenworden als die door ijemant vercocht, oft ten erfrecht uijtgegeven (4)worden.

17. Want als ijemant sulcke goederen oft renten legateert bij testamentoft transfereert bij donatie, hetzij uijt vrintschap oft ter zaecken vangedaene goede diensten, oft oock dat ijemant daerover aengaet een tran-sactie oft mangelinge ter goeder trauwen, ende met geen opsicht vant'maeschap te frauderen int' recht van vernaederinghe, alsdan en valt daeraenegeen naerderschap.

18. Alle persoonen die den vercooper bestaen van bloetswegen, compttoe het recht van naederschap, en die den vercooper het naeste bestaetwordt geprefereert voor alle andere.

19. Als daer persoonen sijn die den vercooper even naer bestaen, wordtdijen geprefereert die sijn naerderschap ierst heeft bijgeleijt; en soo sij

(1) Au lieu de: valschijt oft contrarietijd, le manuscrit Christiaens dit : valsheijd, onwaerheijt off logenen.

(2) Au lieu de: op de stadt, le manuscrit Christiaens dit: op het corpus en gemeijn innecomen van de stadt.

(3) Manuscrit Christiaens.

(4) Le manuscrit Christiaens n'a pas les mots: oft ten erfrecht uijtgegeven.

TEXTE.

te saemen sulcx comen te doen, soo worden zij egaelijck daertoe geadmit-teert, en deijlen oft loten het goedt, naer advenant zij, daerover d'accordvallen.20. Een wettich persoon, comende uijt den struijck van bastardije, enheeft geen recht van naerderschap overgoederen [off renten] (1) die vercochtsijn bij ijemanden van sijn maeschap gecomen van wettighen bedde ; bijexemple: A heeft twee sonen, waervan den eenen is bastaert ende denanderen is wettich den bastaert trauwt en crijcht wettige kinderen ; desekinderen en hebben geen recht van naderschap, noch oock van successie inde goederen, die door den wettighen sone van A vercocht sijn, oft naersijne doodt ab intestato afdaelen.

21. Het naederschap [van bloetswegen] (1) mach ingespannen worden soohaest de vercoopinge met den handtslach bevesticht is, al ist schoon soo,dat den coopere daerinne noch nijet gegicht en is.

22. De vruchten van vernaerderde goederen, die den cooper naer degichte saude hebben moghen ontvangen, volgen den naerderlinck van dentijt af dat hij sijn naerderschap heeft bijgeleijt ende daeraf d'insinuatieheeft doen doene aen den coopere.

23. In tegendeel van dijen, behooren aen den cooper alle vruchten diegetijdich ende gesepareert sijn van den gronde voor dat het naderschapgepresenteert (2) is, gelijck hem oock toebehoiren alle pachten en termijnendie verschenen sijn voor het aenstellen vant' naderschap, al en waeren dienoch nijet betaelt.

24. Ende t' gene voorscreven is nijettegenstaende, soo moet den naerder-linck aen den coopere opleggen ende betaelen alle nootbauwerije bij hemgedaen, sonder daertegens te mogen gebruijcken compensatie van de voor-melde genoten vruchten [en pachten] (1).

25. Eenen cooper van huijsen en mach geduerende de kerckgeboden,noch oock geduerende het jaer naer de gichte, daer geen kerckge-boden gedaen en sijn, ijets afbreken oft wechvoeren, d'welck saude wesenvan d'essentie van d'erve, gelijck sijn doren en vensteren met hare sloten,solderen, daecken en wanden, en andere dijergelijcke dienende tot steunselen tot gebruijck van de huijsen.

(1) Manuscrit Christiaens.

(2) Au lieu de: gepresenteert, le manuscrit Christiaens a : bijgeleijdt.

558TEXTE .

26. Gelijck hij oock nijet en mach afcappen eenige eijcke boomen ofteenige vrachtboomen, oft eenige levende vreden [en haegen] (1), maermoet hij, soo in huijsen als in hoven en andere gronden van erven, laetenstaen allen t'gene dat van de substantie oft van d'essentie van dijen saudemoghen zijn, en sulcx soo lange den tijt loopt naer de gichte,tot de vernaer-deringhe (2), opdat andersints, ende als den cooper sulex saude moghendoen, daerdoor nijet elusoir gemaeckt saude worden het recht van naer-derschap, d'welck aen de bloetvrienden toecompt, ten eijnde om onder hunte conserveren in de familie soodanighe vercochte gronden en huijsen, metallen t'gene des daertoe behoirt, soo ende gelijck dat hierboven is uijtge-druckt.

27. Als eenich goet vernaerdert is bij ijemant van t'bloet des vercoopers,ende dat desen bloetverwant, daerinne gegicht sijnde, oock tegens alle voir-dere naerderschap heeft laeten doen de kerckgeboden, ende dat gedue-rende de selve een ander, noch naerder bestaende aen den vercooper,sulckx goet hem compt ontnaerderen, soo moet den selven restitueren aenden iersten naederlinck allen t'gene des hij ter zaeeken van dijen heeftmoeten betaelen, soo aengaende de coopsomme, oncosten van namptisatie,insinuatie, als andersints.

28. Aengaende die goederen die vercocht worden bij decreet van denrechter oft uijt crachte van vonnissen, met proclamatien en sitdaghen,daerinne volcht men tot Diest het gedisposeerde van den 37en article vant'Eeuwich edict van den jaere 1611 (3).

ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.

1. Binnen Diest word oock gebruijckt, dat soo wanneer jemanden,(1) Manuscrit Christiaens.(2) Au lieu de: tot de vernaerderinghe, le manuscrit Christiaens dit: in faveur van de vernaerderinghedewelke bijgeleijt soude connen worden.(3) Le manuscrit Christiaens ajoute ici: te weten, dat de naderschap geïntenteert moet worden binnens'jaers naer de gichte, ten zij, etc. Vide ad latus, et il y est dit en marge : Dinterpretatien gegeven op den37en article vant Eeuwig edict approbeeren het uijtsluijten van naderschap naer de sesse weeken, als dekerckgebooden gedaen sijn, al en waeren de costuijmen niet gedecreteert. V. l'art. 37 de l'Édit perpétuel desarchiducs, du 12 juillet 1611, Placcaeten van Vlaenderen, t. II, texte flamand, p. 747, et texte français,p. 755, et l'interprétation de l'art. 37 de cet édit dans les Placcaerten van Brabandt, t. IV, pp. 537 et 538.

560TEXTE.hebbende een rente geaffecteert op de stadt, en deselve comt te vercoopen,dat de stadt in sulken gevalle deselve rente magh vernaerderen ; idem est inaliis corporibus. (Art. 21.)

2. Desgelijcx, als jemand een rente heeft bepant op seekeren grondt vanden rentgelder, en sulcke rente compt te vercoopen, soo magh den rent-gelder deselve vernaerderen sonder tegenseggen van jemanden; spruij-tende dit gebruijck ex lege Ab Anastasio, Codice, mandati. (Art. 22.)

3. En tselve gebruijck extendeert sigh oock ad actiones personales, bijexempel: A, coopman van laekens tot Diest, is schuldigh aen B, coopmanvan laekens, de somme van duijsent guldens ; B, vercoopt deese schult offactie aen C, sijnde eenen derden persoon, voor de somme van seven hondertguldens, minder off meerder, in sulken gevalle magh A deese vercoghdeactie vernaerderen, en, voldoende de voorschreve somme, soo word demeerrest geëxtingueert tot sijn profijt. (Art. 23.)

4. De bloetvrienden die present sijn geweest in publijcke vercoopingen,daer den slagh word gegeven, de kersse, wordt gebrandt en de vercoopingepublijckelijck word voltrocken, en worden daernaer over deselve vercoghtegoederen niet geadmitteert tot vernaerderinge. (Art. 32.)

5. Als daer verscheijde goederen gesamentlijck met een en tselvecontract vercoght worden, soo moet den naerderlinck oock alle deselvegoederen vernaerderen, sonder deselve te mogen spleijten, niettegen-staende dat daer goederen onder zijn, dewelke aen de familie des naderlincxgans vremt sijn, ende oock niettegenstaende, dat onder deselve vercoghtegoederen oock souden te vinden sijn haeff, meubelen en persooneele actien,gemerckt dat, in die materie, het een goedt gecenseert wordt tot sich tetrecken het ander, en gelijck alles gesamentlijck vercoght is, soo moet hetoock gesamentlijck vernaerdert worden. (Art. 33.)

CAPITTEL XIII (1).VAN HUEREN, BEKENTENIS VAN RENTEN, BORCHTOUCHTEN EN DIJERGELIJCKE.

1. Binnen Diest en haere cuijpen gaet coop voor huere, bij exemple:(1) Chapitre Xl du manuscrit Christiaens.TEXTE.A heeft sijn huijs verhuert aen B voor een termijn van drij jaeren ; A vercooptdat huijs een halfjaer daernaer, het zij uijtter handt oft in t'publicq, en doetdaervan doene behoirlijcke advertentie, het zij door notaris oft door scepenen-knape, aen B, sijnen huerman: daerdoor compt de huere te verdwijnen, soonochtans dat B int' selve huijs mach blijven woonen tot der tijt toe hetierste jaer ten vollen sal verschijnen, ende middeler tijt moet B sich voorsienvan een ander wooninghe voor het tweede jaer.

2. Het selve wordt gebruijckt in huijsen [, schueren, stallen en dierge-lijcke] (1) die bij wege van evictie [publijckelijck] (1) vercocht worden.

3. Desgelijcx oock in vetweijen en andere bemden onder Diest gelegen,het zij deselve uijt der handt oft met den rechte (2) vercocht worden.

4. Maer in vercoopinghe van landen, daer den huerder oft pachter nocheenighe vette in is hebbende, compt de huere te verdwijnen ten iersten danaenstaenden tijt, als den selven huerder oft pachter sijn volle vette salgenoten oft geproufiteert hebben [,op den voet van de conditien daervanzijnde] (1), tenwaere dat den cooper, ter interventie van neutrale luij en,hun dat verstaende, de weerde daervan betaelde aen den pachter.

5. Sterfdach en breeckt geen huere, het zij van huijsen, weijden oftlanden, en ingevalle de weduwe oft erfgenamen des overledene soodaenighehuijsen oft gronden van erve nijet voirders conden bewoonen ofte labeuren,tensij tot hun achterdeel oft tot hun bederf, soo moeten sij daerover winnenden [goeden] (1) moet van den eijgenaer.6. Maer soo verre de weduwe oft erffgenaemen des overledene hetgehuert huijs willen blijven bewoonen, op den voet ende maniere gelijck dataen den overleden verhuert was, mitsgaders oock de weijden en landenwillen blijven gebruijcken op den voet van de verpachtinge, soo moghen sijsulx doen, en moet den verhuerder dat oock gedooghen, tenwaer hij redenenhadde ter contrarie, die hij moet voordragen aen borgermeesters, dewelckedan, partije gehoirt, oirdeelen daerover, gelijck sij dat in justitie vinden tebehoiren.7. Een toechter oft toechtersse en mach onder Diest de huijsen oft andere(1) Manuscrit Christiaens.(2) Au lieu de: met den rechte, le manuscrit Christiaens dit: publijckelijck.564TEXTE.goederen nijet langer verhueren als sijn toecht en duert, soodat hunnensterfdach (als sij vremde toechters sijn) hunne gedaene verhueringen comptte breken ten iersten dan aenstaenden valdaghe, even ende gelijck hier-boven geseijt is articulis primo et quarto, en dit alles ingevalle den eijgenaersulcx versoeckt ende begeert, maer anders nijet.8. Want het staet in den wille van een eijgenaer, de verhueringen dooreen vrempt toechter gedaen voor goet te hauden ofte nijet, naer de doodtvan sulcken toechtenaer, als hij sijn erfgenaem nijet en is; ende wordenvoor vremde toechters gereputeert die aen dewelcke de touchte bij testamentgemaeckt is, oft bij donatie gegeven is sijn leven geduerende, en anderedijergelijcke.9. Maer in verhueringen van huijsen oft gronden van erve gedaen bijvaeder oft moeder, hetzij die daerinne hadden erftoechte oft naeckte toechte,moeten die kinderen (hun erfgenamen sijnde) de selve verhueringhen voorgoet hauden, ten minsten den termijn van drij jaeren.10. Maer als de kinderen nijet en sijn erfgenaem mobiliair van hunneauders, soo moeten soodaenighe verhueringen gereguleert worden even alsde gene bij vremde toechters gedaen ; bij exempel: A, wettich kint hebbendevan d'iersten bedde, trauwt met sijn tweede vrauw, en bij deselve oockkinderen verweckt hebbende, sterft A, naerdat hij de goederen van t'ierstenbedde, soo gesuccedeerde als gedevolveerde, verhuert hadde voor eenentermijn van drij jaeren ; sijn tweede vrauw blijft in sijn sterfhuijs en is sijnerfgenaem mobiliair ; in desen cas en moet het kint van t'iersten bedde devoornoemde verhueringe nijet voirders voor (goedt) hauden als tot den ierstaenstaenden valdach van huijsen, ende oock niet voirders, ten opsicht vanverhuerde landen, als hierboven is uitgedruckt ten regarde van vercoo-pinghe, quarto articulo.11. Den regel van Diest, dat "coop gaet voor huere" is gebauwt op degemeijn gescreven rechten, en heeft oock plaetse tegens den huerlinck,denwelcken den gehuerden grondt oft huijse compt te coopen, gemerckt datdoor desen coop de huere verdwijnt en bij soo verre het huijs door eenander vernaerdert wordt, soo moet hij aenstonts dat goed quitteren, aenge-sien dat hij, al willens en wetens, door sijnen coop effectivelijck heeftafgestaen van sijne huere.12. Die eenige huijsen verbuert, is schuldich de selve t'onderhauden vanTEXTE.alle nootsaeckelijcke reparatien, in sulcker voegen dat den huerlinck met sijnmeublen [en coopmanschappen] (1) daerinne vrije en behoirlijck connengebercht worden; en ingevalle den verhuerder in faute blijft van [sulcke] (1)reparatie te doen [en van andere] (1) die hij int verhueren vant' huijs heefttoegeseijt te doen, soo mach den huerlinck hem reguleren naer den thiendenarticle van d'ordinantie de anno 1562, hierboven geïnsereert onder hetelfste cappittel, articulo primo, in welcke ordonnantie oock tot dit cappitteldienen de inhauden van den achtsten en negenden articulen.13. Een huerlinck en mach het huijs oft d'erve bij hem gehuert nijetgebruijcken, oft aen een ander verhueren, om te gebruijcken tot anderneringe oft tot ander gebruijck dan hem die verhuert is geweest, tenzij dathij alvorens daertoe hebbe expres consent van den verhuerder.14. Een huerlinck mach d'erve bij hem gehuert vuegen en stellen tot hetgebruijck daertoe het selve aen hem is verhuert, mits sulex doende tot sijnencost en sonder eenich merckelijck achterdeel van de verhuerde erve, endeoock mits dat hij deselve in t'afsceijden stelle in sulcken staet als zij voor sijnincomen is geweest.15. Alle meublen oft haeffelijcke goederen bevonden op den gehuerdengront (2), aen den huerlinck toebehoirende, staen verbonden voor de huerevan den selven gront, ende en moghen daervan nijet gedraegen oft gevoertworden, tenzij de huere betaelt is, oft dat den moet des verhuerdersdaerover verworven is; ende ingevalle den verhuerdere saude beduchten datmen de selve daervan saude wechcrijgen tegens sijnen danck, ofte bijontijden, soo mach hij deselve daer [op] (1) doen arresteren, om aenstontssijn verhael daerop te genieten, met kennisse en ordre van borgermeesters (3).16. De boomen die een huerlinck geplant heeft op een gehuert goedt,mach die vandaer nemen als hij daervan scheijdt.17. Als de huere [van een huijs off erve] (1) geëxpireert is, dan en heeftden huerlinck geen recht meer om in d'erve te blijven, al wilde hij gevensoo veel als een ander.18. Uijt [cracht van] contracten gemaeckt voor notaris en getuijgen,(1) Manuscrit Christiaens.(2) Le manuscrit Christiaens dtt Allen haeff en meubelen bevonden in een verhuert huijs off erve.(3) Le manuscrit Christiaen dit: Om aenstonts sijn verhael daeruijt wettelijck te connen bekoomen,volgens den achtsten article van d'ordonnantie hierboven beroepen, art. 12.568TEXTE.vercrijcht men maer een actie personele, gelijck oock uijt de gene gemaecktonder eijgen signaturen maer uijt gichten, goedenissen, belastingen endeandere dijergelijcke acten gepasseert (1) voor scepenen van Diest, oft voorde lathen van Tongerlo, vercrijcht men een actie reële, gelijck oockuijt sceijdingen en deijlingen gepasseert voor borgemeesters oft scepenenvan Diest.19. Als een rente voor [schoutet en] (2) schepenen, oft [voor andererichters en] (2) laethen naecktelijck (3) bekent is op eenen pandt alleen (4),sonder een personele obligatie van den bekender daerbij te hebben, ende datnaermaels dijen pandt te cranck valt, soo moet den rentheffer patientienemen; maer ingevalle neffens d'acte van bekentenisse oock gedaen is eengelofte « van de selve rente goedt te hauden tot de dequiteringe toe, "soo mach den rentheffer, oft sijns actie hebbende, altijt, ingevalle als boven,sulcken gelover en sijn erffgenaemen praemen met recht tot achtervolgingevan sulcke [personeele] gelofte.20. Als men een capitael uijtdoet op interest, hetzij voor de weth (5),voor notaris en getuijgen, oft onder signature, en dat men daervanoock interest heeft genoten oft kan genieten (6), soo mach men dat capitaelnoijnt wederheijschen (7) als t'ons belieft, maer wel soo mach men en moetmen [daerover] concluderen [alternativelijck, te weeten :] tot restitutievan t'capitael, oft wel dat den rentgelder hetselve wettelijck sal hebben tebepanden [op goede suffisante panden] tot contentemente des rentheffers en desen heijsch gedaen sijnde, soo staet het in den wille ende beliefte vanden rentgelder : oft hij het capitael wilt restituëren, oft wel het selve tebepanden ; en moet den rentheffer met d'een oft d'ander te vreden wesen,om dieswille dat hij, door het uijtsetten van sijn capitael op interest,(1) Le manuscrit Christiaens continue et termine l'article de cette manière : Voor schoutet en schepenen vanDiest, off voor andere rechters off lathen van den gronde vercrijgt men een actie reële.(2) Manuscrit Christiaens.(3) Au lieu de : naecktelijck, le manuscrit Christiaens a : wettelijck.(4) Au lieu de : op eenen pandt alleen, le manuscrit Christiaens dit : op eenen specialen pandt.(5) Au lieu de : voor de weth, le manuscrit Christiaens dit : voor schoutet en schepenen.(6) Les mots: oft kan genieten, ne sont pas dans le manuscrit Christiaens.(7) Au lieu de : noijnt wederheijschen, le manuscrit Christiaens dit : mach men... niet simpliciterwederheijschen.570TEXTE.den rentgelder heeft volcomen meester gemaeckt van t'selve capitael;en alsmen hem daervan geen meester en saude maeeken, maer aen sich saudereserveren het capitael met den interest te mogen wederheijsschen, als datden rentheffer oft sijns actie hebbende saude gelieven (1), soodanighe actenen moghen gemaeckt noch bescreven worden in eeniger manieren (2).21. Die op sijn goedt een rente bekent, is schuldich uijttesteken alle ante-rieure renten daerop uijtgaende ; emmers soo saude sulcx behoiren gedaen teworden, soo wel als in vercoopinge van goederen, opdat den rentcooper soowel als een erfcooper saude weten wat lasten daerop uijtgaen ende gelijckden vercooper van goedt moet guaranderen oft instaen voor verswegenrenten, soo behoirde oock den rentgelder te doen ende gehauden te wesen.22. Een rentier oft chijnsheer is nijet gehauden den chijns oft rente telaeten spleijten, alhoewel de gronden van erve, waerop de selve bepant sijn,gedeijlt en gespleten worden.23. Den rentgelder en mach, sonder consent van den rentheffer, afbrekeneenige essentiële deelen van t'huijs oft erven waerop de rente bepant is.24. Als binnen Diest ijemant sterft die passieve schulden achterlaet,hetzij de selve spruijten uijt verloopen renten oft andersints, soo volstaensijn kinderen oft erfgenamen mits dat ijeder betaele voor sijn hooft;bij exempel: vaeder en moeder comen te sterven achterlaetende verscheijdekinderen ende verscheijde schulden: want de kinderen hun erfgenamen sijn,soo volstaet ijeder (naer het audt stadtsrecht van Diest) (3) mits betaelendesijne quote, ende en moghen de crediteurs den eenen nijet aentasten vooralle d'andere.12. Die sijn huijs oft erve wilt abbandoneren voor den chijns oft rente diedaerop uijtgaet, moet hetselve wettelijck opdraegen tot behoef van denrentier oft chijnsheer, ende oock aen den selven betaelen alle verloopen totdatum van d'opdrachte verschenen.(1) Le manuscrit Christiaens continue et termine l'article de cette manière: Soodanighen heijsch en sulkenmaniere van doen is gans verbooden, en daerover en mogen geene wettelijcke, geene notariale nogh geenandere acten validelijck gemaeckt nogh geslooten worden.(2) Les mots placés entre crochets sont du manuscrit Christiaens.(3) Le mot " audt " n'est pas dans le manuscrit Vanzurpele.572TEXTE.26. Ende en mach oock in sulcken gevalle nijets afbreken oft amoverend'welck is van d'essentie oft substantie van den gronde.27. Alle renten met gelde opgestelt, moghen oock met gelde gequetenworden, en moet sich een ijeder des aengaende reguleren op den voet van deconstitutie [van de selve rente] (1).28. Maer alle degene die gecreëert oft geconstitueert sijn sonder inter-ventie van gelt, gelijck bij testament, donatie, transactie, permutatie,sceijdinghe en deijlinge, erf oft chijnsuitgevinge (2) en andere diergelijcke,deselve sijn onquijtbaer, als men doet blijcken van soodaenighe acten.29. Doch als sulcke onquijtbaere renten door den rentier vercocht wor-den aen een ander, voor sekere capitaele somme, soo veranderen deselverenten en sijn quijtbaer voor gelijcke somme als die vercocht sijn.30. Als een rente wordt afgeleijt waeraen een ander de toecht heeft, soomoet sulck capitael aenstonts met gemeijn consent weder uijtgestelt worden[op tbeste dat mogelijck is] (1).31. Als het nijet en blijckt van d'originele constitutie van renten, endedat men nijet en weet oft zij losbaer sijn ofte nijet, soo wordt hetselvegelaeten ter decisie van de gemeijne gescreve rechten.32. Die een rente wilt afleggen moet hetselve goedts tijdts [, en ten mins-ten vierthien daegen voor den valdagh,] (1) adverteren aen den renthefferende niet wachten tot den dach dat deselve soude verschijnen.33. Die voor scepenen van Diest sich borge stelt voor een ander onder declausule van " even als principael, " die mach aengesproken, gevonnist engeëxecuteert worden voor de principael schult, sonder aensicht te nemen oftden debiteur is ingesetene oft afgesetene, ende oft denselven suffisant isofte nijet [ des te meer als daertoe gevoecht is d'ordinaire clausule: « geloo-vende het selve te voldoen sonder eenige exceptie] (1).34. Maer bij soo verre sich ijemant stelt als naeckten borghe voor de schultvan een ander, soo moet den principaelen [schuldenaer] (1) ierst met rechtaengesproecken en geëxecuteert worden, aleer men den borghe voor sulckeschult mach actioneren.(1) Manuscrit Christiaens.(2) Le manuscrit Christiaens continue et termine de cette manière : en andere diergelijcke middelen, sonderdaerinne te mentionneeren dat zij voor sulken off sulken pepninck quijtbaer souden wesen, soodanigherenten worden gehouden en gereputeert voor onquijtbaer.574TEXTE.35. Als een crediteur een borge heeft voor sijn schult, dewelcke tot sekeretermijnen te betaelen staet, en des onaengesien sijnen debiteur anderen dachvan betaelinge geeft, oft eenige nieuwe voorwaerde met hem maeckt [,sonderde borge daertoe te roepen] (1), soo wordt den borghe bij middel van desenovatie ontslaegen van sijn obligatie (2).ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.1. Als eenen borge aen den crediteur betaelt heeft de schult, waervoor hijborge gebleven was, soo is den crediteur gehouden aen den selven borge tecedeeren sijn actie, die hij hadde tot laste van den debiteur. (Art. 36.)2. Eenen borge die de schult heeft moeten betaelen met den reghte, maghniet alleen de selve somme repeteeren, maer oock de costen, die hij daer-voor heeft moeten uijtstaen ende betaelen. (Art. 37.)3. Die borge blijft voor de huijshuere wordt oock gecenseert borge teblijven voor t'geene dat aen thuijs verargert en gebroocken sal worden.(Art. 38.)4. Ingevalle het gebeurt, dat eenen derden seijt: " den man is mans ge-noech, " " hij is suffisant genoech, " daerdoor en wordt sulken persoon nietverbonden als borge, ten ware dat om sulck seggen het contract primarièwierde geslooten, en dat den segger, int sluijten van dijen daeraen bij enpresent bleve, en persisteerde bij sijn seggen. (Art. 39.)5. Als den crediteur heeft twee borgen, ende dat den eenen daervanbetaelt de geheele schult, soo en kan sulken betaelder de hellicht daervanniet wederheijschen van sijn medeborge, ten zij dat den crediteur ierstgedaen heeft cessie van actie. (Art. 40.)(1) Manuscrit Christiaens.(2) Au lieu des mots : van sijne obligatie, le manuscrit Christiaens dit van sijn borchtocht.CAPITTEL XIV (1).VAN CRIMINELE SAECKEN, EN PROCEDUREN IN DESELVE MATERIE.1. Den drossaert van Diest is officier crimineel, den scauthet is officierciviel, en bedient, in absentie van den drossaert, desselfs officie over allecriemen ; maer in de gene wesende van mixte natuere, heeft onder hun,uijt eijgen hoofde, de preventie plaets.2. De borgermeesters en schepenen van Diest sijn rechters ordinair overalle criemen en delicten begaen bij borgers en vaste ingesetene derselvestadt, sonder distinctie oft die geseten sijn onder den hooghen heer oftonder andere [smalle off] subalterne [heeren] (2).3. Eenen borger oft vasten ingesetene van Diest en mach nijet geappre-hendeert oft gevangen worden ter zaecken van eenich criem, waervan hijbeticht wordt, ten zij met voorgaende decreet van borgermeesters enscepenen van deselve stadt, oft dat hij bevonden wordt in tegenwoordichmisdaet (3).4. Desgelijx oock en machmen nijet procederen tot daechsel personele,tenzij door consent ende decreet van de rechters ordinair (4).5. Om het voornoemt decreet oft consent [van apprehensie en van daegh-sel personnel] (2) te becomen, ist van noode dat den officier ierst ende vooralle door den clercq van den bloede doet nemen informatie preparatoir, tenminsten voor twee scepenen van Diest, producerende voor de selve en denvoorscreven clerck [ter vierschare] (2) soo veel getuijgen als hij sal dienstichoirdeelen tot sijn intentie [,en magh hij dezelve vraegen en ondervraegenalle poincten en circumstancien] (2); en moeten dese getuijgen hun depositiegeven onder hunnen eede.6. D'informatien alsoo genomen sijnde, worden van wegens het officie(1) Chapitre XIII du manuscrit Christiaens.(2) Manuscrit Christiaens.(3) Le manuscrit Christiaens dit : ten ware dat sulken borger off ingeseetene bevonden wierde inflagranti delicto, in welcken cas daer geen decreet van noode is.(4) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens : Desgelijcx, soo en mogen d'officiers oockgeen borgers off vaste ingeseetene doen daegen bij wege van daeghsel personeele, tensij dat sij daertoe hebbenconsent en decreet van de voorschreve rechters ordinaire.578TEXTE.geëxhibeert ter rolle, en daerop versoecht soodaenighe provisie van justitiegelijck de rechters naer gelegenthijt van de saecken sullen vinden tebehoiren.7. D'welck gedaen sijnde, wordt de rolle met d'informatien door eensecretaris voorgedraegen aen borgemeesters en scepenen, die dan daeropgeven de provisie tot den cas dienende (1), behaudelijck dat sij geen decreettot apprehensie en moghen geven, ten zij dat hun blijcke dat d'overge-geven informatien medebrengen ten minsten halven thoon, oft seer sterckesuspicie, dat den borger oft ingesetene, die men pretendeert gevangente nemen, plichtich sijn aent' misdaet, waervoor de provisie versoechtwordt.8. En behoiren de rechters in deselve decreten uijt te drucken denkercker, waerinne sij verstaen dat den gevangene sal gestelt worden, mitsdat de distinctie van delicten oock versoeckt verscheijdenthijt van kerckers[, ende dat oock andersints niet gepermitteert en is aen d'officiers van degevangene te stellen daer het haer gelieft] (2).9. En bij soo verre het begaen delict [, volgens informatien,] (2) sichdisponere tot confiscatie van goederen [, off tot extraordinaire boeten enamenden] (2) soo moghen de rechters, opt' versoeck vant' officie, oock een-samentlijck int' decreet permitteren van inventaris en notitie te maeekenvan goederen, en de selve in arrest te nemen.10. Den delinquant, gevangen sijnde uijt crachte ende nae vermogen alsboven, soo wordt hij binnen drij daghen daernaer uijt de gevanckenisgebracht op de vierschaere van Diest, om t'aenhoiren de feijten ende dieconclusie die tot sijnen laste sullen opgedaen en genomen worden.11. Den delinquant oft gevangene, alsoo gecomen sijnde ter vierschaere,rechts voor den middach, in presentie van den officier en van de rechters (3).ende aldaer gestelt sijnde [, los en liber, (2) sonder banden oft boijen, soowordt door een dienaer (de vierschaere geopent, en door hem oock) (4) ter(1) Au lieu de voorgedraegen aen etc., le manuscrit Christiaens dit voorgedraegen int collegie van bor-gemeesters en scepenen, daertoe expres geroepen en vergadert zijnde, ten minsten over de hellicht; dewelckedan daerop resolveeren en decreteeren naer heijsch en constitutie van saeken, behoudelijck, etc.(2) Manuscrit Christiaens.(3) Au lieu de van de rechters, le manuscrit Christiaens dit van de borgemeesters en schepenen.(4) Ce qui est placé entre parenthèses manque dans le manuscrit Christiaens.580TEXTE.puijen afgeroepen en gepubliceert (1), dat die d'aenspraecke wilt hooren,aldaer vrijelijck mach comen.12. D'welck gedaen sijnde, soo worden, door ordre vant' officie, de feijtenvan belastinge door den secretaris voorgelesen aen den gevangene, diedaerop schuldich is t'antwoorden van article tot article, sonder in eenigermanieren bij sich te moghen hebben advocaet oft procureur tot sijndefensie, ende worden alle sijne antwoorden precieselijck opgescreven doorden secretaris.13. Naerdat alle de feijten voorgelesen sijn, en d'antwoorde daeropgegeven is, mitsgaders de conclusie oock voorgelesen sijnde, soo wordenandermael alle de selve feijten en antwoorden aen den gevangene beduij-delijck voorgedragen, en, door den secretaris gevraecht sijnde oft hijdaerbij wilt persisteren, ijets afdoen oft aendoen, soo is den gevangeneschuldich sijn antwoorden te teeckenen met sijnen naem en toenaem, oftmet een marcq soo hij nijet scrijven en kan.14. D'welck gedaen sijnde, wordt hem gevraecht [door den officier endoor de rechters] (2) wie hij wilt hebben voor advocaet en procureur ; endie hij dan vraecht, worden hem gegeven [, ingevalle zij in haer geheel zijnen niet geëngageert aen het officie] (2); en soo hij geen can crijgen die hemsauden willen dienen, soo sijn den joncxsten advocaet en joncxsten procu-reur in sulcken gevalle altijt schuldich geweest sijn defensie aen te nemen,gelijck sij daertoe oock connen gepraemt worden bij ordonnantie van deweth.15. Den procureur en advocaet des gevangene gestelt sijnde, ende dentermijn der procedure ter rolle gereguleert sijnde, soo wordt aen den gevan-gene verleent copije van de feijten van belastinge en conclusie tot sijnenlaste genomen, maer nijet van sijne personele antwoorde daerop gedaen,maer moet de selve altijt secreet gehauden worden, soo wel als d'infor-matien preparatoir [, ende en magh men daervan aen den gevangene geencopie geven] (2).16. Ende naerdat van wegens den gevangene gedient is van schriftelijckeantwoorde ende conclusie, soo wordt het proces voirts ter rolle geïnstrueert(1) Au lieu de ce qui suit, le manuscrit Christiaens dit: dat men den gevangene sijne aenspraeck gaet doen,die deselve wilt hooren, die magh daer coomen.(2) Manuscrit Christiaens.582TEXTE.bij replique en duplique, ende die saecke daermede gestelt sijnde in staetvan weijsen, wordt daerinne dan gedaen even ende gelijck hierboven isuijtgedruckt capitulo nono, articulis 22 et 23.17. Ende ingevalle de saecke gereguleert wordt tot thoon, soo wordtdaerinne oock voirts geprocedeert op den voet ende maniere uijtgedrucktarticulo 24 et seq. vant' voorscreven negende cappittel, met dese distinctienochtans, dat een gevangene, in materie van criem, nijet en moet nochschuldich en is den intendit vant' officie te beantwoorden per verbum creditvel non, mediante juramento, maer daertegens wordt van sijne sijde alleene-lijck gedient van schriftelijcke responsieven, naer het dienen van de welckeden thoon vant' officie moet afgeleijt worden.18. Ende oock met dese distinctie, dat naer de respective gedaene renun-tiatien van thoon, aen den gevangene nijet en mach geopent noch copijeverleent worden van den thoon vant' officie, maer soo worden aen dengevangene maer alleenlijck gegeven de naemen van de persoonen die tegenshem getuijcht hebben, om tegens hun te reprocheren opt' beste dat hemmogelijck is.19. Maer aent' officie moet openinghe en copije gegeven worden van dengeheelen thoon des gevangene, om daertegens te reprocheren.20. Ende naerdijen de saecke van weder sijden is gebracht geworden instaet om definitievelijck beslicht te worden op de respective finaele conclu-sien van d'een en d'ander sijde gedient (1), soo wordt daerin voirts gedaen,gelijck hierboven in civiele saecken wordt uijtgedruckt, articulo 31 vant'negende cappittel.21. Bij soo verre den borger oft ingesetene van Diest verwesen wordttot de torture, soo wordt deselve gedaen door een scherprechter, op deBevere poorte, in presentie van den officier en sijnen raedt, twee scepenenen een secretaris, mitsgaders in presentie van stadsdoctoir, ende, in cas vannoode, oock in presentie van stadtschirurgijn, sonder bijwesen van denadvocaet en procureur des gevangene.(1) La première moitié de cet article est ainsi formulée dans le manuscrit Christiaens : Ende naerdien vanwederzijden gereprocheert en gesalveert is geworden, off, in plaetse van dijen, geëmploijeert zijn gewordende generalia juris pro et contra, mitsgaders dat oock daernaer hinc inde gedient is geworden van conclusiefinael, soo wordt, etc.584TEXTE.22. Over het vonnis ter torture ell valt geen appel [en moet hetselveaenstonts ter executie gestelt worden] (1).23. Als den gevangene nu geseten is op de torture, ende van hem doorden officier [borgemeesters en] (1) scepenen oft secretaris gevraecht wortnaer de waerhijt vant' feijt principael, ende van andere feijten dewelckedienen geweten te worden, ende dat den gevangene deselve feijten comptte bekennen met alle omstandicheden daervan sijnde, soo moet hij aenstontsvan de torture gedaen en buijten gesicht van de selve gestelt worden.24. Ende moet dan daechs daernaer den officier wederom met tweescepenen en een secretaris compareren op de poorte, ende den gevangenealdaer doen stellen buijten het gesicht en buijten de plaetse der torture,pede libero en buijten banden, en aen den selven door den secretaris doenvoorlesen sijn bekentenissen gedaen daechs te vorens; en sulcx gedaensijnde, moet hem afgevraecht worden oft hij bij sijn bekentenissen blijftpersisteren ofte nijet.25. Ende ingevalle hij de selve wederroept, soo moet hij andermael, metkennis ende met consent van den rechter, gestelt worden op de torture, terpresentie van de persoonen uijtgedruckt hierboven articulo 21.26. De scepenen, secretaris, en doctor van de stadt, staende over detorture, sijn schuldich toetesien dat den gevangene nijet langer op detorture wordt gehauden als hij bij menschelijcker crachte can verdraeghen ;ende is den officier oock schuldich ende gehauden den gevangene daervant'ontslaegen op t'aenmaenen van den doctor [en ordonnantie van scepe-nen] (1), opdat den gevangene niet en sterve op de torture.27. Als den gevangene twee mael de torture uijtstaet sonder het feijtbekent te hebben, soo en mach hij sonder nieuwe en naerdere indicien ensonder voorgaende vonnis nijet gestelt worden ter torture voor de derdereijse, maer soo moeten [borgemeesters en] (1) scepenen procederen tot hetraemeen en uijtspreken van sijn vonnis, hetzij tot absolutie, oft tot eene extra-ordinaire pene, gelijck sij dat, Godt voor ooghen hebbende, sullen vindente behoiren.28. Maer als een gevangene, ter torture gestelt sijnde, d'opgeleijde feijtencompt te bekennen, en daerbij andermael blijft persisteren daechs daernaer,(1) Manuscrit Christiaens.586TEXTEbuijten de plaetse en buijten gesichte van de torture, soo moeten seepenen,ter maenisse vant' officie, voirtsgaen tot de condemnatie, volgens dat sij,naer heijsch vant' delict, sullen vinden te behoiren, ende moet hun vonnis[ter vierschare, in presentie van den deliquant, publijckelijck] (1) gepronun-tieert worden door den president scepene, ende het selve oock daernaerdoor een scerpreehter geëxecuteert worden, op de groote marckt, voor hetstadtshuijs deser stadt, hetzij met den sweerde, met de coorde, oft ander-sints, volgens den inhaude vant' vonnisse.29. Staende te noteren, dat allent' gene tot hiertoe in dese materie ver-melt is maer stadt en grijpt op delinquerende borgers en vaste ingesetenen[der stadt en cuijpe] (1) van Diest.30. Want aengaende d'afgeseten oft vremde persoonen, van welcke con-ditie sij souden moghen wesen, die binnen Diest [off binnen haer cuijpe] (1)gevangen worden om eenich delict, hetzij bij decreet van scepenen oft daersonder, daerover en geven de scepenen geen vonnis des doodts oft vanandere corporele straffen, maer laeten soodaenighe gevangene (volghensd'aude stadtsrechten en exemptien tot nu toe geplogen) vervonnissen doordie scepenen van den buijtenlande van Diest ; en sulcx wordt gedaen op denaervolgende maniere:31. Als den officier van Diest apprehendeert eenen afgesetene oft vremdepersoon binnen deselve stadt oft cuijpen van dijen, ter zaeken van eenichdelict bij hem aldaer oft daerbuijten gedaen, soo sijn de borgermeestersende scepenen van Diest oock rechters over soodaenighe gevangene, endewordt het proces voor hun geïnstrueert, soo verre ende totdat hetselve instaet is om definitievelijck getermineert te worden.32. In sulcker vuegen dat d'aenspraecke ter vierschaere oock voor hunmoet gescieden, ende daernaer voirts alles moet gedaen worden sooendegelijck dat hierboven is uijtgedruckt ten opsichte van delinque-rende, borgers oft ingesetene van Diest, selfs oock ten respecte van de[incluijs, torture, als deselve door schepenen van Diest soude gedecerneertzijn] (1).33. Ende naerdat dan de saecke bij conclusie finael hinc inde gedient,gebracht is in staet van weijsen, mitsgaders behoirlijck gefurneert, geï-(1) Manuscrit Christiaens.588TEXTE.ventarieert ende geteeckent is door procureurs van weder sijde, soo wordtdan de selve (1) met beslotene brieven van drossaert en scepenen van Diest,en door hunne ordre, gesonden aen meijer en scepenen van Cagevinne (2),hetzij door den gesworen clercq der secretarije, oft door een van scepeneknapen; ende dit alles wel te weten naerdat het geheel proces, alsoo gefur-neert sijnde, ierst sal gelesen sijn door borgermeesters en scepenen vanDiest, om te sien oft het gedisponeert is om definitievelijck afteloopen,gemerckt dat scepenen van Caggevinne daerover maer en behoiren te gevende leste en definitieve vonnissen, alle andere interlocutoire staende aent'oirdeel van scepenen van Diest.34. Het proces alsoo overgedragen sijnde, soo wordt hetselve gelesenbij scepenen van Caggevinne, dewelcke, naer lecture van dijen, ter maenissevan den meijer, hun vonnis daerover raemen, naerdat sij daerop advies vanrechtsgeleerde gehaelt hebben ofte nijet (3).35. Het vonnis alsoo geraempt sijnde, soo wordt bij den meijer vanCaggevinne dach gestelt om t'selve gepronuntieert te worden opt' stadthuijsvan Diest, en moet den meijer van sulcken gestelden dach paert geven aenden drossaert van Diest ende aen de borgermeesters derselve stadt, dewelckedan tegens sulcken dach doen vergaderen de scepenen van Diest, om tecompareren ter vierschaere, ontrent elf uren voor den middach, oft tegenseen sulcke ure gelijck hun dat gelieft.36. Allen d'welck alsoo punctuëlijck voorgegaen sijnde, ende naerdijenden drossaert, borgermeesters ende scepenen van Diest geseten sijn inhunne vierschaere, soo brenght den meijer van Caggevinne ende sisteertden gevangene op deselve vierschaere, aenseggende aldaer aen den dros-saert, borgermeesters ende scepenen van Diest, in substantie : " Heeren,over desen gevangene en sijn proces, aen ons toegesonden, is tot mijndermaenisse een vonnisse geraempt door scepenen van Caggevinne, die hier-buijten, onder den blauwen hemel, present staen, om t'selve te pronuntiëren ;(1) Le manuscrit Christiaens intercale ici ce qui suit: geleesen en gerapporteert voor borgemeesters enscepenen van Diest, om te sien off sij gedisponeert is om definitievelijck aff te loopen, in welken gevalle hetproces, etc.(2) Le manuscrit Christiaens termine l'article par ces mots : door eenen schepene, off door den clercq vande secretarije, om bij hun definitivelijck geslight off getermineert te worden.(3) Au lieu de : ofte nijet, le manuscrit Christiaens dit in cas van swarigheijd.590TEXTE.zij dij, heeren, bereet omt' selve t'aenhoiren?" Waerop door den drossaerten d'andere geantwoort sijnde: « dat jae, et fiat justitia, " soo gaet denvoorscreven meijer met den gevangene buijten de vierschaere en [onder delocht] (1), stelt hem int' middelt van sijne schepenen, en maent dan de selveomt' vonnis te pronuntiëren.En marge on lit: Memorie dat in het tweede Rootboeck van Diest,foliis 51 et 200, wordt gepretendeert dat denofficier van Diest het maenisse heeft, ende dat sulxoock alsoo geschiet is, relaes tot d'acten aldaeruijtgedruckt.Vide quae notavi folio 116.37. D' welck gedaen sijnde, stelt sich den president scepene van Cagge-vinne dicht aen d'open deure van de vierschaere van Diest, staende dengevangene met sijn gesicht recht tegens hem over, en pronuntieert soo hetvonnis, met luijder stemme, opdat het selve mach gehoirt worden bij dendrossaert, borgermeesters ende schepenen van Diest, mitsgaders oock vanalle andere daer omstaende.38. Alle alsulcke vonnissen moeten geëxecuteert worden buijten de stadten cuijpen van Diest (2) onder het territoir oft jurisdictie van Caggevinne,het zij Lovens oft Kempens, naer advenant dat wordt goedtgevonden.39. Het vonnis alsoo in voegen voorscreven gepronuntieert sijnde, endeden dach van d'executie gestelt sijnde, soo haelt den officier van Diest, tesamen met den meijer van Caggevinne, den gevangene uijt de gevancke-nisse, om den selven te geleijden naer de plaetse van d'executie; endedraecht den officier van Diest de roede van justicie de geheele stadt door, denmeijer van Caggevinne aen sijn sijde (3) hebbende, aen den welcken hijdaernaer, als sij te samen gecomen sijn op de limieten der cuijpen van Diest,overlevert de voornoemde roede, die dan deselve onder sijn territoir blijftdraegen tot dat d'executie voltrocken is.(1) Manuscrit Christiaens.(2) Le manuscrit Christiaens poursuit et termine l'article en ces termes: onder s' heeren buijtenlanden derselve stadt, het zij op den Galgenberch, onder Caggevin-Lovens, off op den Langenberch, off andere plaetsenonder Caggevin-Kempens, naer advenant de saeke het vereijscht.(3) Le reste de l'article manque dans le manuscrit Christiaens.TEXTE.En marge on lit: Depost heb ik bevonden, dat den drossaert vanDiest oock drossaert is van de twee Caggevinnen,als buijtenlanden van Diest, ten welcken regardehij de roede van justitie nijet en behoirt te derven,maer wel den schautet, die onder Caggevinne geenjurisdictie en heeft, die moet die derven aen denmeijer. Hinc collige opinionem meam. Siet deneedtsboeck van Caggevinne, et ibi invenies jura-mentum drossardi, et alibi latius de hac re.40. Als den gevangene tegens sijn begaen delict nijet en wilt comen inoppositie, maer het selve volcomentlijck bekent, ende dat hij versoeckt datgratie geprefereert saude worden voor rigeur van justitie, ist saecken datdan den gevangene een borger oft ingesetene is, soo wordt over hem rechtgedaen en vonnis gegeven op de maniere hierboven uijtgedruckt, articulo 28[, even ende all off hij van t'feijt overtuijgt was] (1).41. En bij soo verre sulcken gevangene was een afgesetene oft vremdepersoon, soo wordt sijn confessie, met allen t'gene des daertoe behoirt,gesonden naer meijer en scepenen van Caggevinne, om den selven te ver-vonnissen op den voet ende maniere hierboven voorgedraghen.ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.1. (2) In sulcken verstande nogthans, dat, bij soo verre het den schoutetwas, die de roede droech, soo is den selven schuldigh en gehouden de roedeover te geven aen den meijer van Diest en Caggevinne, soo haest men comptop de limijten van Diest en Caggevinne, om dies wille dat den schoutet vanDiest geen gesach off jurisdictie en heeft onder de buijten landen. (Art. 40.)2. Maer bij soo verre het den drossard van Diest was, die de roede droech,van aen de gevanckenis tot op de voormelde limijten, soo en soude hijdeselve roede niet moeten affstaen aen den meijer van Caggevinne, om dieswille dat den drossard van Diest oock altijts geweest is van auts drossardvan de buijten landen, ende aldaer in deselve qualiteijt oock altijts den eedt(1) Manuscrit Christiaens.(2) Cet article et les deux suivants se rapportent à la note marginale de l'art. 39.594TEXTE.heeft gedaen staende tot het selve officie, gelijck dat uijtdruckelijck wordbevonden in den eedtsboeck van deselve buijten landen bij mij gesien endegeleesen. (Art. 41.)3. Ende al ist dat sulcx voor den jaere 1648, geduerende d'inlantscheoorloogen, ende oock daernaer, door ignorance off negligence, eenige alte-ratie magh geleeden hebben, daerdoor en is de saecke in haeren grondt nietgealtereert geworden, nogh oock den drossard sijn oudt recht ende prero-gativen quijtgeraeckt, eensdeels omdat, door het tractaet van vreede depraedicto anno 1648, alles is herstelt geworden als te voorens, en alle con-trarie possessien affgedaen, soo binnen Diest en haere buijten landen, alsoock in andere steeden en heerlijckheeden van de princen van Oranje,dewelke aen confiscatie zijn subject geweest, en oock, ten anderen, omdatWillem de derde, koninck van Engelandt, rechts voor zijn doodt, overcomenden 19en maert 1702, heeft, als heere van Diest en van zijne buijten landen,verstaen en gewilt gehadt, dat den modernen drossard, joncker Henrick-Jaecques Proost, soude volstaen met den eedt bij hem tevoorens gepresteertals drossard van Diest, om te konnen en mogen wesen meijer van Cagge-vinne, sonder dat hij daerom aen zijn voorschreve Majesteijt, off aen zijnenraade in s'Gravenhage eenen anderen eedt als meijer soude gedaen hebbenoff moeten doen hebben; tot claer bewijs, dat den heer van Diest sijnendrossard aldaer oock herkent als drossard van sijne buijten landen, endijenvolgens, gelijck een schoutet van Diest moet cedeeren aen den drossardvan Diest, soo moet oock doen den meijer van Caggevinne, als die meijer[ij]soude bedient worden door een persoon die geen drossard van Diest enwas, gelijck het voor desen plocht te zijn. (Art. 42.)4. Als de schepenen van Caggevinne bij advies van rechtsgeleerdebevinden, dat het proces nogh niet in staet en is, om door haer definitivelijckgetermineert te worden, soo zijn zij gewoon t'selve proces te rugge tesenden aen het gericht van Diest, het zij door een van haer collegie, off doorhaer secretaris om, etc.596TEXTE .CAPITTEL XV (1).VAN TAUXAET VAN COSTEN, EN EXECUTIEN VAN VONNISSEN IN MATERIA CIVILI.1. Alle vonnissen gegeven bij borgermeesters en scepenen van Diest[, in ordinarisse forma, (2) in materie civiele, moeten ter executie gesteltworden door den scauthet der selve stadt.2. Desgelijx, alle vonnissen gegeven bij de laethen van Tongerlo wordengeëxecuteert door den scauthet van Diest, alsoo den meijer van de selvebancke binnen Diest geen bedwanck en heeft van executie noch van arrest.3. Maer aleer d'een oft d'ander vonnis ter executie gestelt mach worden,soo moet daervan, naer de pronuntiatie van dijen, ierst aen partije gecon-demneerde gedaen worden de clijne boete, te weten, van vonnissen vanborgermeesters en scepenen, door eenen scepene knaepe en eenen dienaervan den heere, ende van vonnissen van den voormelde laethen, doorhunnen knaepe ende eenen dienaer van den heere.4. Naer het doen van de clijne boete, heeft partije gecondemneerde nochtwelfvolle daghen om aen den inhout vant' vonnis te connen voldoen, sonderdaervoor middeler tijt geëxecuteert te moghen worden.5. Maer de voormelde twelf daghen overstreken sijnde, soo wordengedaen de respective presentatien (3)in executie, ende naer dese, in casvan geene voldoeninghe, soo wordt het vonnis door den scauthet en sijn die-naers geëxecuteert, ierst op de meublen des gecondemneerde, ende daernaerop desselfs immeuble goederen onder Diest en haer cuijpen gelegen, daertoealvorens gehadt hebbende van den rechter (4) de behoirlijcke permissie.6. Op den selven voet en met den selven interval worden oock terexecutie gestelt door den scauthet van Diest, alle acten van tauxaet; endeom dese van den rechter te becomen, soo moet geprocedeert worden op denaervolgende maniere:7. Die het proces gewonnen heeft cum expensis, moet in recht overgeveneen libel van costen, daerinne uijttreckende allent' gene hij heeft moeten(1) Chap. XVI du manuscrit Christiaens.(2) Manuscrit Christiaens.(3) Au lieu de respective presentatien, le manuscrit Christiaens dit: de drij presentatien.(4) Au lieu de van den rechter, le manuscrit Christiaens dit: van schepenen.598TEXTE.betaelen, soo aen rapporten, aen advocaeten, aen procureurs, dienaersals andersints, en bij soo verre partije oock gecondemneert is in de scaedenen interesten, soo moet men de selve oock uijttrecken en libelleren, endedan in t'eijnde van sulcken scrifture versoecken dat den rechter alle voor-screven costen, scaeden en interesten gelieve te taxeren, ende van t'selvetaxaet te verleenen behoirlijcke acte.8. Van dese scrifture oft libel van costen, wordt aen partije gecondem-neerde verleent copije, om daertegens te diminuëren binnen acht oftvierthien daghen daernaer ; welcke diminutie gedient sijnde, soo wort bij derechters geprocedeert tot de taxatie ; en bij soo verre partije in faute blijftvan ten behoirlijcken tijde te diminuëren, soo wordt oock evenwel,opt' versoeck ende instantie van d'ander partije, daertoe geprocedeert, mitsdat alvorens aen den rechter blijcke vant' relaes van den dienaer, dat partijegecondemneerde gedaecht is geweest tot het sien dienen vant' libel vancosten en heijsch tot haeren laste gedaen.9. In materie van costen, scaeden en interesten, wordt oock, naer heijschvan saecke, gescreven bij salvatien tegens de diminutien, ende daernaer bijsolutien [tegens de salvatien] (1), en soo voirts, totdat de saecke, gebrachtsijnde in staet van weijsen, geprocedeert wordt tot het taxaet; maer sulexwordt maer gebruijckt als de costen, scaeden en interesten dubieus sijn,hooch en groot beloopen, en anders nijet.10. Het taxaet gedaen en gepronuntieert sijnde, soo wort daeroverde sommatie ofte cleijn boete gedaen aen partije gecondemneerde, ende dandaerinne voirts geprocedeert gelijck hierboven is uijtgedruckt articulis 3,4en 5 (2).ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.1. In absentie van den schautet, soo mogen alsulke vonnissen oockgeëxecuteert worden door den drossard van Diest, uijtwijsens het geenegeseijt is int eijnde van het voorgaende capittel. (Art. 6.)2. Op gelijcken voet word geprocedeert over vonnissen ende libellen van(1) Manuscrit Christiaens.(2) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens : Het taxaet gedaen ende gepronuntieertzijnde, soo word daerover d'executie gedreven in voegen ende manieren als boven.600costen gedient voor meijer en schepenen van Caggevinne. waervan d'executietoestaet aen den selven meijer, soo nogthans dat hij geen executie en maghdrijven binnen Diest tot last van eenen borger off ingesetene, maer wel soomoeten alle de vonnissen van Caggevinne bij wege van requisitorien totlast als boven geëxecuteert worden door den officier van Diest. (Art. 12.)CAPITTEL XVI (1).VAN DEN TWISTENDE EN VECHTENDE LUIJDEN IN DEN VREDE TE LEGGEN.1. Den oirvrede ende den hantvrede sijn van auts binnen Diest gebruijcktgeweest, ende wordt daertoe gehauden een appaert register genaemptregistrum ad lesiones..2. Den oirvrede wordt gedecerneert bij borgermeesters en scepenen, totlaste van die de welcke een ander vervolgen, om te quetsen, oft te dooden,hetzij bij daghe oft bij nachte item, tot laste van die, dewelcke een andereffectievelijck gequetst, arm oft been gebroken hebben, oft andersints metmessen oft met wapenen jammerlijck getracteert hebben item, tot lastevan die de welcke een anders huijs hebben geforceert oft opgeloopen, omijemanden, daerinne sijnde, te quetsen, te dooden, oft quaelijck te tracteren;item, tot laste van die dewelcke, int' publiecq oft int' heijmelijck, een andergedregen hebben het leven te sullen benemen, oft arm en been te sullenbreken; ende finaelijck tot laste van die, dewelcke met opgeset gemoeteenige middelen gebruijcken, hetzij directelijck oft indirectelijck, om eenander het leven te benemen.3. Den handtvrede wordt gedecerneert, bij borgermeesters en scepenen,tegens die, dewelcke een ander injuriren oft affronteren, met woorden oftmet wercken, sonder bloetstorten.4. Die den oirvrede breckt, verbeurt daerdoor, volgens het gemeijngebruijck vant' landt, sijn lijf ende sijn goedt.5. Die den handtvrede breckt, vervalt daerdoor in dobbel boete, endein arbitraire correctie, naer gelegenthijt van de saecke; ende wordt deneenen en den anderen vrede gedecerneert oft gegeven op de naervolgendemaniere:(1) Chap. XIV du manuscrit Christiaens, intitulé : Van de hantvrede ende van de oirvrede.602 COUTUMES DE LA VILLE DE DIEST.TEXTE.6. Die een ander, ter zaecken als boven, wilt doen, leggen in eenen oirvrede,moet den selven, met permissie van borgermeesters, doen roepen voor demagistraet van Diest, door eenen scepenen knaepe, ende tegens hem, aldaergecompareert sijnde, opdoen en openbaeren de redenen, waeromme, hijsulcken vrede van hem is verheijschende, vaststellende het begaen excesbij getuijgen oft quetsure, soo veel als mogelijck is.7. Ingevalle dan de beroepen partije bekent, in presentie van borger-meesters en scepenen, oft dat andersints genoechsaem bleke, dat zij hetberoepen exces hadde begaen, soo is sij oock schuldich, par ordre vanborgermeesters, den oirvrede te geven ; en bij soo verre sij sulcx weijgerdeoft dilaijeerde te doene, soo wordt den oirvrede gedecerneert tot sijnen laste ;d'welck van soodaenighe cracht is, aloft den selven vrede van partije selfsgegeven was en moghen die van de magistraet sulcke weijgerige persoonenin detentie doen hauden totdat sij den oirvrede sullen gegeven hebben.8. Desgelijcx, als een persoon, ten eijnde alsboven geroepen sijnde, nijeten compareert, soo moghen, de borgermeesters en scepenen, met kennisse,van saecke, den oirvrede tot sijnen last oock aenstonts decerneren, salvainsinuatione door een dienaer van den heere; welcke insinuatie gedaen en,gerelateert sijnde ten registre, soo is dijen oirvrede oock van sulcken nature,aloft hij van partije selfs was gegeven geweest.9. Die oirvrede heijscht moet oock oirvrede geven, in gevalle partijeadverse dijen compt te heijschen om bequaeme redenen.1O. Die oirvrede geeft, moet geloven, in presentie van borgermeesters envan scepenen, dat hij sijn partije voirtaen nijet meer sal vervolgen oft laetenvervolgen, om te quetsen ofte te dooden, oft om deselve ijets aen te doen,waervoor en waeromme den vrede geheijscht wordt, en, ter contrarie, dathij allent' gene hij tegens hem heeft uijtstaen, sal vervolgen bij wege van recht ende nijet bij wege van feijt, op verbeurte van lijf en goet.11. Desgelijcx, die een ander, ter zaecken als boven, wilt doen leggen,in eenen handtvrede, moet voirtsgaen op den voet van den sesden article,ende even eens gelijck men doet in materie van oirvrede, behaudelijck dattot den handtvrede nijet van noode en sijn alle solemniteijten die, daergebruijckt worden tot den anderen vrede, dan, is genoech sulex gedaen teworden voor borgermeesters alleen, oft voor eenen borgermeester en eenenscepene.60412. Staende hier te noteren, dat een persoon die een ander doet leggenin den oirvrede, oft in den handtvrede, oock des nijettegenstaende alnochvermach sijn partije in recht te trecken, ende aldaer tegens hem concluderentot betaelinghe van sijn smert, chirurgijn (1) en verleth, oft andersints, naergelegenthijt van saeeke, gemerckt dat de natuere van den vrede princi-paelijck bestaet daerinne dat alle questien (2) sauden afgehandelt wordenmet den rechte, ende nijet met feijte, soo van d'een als van d'andere sijde.13. Van gelijcken, alhoewel de gelofte van oirvrede oft van handtvredegedaen is in presentie van den officier ofte nijet, soo mach den officierevenwel altijt de partije delinquante aenspreken in recht, en tegens haerconcluderen op den voet van de wetten deser stadt, ende van de placcaetenen ordonnantien van den lande, oft gelijck dat andersints naer recht saudebevonden worden, dat sulcke excessen ende delicten sauden behoirengeamendeert ende gestraft te worden (3), en dese actie respicieert sijnofficie, en daerdoor en wordt de lijdende partije nijet gebetert, die haeractie selfs moet aenstellen.14. Den vrede voor borgermeesters en scepenen gegeven, blijft altijtgoet, sonder dat van noode is denselven te vernieuwen, en compt maer tecesseren ende te verdwijnen, als partijen veraccordeert ende versoent sijn,waervan sij dan oock behoiren part te geven aen borgermeesters en scepe-nen, raeckende den oirvrede, ende aen de borgermeesters alleen, raeckendeden hantvrede.ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.1. Als iemand, wesende in publijcke functie van den heere off van destadt, op t'stuck van de selve functie geïnjurieert, mishandelt off gequestword, soo is den officier schuldigh, uijt cracht van zijn officie, daerover(1) Au lieu de: chirurgijn, le manuscrit Christiaens dit : doctor.(2) Au lieu de : principaelijck, etc., le manuscrit Christiaens dit: ... respicieert de ruste voor het toekoo-mende, en dat ondertussen alle questien, etc.(3) Le reste de l'article est ainsi conçu dans le manuscrit Christiaens: en deselve actie respicieert den officieralleen, maer niet de geledeerde oft geïnjurieerde partije, dewelke haer actie selffs moet intenteeren, om tebekoomen redres en voldoeninghe, alhoewel dat andersints oock somtijts deese twee actien gecombineertworden, met twee distincte conclusien, om alsoo bij dien weege met eenen en denselven thoon te konnengestaen.606reparatie en straff te doen doene met den rechte, sonder cost van den geïn-jurieerden, volgens de Blij incompstenen beswooren wetten. (Art. 15.)2. Maer bij soo verre iemand, wesende in publijeke functie, soude geïnju-rieert, mishandelt off gequest worden ter saeken van een feijt niet concer-nerende sijn publijcque functie, soo moet sulken werck door sulken persoonselffs gedefendeert worden met den rechte, maer niet door den officier, denwelken sigh even magh voegen tot de saecke. (Art. 16.)CAPITTEL XVII (1).VAN TESTAMENTBN OFT DISPOSITIEN VAN DEN UIJTTERSTEN WILLE.1. Een ijeder is georloft te disponeren van sijne goederen [gelegen binnende stadt ende cuijpen van Diest, bij soo verre hun het selve van rechtswegennijet en is verboden] (2), ende sulx voor twee scepenen en een secretaris,oft voor notaris en twee getuijgen, hetzij bij open oft gesloten testament[, uijtgenoomen de geene de welke hier onder sullen worden geëxci-pieert] (3); ende moeten int' maecken ende passeren van dijen precieselijckende punctuëlijck achtervolcht worden de formalitijten uijtgedruckt intEeuwich edict van Albertus en Isabella, de anno 1611, soo wel als oockd'interpretatien van den Koninck in den secreten raede daerop van tijdetot tijde gevolcht (4), en die te vinden sijn int' Recueil van den fiscael Steen-bergen tot Mechelen, d'welck hij gemaeckt heeft over t' selve edict].2. Den man mach sijn vrauw, ende die vrauw mach haeren man, bij tes-tament, erfgenaem maecken van sijne ot van haere goederen, hetzij daer kinderen sijn ofte nijet, behaudelijck dat, ingevalle daer kinderen sijn, d'audersaltijt gehauden sijn aen de selve te laeten hunne legitieme portie, gelijck oockde kinderen schuldich sijn te doene aen hunne auders, op pene als naer recht.3. Binnen Diest moghen d'auders aen d'een kint bij testament meer laetenals aen d'andere, sonder dat sij gehauden sijn daervan uijt te druckeneenighe redenen in d'acte van testament.(1) Chap. XIX du manuscrit Christiaens, intitulé: Van testamenten en andere uijttersten wille.(2) Ce qui est entre crochets manque dans le manuscrit Christiaens.(3) Manuscrit Christiaens, dans lequel l'art. 1 finit ici, etee qui suit, jusqu'aux mots: "Albertus en Isabella". y constitue l'art. 2, sauf que celui-ci se termine par les mots op poene van nulliteijt(4) Placards de Brabant, t. IV, fol. 459, et Placards de Flandre, .t II, p. 739.6O8COUTUMES DE LA VILLE DE DIESTTEXTE.4. Den man en mach sonder consent van sijn vrauw, noch oock de vrauwesonder consent van haeren man, nijet disponeren bij testament in prejudicievant' landtrecht, aen d'een in des anders goedt en sterfhuijs behoirende.5. Van leengoederen gelegen onder het leenhof van Diest, mach mendisponeren bij testament voor stadthauder, twee leenschepenen ende dengreffier vant' selve leenhof [, sonder octroije te moeten hebben van t'leenhoffvan Brabant, gemerckt dat de leenen van Diest, nec mediate, nec immediate,gereleveert en worden van den hertoge van Brabant, en dat daerom sulkenoctroije niet en kan wercken op de Diestersche leenen waervan onder hetvolgende capittel naerder sal gesproken worden] (1). ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.1. De principael puncta bestaen hierinne : ierst, dat het testament,gemaekt voor notaris en getuijgen, moet geteekent wesen van den testateur,item, van de getuijgen en van den notaris, op poene van nulliteijt. (Art. 3.)2. Dat den notaris moet affvraegen aen den testateur en aen de getuijgen,off zij connen schrijven, en dat hij van haer antwoorde precijse mentie moetmaeken ; ende in cas den testateur off getuijgen verclaerden niet te konnenschrijven, maer alleen te stellen een marcq, soo moet den notaris oockdaerbij uijtdrucken off hij niet schrijven kan bij off door sieckte, dan weloff hij effectivelick geen kennis van schrijven heeft. (Art. 4.)3. Een testament geteekent door den notaris en door de getuijgen, maerniet door den testateur, omdat hij niet schrijven en konde, en waervan dennotaris heeft vergeeten mentie te maecken, sulck testament is null, tersaecken van dese versuijmenisse. (Art. 5.)En marge: 18 martii 1620 (2)4. Als den notaris het testament heeft geteekent, maer niet de getuijgen,item, als de getuijgen het testament onderteekent hebben, maer niet dentestateur, item, als nogh testateur nogh getuijgen het testament ondertee-(1) Manuscrit Christiaens.(2) Placards de Brabant, t. IV, fol. 469, proposition 1, et l'on voit par la proposition 2, que le motkonde (" pouvait " ou " savait " doit être entendu dans l'un et l'autre sens exprimé à lart. 2.610kent hebben, maer wel den notaris, soo in zijn prothocol ais in zijn instru-ment, in alle deese gevallen ende in ieder van haer is het testament null envan onwaerden. (Art. 6.)En marge: Eodem anno (1).5. Een soldaet die binnen Diest in guarnisoen leijt, moet sigh reguleerennaer de ingeschreven formaliteijten, op poene van nulliteijt. (Art. 7.)En marge Eodem anno (2).6. Testamenten en ordonnantien van den uijttersten wille, " qui serontreceues par deux eschevins, en présence d'un greffier, secrétaire ou notaire,seront tenues faites avec la solemnité de l'Edit perpétuel. " (Art. 8.)En marge: Ultima augusti 1613 (3).7. Testamenten en alle andere dispositien van uijttersten wille, " quiseront receues par deux eschevins, en présence de leur greffier, et signéd'eux et de leur greffier, ensemble du testateur, s'il sçait signer, sont tenuesfaittes avec la solemnité de l'Edit perpétuel. » (Art. 9.)En marge: 2e augusti 1617 (4).8. De formaliteijt van de getuijgen aff te vraegen off zij schrijven konnenoff niet, " at esté apposée audit Edict pour pourveoir à la seureté des testa-mens qui se passent en lieux champestres et autres, où ne se recouvre ordi-nairement telle abondance des gens lettrez qu'ès bonnes villes. Mais, enquelque lieu que ce soit, si les tesmoins évocquez à tels actes et dispositions,et les ayans signé, sont notoirement qualifiez, si comme conseillers, advocatset practiciens et autres personnes notables cognues aux testateurs et auxassistens, telle interrogation n'est précisément nécessaire, nij l'obmission(1) Placards de Brabant, tome IV, fol. 469, proposition 3; seulement, au lieu du premier membre delarticle: Als den notaris het testament heeft geteekent, maer niet de getuijgen, " lorsque le notaire a signé letestament, et non les témoins, " la proposition porte: « Sil y a nullité en cas quand le testateur a soubsigné, etnon les témoins. "(2) Ibid., fol. 470, proposition 6.(3) Ibid., fol. 471, II.(4) Ibid., fol. 472, V.612TEXTE,d'icelle concludente pour causer et inférer vaillablement aucune nullitéd'iceux actes. " (Art. 10.)En marge: 12 novembre 1618 (1).9. Door d'eeuwig Edict de anno 1611 en word niet gederogeert au privi-lége du droit escrit en faveur des testamens et dispositions dernières faitesinter liberos. " (Art. 11.)En marge: 10 augusti 1619 (2).10. Gelijck een open testament moet geteekent zijn van den testateur,van de getuijgen en van den notaris, soo moet oock een geslooten testamentvan buijten geteekent wesen door den testateur, item, door de getuijgen endoor den notaris, op poene van nulliteijt. (Art. 12.)En marge: l5 mars 1623 (3).11. Door het eeuwig Edict is geordonneert, dat alle testamenten en lestedispositien moeten gestelt zijn int geschrifte, en dat die, dewelke andersgemaekt zijn, null zijn ende van onweerde, oock de geene ad pias causas.(Art. 13.)En marge 7 october 1623 (4).12. Den inhoudt van den 12en artikel van t'eeuwig Edict moet geobser-veert worden in testamenten die gemaekt worden ten tijde van de pestedoor geinfecteerde luijden. (Art. 14.)En marge 27 [17] junij 1630 (5).13. Ten tijde van de peste magh een vrouw persoon off een religieusegetuijge sijn in testamenten en uijtterste dispositien, jae alle twee de getuij-gen mogen in sulken tijdt vrouwen zijn, 15 janvier l633. (Art. 15.)En marge : 22 mars 1631 (6).(1) Placards de Brabant, tome IV, fol. 476, VI.(2) Ibid., fol. 477, VII.(3) Ibid., fol. 481, XII.(4) Ibid., fol. 483, XIV.(5) Ibid., fol. 488, XVIII.(6) Ibid., fol. 489, XIX.614TEXTE.14. Een testament gemaeekt voor twee schepenen ende beschreven doorden schoutet, daertoe door schepenen geauthoriseert, in absentie van dengreffier off secretaris, is goet ende van weerden. (Art. 16.)En marge 18 november 1631 (1).15. A. hebbende sijn leste dispositie in sijn handt, verclaert aen eennotaris en twee getuijgen, dat sijnen lesten wille daerinne begreepen is;A. teekent daernaer dit testament met den notaris en de getuijgen, sonderdat het word voorgelesen, het selve is goet en van weerden. (Art. 17.)En marge: 19 junij l638 (2).16. Aengaende die Institutie, non est hodie necessaria in testamentis.(Art. 18.)17. Etsi liberi in testamento parentum non sint honorati titulo Institu-tionis, si modo aliquid eis relictum sit, sive titulo legati, fidei commissi autalio quovis, subsistit testamentum; et si id quod relictum est, legitimam nonexpleat, competit liberis actio ad legitimae supplementum maer bij soo verredat aen de kinderen niet met al gemaekt en is, soo is het testament nullende van onwaerden. (Art. 19.)18. Testamentum conditum secundum solemnitates loci ubi conditur,effectum habet quoad bona alibi sita; sic testamentum conditum Leodii aBrabanto, nec ab eo subscriptum, effectum habet quoad bona Brabantica, etsiin Brabantia talis subscriptio sit necessaria. (Art. 20.)19. Man en vrouw hebbende gesamender handt testament gemaekt,ende ieder gedisponeert gehadt voor zijn eijgen goet in eene en de selveacte, onder reciprocque gelofte van ter contrarien van dijen naermaels niette disponeeren naer de doot van den iersten afflijvigen, soo magh denlangsleevende sijn testament revoceeren, niettegenstaende de voorschrevegelofte. (Art. 24.)20. Maer bij soo verre man en vrouw gesamender handt getesteert hebbend'een van d'anders goet, sic ut quisque testetur de universis et de alteriusbonis, mutuo consensu, seu reciproqua permissione, in sulken gevalle soo en(1) Placards de Brabant, tome IV, fol. 491, XXI.(2) Ibid., fol. 496, XXV.616. TEXTE.soude de langsleevende sijn testament pro parte sua niet connen revoceerennaer de doot van den eersten afflijvigen. (Art 25)21. Rerum enim judicatarum authoritate confirmatum est, non esse con-sensum hunc revocabilem, defuncto eo qui in vicem consensu disposuit; quienim perseveravit in hoc consensu usque ad mortem testantis, quando lextranslationem dominii rerum relictarum operatur haereditate quandoquepost adita (l. 54 ff. De acq. hered.), tantumdem egit ac si venditionem rei suaeconsensisset et in ea voluntate perstitisset usque ad perfectam traditionem,quo casu non est ambiguum quin rei suae dominium amiserit. (Art. 26.)CAPITTEL XVIII (1).RECHTEN EN COSTUIJMEN VANT' LEENHOFF VAN DIEST.. Aengaende de judicature.1. Den heere van Diest stelt den stadthauder, leenscepenen en greffiervant' hof oft leen-camer van Diest; alle welcke perpetueel sijn, en behoirente wesen [effective] (2) leen-mannen van den selven hove.2. De leenschepenen sijn rechters ordinair over alle leenen en questiendie daervan ontstaen, ter exclusie van schepenen der stadt van Diest, alsdewelcke daervan geen kennisse noch judicature en moghen nemen,vuijtwijsens de privilegien en tractaten daervan sijnde.3. Alle reliefven van leenen, vercoopinghen, belastingen en andere dier-gelijcke acten, waerdoor men reëel recht int leen wilt crijgen, moetenpasseren voor stadthauder en leenschepenen van Diest.4. De leenen van Diest, die ijemant sijn aengedeijlt voor schepenen derselve stadt, oft elders voor wethauderen van steden oft dorpen, tusschenbroeders, susters oft andere, moeten aengebrocht ende gedeclareert (3)worden voor stadthouder ende leenschepenen van Diest, om recht reëelin de selve te crijgen, alsoo dit recht door sulcke scheijdingen en deijlingenalleen nijet en can becomen worden.(1) Chapitre XX du manuscrit Christiaens, intitulé Van het leenhoff, ende van de leenen van Diest.(2) Manuscrit Christiaens.(3) Le manuscrit Christiaens dit: aengebraght en gereleveert.618TEXTE.5. Ende men mach, in scheijdingen en deijlingen, geen leenen validelijckspleijten sonder consent van den heere.6. Een ijeder is schuldich het leen op hem verstorven oft verschenen teverheffen binnen sesse weken naerdat het op hem verstorven oft verschenenis, ende te betaelen de reehten en heergeweijden daertoe staende; endebij faute van dijen, soo mach allen t' selve op de leenen verhaelt worden,bij procedure ten gronde, alst gronden sijn, en tegens de laethoven oock bijclachte, gelijck men dat van auts gewoon is te doene.7. Niemant en mach recht heijsschen tot leenen, tensij hij te hove alsleenman bekent is.8. Voor stadthauder en leenschepenen prqcedeert men over leenen evenende gelijck men voor schoutet en schepenen procedeert over chijns-goederen.9. Door de doodt van sterfmans gestelt bij cloosters oft andere doodehanden, verscheijnt het recht van heergeweijde, maer nijet door de doodtvan eetsmans, die als sterfmans nijet gestelt en sijn.§2 . Aengaende die successie en devolutie (1).I. Volgens d'aude grontrechten des hofs van Diest, succederen de leengoe-deren op de selve maniere gelijck de chijnsgoederen, soo in de rechte alscollaterale linie.En marge se trouve Het leenhof van Diest extendeert sich over deselvestadt en cuijpen van dijen, mitsgaders over de buij-tenlanden van Diest genaempt Caggevinne Lovensen Kempens, en noch elders, uijtwijsens de leen-boecken (2).2. Soodat daerinne den sone geen preferentie en heeft tegens de dochters,maer moeten deselve hoofts- ende evengelijck gedeijlt worden tusschenbroeders en susters.3. De leenen des hoffs van Diest en sterven nijet opwaerts, als den(1) Dans le manuscrit Christiaens les articles se suivent sans interruption.(2) Cette note marginale ne se trouve pas dans le manuscrit Christiaens.620TEXTE.gestorven achterlaet broeders oft susters, oft wel broeders oft susterskinderen, en soo voirts; maer dese deficiërende, soo valt de successie opd'ascendenten.4. De leenen van Diest sterven op den naestlevende, tzij man oft vrauwe,ter exclusie van alle andere, soodat representatie geen plaets en heeft in decollaterale linie.5. En gaet in dese linie het leengoet tot den struijcke van daert gecomenis, ende den naesten van den selven struijck wordt geprefereert voor alleandere.6. Het recht van devolutie heeft plaetse in de leengoederen, even endegelijck in de chijnsgoederen.En marge se trouve, Siet hiervan het derde cappittel, art. 10, 11 en vol-gende (1).7. Desgelijcx, hetrecht en obligatie van toechte heeft plaetse in de leenen,gelijck in andere goederen onder de stadt van Diest en haer cuijpengelegen.En marge se trouve : Siet hiervan het vijfde capittel: Van toechters en toech-terssen.8. Ende generaelijck, soo behoort in de leenen des hoffs van Diest geob-serveert te worden allent'gene des men onderhaut en gebruijckt op anderegoederen, soo in linea recta als collaterali, en oock allent' gene geobserveertwordt in materie van devolutie en van toechte, gemerckt dat de leenenhedensdaechs geredigeert sijn, en geconsidereert worden gelijck allodialegoederen, en grijpt oock daerover stadt den regule : Paterna paternis,materna maternis.§ 3. Aengaende die vercoopinghe, belastinghe, en dispositien van leenen.1. De leengoeden en leenrenten, en generalijck alle leenen sorterendeonder den leenhove van Diest, moghen vercocht en veralieneert wordensonder consent van den heere, het sij voor leenschepenen, voor notaris en(1) Cette note marginale ne se trouve pas dans le manuscrit Christiaens.TEXTE.getuijgen, of onder [eijgen] (1) signature, behaudelijck dat in sulckenotariale acten, en andere, van vercoopingen, transporten, cessien, dona-tien. en diergelijcke, altijt behoirt geïnsereert te sijn de clausule: salvo denheere en den hove hare rechten [, constituerende tot dien eijndeN. N.. etc.] (2).2. Maer nijemant en mach van eenigerhande leenen disponeren, het sijbij testament, bij codicille oft bij andere acte van uijttersten wille, tenzijbij consent of octroye van den heere, ofte wel voor stadhauder, tweeleenschepenen en den greffier van den leenhove.3. Eenen man en mach het leen van sijn vrauw nijet vercoopen nochbelasten, tenzij met haer expres consent en met haeren [vrijen] (1)onbedwongen wille.4. Een sone ofte dochter, op de welcke verstorven is de proprietijt vande leenen van vaeder oft moeder, en waervan een van deselve auders nochnaeckte toechte heeft, moghen de selve proprietijt vercoopen, belasten, endaervan disponeren naer haer geliefte, als sij haer bequaemen auderdom totdit een en d'ander sauden moghen hebben.5. Maer een sone ofte dochter, op de welcke gedevolveert is de proprietijtvan de leenen van den lestlevenden van sijn vaeder ofte moeder, en moghende selve proprietijt nijet vercoopen, belasten, noch oock daervan disponerenbij wege van uijttersten willc, tensij met expres consent van den selvenlanxtlevende.6. De leengoederen van Diest en moghen nijet belast worden met onquijt-baere [, maer wel met quijtbaere renten] (3).7. Cloosters, godtshuijsen, gasthuijsen, en andere doode handen moghenvercrijgen quijtbaere renten op de leenen van Diest.8. Maer als de doode handen sulcke leenen uijtwinnen voor achterstel vanrenten, soo moeten sij deselve leenen uijt haer handt stellen, oft wederomvercoopen, ingevalle sij die ingecocht hadden (4).(1) Manuscrit Christiaens.(2) Ces derniers mots manquent dans le manuscrit Christiaens.(3) Ce qui est placé entre crochets n'est pas dans le manuscrit Christiaens.(4) Le manuscrit Christiaens dit: soo moeten sij deselve vercoopen aen bequaeme handen, sonder eenighefraude off bedrogh daerbij te mengelen.624TEXTE.4. Aengaende het naerderschap van leenen.1. Over de vercochte leenen valt naerderschap van bloets-wegen, evenende gelijck over de vercochte chijnsgoederen, ende moet daerop geobser-veert worden allen t'gene hierboven in t'waelfde capittel wordt uijtge-druckt.2. Behaudelijck dat de consignatie en allen t'gene des aencleeft moetgeschieden ter greffie van den leenhove, soo wel als oock de procedure incas van proces.3. Behaudelijck oock, dat in allerhande permutatien en giften, en oock insubhastatien bij decreet, de vernaerderinghe stadt grijpt, met wat goedetrauwen en om wat redenen de giften en permutatien gedaen sijn ofte nijet,contrarie den 17en article van t'waelfde capittel.CAPITTEL XIX (1).VAN PAELINGEN, SERVITUIJTEN EN ERFSCHEIJDINGEN.I. Als daer questie oft geschill compt te gereijsen tusschen twee gebueren,oft proprietarissen van erven, over waeterloopen, mueren, wanden, daecken,weghen, passages oft andere servituten, hoedaenich oft van welcke natueredeselve sauden mogen wesen, alsdan soo sijn deselve gebueren oft eijgenaersgewoon daerop te roepen de borgermeesters en schepenen der stadt vanDiest, met haer secretarissen, om van alles te nemen oculair inspectie eninformatie ter plaetsen contentieuse, dewelcke (naerdat sij aldaer partijengehoort hebben en haer getuijgen, mitsgaders gesien hebben de bescheedenen documenten, soo daer eenige sijn) sommierlijck recht doen tusschenpartijen, en haer daervan acte verleenen, de welcke tegens d'onwillighe terexecutie gestelt wordt, even ende gelijck de vonnissen waervan hierboven,capittel XV.2. Tensij dat deselve acte behelst een condemnatie ad factum, in welckengevalle d'executie moet gedreven worden conform den inhaut van deselveacte en op den tijt daerinne uijtgedruckt en bij soo verre daer geenen tijt(1) Chap. XVIII du manuscrit Christiaens.TEXTE.en is uijtgedruckt geworden, soo moet d'executie gedaen worden naer de vieren twintich uren dijer verschenen sijn naer de pronuntiatie oft insinuatievan sulcken vonnisse, oft naer de sommatie daervan gedaen aen partije.3. Ten waere dat van sulcken vonnisse geappelleert wierde, alswanneerdoor sulcken appellatie de voorscreven executie saude gescorst worden,gelijck van andere vonnissen bij borgermeesters en schepenen gewesen.4. Wel verstaende nochtans, dat sulcken schorssinge egeen stadt enmach grijpen als daer evident perijckel saude wesen van vier oft brant, doorhovens oft schauwen; item, vant' vallen van huijsen, mueren, oft anderedijergelijcken extremitijten; in welcke gevallen het geweijsde haer effectmoet hebben, partije des nijettemin geheel, om etc.5. Daer geen paelen en sijn moghen paelen gestelt worden, ter presentievan de weth, door den schautet van de stadt, partijen daertoe alvorensgeroepen en daerover gehoirt sijnde, naer behoiren.6. Maer daer paelen sijn, oft paelen gevonden worden, de welcke vannijemant gecontradiceert en worden, daerop soo moet d'erfscheijdinghe staenen gehauden worden.7. Allerhande haeghen, wanden en staecketsels tusschen twee gebuerenerfven, behoiren tot gelijcken coste op de gerechte paelen gemaeckt enhauden te worden, ten waere dat een van tween bevonden wierde sulx alleenschuldich te sijn van doene.8. Die een gedeckte wandt, muer oft staecketsel wilt doen maecken tus-sehen sijn en sijns gebueren erve, is schuldich hetselve soo verre van sijnsgebueren gronde te maecken als den oesedrup sal vallen, gemerckt datnijemant eenen oesedrup mach hebben buijten sijn erve sonder consentvan sijn gebuere, want den oesedrup wijst altijt aen den eijgendom van d'erve.9. Die in plaetse van eenen want oft gemeijn staecketsel wilt doen maeckeneenen muer op de rechte paelen, mach dat doen tot sijnen coste, en densel-ven gemaeckt sijnde, wort hij gemeijn, en moet tot gelijcken coste onder-hauden worden.1O. Nijemant en mach vinsters maecken, licht oft gesicht nemen door eengemeijnen muere, tensij met consent van sijn gebuere.11. Nijemant en mach aen een gemeijnen muer hovens oft privatenmaecken, tensij hij ierst en voor alle tegens denselven gemeijnen muereenen muer maecke van onder halven steen dicke.628TEXTE.12. Die wilt bauwen op een gemeijnen muer, daer te vorens geenen bauwop geweest en is, moet het waeter van den selven bauw leijden op sijn eijgenerve, sonder letsel oft scade van sijn gebuere.13. En mach den gebuer oock in sulcke opgebaude mueren, naermaelsbauwen ende sijn balcken leggen, mits dat hij het waeter oock brenge opsijn erve, oft dat sij te samen een gote leggen straetwerts, tot gemeijnencoste.14. De mueren die van weder sijden hebben blinde vensteren, freijtenoft hoofden te samen met den muer gebauwt, worden gehauden voorgemeijne mueren.15. Maer als deselve blinde vensteren, freijten oft hoofden maer met denmuer gemaeckt en sijn van eene sijde, soo hoort den muer oock aen deneijgenaer van deselve sijde.16. De tuschhuijsen oft waetergangen sijn gemeijn aen weder sijden, en iselcken gebuer schuldich en gehauden sijn dack, gote, oesedrup en watervalsoodaenich t'onderhauden, dat d'ander gebuer daerdoor geen schaede enleijde in sijn huijs, mueren, wanden ofte daecken.17. Gemeijne soeën moeten tot gemeijnen coste onderhauden en gereij-nicht worden, tensij dat de vuijlichijt veroirsaeckt wordt door reparatien ofttoedoen van een gebuer alleen.18. Door gemeijne zoeën en mach regulierlijck egeen ander waetergeleijt worden als hemels water, oft suijver waeter, tensij dat met weder-zijdts consente daerdoor geleijt worde koeckenwater, seepsop oft anderdijergelijcke, oft oock tenwaere dat ijemanden van twee gebueren sulckenrecht vercregen hadde bij eenigen legaelen titule oft bij prescriptie.19. Een ijeders erve is vrij en lochtvrij van den gronde af tot den hemeltoe, tensij dat blijcke van servitute.20. Boomen staende in gemeijne haegen oft heijmen sijn gemeijn.21. Appel- en peirboomen behoiren seven voeten geplant te worden vaneen anders erve, notelaers negen voeten, kriecke-, pruijmen- en perseboomenvijf voeten.22. Nijemant en mach maeeken tegens den muer van sijn gebuere eenverckenskot oft mesthoop, tensij dat hij ierst daertegens doet maecken eenenmuer van onderhalven steen dickte, en sijn gebuere wachte van stanck.63023. Een hautmijt moet vier voeten (1)staen van d'erve van sijn gebuere,en de schade die daerdoor veroirsaeckt wordt moet goedt gedaen wordenaen den gebuere.24. Die eenen put wilt doen graeven op sijn erve, om te gebruijcken toteen privaet, moet den selven doen stellen seven voet van sijns gebueren ervemet den naesten cante, en soo doen beheijmen dat hij daer geen schade oftstanck door en lijde.25. Als ijemants boomen(2) over sijns gebueren erve hangen, soo moet hij[die] laeten corten, ofte gedoogen dat den gebuere de hellicht van de vruch-ten daervan geniete.26. Een ijeder is schuldich sijn schouwen soo hooch te doen maeeken, datdie gebueren van den roock geen ongemack en hebben, en oock geenperijckel van brandt en leijden.27. Die sijnen waterloop heeft door een anders erve, moet int' gat van denwaeterloop stellen een eijsere traille, om te beletten dat daerdoor geenvuijlnis en gae.28. Die landt, bemden oft boschen heeft gelegen van der straten, moeteen wech hebben van die voor hem liggen, ter minster schaede, ten naestenkante ende ter naester straete, om daer uijt en in te gaen, want men candaer nijet uijtvlieghen.29. Die sijnen wech heeft door een anders erve. moet dien gebruijckenmet getijdich saisoen, ter minster schaede, met geseelde beesten en metgoeder hoeden.30. Die sijn gebuer laet wercken en sijn werck volmaecken sonder hetselve te stooren: stet murus donec pereat.Au bas de notre manuscrit se trouve cette annotation: Dese memorien enobservatien, bij mij opgestelt voor , Instructie aen mijnen sone, " behelsenvier hondert vierthien articulen. Maneat hic libellus pro se et fratribus suis;detur copia, si petant. Ita volo et jubeo. Hac primd augusti, 1701.Signé G.-J. VANZURPELE, 1701.(1) Le manuscrit Christiaens dit vijff voeten.(2) Le manuscrit Christiaens dit: Als de tacken van iemants boomen, etc.632TEXTE.ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.1. De schouwen van beckers en brouwers hovens moeten vier voetenboven het dack uijtgemetst worden. (Art. 24.)2. Een hautmijte moet twintig voeten staen van den hoven, ende hetstroij moet vijffthien voeten leggen van den hoven, en in voorige tijden enmoght een backer off brouwer niet meer hauts stellen als twee duijsentin een mijte. (Art. 23.)3. Die een huijs affbreekt staende aen zijns gebuers erve, is schuldig inplaetse van dijen tot zijnen coste te setten eenen want, off een stacketsel ; eningevalle hij het selve doet setten op de gerechte paelen tussen de tweeerven, soo is den selven want gemeijn, ende moet voirtaen tot gemeijnencost onderhouden worden ; maer indijen hij het stacketsel stelt op zijn eijgenerve, soo behoirt hem tselve alleen toe, ende moet het oock alleen onder-houden. (Art. 33.)4. Item, die in plaetse van eenen want wil doen maecken eenen muer,magh dien doen maeken op zijnen coste, en, volmaekt zijnde, soo is denmuer gemeijn, en moet met gemeijnen cost onderhouden worden. (Art. 34.)634TEXTE.DISCORDANTIENTUSSCHEN DE COSTUME VAN DIEST EN DE COSTUME VAN LOVEN.Alsoo de stadt van Diest geen ressort en is van de stadt van Loven, en datd'een en d'ander heeft sijn eijgen costuijme, in veel pointen contrarie aenelckanderen, en dat nochtans de costume van Loven stadt grijpt en geobser-veert moet worden in de twee buijtenlanden van Diest, genaempt Cagge-vinne Lovens en Kempens, dewelcke bijnaer rontomme de stadt van Diestmet haer cuijpen omcingelen, behaudelijck buijten de Beverpoorte, soo isvan noode altijt remarcq te nemen op dese discordantien [. want zij comenallen dagh voor te vallen. soo in sterffhuijsen, scheijdingen en deijlingen alsandersints, gemerckt dat ieder erffgoet wordt geregeert met zijn costume,en dat de costume van Diest, int reële, niet voirder en spreeckt als over destad en over haere cuijpe] (1).1. Binnen de stadt en cuijpen van Diest succedeert een man aen sijnvrauw, en eene vrauw aen haeren man, als daer van dijen hauwelijck geen kintoft kinderen cn sijn, en dat den ierststervende geen hauwelijcxe voorwaerdenoch testament gemaeckt en heeft ter contrarie maer tot Loven, en in haerressorte, daer des selfs costume stadt grijpt (2), ist' gans contrarie, alsoosulcken lanxtlevende [, man oft vrouwe] (1), aldaer maer naeckten toechteren blijft van alle immeuble goederen bij den ierststervende achtergelaeten,sijnde de proprietijt daervan gesuccedeert (3) op sijn naeste bloet, het zij inlinea ascendente oft collaterali.2. Binnen Diest volstaen de kinderen ijeder voor sijn hooft in passiveschulden bij haer auders achtergelaeten; maer binnen Loven [en haerressorte] (1) kan men aenspreecken een voor alle.3. Binnen Diest maecken de moeders bastaerden, maer onder Loven nijet,hoc est trauwt een vrauw binnen Diest, en krijcht sij kinderen, en sterfthaeren man, soo blijft haer goedt vast aen de kinderen (4); ende hertrauwt(1) Manuscrit Christiaens.(2) Le manuscrit Christiacns dit: maer onder het ressort van Loven en onder Caggevinue.(3) Le manuscrit Christiaens dit: en succedeert den erffdom offproprieteijt daervan, etc.(4) Le manuscrit Christiaens dit : aen sulke ierste kinderen.636TEXTE.die selve vrauw, en krijcht sij noch eenige kinderen, dese [tweede kinde-ren] (1) en hebben geen deel in de goederen van haer moeder, dewelcke aendeselve moeder met vollen recht toequaemen ten sterfdaghe van haereniersten man, ten welcken regarde sij bastarden genoempt worden (2); maeronder Loven gaet het gans contrarie, want alle de kinderen, die een vrauwealdaer crijcht van twee, drije en meer hauwelijcken, deijlen alle hoofts- enevengelijck in haers moeders goederen naer haer doodt [; en hierop dientwel geleth te worden in materie van scheijdinge en deijlinge, want,bij exempel, een doghter hebbende goederen onder Diest en onder Cagge-vinne, oft elders anders onder het ressort van Loven, comt te trouwen binnenDiest, crijgt kinderen van haeren man, en wort weduwe ; zij trouwt daernaermet eenentweeden man, en crijgt van dijen oock diversche kinderen; daer-naer sterft zij ; in desen gevalle soo behoort aen de kinderen van t'eerstebedde alle t'goet van de vrouwe gelegen ten Diesterschen rechte, ter exclusievan de kinderen van t' tweede bedde maer die goederen gelegen onderCaggevin, off elders anders ten Lovenschen rechte, alle sulke goederen vande moedere moeten hooffs een evengelijck gedeijlt worden tusschen haervoorende naerkinderen; desgelijcx ist als een doghter trouwt tot Loven,hebbende goederen onder Loven en onder Diest, want ieder costuijmeregeert het goet onder haer gelegen](1).4. Onder Loven heeft men vliegende erve, en succedeert en devolveertdeselve even ende gelijck immeuble goederen; maer onder Diest worden devliegende erven van Loven gereputeert voor have, en succederen gelijckhaeffelijcke goederen (3).5. De zaeckwaude van Diest en heeft geen gemeijnschap met het waer-scllap van Loven ; want de zaeckwaude affecteert de goederen soo lange derente staet, ende en connen sulcke goederen nijet vercocht worden dan metsulcken bant: maer met de waerschap van Loven en blijven de goederennijetlanger geaffecteert dan als sij sijn in den boesem van den gelover,den welcken de selve t'alle tijden mach vercoopen, het waerschap nijette-genstaende.(1) Manuscrit Christiaens.(2) Le manuscrit Christiaens dit: en ten regarde van welke goederen de voorschreve tweede kinderenworden bastard genoempt, omdat zij daervan niet en hebben off connen genieten.(3) Le manuscrit Christiaens dit : en word daermede gehandelt, in materie van successie, even ende gelijckmet meubele goederen.638TEXTE.6. Onder Diest moet den claeger, in materie van evictie, nijemant andersdoen becondighen als den proprietaris, [den] (1) toechter off toechtersse vanden [beclaegden] (1) gronde maer onder Loven moet den clager de wetedoen doen aen alle die ghene, recht oft actie in ofte tot den pant heb-bende, die den clager saude meijnen af te daghen ende van hun recht teversteken.7. Onder Diest gaet coop voor huere maer onder Loven gaet huere voorcoop.8. Onder het ressort van Loven worden de leengoederen gereguleertvolgens de costuijme vant' leenhof van Brabant : maer onder de stadten buijtenlanden van Diest behoiren de leenen, aldaer gelegen, gereguleertte worden volgens d'aude costumen (2) van den leenhove van Diest, hoc est:onder desen leenhove succederen de leenen even ende gelijck de chijnsgoe-deren, soodat de sonen aldaer geen preferentie en behoiren te hebben tegensdochters waervan het contrarie gebruijckt wordt onder den leenhove vanBrabant.9. Een bastaert mach onder Diest testeren sonder octroije van den heere:maer onder den ressorte van Loven nijet, alwaer sulck octroije gansnootsaeckelijck is (1).(1) Manuscrit Christiaens.(2) Le manuscrit Christiaens dit : volgens d'aude rechten.(3) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens : Onder Diest magh eenen bastard testeerensonder octroije van den heere, uijt craghte van t'privilegie van den heer van Diest,de anno 1509, 15e maii:maer onder het ressort van Loven en magh een bastart niet testeeren sonder octroij van den hertogh vanBrabant. Dogh soo staet ten desen genoteert te worden, dat bij soo verre een bastart van Diest, hebbendegoederen onder Diest en onder Caggevinne, getesteert hadt van de selve goederen sonder octroije, soo soude (mijnsoordeels) het testament moeten stadt grijpen, niet alleenelijck over de goederen gelegen onder Diest, maer oockover die, de welcke zijn gelegen onder Caggevinne, onaengesien dat aldaer de costume word geobserveert vanLoven, want den herloge van Brabant en heeft onder Caggevinne geen confiscatie, maer wel den heer vanDiest, en dijenvolgens soo soude in allen gevalle de confiscatie moeten vallen ten profijte van den heer vanCaggevinne, want het landt van Diest en het landt van Caggevinne is een en t'selve landt, van een en de selvenature, zijnde een eijgen allodiael goet van den heer van Diest, ende (mijns oordeels) soo moet het privilegiegegeven aen bastaerden van Diest, oock gecenseert worden gegeven te wesen aen de bastaerden van t'buijtenlandt van Diest, gemerckt dat die van t'buijten landt altijts gecontribueert, paert en deel gedragen hebben ind'oncosten van de Blijde Incompsten van de heeren van Diest, gelijck dat op verscheijde plaetsen in stadts regis-ters te vinden is. Zijne Majesteijt, als hertoge van Brabant, heeft binnen Diest wel eenen rentmeester van con-fiscatien, maer dat ampt respicieert de confiscatien dijer resulteeren uijt de generaele placcaeten, maer nietde geene de welcke behooren aen een vrijheer van t'landt van Diest.640TEXTE.1O. Onder Diest worden jonckmans en jongedochters gehouden voormeerderjaerigh als zij den auderdom hebben van vier en twintigh jaerencompleet maer onder Loven moeten zij hebben haer vijff en twintighjaeren voll (1).(1) Le manuscrit Christiaens contient un 20e chapitre (chap. XV), intitulé Raeckende den ceurboeckvan Diest, concernant le Ceurboeck ou registre aux statuts et amendes de la ville de Diest, qui comprend57 articles. Mais ce chapitre est purement historique et ne contient aucune disposition pénale. On y voitnotamment que l'ancien ceurboeck était, pour la majeure partie, tombé en désuétude, tant à cause deschangements survenus dans la valeur des monnaies, que parce que les condamnations à des pèlerinagesn'étaient plus en usage, dans ces pays, comme anciennement; que les amendes étaient devenues arbitraireset abandonnées à l'appréciation des juges; que le ceurboeck avait été remplace, depuis l'époque deCharles V jusque vers l'an 1640, par un registre aux publications concernant les ordonnancesrelatives à lapolice et aux délits; que, plus tard, les ordonnances du magistrat ont été, en partie, inscrites dans les registresaux résolutions, en partie, conservées en liasses au secrétariat, et, enfin, que, depuis l'année 1700, elles furentenregistrées dans un registre appelé Registre aux statuts et ordonnances de police. Il en résulte que lechapitre XV du manuscrit Christiaens ne présente pas l'intéret voulu pour notre publication, et qu'il faut s'entenir, en matière de keuren, aux coutumes déposées. (V. pages 384, 385 et suivantes.)TAFEL VAN DEN INHOUD.INSTRUCTIO AD FILIUM SUUM EUSTACHIUM (manuscrit de Van Zurpele . . . . . 417I. Aengaende die regheringhe der stadt van Diest . . . . . . . . II. Aengaende de judicature . . . . . . . . . . . . . . . lll. Van successien in 't generael . . . . . . . . . . . . . . 440Successie in de rechte linie ... 4Successie in linea collaterai . . . . . . . . . . . .446Van scheijdinge en deijlinghe . . . . . . . . . . . .IV. Van rechten gehaude luijden aengaende . . . . . . . . . . 8V. Van t' recht en plicht der toechtenaers en toechterssen . . . . . . 470VI. Van bastaert kinderen . . . . . . . . . . . . . . . . 476VII. Van onbejaerde kinderen, momboirs en onvermomboirs . . . . . . 480VIII. Aengaende de gelofte als zaeckwaude . . . . . . . . . . . 49Appendix ..... . 90ORescriptum aen den raede van Brabant aengaende die nature van alszaeckwaude .............. 492IX. Manieren van procederen voor scauteth en schepenen van Diest . . . 510X. Van arrestamenten, en procedure in de selve materie . . . . . . . 526XI. Van evictien en proceduren ten gronde. . . . . . . . . . . 536XII. Van vernaerderinghe . . . . .. . . . . . . . . . . 548XIII. Van hueren, bekentenis van renten, borchtouchten en dijergelijcke . . XIV. Van criminele saeken, en proceduren in deselve materie . . . . . 576XV. Van tauxaet van costen, en executien van vonnissen in materia civili . . 596XVI. Van den twistende en vechtende luijden in den vrede te leggen . . . 600XVII. Van testamenten oft dispositien van den uijtersten wille . . . . . 606XVIIIll. Rechten en costuijmen van t' leenhoff van Diest . . . . . . . . G§ 1. Aengaende de judicature. . .§ 2. Aengaende die successie en devolutie . . . . . . . 618S 3. Aengaende die vercoopinghe, belastinghe en dispositien vanleenen .. .... XIX. Van paelingen, servituijten en erfscheijdinghen . . . . . . . .Discordantien tusschen de costume van Diest en de costume van Loven . . .634