Rechtsboek van Lier (ca. 1415)

[I] Dit es trecht van den ervene ende van den onervene, ende hoe men die vonnissen dairaf wisen sal in der stad ende in den Byvanc van Lyere.

[1] In den iersten, so wie erve coept of vercoept dat binnen der stad of binnen der vryheit van Lyere gelegen es, ende die dairinne malcanderen erven ende vesten willen, die selen comen, beide coper ende vercoper, aen den ghenen, die tsheren rentmeester van Brabant te Lyere es, ende aen twe scepenen van der stad of aen meer, ende begheren dairaf trecht, ende vertrecken dairaf heurren beyder vorwairden. Dies sal de rentmeester dan den scepenen manen, wat dairtoe na haere begherte sculdich es te gesciene ; dan selen die scepenen wisen dat die vercoper dat goet op sal draghen met enen halme den here in de hant, tot des gheens behoef die dat gecreghen heeft, met alder voirsprokenden vorwairden ; ende dan saelt die vercoper den rentmeester opdraghen, gelijc ende also tvonnisse wijst. Ende dan sal die rentmeester voirt manen wat dair meer sculdich es toe te gesciene ; dan selen die scepenen wisen dat die vercoper met enen halme dairop vertyen sal, ende alse hi verteghen heeft, so sal die rentmeester voirt manen. Dan sal men voirt wisen dat die rentmeester van alsulken goede, alse die vercoper opgedragen heeft ende dairop vertegen den coper, ghifte gheven sal, dies vercopers recht ende el niemens recht, behoudelic yegeliken sinen rechte met alle der voirsprokenden vorwairden.

[2] Item, hiertoe en sal dan niet meer gescieden - want dat erve uut den gronde vercocht - es anders dan, willen si brieve dairaf hebben, so selen beide de partyen des den scepenen bidden dat ment op hen kenne ende dat ment scrive ende bezeghele. Ende dit mach men doen ende wisen op de strate ende elweert waer dat men wille ; maer dit moet voir der noenen sijn, also verre alse tgoet binnen der stad of binnen der vryheit leeght.

[3] Item, alle vonnissen, die scepenen van binnen wisen selen van allen zaken, dat moet voir der noenen gescien.

[4] Item, van erve dat buten vryheiden, in den Byvanghe leeght, dat sal oic aldus sijn. Ende dairaf selen de vonnissen oic luden alse voirscreven steet, maer dat moet sijn voir twe scepenen van den Byvanghe of voir meer. Ende dairaf mach men na der noenen oic erven bi sonneschine, also wale alse voir der noenen.

[5] Item, wairt dat sake yement erfchijs of erfpacht op sijns selfs erve vercochte, dair hi den gront af behielde, dairaf selen die coper ende vercoper oec comen voir den rentmeester ende voir de scepenen, ende vertrecken aldair haere vorwairden, ende begheren malcanderen dairaf vaste te settene ende genoech te doene ; dan sal die rentmeester manen, ende die scepenen selen wisen, also voirscreven steet, dat die vercoper dat erve, dair die copere dien chijs of pacht op gecocht heeft, op sal draghen den here in de hant met enen halme, tot sgheens behoef die dien chijs of pacht gecreghen heeft ; ende dan sal die vercoeper dairop vertyen, also voirscreven es. Ende dan sal de rentmeester den coeper in dat goet erven. Ende dan sal die rentmeester noch voirt manen wat dair meer sculdich is toe te gesciene, dan selen die scepenen voirt wisen dat die coeper den vercoper sijn voorseide erve weder geven ende setten sal tenen gerechten pande metten clede, ende den here de hant dairaen, up den erfchijs of erfpacht voirgenoemt, die de coepere dairop gecocht heeft.

[6] Item, wairt dat sake dat yement sijns selfs erve terve gbeven woude of terve gave op erfchijs of erpacht, so soude die coeper ende die vercoper malcanderen doen erven in die goede in alder manieren alse voirscreven es ; maer dit gedaen, so sal de ghene, die dit goet terve nam, den ghenen diet hem terve gaf, dat goet weder te pande setten, voir den voirseiden erfchijs of erfpacht.

[7] Item, wille men dairtoe ennigen onderpant setten, dat sal men doen ; ende dies sal de rentmeester manen, ende dan sal men wisen dat die coeper dien onderpant setten sal metten clede ; ende de rentmeester sal dair sijn hant aen hebben, alse here.

[8] Item, alle desgelijx dat voirscreven steet van ervene ende onervene voir den rentmeester ende voir de scepenen ende also die vonnissen dairaf luden, so saelt oic gescieden van den smalen heren ende voir heur meyers ende voir heur late, die erven ende onerven in der stad of in den Byvanc hebben ; ende also eest recht oic dairaf ; ende de late dairaf selen oic haere vonnissen also wisen, maer si moghen na der noenen oic erven ende onerven ende vonnissen wisen.

[9] Item, gheen vrouwename en mach erfs uutgaen sonder momboir ; heeft si enen man, so sal men hem dien leveren metten vonnisse, metten clede, of haer man mach heur enen vremden momboir willecoren, ende dien sal men oic leveren metten vonnisse. Ende en heeft si ghenen man, so sal men heur enen anderen momboir leveren, heur met te behelpen van dien zaken.

[10] Item, ongejaerden kijnderen mach men erven ende ghifte gheven ; maer gheen ongejairde kijndere en mach men onerven, het en waere dat zevene van haren naesten maghen ende vrienden, die haere momboirs sculdich waren te sine, quamen, dats te weten, viere van boven ende drie van beneden, ende die moesten dair ten heylighen zweren ende nemnen op haren eet dat den voorseiden kijnderen beter gedaen waere dan gelaten ; ende die mochten dan van den kijndere weghen yemenne erven in dier kijndere goet in der manieren voirscreven.

[II] Dit es van erve te cope te gebieden, ende hoe men dat gebieden sal.

[1] In den iersten, so wie erve vercopen wille, dat binnen der stad of in der vryheit van Lyere gelegen es, dat mach hi in de kerke met drie sondaechsgeboden te cope doen gebieden, opdat hi wille ; of hi maeght, op enen voet staende, voir twe scepenen van binnen of voir meer, te cope gebieden eenwerf, anderwerf ende derdwerf, in orconde der scepenen ; ende dairmede eest genoech. Ende alse die XIIII daghe dairna leden sijn, opdat die coeper dan dairinne gheerft es, so en es aen dat goet dairna gheen calengieren noch naerderscap ; maer so waer dat alsus niet gesciet en es, of en es dese voirseide tijt oic niet leden also voorseid es, so es dair naerderscap ane binnen jaers.

[2] Item, goet dat in den Byvang leeght, dat men vercopen wille, dat moet drie sondaechsgebode hebben in de prochiekerke van der prochien, dair dat goet onder gelegen es ; ende so wanneer dat dese drie gebode heeft ende die drie daghe leden sijn, opdat dan dair yement, diet coept, inne gheerft es of wordt, so en es dair gheen calengieren noch naerderscap meer aen. maer anders es dair naerderscap ane.

[3] Item, waert oic dat sake dat die coeper of een ander binnen jaers dairin of in dat goet niet gheerft en worde, al hadt sijn gebode, so mach men binnen jairs van naerderscape te tide comen.

[4] Item, al waere de coeper dair oic inne gheerft, en hevet sijn gebode niet gehadt, alsoet sculdich es te hebbene, also voirscreven es, so mach ment binnen jaers calengieren, ende te tide comen van naerderscape.

[III] Dit es trecht van der naerderscape, welc goet dat naerderscap heeftende welc dat gheen naerderscap en heeft.

[1] In den iersten, erve dat men vercoept uut den gronde,het zij huys, lant, beempt of bosch of desgelike, dat heeftnaerderscap.

[2] Item, wie erfchijs of erfpacht vercoept op sijns selfs erve,dat heeft naerderscap ; ende desgelijx oic wie erfchijs of erf-pacht vercoept, dien hi heeft op ander liede erve, dat heeft oicnaerderscap.

[3] Item, wie goet simpelec terve gheeft op enen erfchijs ofop enen erfpacht, dair gheen voirlief af gegeven noch gelooften wordt, noch dair gheen afquitinghe inne ondersproken enwordt of desgelike, dat en heeft gheen naerderscap ; maerdairaf mach een, diet calengiert ende dies naerder es dan decoeper, diet terve nemt, enen eet hebben, opdat hi wille vanden coepere ende van den vercoepere.

[4] Item, goet dat men terve geeft, dair voirlief of afquitingeof desgelike af ondersproken es of wordt, dat heeft naerder-scap. Ende dit es van alrehande goede dat erve es, eest binnender stad of in der vryheit of binnen den Byvanghe van Lyeregelegen, weder men dat houdt van onsen genedigen here vanBrabant of van anderen smalen heren.

[IV] Dit es trecht hoe men goet calengieren sal van naer-derscape.

[1] In den iersten, wie goede of erfchijs of erfpacht, die ver-cocht sijn of terven gegeven sijn, calengieren wille van naer-derscapen, die sal comen aen tsheren rentmeester van Brabantende voir twe scepen of voir meer, ende leggen dair neder, opdeerde, gulden ende zilveren penninghe, ende zegghen : « Ziet,heer Rentmeester, alsulken erve of erfchijs of erfpacht alse deseman vercocht heeft, so calengieric van der naerderscape inorconden van scepenen, want ics naerder ben dan die coepere,ende biede dair minen blickenden penninc ; es dair te vele, icwille dairaf doen ; es dair te luttel, ic wille dairtoe doen ; endebiede mijn naerderscap dairaf te bethoenen na der stad recht,also ict sculdich ben te bethoenen ». Dit gedaen, so sal dierentmeester desen man jeghen den coeper ende den vercoepervoir hem ende voir de scepenen dach besceiden ; ende dair saldie man sine naerderscap bethoenen, en wils hem die coeperniet verdraghen. Ende al desgelijx, saelt sijn voir de meyersende voir de late, van goede dat men houdt van smalen herenbinnen der stad of binnen der vryheit of Byvange gelegen ; mair of die meyers dien eet staven sal, nescio.

[V] Dit es trecht van voirgedaghene.

[1] In den iersten, so wien sinen erfchijs of erfpacht gebrectvan ennigen goede dair hi dien op heeft, die sal comen aen denscouthite ende aen twe scepenen of aen meer - leeght dat goetbinnen, so saelt sijn voir scepenen van binnen ; leeght datbuten, so saelt sijn voir scepen van den Byvanghe - ende begherenrecht, ende voir te doen gedaghen ende noemen sine pande.Dan saels die scouthet voorseid manen, ende de scepenen selenwisen dat hi hem wel sculdich es voir te gedagen tot alsulkenpande alse dair hem sinen erfchijs of sinen erfpacht af gebrect,ende dat hijt weetachtich doen sal den partyen, ende hen dachbesceyden te gehechte. Ende also sal die clagher volghen drieghenechten, van den yersten op dander, van den anderen optderde, voir djaer, opdat dair en binnen nyement en comt, diehem sijn hant vervult ; maer tderde genechte moet in dievierscare sijn met IIII scepenen. Oic so mach die clagher enenin sijn stad zetten alse hijt ingeset heeft, tot den derdengenechte, maer dat moet sijn voir den scouthite ende voirscepenen ende met den vonnisse Ende, alse die drie genechtenleden sijn, des anderdaechs dairna, opdats die claghere begheert,so sal die scouthet hem beleyt doen met IIII scepenen, ende diterve hem leveren bi wijsdomme van IIII scepenen voir djaer, eesteen huys met cleepele ende met clincken, eest lant of beempt metrussche ende met rise, voir sinen achterstelligen erfchijs, son-der baelmonden ; ende dair sal die scouthet met den voir-seiden IIII scepenen selve gaen opt goet, dairt gelegen es.

[2] Item, alse hi aldus beleydt es, begheert de claghere danaen den scouthite dat hi hem cracht ende gewout af doe, diessal hi manen, ende die scepenen selen wisen dat hijt welsculdich es te doene.

[3] Item, alst een jair dairna leden es, so sal dese claghereweder beghinnen ende noch drie genechten volghen, na djaer,also hi voir djaer gedaen heeft, ende en wordt hi dan niet be-taelt, so sal hem de scouthet met wijsdomme van IIII scepenendair en teinden dit erve leveren voir sijn proper verreycterve voir sinen achterstelligen erfchijs met russchen ende metrise, of met cleepele ende met clincken.

[4] Item, comt oic yement, die erfchijs op dat erve heeft, dievoer es, en[de] dat ouden chijs es, die moet comen eer dlestegenechte na djaer leden es, ende bethoenen dat met brieven ofandersins, saelt hem stade doen.

[5] Item, comt yement, die nachijs heeft, in tijds, die moethem sijn hant vervullen, sal hijt bescudden.

[6] Item, so mach men oic van achterstelligher lijftocht toterve doen gedaghen, ende volghen oec met drie genechten voirdjaer, ende dair teinden sal men hem dat erve leveren voir sijnlijftocht, sine lijftocht die hi dairop hadde, dairaf te nemenesonder baelmonden, opdat niement dat erve dair en binnen enverantweerdt metten rechte.

[7] Item, mach men oic tot erve doen gedaghen van scat-scoude, ende dien erve sal men moeten volghen met driegenechten ende niet meer. Ende, so waer niement daer enbinnen en comt, diet verantwerdt, so sal men dat erve dair enteinden den claghere leveren, tsine dairaf te nemene sonderbaelmonden, behoudelic yegeliken sinen rechte ; maer, eerment hem levere, so sal hi sijn scout moeten groeten endebewareghen na der stad recht.

[8] Item, desgelike mach men tot haven doen gedaghen voirscatscout met drie genechten, ende dair en teinden so moet dieclaghere sijn scout groeten ende die bewarighen ; en dan salmen hem die have leveren, na der stad recht die te vercopenende sijn scout voirseid dairaf te nemene ; sciet dair yet over,dat moet hi wederkeren ; gebrect dair, so sal hi voirt manen,ende al met orconden.

[9] Item, wie yerst comt ende yerst voir doet gedaghen, diesal voirgaen, eest voir den here of voir de gulde ; ende diedairnaest comt, ende doet voirgedaghen, die sal dairnaest gaen ;ende die derde dairna, ende also voirt van wat goede dat zij.Ende, also eest van claghene; wie yerst claeght, sal voirgaen,ende dander dairna, ende also voirt, gelijc voeren van voirge-dagen gescreven steet.

[VI] Dit es trecht hoe men van scatscoude beclagen sal,ende hoe men dairaf wisen sal.

[1] In den iersten, die enen anderen beclaghen wille vanscatscoude, die sal comen aen den scouthite ende voir twescepen of voir meer, in den vierscaren of op de strate of eldere,ende begheren dair recht over sinen sculden ; dan saels diescouthet den scepenen manen, dan selen si wisen ; es diesculdere voir oghen, so mach hi dairop antworden ; ende en eshi voir oghen niet, so sal men wisen dat bi dach sal hebben,ende dat men den partyen dach besceiden sal te genechte, endeweetachtich doen binnen dien genechte.

[2] Item, wie claghen wille, dair sal de here in den ierstenzeker af nemen, wair hi tonrechte sprect of claeght, dat terechte te beeterne.

[3] Item, alse dat genechte comt, so sal die clagher comenin den vierscaren ende spreken sinen sculdere in rechte aen,voir die scout metten eet, opdat hi wille ; ende dan mach hemdie schuldere dairaf ontsculdeghen metten eet, ende eest dat hidat doen wille, so sal men wisen dat hi verborghen sal dien eette doene danof te genechte. Ende en wilt hi hem niet ontsculdi-ghen metten eet of met wairheiden, so moet hi die scout betalen ;ende gheeft hi den claghere dat over, so sal hi oic verborghenende dien eet doen danof te genechte. Ende en comt hi oic tegenechte niet, so sal hi vellich gewijst worden, ende des-gelijkx sal oic die claghere, waer hi ten genechte niet en comt,oic vellich gewijst worden, opdat die sculdere dair comt, endehijs begheert.

[4] Item, deen vremde jeghen dander, daer sal tgenechte afsijn ten derden daghe.

[5] Item, so wie enen anderen aensprect of beclaeght, vanwat zaken dat zij, met getughen, die moet hem verantwerdenmet getughen ; ende vermeten si hen getughen in beydensiden, dairaf sal men wisen haerren beider getughen te ver-hoorne ; ende die verhoort, die de sevenste getughen endewairheit heeft, die sal voirtgaen.

[VII] Dit is trecht van verwonnender scout, hoe men dairafgulde doen sal.

[1] In den iersten, die enen anderen verwonnen heeft vanscoude, ende gulde dairaf begheert, so sal die scouthetmanen hoe hi gulde doen sal ; dan selen die scepenen wisen,heeft hi ghelt dat hijt gheven sal, of heeft hi pande of can dieclaghere pande bewisen, die sine sijn, dat hem die scouthetdie uutreycken sal ; ende, en es dies noch weder dat, diesculdere selve dairvoere gaen sal.

[2] Item, es dat sake dat die claghere voirt begheert dat menhem sinen sculdere voirseid levere voir die scout, want hihem niet genoechen can, gelijc dat tvonnisse wijsde, dies saldie scouthet manen ; dan selen die scepenen wisen, dat hi hemdien man dairvoere wel sculdich es te leveren, ende dan sal diescouthet voirt manen hoe hien houden sal ; dan sal men wisendat hien houden sal, binnen huys ende onder tdack ende bovender eerden, ende dat hi hem geven sal alle daghe een lovenspenninx weert broots, ende also vele waters alse hi drinckenmach, of also vele alse hi bebehoeft [!]; wille hem oic yementvan sinen vrienden goet doen, dat moet die claghere gedoeghen.Ende die claghere mach hem aandoen, also vele hachten endeysers, alse hi wille, tusschen knoessele ende knien, sonderweedoen.

[3] Item, waert dat sake dat dese sculdere den claghere uutsinen huys ontghinghe, so soude die sculdere van dier scouttallen daghen quijt sijn.

[VIII] Dit es trecht hoe elc sijn scout bewareghen sal.

[1] In den iersten, so sal elkermalc sijn scout groeten.

[2] Item, een poirtere sal sijn scout bewarighen gelijc hierna volght. In den iersten, sal hi hant op heylighen legghen,ende zweren voere, dat hem die sculdere also vele sculdiches alse hi dair genuempt heeft, so moet hem God helpen endedie heylighen, ende alle Goods heylighen. Ende dan selen twegoede wittighe knapen comen dairna, ende legghen oic hantop heylighen, ende zweren dat dien eet, die die man gedaenende gesworen heeft, goet ende gerecht es ende onmeynedich,so moet hem God helpen ende die heyligen ende alle Goodsheylighen.

[3] Item, die scout op enen doden bewarighen wille, datmoet hi hem zevender doen, maer een poirter maecht hemderder doen.

[IX] Dit es trecht van ghedeele ende hoe men deylen sal.

[1] In den iersten, so sal men alle goede deylen na tsterf-huys ende na trecht van dair tsterfhuys gelegen es.

[2] Item, so wie gedeel begheert van goede dat hem ver-storven es, dair tsterfhuys binnen Lyere af was, die sal comenaen den scouthite ende voir twe scepenen of meer, endebegheren dair gedeel te hebbene van alsulken goeden alse hemdair verstorven sijn. Dies sal die scouthet den scepenen dairmanen wat hi hem sculdich es te doene na sijn begherte ; danselen si wisen dat hi hem na sijn begerte wel sculdich es gedeelte doen, hebben ende deylinge te doen gescien, opdats danderpartie weyghert, ende den partien dach te besceyden deenjeghen den anderen ter genechte, ende weetachtich te doene;maer dan sal men voirt wisen dat die claghere zeker zettensal dairaf te gildene, dat hi sculdich es te gildene, ende tedeylene, dairaf dat hi sculdich es te deylene, ende de weder-partye sal desgelijx oic zeker setten.

[3] Item, alse man of wijf starft, ende dat bedde scheidt,dan selen die kijndere of andere naeste maghe, die achter dendoden bliven, voiruut hebben alle dat erfelic goet dat van dendoden bleven es, dat sijn vaderlec of sijn moederlec goet was.

[4] Item, so selen si voirt deylen ende hebben half datgecreghen dat man ende wijf, doen si leefden, te gaderegecregen hadden, ende oic half dat gecreghen goet dat diedode voir gecreghen hadde.

[5] Item, hadde die levende oic ennich goet voirgecreghen, dat souden si oic half hebben, het en waere dat dielevende getruwede kijndere voere van enen anderen beddehadde, die dairaf niet gedeilt en hadden, so en souden si maertvierendeel dairaf hebben, ende die voirkijndere tvierendeel.

[6] Item, hadde die dode oic leengoede, so soude die levendesijn tocht aen de helft behouden.

[7] Item, van den haven die dair is, dairaf so sal die levendesinen wedustoel ende sijn voirdeel voiruut hebben, te wetenes : in den iersten gecleedt, gegordt, sijn abijt, also hi tehoeghtide, ter kerken, ter brulocht of te like te gane pleeght.

[8] Item, voirtaen sal hi hebben dbeste bedde opgerechtmet gordinen, sijn si daer, met eenre sargien, met wullenclederen daartoe behorende, met slapelakenen, met oercussenenende enen zetel ende een cussen dairop ende een dairvoereonder de voete.

[9] Item, van anderen juwelen ende anderen huysrade, sosal hi hebben van elken een voirute ; dies een es ende num-meer, dat selve sal hi hebben ; dies twe es, dat beste sal hihebben ; ende dies drie es, dat middelste.

[10] Item, sal hi oic voiruut hebben een slutende slot vanden huysrade, dat hi kiesen sal.

[11] Item, voirt selen si deylen alle dandere juwelen endehuusraet, half ende half ; ende alle die scout, die si te gaderesculdich sijn, selen si gelijc betalen ; ende so wat men benbeiden of elken van hen sculdich es, selen si gelijc deylen.

[12] Item, so selen de erfgenamen van den doden sijnulede ende testament betalen, sonder des levende cost.

[13] Item, wairt dat sake dat men namaels ennich goetbevonde, dat den doden ende den levenden toebehoirde, datsouden dese partijen half ende half deylen.

[14] Item, so sal die levende alle goede ende have, die site gadere hadden, voir oghen brenghen ; ende waer mens hemniet en geloefde, so moeste hi dairaf enen eet doen, dat hiden partyen alle dat jeghen bracht hadde, dat hi haer sculdichwaere jeghen te brenghene.

[15] Item, wairt dat sake dat die voirseide partyen deghemeyne scout elc van hen sijn aengedeel dairaf uut sinenbudele niet betalen en wouden, so sal men die gemeyne scoutvan den gemeynden haven, die dair blijft boven den wedustoeldien de weduwere of de weduwe voiruut hebben sal, op datsijs begheren ende willen, betalen ; ende schiet dan dair yetover, die scout dairaf betaalt, dat sal die levende jeghen desdoden erfgenamen half ende half deylen ; ende en strect diehave so verre niet die scout mede te betalene, so sal men datgebrec nemen aen haerren beider gecregen goet of erve. Endeen gestrect dat gecregen goet of erve so verre niet, so sal mentvoirt nernen aen den voirseiden wedustoel, die de levende wechheeft. Ende en gestrect die voirseide wedustoel noch so verreniet die scout vol mede te betalene, so sal ment voirt nemenaen haerren beider eyghen goede of aen haerren vaderlec ofmoederlec erve. Ende en gestrect dat erve noch so verre niet,so sal ment nemen aen haerren beider leengoede, opdat sileengoede hebben ; maer die levende en es in des doden uledenoch oic in sijn testament niet gehouden te betalene.Int jair Ons Heren dusent IIII sessentwintich III dage inSeptembre, was overdragen by scepenen ende gesworen gemeyn-lic dat men voortane in allen ambachten hier in der stad, alsman of wijf starft, deylen sal alrehande groot alem van denambachte dair zij of zijn, als bruwersketels, verwersketels,voldersketels of commen, weefgetouwen, scheerdersperssen,aenbelt ende desergelike, half ende half, sonder ennich voor-deel dairaf te hebbene.

[X] Dit es trecht van vertyene, hoe men vertyen sal ende watmen dairaf wisen sal.

[1] Item, alse kijndere van haren vader of rnoeder, goedegedeilt hebben of oic andere, wat partyen dat sijn, die ge-deilt hebben, ende dair elc sijn gedeel af weet, die moetenvertyen ende sijn sculdich te vertyene, op alsulken gedeel alsigedaen ende gedeilt hebben, deen op den anderen, elc van desanders gedeele, opdats ennich van den partyen begheert. Endedat sal sijn voir den scouthite ende voir II scepenen vanbinnen of voir meer, so wair die goede gelegen sijn, opdattstarfhuys te Lyere leeght. Ende dies sal die scouthet manenhoe si vertyen selen ; ende dan selen die scepenen wisen datsi ende elc van hen enen halm nemen selen ende worpentwech, ende zegghen : " Hier vertye ic op desen man of op ditwijf van desen goede." Ende desgelijx, so sal die weder-partye op hen vertyen. Ende sijn dair vrouwennamen, dieselent doen met momboirs.

[XI] Dit es trecht hoevele ende wat men den rentmeestersculdich es van ervene ende van ontervene. ende vangoede te versuekene of te ontfane, ende wat goede menversueken ende ontfaen moet, ende wat goede men nietversueken noch ontfaen en derf, men en wilt doen,ende welc goed dat oud goet es, ende welc dat nuwegoet es, ende welc goet dat laetgoet es.

[1] In den yersten, gheenrehande goet, dat men hout vanden hertoge van Brabant, dat binnen der stad of binnen dervryheit van Lyere leeght, dat en es men niet sculdich teversuekene noch tontfane ; maer wairt dat sake dat yementversueken woude, so soude de hertoge of sijn rentmeesterhebben een manisse ; ende van ervene ende van onervene eselc sculdich te ghevene een manisse, beide die coeper endedie vercoeper.

[2] Item, van goede dair men den chijs af gheeft op Alre-zielendach te Lyere, dairaf es men sculdich van versue-kene een manisse of also vele alse dat goet tchise gheeft ; endedat goet es men sculdich te versuekene, want buten vryheidenleeght. Ende wairt laetgoet ent[!]gave den hertoghe te tsise II d.lov. ofte dairboven, so es ment sculdich te versuekene, endedairaf es men sculdich van elker ghiften enen orlof, dat esII s. lov. III d. rnin. Ende versterft dit goet van den struke,so maecht een mensche ontfaen in bruederliken rechte, es himan of wijf. Ende comt dat goet van der siden, so moetelckermalc ontfaen, die dairaen deylen wille, ende dairaf sineorlove gheven. Ende die ghene, die hem hieraf onterven wille,hi es sculdich also vele alst op enen dach te tsise gheeft inghelde of een manisse aen den rentmeester.

[3] Item, alle goet dat te Sente Mertensmisse chys gheeft,dat es laetgoet, ende dairaf moet rnen gheven gelijc alse voir-screven es van laetgoede.

[4] Item, van allen den goede dair men den chijs af gheefttSanthoven op Sente Bavendach, dairaf es men scul-dich den hertoge of sinen rentmeester van ervene ende vanontervene, elc diet coept ende diet vercoept, II s. lov., endevan versuekene, wairt dat yement storve diet goet hielde en[de]gehouden hadde, so es sculdich elc diet versuect, II s. lov.van elker ghiften.

[5] Item, een man die sterft, die meer kijndere heeft dan een,dat goet mach doudste kijnt ontfaen in bruederliken rechte,eest man eest wijf, also verre alse dit goet van den strukecomt, maer waere dat sake, dat dat goet verstorve van dersiden, so moestent alle die ghene ontfaen die dairtoe geborensijn, ende die dairaen deylen willen. Ende waer dat sake datyemant conste bethoenen dat sijn goet out goet waere, so soudehi dairaf gheven, van vercopene of van versuekene, also velealst op enen dach tsise gave ; ende diet cochte, en soudeniet gheven dan sijn orconde.

[6] Item, van den goede dair men den chijs af gheeft inSente Steevensdaghe te Pulle, ende van den goede dairmen den chijs te Lyere sculdich es te brenghene, op den selvendach, dair es men sculdich af te gevene tsheren tshertoghenrecht, gelijc van nuwen goede van Zanthoven, van erveneende van ontervene ende van versuekene.

[7] Item, van den goede van Oeleghem ende van Broechem,so sal men gheven van ervene ende van ontervene ende vanversuekene, gelijc den nuwen goede van Zanthoven.

[8] Item, van goede dat te Boechout leeght, dair rnenden chijs af gheeft na Sente Bavendach, dairaf sal men ghevengelijc dat men gheeft van nuwen goede, want dat nuwe goet es.

[9] Item, van goede, dat duutfanc heet, sal men oic ghevengelijc dat men gheeft van nuwen goede, want dat nuu goet es.

[10] Item, van goede dair men den chijs af geeft tOnserVrouwen Lichtmisse ende te Sent Jansmisse, dat es al nuugoet ; ende dairaf sal rnen gheven gelije dat men pleecht teghevene van nuwen goede ; maer van goede dat ter jairbedenhoert van Boechout, dairaf en es men den hertoghe niet scul-dich van ervene, van ontervene noch van versuekene.

[11] Item, van goede dair men ploechpenninghe af gheeftden hertoghe, also verre als ment van den bertoghe niet enhoudt, dairaf en es men hem egheenrehande recht sculdichdan sine ploechpenninghe ; maer waere dat sake dat yementennich goet hielde van den hertoghe, dat hem ploechpenningheghave of sculdich waere, dairaf soude hi gheven van erveneende van ontervene ende van versuekene een manisse.

[XII] Dit es trecht alse de scouthet proeven wille na alre-hande broeken ende onseden, dair den here den hertogesijn heerlicheit of broeken in verschenen sijn, hoe hidairaf daghen sal, ende hoe hi dairna proeven sal, endewes men dairaf wisen sal.

[1] In den iersten, so wanneer de scouthet voorseid deseensdaechs proeven wille van wat zaken dat zij, hetzijvan dootslaghe, van dieften, van vrebrake, van vichtingen ofvan anderen onseden of anderen zaken of broeken, welc sisijn, so moet hi des anderdaechs voere bi sonneschine, deghene die dairaf tuyghen selen, of die hi dairaf verhoren wille,selve dagen met twe scepenen of met meer, tot haren huysof elweert op tstrate, of dair hise vijnt, of haren gesinne zegghen,wair hise thuus niet en vijnt, of haren gebueren, dat hi sedaeght op morghen in der vierscaren te alsulken uren, alse hihen seeght in orconde scepenen.

[2] Item, dit gedaen, so sal die scouthet des anderdaechsdairna te dier uren, dat hi se gedaecht heeft, comen in der vier-scaren met IIII scepenen of met meer, maer niet met min.Wairt van live, so souder dair billic meer bi sijn. Ende dairsal die scouthet vraghen of si dair sijn, die dair gedaecht sijn ;dat gedaen, sal hi de scepenen manen of hi proeven machvan alrehande onseden, dair mijns heren heerlicheit vanBrabant in verschenen es, dan selen die scepenen wisen :" Heer Scouthet, hebdi gedaecht als recht, so seldi proeven alserecht, openbaer ende aen den heylighen, aen de ghene, dieten aensiene ende ten aenhoirne geweest hebben, ende die ghenepartyen en sijn, ende die dair sculdich sijn op te tughene ;ende es dair yement voere in hachten, dien seldi uutlaten omhem te verantwerdene ".

[3] Item, dit gedaen, so sal die scouthet voirt manen hoedie eet gaen sal, dan selen die scepenen wisen, dat dieghene,die dair gedaecht sijn, hant op heylighen leggen selen ende datsi zweren selen, dies men hen vraghen sal, dat si dairafsegghen selen die beste wairheit, die si dairaf weten, die sigehoort ende gesien hebben, ende die hen dairaf kenlic es,so moet hen God helpen ende die heylighen ende alle Goodsheylighen.

[4] Item, alse dese liede hant op heylighen legghen, ende sizweren selen, es dan dair yement onder die bastaert es, ofdie partye es, of die gheen poirter en es, of desgelike, somachse de ghene die men dat fait tyende es, opdat hi poirteres, hi of sijn voirspreke, calengieren op de heyligen, endenoemense bi haren name ende zegghen : " Jan of Wouter, iccalengier u in orconde van scepenen, want ghi bastaert sijt,of partye sijt, of gheen poirter en zijt - welc dat es - endehope dat ghi mi gheen onstade doen en selt ". Ende wairt datde ghene die men dat fait opseide, selve dair niet en waere, somochtent sijn vriende doen van sinen weghen. Ende desecalaingie moet men doen diewile dat si haer hant op heylighenhebben, anders en doet gheen stade, noch voere noch na.

[5] Item, dit selve mach oic sijn tusschen partyen, als sidinghen.

[6] Item, nyement en mach poirters betughen dan poirters,maer poirters of andere lyede moghen andere liede dan poirtersbetughen.

[7] Item, wairt dat sake dat die scouthet aen ennigen poirtereof Byvancsman of yemende anders proeven woude, die selvedes faits sculdich waere, die man mochte hem dairaf verant-werden, alse hi gesworen hadde of sijn voirspreeke, endezegghen : "Ziet, here Scouthet, wildi proeven van zaken die miselven niet aen en gaen, dair ben ic al bereet toe, maer wildiproeven van zaken, die mi selven aentangeren, so hopic datic selve dairaf niet sculdich ben te tuyghene, ende begheers envonnisse". Dairaf es trecht, ende dairaf sal men wisen dat hihem selven niet betughen en sal.

[8] Item, vielt oic dat de scouthet enen poirtere of Byvangs-man daeghde, dien hi van ennighen broeken teghe, ende hidien poirtere of Byvangsman selve dairaf verhoorde in dervierscaren, ende op sinen eet maende van dier zaken, ende diepoirtere of Byvangsman dan hem selven dairaf quijt zwoere,dien poirtere of Byvangsman en soude de scouthet voorseiddairna van dier zaken met ghenen gethugen, wie si waren,betughen noch verwinnen moghen.

[9] Item, woude oic yement selve dies faits liden, dies hemde scouthet teghe, so en waere der getuyghen gheen noet.

[10] Item, wat mensche betuught woordt van dootslaghemet twe wittigen getughen of met meer in der vierscaren teLyere, na der stad recht, hi zij poirter met poirters, of anderman met anderen, ongecalengiert, dien sal men wisen sijn lijfende sijn goet tsheren wille.

[11] Item, tgetuyghe van den bloede es hieraf een getughe.

[12] Item, desgelijx eest van dieften, van vrebreeke, vanmoorde, van vrouwencrachte, van moortbrande of van des-gelike.

[13] Item, wairt dat sake dat yement van ennighen van desenvoirseiden pointen ongehacht selve liden woude, voir scouthiteende voir scepenen of voir poirtere, dat hijt gedaen hadde,dairmet waert genoech ; of tuyghdent si twe dat sijt hemhadden horen verlyen, ongehacht, dairmede wairt oic genoech.

[XIII] Dit es trecht van verdeylene van dootslaghe, wat dair-toe gescieden sal, ende wat vonnissen de scepenen dair-af wisen selen.

[1] In den iersten, alse een man enen dootslach gedaen heeftende dairaf betuught ende verwonnen es na der stad recht,ende die man wech es, so moghen sijn wederpartyen aen denscouthite ende den aen marcgrave over dien man voirt rechsbegheren, ende dat si hen voirt, trecht dairaf doen willen gescienvan verdeylene ; ende dan es hem die marcgrave ende diescouthet wel sculdich recht te doene.

[2] Item, alse dit gescieden sal, so selen die marcgrave endede scouthet selve comen in der vierscaren, ende dair selen bisijn VII scepenen. Ende dan sal die wederpartye aen denscouthite begheren over dien man recht, ende dien man witte-loes te legghen ende te verdeylene na der stad recht. Ende dansal die scouthet de scepenen manen, na haer begherte ende na aldat voere dairtoe gesciet es, wes dairvan rechte voirt sculdich estoe te gesciene ; dan selen die scepenen wisen, dat de scouthetdien man voirt eysschen sal, eenwerf, anderwerf ende derdewerf,in orconde scepenen, ende noemen dien man bi sinen kerstelikenname, ende dat hi hem die vierscare openen sal hem te comenverantwerden, of hi wille. Ende voirt selen si wisen dat diescouthet die vierscare hoeden sal met scepenen toet der noenen,ende dat hi hem dach dair besceiden sal, van dien daghe overden derden dach, alse op sinen yersten dach.

[3] ltem, dit gedaen, sal die scouthet manen hoet voirt staensal, dan selen die scepenen wisen dat hi wedercomen sal, vandien daghe over derden dach, ende doen des selfs ende des-gelike. Ende op dien dach, sal hi wedercomen ende eysschenweder voirt dien misdadeghen eenwerf, anderwerf, derdewerf,in orconde scepenen, ende noemen hem bi sinen kerstelikenname, alse op sinen yersten dach, ende openen hem dievierscare hem te comene ende te verantwerdene. Ende dan, sosal die scouthet die vierscare noch hoeden met scepenen tot dernoenen : ende en comt die man niet hem verantwerden, so saldie scouthet die scepenen manen hoet voirt staen sal, dan selendie scepenen wisen des selfs, ende hem dach te besceydene vansinen yersten dage tot op sinen anderen dach ; ende also voirtvan sinen anderen daghe op sinen derden en[de] dwersnachts,dats dsanderdaechs. Ende, dat gedaen, sal die scouthet metVII scepenen op dien dach wedercomen, ende eysschen hemweder voirt, ende doen des selfs dat hi voere gedaen heeft,Ende en comt die man selve dan niet hem verantwerden voirder noenen, so sal die scouthet tsanderdaechs comen in dervierscaren ende manen de scepenen voirt. Dan selen diescepenen wisen, na al dats voir hen dairaf comen es, ende nadat die getughen, die dairop verhoort sijn, getuyght hebben,ende na al dat dairtoe gesciet es, dat die man witteloes, ereloes,trouweloes sijn sal, also verre alse die wijnt waeyt ende diereeghen spraeyt, sijn wijf weduwe, sijn kijndere wesen, endedat hi nummer meer voirtaen in gheens goeds mans stad staenen sal.

[XIV] Dit es trecht van alrehande andere vichtingen endeanderen zaken ende misdaden, ende hoe groot dat diebroeken dairaf sijn zelen, ende van elken pointe bihem selven.

[1] In den iersten, wie op eens mans huys stoet in fellenwoede es op X lb.

[2] Item, wie binnen eens mans huys comt om hem tevelene,weder hi en evelt of niet, ees op X lb., wair hi dairaf betuughtwordt na der stad recht.

[3] Item, wie enen steckt met eenre dagghen of met enenculmesse, ees op LX lb.

[4] Item, wie enen slaet of steckt niet enen gepinden stave,ees op V lb.

[5] Item, wie enen smit met enen cluppele, die niet dairtoegemaect en es, opdat hi hem gheen let ontwe en smit, nochdie geysert noch geloedt en es, ees op III lb.

[6] Item, wie enen anderen steckt met enen sceedemesse,ees op III lb.

[7] Item, wie enen sleet niet eenre genagelden cudsen, eesop V lb.

[8] Item, wie enen sleet rnet eenre slachcolven, die geloet es,ees op III lb.

[9] Item, wie enen sleet met eenre vuyst, ees op XXVII sc.

[10] Item, wie enen sleet met enen stene, dair gheenemenke inne en valt, ees op III lb.

[11] Item, wie enen sleet met enen platine, die beysert es,dair gheen menke inne en valt, ees op II lb.

[12] Item, wie een zweert treckt om enen anderen mede teslane, ees op XV sc.

[13] Item, wie enen sleet met enen zwerde, ees op V lb.

[14] Item, wie enen steckt inet enen zwerde, ees op VIII lb.

[15] Item, wie over eens mans erve veert, sijns ondancksende dairmet betuught werdt, ees op XXVII sc.

[16] Item, so wie enen anderen worpt of slaet rnet enenstoele, dair gheen menke in en valt, ees op II lb.Dit was ghewijst met enen vonnisse aen Janne van der RijtVranx soen, XXVIIen Februarii anno XX.* Anno XXV°, XVIIIa Augusti was Aert de Somere gewijstmet enen vonnisse op V lb. zwerte omdat hij eenen Hennin deLaet met eenen baselere gequetst hadde in sijn wanghe.* Anno XIIIIc XXXVIII, XIen Julii was gewijst in der vier-scaren met enen vonnisse dat Jan Cop, overmids dat hijbetuught was dat hij een weymes getrocken hadde ende datdair quetsuere in geviel ende bloet gereyst wert, dat hij ver-boirt hadde dairaen V lb. zwerte, nochtan en was niet betuughtdat hij selve met dien messe gesteken hadde.* Anno XIIIIc, ende LXXi wert gewijst met enen vonnissedat Jan verwere verboert hadde X s. zwertte om des wille dathij enen anderen veruwere metten hare ghetrocken hadde endeter eerden gheworpen, ende hoewel dat tusschen hen beydenbloet ghereyst was, so en was deselve Jan oftans [!] niet betuychtdat hij dat ghedaen hadde oft oic metter vuyst yet gbeslagenhadde.[XV] Dit es den eet die de scouthet van Lyere doet, als hiscouthet wordt ontfaen, den welken hem staeft een vanden scepenen van Lyere.Dat zweer ic, dat ic sal houden ons heren tsherthogen recht,der stad ende des Byvangsrecht van Lyere ende yegewelxrecht, (weduwen ende weesen haer recht, armen ende rikenevengelike), ende dat ic doen sal wet ende vonnisse den armenende den riken evengelike. Ende so wie vonnis begert dat icdies den scepenen manen sal, als ic myn behoefte van scepenenhebbe ; dat en sal ic niet laten, noch om maechscap, noch omvrienscap, noch om baet, noch om nijt, noch om minne, nochom miede, noch om ghifte gevende, noch om ghifte nemende,noch om gheenrehande noot, noch om de vrese van der doot.So moet mi God helpen ende dese heylighen ende alle Goodsheylighen.

[XVI] Dit es trecht hoe men de poirters van Lyere maectende van ouden tiden gemaect heeft, ende wat zij zwerenende geloven moeten ende waerop zij poirters worden.

[1] In den iersten, als yement begert poirtere of poirterssete worden, so scheyden hen die scepenen uut, de puyntehierna volgende, ende zeggen aldus : " Sidi scout sculdich,die moetti betalen ; staedi in ennigen calaengien jeghen enni-ghen here, hij zij gheestelic of weerlic, die calaengie moettiafdoen ; voir uwen erfhere moetti te rechte staen van uwenerfchise ; met uwer meester familien moetti bier binnen wonenende bliven ende oft ghij den tijt van zesse weeken met uwermeester familien vertocht uuter stadt ende vryheyt van Lyereende metter woene dairbuten bleeft, soudi daarmede uweporterie verliesen; ende waerdi erghens uut ennigher stadgebannen of uutgeseeght, of sochti of naemdi ennighevryecheit, of wouddi u met ennigen poirterscape of vryecheidenbehulpen jeghen der stad recht van Lyere, so souddi uwespoirterscaps quijt sijn ; ende tot hondert scellingen moetti teLyere gheerft sijn, ende en hebdi se niet, men machse ulenen ". Ende als hen dit aldus uutgesceiden ende vercleert es,so vraecht men hen of zij begheren hierop haren eet voirt tedoene, ende of zij bidden of begeren dairop poirtere of poir-tersse te worden. Ende als zijs dan bidden ende begheren, sodoet men hen hant op heyligen legghen, ende dan zweren sialdus met manissen van den scouthite ende met wijsdommevan scepenen : "Van desen daghe voirt salic sijn hout ende ge-truwe onsen here den Hertoge Jan van Brabant, ende sijnrewittigher geboirt, ende der goeder stad van Lyere, haer scadenverren ende haer vrome neeken, na mijn beste versinnen, somoet mi God helpen ende dese heylighen, ende alle Goodsheylighen " . Ende desen eet staeft den scouthet.Anno XIIIIc ende XXVII, Va Augusti, om twivel die wasvan Willeken Andries, Lyens Andries soen des scoemakersoft hij poerter zijn soude te Liere, aengesien dat sijn vadervoerseid hier poerter waert, nadat deselve Willeken geborenwas ende buien der stad ende Bijvange, soe waert hieraf ghe-wijst met eenen vonnisse bij rade der gesworenen van derstad, midsdien dat dezelve Willeken onder sijn jaeren was,ende hem sijn vader hier inbrachte met hem, doen hij poerterwaert, dat hij der vryecheit van den poorterscape gelijc sinenvader genieten soude, alsoe verre als hij dorste zweeren dathij sint dier tijt hem elder nyet ontvrijdt en hadde.

[XVII] Dit es dordinancie van alrehande maten, wat endehoe vele elc mate houden sal.

[1] In den iersten, sal een rogmuddeken houden zevenghelten ende 1 1/2 waelpoyt ; ende na die gelande, salhouden thalf muddeken ende tvierlinc ende half vierlinc endede cleyn maten daironder.

[2] Item, sal die havere ende evenen halfviertel mate, hou-den XVI ghelten, een half waelpoyt min ; ende na die gelandedairaf, dmuddeken ende thalf rnuddeken.

[3] Item, sal die calc halfviertel mate houden XVIII ghelten,een half waelpoyt min ; dat is dmuddeken van der calcmatenIX ghelten, een half waelpoyt half min.

[4] Item, sal die calc kiste houden drie halfviertel maten,ende elc halfviertel mate van XVIII ghelten een half waelpoytmin.

[5] Item, dmoutmuddeken, dair men dmout mede metenwille, sal houden de twe een havermate, dat es dmuddeken VIIIgelten, een half waelpoyt half min.

[6] Item, dat drafmuddeken, dair men draf mede metenwille, dairaf selen de twe houden een havermate, dat es dmud-deken oic VIII ghelten, een half waelpoyt half min.

[7] Item, nyement, die coren vercoept, wie hi es, hi zijostelgier, brieder, backere of voircoeper van coerne, ensal evene noch havere, die hi vercoept, anders meten danmetter gerechten havermuddeken of metter halfviertelhavermaten.

[8] Item, dat drafmuddeken, dair men tdraf mede metenwille dat men vercoept, sal houden XII ghelten een halfwaelpoyt min, ende dit sal men striken ; ende dese mate wasaldus geordineert bi der stad int jaer M IIIIc ende XIX, inSeptember.

[9] Item, de coolmate was van nuus gepeylt in Merte annoXXXV, na de Mechelsche mate, ende houdt XVII 1/2 gelteende I waelpoyt.