Coutumes de Brabant. Marquisat d'Anvers. - TOME V. 1

p 2

COUTUMES DE LA SEIGNEURIE DU KIEL.

TEXTE[1].

COSTUIJMEN DER HEERLIJKHEIJD VAN DEN KIELE.

Dit sijn alsulcke costuijmen, usantien ende manieren van procederen, die men houdende ende userende is bijnnen der jurisdictien ende heerlijckheijt van den Kiele, der stadt Antwerpen toebehoorende, ende daer vast aene ende neven gelegen, ende welcke de drossaert ende schepenen der selver heerlijckheijt aen uwen eerweerde overgevende sijn, achtervolgende den bevele van Sijne Majesteijt ende placcaete daerop geëxpedieert in dato xiij meerte anno vijffthien hondert ende lxix, nae scrijven thoofs van Brabant (1570, n. s.), ende aen hem gederigeert den vjen april anno xvc ende tseventich, nae Paesschen.

TITEL 1.

VAN OFFICIEN, JURISDICTIEN ENDE ADMINISTRATIE VAN JUSTICIE.

1 In den iersten, dat den drossaert ende schepenen van der voorscreven heerlijckheijt worden aldaer gestelt van mijne heeren borgermeesteren, schepenen ende raedt der voorscreve stadt van Antwerpen, daervan elck in tsijne respective den eedt moet doen daertoe staende, ende dat oock d'officier, vuijten name van hen, vierschaer is bannende, soo int criem als civiel.

2. Item, dat aldaer, van weghen ende ter ordonnancien als voore, worden gestelt seven schepenen, daeraff de vier sijn inwoonders der voorscreve stadt, waeraff de twee sijn oude schepenen der selver stadt, ende de andere twee van der poorterij aldaer, ende de resterende drije moeten sijn inwoonders ende ingesetenen der voorscreve jurisdictie ende heerlijckheijdt van den Kiele; welcke seven schepenen hebben kennisse, judicature ende berecht, ter manisse des voorscreven drossaerts, omme alle inwoonders ende ingesetene der voorscreve heerlijckheijt, in alle saecken, rele

p 4

[reële] personele ende mixte, civile ende criminele , ter kennisse van de ordinarise rechteren behoorende.

3. Item, sijn noch binnen der voorscreve jurisdictien negen laeten, die men noempt erflaeten, als gevende der stadt chijns. die gehouden sijn oock in rechte te commen sitten, des versocht sijnde, ende de welcke oock, bij gebreeke van schepenen, gehouden sijn partijen justicie te helpen administreren , ende dat alleenelijck int civiel, ende die oock den eedt daertoe staende doende sijn in handen van den voorscreven officier, telcken als de goede, daervuyt de voorscreve chijns gaende is, vercocht worden, oft andersints bij successien op eenen anderen devolveren.

4. Item, dat de voorscreven drossaert ende schepenen schuldich sijn alle vierthien daeghen in civiele saecken eens vierschaere te houdene, omme alle partijen recht ende justicie te administreren.

5. Item, dat in absentie van den drossaert, d'oudste schepene van eede alsdan is stadthouder desselfs, ende vermach al te doene dat der officien van de drossaertschap toebehoort

6. Item, dat de selve drossaert egeen apprehentie en mach doen aen den persoon van eenen ingesetene der voorscreve heerlijckheijt, sonder precedente informatie genomen te hebben bij schepenen ende secretaris.

7. ltem, dat als imandt gevangen wordt van saecken dlijff oft andersints aengaende soo is de drossaert schuldich, bij den gesworen secretaris van der bancken, oft andere wettige persoonen, te doen maecken inventaris van allet gene dat bij hem of over hem bevonden wordt.

8. Item, de drossaert is schuldich alle gevangene, van den lijve oft andersints, tsijnder instancie gheapprehendeert sijnde, binnen den derde dage ticht ende aenspraecke te doene, die hij oock schuldich is te doene openbaerlijcke, onder den blauwen hemele, buijtens huijs, ten waere bij consente des gevangene; oft, bij foulte van dien, moet de selve gevanghene, bij vonnisse van schepenen, gewesen worden ontslagen, costeloos ende schaedeloos; ten waere dat de selve gevangene. onder den blouwen hemele, buijten de gevanckenisse, als voor, ongehaecht ende ongehouden, den heer verleth stelde, ende hem alsoo eenighen anderen tijdt daertoe consenteerde; ende is oock de drossaert schuldich ende gehouden, soo wanneer hij sijnen gevangene dach heeft bescheijden, hem ten selven daghe voor recht te brenghene, ende sijne saecke voorscreve te procequeren daer de dach toe dient, oft ander-

p 6

sints moet de selve gevangene ontslegen worden, als voore; ten waere (dat,mits de crencxkte[2] van de schepenen) de saecke bij twee schepenenworden vuijtgeset tot eenen anderen gelegen daeghe.

9. Item, dat de voorscreve drossaert niemandt en vermach te pijnen oftter bancke te brenghene sonder vonnisse van schepenen, ten waere datdeselve gevangene waere een vagabonde, oft dat bij hem bekent waere vaneenighe mesuse, twaere van straetschijnderije, brantsticht, kerkrooverije,vrouwe cracht oft eenich enorm feijt diergelijcke; in welcken gevalle dendrossaert vermach den selven gevangene te pijnigen ende ter banckeijckebrenghene[3], omme desselfs gevanghene compagnie te wetene, ter presentievan schepenen; ende en mach oock de selve drossaert niemant langerpijnen dan de selve schepenen goetdunckt.

10. Item, dat de gevangene, van den officier aenespraecke hebbende,daertegens binnen drije daighen, oft alsulcken anderen tijdt als d'officier oftschepenen bij vonnisse hem toelaeten, schuldich is daertegens t'antwoordenende sijne defencie te verthoonen; ende indien schepenen dan bevinden desaecke den lijve niet aene te gaene, soo moghen sij alsdan ordonneren dat degevanghene van der gevanckenisse ontslaegen sal sijn, mits stellende cautieende borchtochte van te voldoene dat de drossaert met recht op hem salcunnen gewinnen.

11. Item, dat de drossaert ende gevanghene, tot hennen thoon gewesensijnde, ende partijen in meijninghe sijn met levende waerheijt hen feijtente verrificeren, sijn alsdan de selve getuijgen gehouden te compareren ingebannende vierschaere, met blickende aensicht, ende aldaer henliedeneedt te doen in presentie van partijen voorscreven, die alsdan bij sche-penen ende secretaris secretelijck geëxamineert worden.

12. Item, dat den thoon bij partijen geproduceert sijnde, moet denselven in der vierschaere ende openbaerlijcken, ter presentien als voore,gelesen worden, sonder dat partijen daeraf moghen hebben copije; maermogen daerteghens reprocheren ende salveren, tsij verbalijcke ofte schrif-telijcke, gelijck sij theuren raide bevinden te behooren.

13. Item, naedijen de saecke rechtelijcke geïnstrueert, gesloten endeschepenen om recht gemaent sijn, soo wordt alsdan bij den oudsten

p 8

schepenen gewesen (soo verre de gevanghene het lijff verbeurt heeft) deheere volcomen van sijnen vermete, ende dien volghende executeertd'officier den selven gecondemneerde met sulcke doot alst hem goetdunckt.

14. Item, dat allet gene dat over den voorscreven gevangene bevondenis hem toebehoorende, volcht den heere, soo verre de gevanghene het lijffverbeurt heeft ende hij andere goeden achterlaet, omme sijne crediteurs(indien hij eenighe heeft) mede te betaelen; maer indien de gevangene egeenandere goeden, suffisant wesende omme sijne crediteurs te betaelene,achterlaet, soo moeten de crediteurs aen de goeden bij den officier over dengevangene, als vore, bevonden, geprefereert worden voor den heere oftofficier, besonderlijck [behoudelijck] de heer sijnen wijn voor sijn cus-todie; ende soo verre de gevangene bij vonnisse costeloos ende schadeloosontslaegen wordt, soo is den officier gehouden hem, gevangene, te resti-tuerene alle tgene des hij over hem bevonden ende affgenomen heeft.

TITEL II.

VAN BESETTE ENDE BELEIJDE MET DATTER AENCLEEFT.

1. Item, dat soo wanneer imandt eenen anderen in rechte betreckenwilt, twaer voor eenighe schatschult, huijshuere, verloope rente, obligatie,achterstel van chijnsen oft andersints, is schuldich den selven ende sijnegoeden, tsij have oft erve, soo hem dat goetdunckt (soo verre hij binnen derjurisdictien geseten is), daervore te doene besetten, ten minsten eenen dachoft twee voor den genechtdach dan toecomende, ende daeraff den selven bijden officier met eenen schepene, oft met twee schepenen sonder officier,wettige wete te doene, ende hem dach te bescheijdene teghens den eerstengenechtdach dan toecomende; maer soo verre de proprietaris van eenighegronden van erve, bij sijne crediteuren beseth sijnde, buijten der jurisdictiegeseten is, dat men alsdan hem weete doet bij brieven van der weth alhier,daeraff d'officier sijn vercleeren doet, ende de welcke opgeteeckent wort terrollen met het vercleiren van partijens antwoorde.

2. Item, dat d'officier metten schepene, oft de twee schepenen, devoorscreve wete oft verdachvaerdinghe aen den ingesetenen gedaen heb-bende, sijn schuldich daeraff onder hennen eedt ten daighe dienendehen vercleiren te doene, dwelck bij den greffier ter rollen oock opgeteecken

p 10

wordt, met oock den dach wanneer de selve wete ende verdachvaerdinghegedaen is.

3. Item, ende soo verre de gedaighde ten daige dienende niet en compa-reert, soo volght d´aenleggere (de gedaighde ierst rechtelijcke voorts-geroepen sijnde) op sijnen iersten dach van rechte ende het tweede besetsele,ende soo voorts totten derden genechte toe ende vierden besetsele, tenwelcken daige men, den gedaighde verreijct ende verhaelt ende alsoocondemneert in de conclusie bij den aenleggere alsdan genomen, indiend'actie is personneel.

4. Item, ende indien de saecke is ter cause van verloopen renten, achter-stel van chijns, oft oock dat iemant aen eenen anderen t'achteren zijnde vaneenighe personnele schult, ende egeene andere goeden sijne debiteurentoebehoorende binnen der voorscreve jurisdictien en bevint, dan grondenvan erve, ende alsoo sijns debiteurs gronden van erven wilt evinceren,soo wordt den evinceerder ten derden genechtdaige met vonnisse gewesen,dat hij den dach moet hueden met heer ende weth, totter sonnen onder-ganck, op goets cost.

5. Item, ende de sonne onder sijnde, wordt alsdan bij vonnisse gewesenden dach te rechte gehuedt, midts dat niemandt de selve goeden en heeftontset oft verantwoordt, ende voorts gewesen dat men hem de gronden vanerven, bij hem beset, sal leveren binnen den genechte; dwelck hem dienvolgende alsoo oock bij vonnisse gedaen wordt, om die te mogen gebruijc-ken jaer ende dach, sonder verbalemonden des goets, besonderlijck [behau-delijck] dat hij de voorscreve gronden van erven met eenen sondaegschenkerckgebode, ende met heer ende weth ende eender bernende keerse, eeniegelijcke even naer, sal verhueren, ende ten eijnde van den jaere weder-omme brengen ter vierschaere ende ter wettiger rekeninge, indien iemandtrekeninghe begeert.

6. Item, ende jaer ende dach overstreecken sijnde, soo is den vuijtwindergehouden de voorscreve goeden wederomme te brengene ter vierschaere,ten eersten genechte daernaer, op pene van nulliteijt van sijne proceduere,ende daerop te procederen voorts op sijnen iersten, tweeden ende derdendaige van gedaigene[4] int naerjaer (de proprietaris van dien ierst rechte-

p 12

lijcke voorts geroepen zijnde); ende de proprietaris niet comparerende, oftgemechtigde voor hem, soo wort alsdan wederomme de dach gehuedt, alsvoore, ende wordt hem gewesen, dat men hem de selve goeden sal leverenmet rusch, met rijse, met hooge, met leege, met natte, met drooge, metclepele, met clincke, met gronde, bodeme ende allen den toebehoorten,omme de selve te mogen behauden voor hem ende sijne naercomelingen,van dien daghe ten eeuwighen dage, behoudelijcke dat hij de selve goedennae drije sondaegsche kerckgeboden, d'een den anderen eenpaerlijck vol-gende, schuldich is te brengene ter chieringe metter bernender keersen,eenen iegelijcken even naer, ten waere dat den proprietaris van dien nochquame voort vuijtgaen van de bernende keerse de selve goeden beschuddenende ontsetten; dwelck hij mach doen, mits ierst den vuijtwinder opleg-gende ende betaelende de costen van der vuijtwinninghe, soo wel int voor-als int naejaer gedaen, ende daertoe stellende cautie sufficient van denvuijtwinder te rechte te staene ende het gewijsde te voldoene; in welckengevalle de selve vuijtwinder gehouden is terstont hem te fonderen vansijnder procedure.

7. Item, ende indien de proprietaris, noch procureur voor hem, niet encompareert ende de voorscreve goeden ontset, soo doet d'uijtwinderde selve goeden drijmael, ende op drij sondaigen, d'een den anderen een-paerlijck volgende, ter kercke vuijtgebieden, omme te vercoopen metterbernender keersen, eenen iegelijcken even naer, tegens alsulcken dachende plaetse als men aldaer dan designeert ende ter kercken vuijtroept; ter welcker plaetse ende tijde de selve goeden alsdan bij openbaeren vuijt-roepe metter bernender keerse, de meeste daervoor biedende, wordenvercocht; ende degene die, als meest daervore biedende, den val van derbernende keerse heeft, die wordt ende blijft daerdeur proprietaris van denselven goeden, ende worden hem daeraff geëxpedieert, tsijneia costel brievenonder onsen gemeijnen segele.8. Item, ende indien iemandt, eenen anderen doen besetten ende verdach-vaerden hebbende, ter cause van eenige personele schult, ende ten daigedienende selver niet comparerende[5], oft procureur vuijt sijnen naem(dwelck soowel van wege des aenleggers als verweerders mach geschieden,

p 14

mits doende blijcken van sijne procuratie), soo wort, de gedaigde (tselve ver-sueckende) bij vonnisse van schepenen ontslagen van der instancien, coste-loos ende schaedeloos.

9. Item, ende soo wanneer partijen ten daege dienende van beijde seijdencompareren, soo moet de gedaighde sijne goede doen ontsetten, endecautie stellen van te rechte te staene ende het gewijsde te voldoene, aleerhij in rechte oft [te] sijnder defencien mach gehoort worden.

10.Item, tselve alsoo gedaen sijnde, soo is d'aenleggere terstont gehoudensijne aenspraecke te doene, tsij ter rolle oft bij geschrifte, soo hem datgoet dunckt; ende oock quant à quant over te leggene alle sijne schriftelijckebescheet daermede hij sijne aenspraecke pretendeert te verificerene endedaervuijt hij de selve wilt fonderen ; ende wordt de verweerder alsdan daeraff gegundt copije ende dach van xiv daigen.

11.Item, ende de selve overstreecken sijnde, soo procederen partijenvoorts bij antwoordt, replicque ende duplicque, tsij ter rolle oft bijgeschrifte, sonder [meer] te schrijvene; ten waere dat [het] de saecke eijsteende partijen bij vonnisse van schepenen daertoe geadmitteert waeren; endemoeten oock partijen[6], telcken daige dienende, van tgene des hij te doeneheeft gereet wesen, op daeraff versteken te blijven; ten sij partije adversehem anderen tijt daartoe en consenteerde, oft bij vonnisse van schepenendijen en crege.

12.Item, soo verre iemandt hem fondeert vuijt liquide obligatien,rentbrieven (daeraff de verweerdere oft partije adverse verleijder.is), oftoock verloopen chijns gaende vuijt den pandt daeraff hij gebruijckelijk [ingebruijke] is, soo wordt den aenleggere terstont bij provisie sijnen heijschoft conclusie aengewesen; ten waere de verweerdere proponere (ter wijlede heeren alsdan te rechte sitten) eenige-peremtoire feijten dienende totseclusie van de selve provisie, de welcke hij oock gehouden is binnen deneersten genechte daernaer te thoonen, sonder langer dilaij.

13.Item, ende soo wanneer imandt, in rechte betrocken sijnde, denaenleggere wilt reconvenieren, mach tselve doen voor alle antwoorde oftin volumen, ende sijn als dan partijen gehouden, soo wel in de materie vanreconventien als conventie simul et semel voorts te procederen, ende alsoo

p 16

beijde de saecken gelijckelijck totter diffinitijven toe exclues te instruëren;ten waere dat men int procederen bevonde deen saecke liquider dand'ander te sijne, in welcken gevalle men eerst beslicht bij vonnisse hetliquidtste, oft andersints partije admitteert ten thoone.

14.Item, ende partije ten thoon geadmitteert sijnde, is gehouden denselven aff te leijden binnen sesse weken, ten waere partije hem langer dilaijgave, oft andersints hij tselve bij vonnisse en crege.

15.Item, ende partijen hennen thoon afgeleijdt ende van voordere gere-nonchieert hebbende, soo wordt partije geaccordeert copije van den selven thoon, oft van de minuten bij hem in form van thoon overgegeven, endedach van vierthien daghen omme te reprocheren, ende voorts daernaer vier-thien daighen om te salveren ende forneren[7]; ten waere partijen malcan-deren langer dilaij gaven, oft dat andersints bij vonnisse gewesen waere.

16.Item, ende partijen daernaer hen proces geïnstrueert ende bij endemet behoorelijcken inventaris geformeert[8] hebbende (dwelck sij oock alsoogehouden sijn te doene), soo sijn schepenen gehouden, ter manisse des dros-saerts, partijen goet, cort ende onvertogen recht te doene. ten minstenbinnen sesse weken daernae.

17.Item, ende partije die principael verliest, die verliest oock de costenvan den processe, alwaert oock soo dat schepenen daeraff int pronunchierenvan hennen vonnisse egeen mentie en hadden gemaeckt.

18.Item, partije gesuccombeert hebbende, twaere in eenige incidenteoft ten principale, mach van den selven vonnisse, tsijnen laste gegeven,appelleren, binnen thien daegen nae pronunchiatie van dijen, oft emmersbinnen thien daghen naerdien hij kennisse van den selven vonnisse gecregensal hebben; ende de selve appellatie gedaen hebbende, is gehouden, binnenandere dertich daegen daernae, bij ende met behoorelijcke beschrijffbrievenaen mijne eerweerde heeren borgermeesteren, schepenen ende raede derstadt van Antwerpen, als wettich hooft der selver jurisdictie, de selve teverheffene, op pene van dat de selve appellatie valt desert, ende dat partije,ghetriumpheert hebbende, dien niettegenstaende metter acte van denvonnisse hem sal moghen doen sommeren, ende voorts executeren, soo hemdat goetdunckt.

p 18

19.Item, ende indien dat partije, in der maniere voorseijt gesommeertende geëxecuteert sijnde (soo verre tvonnisse daermede d'executie versochtis, diffinitijff is ende executie daertoe staet), hem van der selver wilt draegenals appelant oft opponent, dwelck hij vercleiren moet als hij geëxecuteertwort, is ghehouden den eersten genechtdaege dan toecomende te propo-neren de redenen van sijnder appellatien oft oppositie, ofte, bij gebreke van dijen, vermach de ghedaeghde met sijnder executie voorts te vaeren, mitsden opponent alsdan hebbende doen voorts roepen; ende de selve nietcomparerende, tselve hebbende doen opteeckenen ter rollen.

20.Item, ende soo verre d'opponent compareert, ende de redenen vansijnder oppositien oft appellatien opponeert, soo en wordt de selve daerinneniet gehoort, tensij hij alvore bij provisie tvonnisse en hebbe voldaen; tenwaere dat hij, allegeerende [allegeerde] eenighe betaelinghe oft innovatienae date van den selven vonnisse den ghedaeghde gedaen, oft met hemgemaeckt te hebbene, in welcken gevalle hij tselve oock gehouden is tethoonene, binnen vierthien daeghen voor alle dilaije, op pene dat degedaeghde met sijne executie sal mogen voorts vaeren.

21.Item, soo wanneer iemandt, alhier bij vonnisse gecondemneertsijnde[9], wordt alsdan bij den officier metter acte van dien vonnisse (desversocht sijnde) voor de voldoeninghe van dien gesommeert, ende de selve,sommatie metten vercleiren van der partije op den rugge van de voorscrevenacta geteeckent; ende bij faulte van voldoeninghe binnen xxiv ueren daernae, ten versuecke als vore, ter presentie van schepenen geëxecuteert, nemendealsdan d'officier aldaer ten huijse eenen pandt; ende wordt de selve executieop de acte oock geteeckent; ende worden, dien naevolgende, des geëxecu-teerdes goede ten eersten sondaghe daernae bij den officier ter kercke vuijt-geboden, omme te vercoopen op alsulcken dach als partije begeert de selvevercocht te hebbene; ende worden soo voorts de selve goede bij openbaerenvuijtroepe feijtelijcken vercocht, ter presentien als vore, ende dat tot vol-doeninghe van der sommen daervore d'executie versocht ende gedaen is.

22.Item, dat de gene die eenich vonnisse ten laste van iemande alhiergeobtineert heeft, vermach den borge van den principaelen debiteur (hemter cause van dier procedure borge voor recht geconstitueert hebbende)

p 20

metter selver acte bij den officier mach doen sommeren, ende, bij faulte vanbetaelinghe, binnen xxiv uren executeren, ende dienvolgende sijne goeden,als vore, doen vercoopen, soo verre de principaele absent oft buijten derjurisdictien geseten is, gelijck men soude doen den principaelen, indien hijbinnen der jurisdictien geseten waere.

23.Item, maer met vonnisse gewesen buijten deser jurisdictien en machgeen ingesetene geëxecuteert worden, ten ware tselve alhier bij vonnisse vanschepenen waere vercleirt executabel; behalvens vonnissen bij borger-meesteren ende schepenen der voorschreve stadt, van Antwerpen gewesen,die bij den officier van der langer oft corter roede der selver stadt, bij endemet vonnisse ende assistencie van den officier alhier, ter presentie vantwee schepenen, moghen alhier ter executie gestelt worden.

TITEL Ill.

VAN CEUREN, BREUCKEN ENDE CIVILE BOETEN.

1. Item, dat soo wanneer iemandt eenen anderen binnen der jurisdictienbevindt met eenighe goeden, tsij wat sij sijn, hem ontvremt oft gestolensijnde, dat de selve dat te kennen moet geven den officier, die gehouden istselve goet in custodien te nemen, soo verre de selve bethoonen can het zelvegoet hem toebehoort te hebbene, ende ten heijlighen sweeren met volghee-den, hem tselve gestolen ende teghens sijnen danck affhendich gemaeckt tesijne, ende hem alsoo tselve alnoch onverlooft ende onvercocht toe te behoo-ren, dat, in dien gevalle, tselve goet hem behoort te volgen ende geresti-tueert te wordene, los ende vrij, niettegenstaende dat tselve op eene vrijemerckt te vore vercocht mocht sijn geweest.

2. Item, dat van alle andere breucken ende appendentien van dien, tsijcleijne ofte groote, die de heere teghens partijen oft partijen teghens mal-canderen in rechte souden mogen heijsschen, wij ons dien aengaende regu-leren volgende den lantsarter bij wijlen hooger memorien hertoge Jan vanBrabant desen lande verleent in date duijsent drij hondert twelffve[10],

p 22

behalvens de, articulen van de ceuren ende breucken der voorscreve heer-lickheijt hiernae geruert.

3. Item, ierst, wat bode dat hem verhuert met eenighen ingesetene dervoorscreve heerlijckheijt, ende in sijnen dienst niet en gaet oft en comptalsoo hij beloeft hadde, dat die daeraene verbeurt twee oude schilden, deneenen daeraff den heere, den anderen daer hij hem verhuert heeft; het enwaere hij binnen acht daeghen, naedien hij oft sij hen verhuert hebben,heuren weerdere wederomnie brachten.

4. Item, voorts, soo wat bode vuijt heuren dienst gaen sonder oorloff voorheuren tijt, ende niet geaccordeert en hebben metten gene daer sij woon-den, die verbeurt [verbeurenl twee oude schilden, te bekeeren als voore.

5. Item, soo wie d'een den anderen sijn boden onderhuert, sonder mal-canderen aen te siene, die verbeurt twee oude schilden, te bekomen[11] alsvoore.

6. Item, insgelijcx, soo wat hantwercker, die iemant binnen de voor-screve heerlijckheijt gelooft te comen wercken, ende in sijn werck niet encompt, die verbeurt twee schellingen grooten den eenen den heere, denanderen dijen hij sijn werck te buijten gaet.

7. Item, soo wie op eenighe haegen houwt oft snijt, het sij willige oftbercke, oft eenighe thuijnen afbreeckt, die verbeurt sesse schellingengrooten., alsoo dick ende menichwerve als dat gebeurt; ende daeraf moethebben den heere twee schellingen, die gene diet voortbrenght gelijcketwee schellingen, ende de gene dien de schaede gebeurt insgelijckx tweeschellingen ende dit mach een iegelijcke den heere voortbrengen.

8. Item, dat een iegelijcke sijn water laeijen[12] graeven oft ruijmen moetaltoos te half meerte, als dat geboden wordt met eenen kerckgebode; endesoo wie daerinne gebreckelijck valt, mach den heere tselve ten dobbelencoste doen graven, ende partijen daervoor panden oft executeren.

9. Item, soo wie iemandts kerse boomen oft eenighe harde houdt mettenwortele vuijtsteeckt oft roeijt ende dat ment bevindt, die verbeurt, alsoomenichwerve als men dat bevindt, vier oude schilden, den eenen denheere, den anderen der kercke der voorscreve heerlijckheijdt, den derden

p 24

diet voorschreve houdt toebehoort, ende den vierden diet voortbrenght.

10. Item, soo wie van binnen de heerlijckheijt gaet plucken oft snijdenin de hulten, straeten oft grachten oft bempten eenich gras, die verbeurtsesse stuijvers, de ses grooten daeraff den heere, der kercke voorscrevegelijcke sesse grooten, alsoo dicke als dat gebeurt, ende de gene diet voort-brenght insgelijcx sesse grooten; ende die van buijten der heerlijckeijtverbeurt twelf stuijvers, te bekeeren als vore.

11. Item, dat een iegelijck sijn verkene moet kemmen ende ringen[13] binnen acht daghen nae date dat ter kercke vuijtgeboden is; ende soo wiedes niet en doet, dat die de schutter mach kemmen ende ringhen[14]; endedat de selve schutter van elck vercken, dat hij kemmet[15] oft ringt, moethebben drije grooten.

12. Item, als eenighe verckdrijver, schaepdrijver, gansendrijver, ofteenigen anderen beestendrijver comen ter merckt, oft daegelijcx achterstraeten met henne verckenen, schaepen, gansen oft andere beesten stilhielden op der gemeijnder vruente oft sheeren straete, die verbeuren respec-tieve twee schellingen grooten, d'een helft den heere, d'ander helft derkercke voorscreve.

13. Item, dat de ingesetene voorscreve meughen hunne beesten (beherdtsijnde) laeten waijden ; besonderlijck [behoudelijck] dat, soo wat beestenin de hulten oft grachten gaan weijden, dat die schutter die mach schuttengelijck vremde beesten.

14. Item, waert dat iemandt quaeme in iemandts goet bij daeghe oft bijontijden (sic), om eenighe vruchten te plucken oft wech te draeghen, dieverbeurt eenen ouden schilt, d'een helft daeraff den heere, ende d'anderhelft diet goet aengaet, soo dickmael als dat gebeurt.

15. Item, waert dat eenighe van iemandts beesten bij nachte oft on-tijde (sic) quaeme in iemandts goet oft vruchten, die sal de schutter oftofficier mogen schutten, op verbeurte van sesse grooten.

16. Item, soo wie eenighe russchen steeckt, onder de voorscreve heer-

p 26

lijckheijt woonende, die verbeurt insgelijckx twee oude schilden, te bekee-ren als vore.

17. Item, dat een iegelijck van de ingesetene der voorscreve heerlijck-heijt hen moeten content houden inetter stadmaete van Antwerpen voors-creven; ende dat, omme tselve gevuechelijcke volbracht te mogen worden,gestelt sijn twee keurmeesters die welcke t'allen tijde ende stonden mogenomgaen, ende int omgaen van dien bevindende eenighe herbergiers gebrec-kelijck, dat de selve verbeuren van elcke pinte eenen ouden schilt d'eenhelft daeraff den heere, ende d'ander helft de keurmeesters voorscreve.

18. Item, dat de keurmeesters insgelijcx de potten ende maeten, grooteende cleijne, van de voorscreve herbergieren sullen mogen metter voor-screve stadsmaeten meten, ende indien sij eenighe potten oft maeten tecleijne bevinden, dat de selve potten ende maeten alsdan verbeurt sijn,ende tot elcken pot sesse stuijvers, ende van een pinte drije stuijvers, tebekeeren als voore.

19. Item, dat oock de voorschreve officier ende keurmeesters int wegen[16] dbroodt metter voorscreve stadt gewichte; ende als tselve te cleijne bevondenwordt, dat tselve verbeurt is, ende daertoe vervallen in een pene van eenenouden schilt, te bekeeren als vore.

20. Item, dat de voorschreven officier ende schepenen jaerlijcx eensmogen omgaen op den heijmluijck, te halff april; ende indien iemandt waere,die alsdan niet en heeft behoorlijcke geheijmpt, dat alsdan de heere tselvemach doen doen ten dobbelen coste van ongelijcke.

21. Item, dat niemandt binnen de voorscreve heerlijckheijt en vermachbinnen sijnen huijse oft hove te logeren oft herbergen eenighe persoonencommende vuijtten sterffhuijse van der haestige sieckte, weder die daeraffbesmet sijn oft niet, ende dat op de verbeurte van vier philippus guldenen.

22. Item, soo verre de voorscreve sieckte in iemandts huijs quaeme,ende daer iemandt sieck werdde ende vuijten huijse gedaen moeste worden,alsoo dat hij aldaer int huijs niet en storve, soo sullen die van den huijsge-sinne moeten draegen een witte roede, lanck sijnde vier voeten, ende datden tijt van vierthien daegen, ende eenen stroijen wisch vuijten voorscrevenhuijse steecken, lanck onder halven voet, ende alsoo dicke als een fassee

p 28

houdt, alsoo dat, men die wel bescheedelijcke sien mach op de verbuertevan vier philippus gulden.

23. Item, soo verre iemandt sterve [storve] in eenich huijs der voorscreveheerlijckheijt, tsij jonck oft oudt, soo sal dat geheel huijsgesin de voorscreveroede moeten draegen sesse weken lanck, ende eenen wisch vuijtsteeckengelijck voorscreven is, ende blijven op heur erve ende heuren bijvange, son-der in oft op iemandts anders huijs oft erve te comen sonder witte roede,ende achter straeten niet te mogen gaen voor der sonnen opganck endenaer der sonnen onderganck, op de verbeurte van vier philips gulden.

24. Item, dat alle schrobbers ende schrobberssen, ende andere vuijteenich sterfhuijs comende, tzij van binnen oft buijten dorps, en selenmogen comen in eenige huijsen binnen de voorscreve heerlijckheijt, tsijvettewarijen, backerijen, herbergieren oft andere huijsen, dan mette witteroede, blijvende staende thien voeten van den huijse, ende aldaer haelenende begeiren tgene des hun van noode ende behoeffelijck is, op de verbeurtevan vier philips gulden.

25. Item, dat niemant geen alsulcken sterffhuijs rueren ofte doen ruerenen mach, oft die goeden daerinne wesende, daerinne iemant gestorven is,ten sij de ses weken voleijnt. ende dat de selve gecuijst ende verweert sijn,op de verbuerte van vijff carolus guldens.

26. Item, dat niemandt geen coopdach houden en mach vuijt eenighehuijsen, daer iemandt uijt gestorven is van der salichijt, ten sij dat tselvesterffhuijs gereijnicht ende gesuijvert is, ende dat sesse weken nae desesse weken als boven, op pene van vijff carolus gulden.

27. Item, dat niemant binnen der voorscreve heerlijckheijt en vermachte tappen, ten waere dat hij poortere binnen Antwerpen waere, op de penevan twelf carolus guldene.

28. Item, dat oock eenen tapper schuldich is teecken vuijt te steecken,op de pene van.

TITEL IV.

VAN ARRESTEMENTEN.

1. Item, in den iersten, dat soo wanneer eenighe inghesetene der voor-,screve heerlijckheijt bevindt binnen der selver sijnen debiteur oft sijnsdebiteurs goeden van buijten, mach de selve albier bij den officier doen

p 30

arresteren, ende alsoo voor sijn crediet in rechte betrecken; ende en vermachde gearresteerde buijten de heerlijckheijt hem noch sijne goeden niet absen-teren, ten waere hij alvore den arrestant voor sijn crediet alhier cautiesufficient en hadde gestelt, van hem te rechte te staene ende tgewijsde tevoldoene, of dat andersints schepenen, considereerende de gelegentheijtvan der saecken, ordonnerende [ordonneerden] dat bij gestaen soude metcautie juratoir ende sijnen eede.

2. Item, dat een arrestant, sijnen debiteur oft sijns debiteurs goedenalhier hebbende doen arresteren, gehouden is binnen den derden daege naetvoorscreven arrest ticht ende aenspraecke in rechte te doene, oft andersintsvalt hetselve arrest desert, ende is de gearresteerde ende oock sijne goedendienvolgende oock ontslegen ; ten waere dat d'arrestant, alleenelijckevindende goeden sijns debiteurs, hij, ten tijde van den arreste, oft emmersbinnen den derden dage daernae, en dede daeroppe besetsele; in welckengevalle d'arrestant gestaet vervolgende voorts sijne saecke met rechte,gelijck hiervore nopende de proceduere van besetsele breeder verhaelt is.

3. Item, dat egeen ingesetene deen den anderen in rechte niet en machbetrecken met eenigen arreste, dan bij besetsele; ten waere dat iemandtsdebiteur en waere op wege om met sijne goeden, twaere bij daeghe ende[ofte] bij nachte, buijten der heerlijckheijt te vertreckene; in welckengevalle hij hem ende sijne goede bij den officier sal mogen doen nemen inarrest, ende soo voorts tegens hem procederen alsoo boven geseijt is.

4. Item, dat soo wanneer [iemant,] eenich goet binnen iemandts huijs oftbewaernisse gearresteert oft beseth [sijnde,] den last van tselve te bewaerenaenveerde, ende daerenboven wegh laet vueren oft versteecken, dat dieschuldich is te verantwoorden ende [inne] te staene voor de schult daervoortselve goet gearresteert oft beset is geweest.

5. Item, dat soo wanneer twee buijten persoonen binnen der voorscreveheerlijckheijt d'een den anderen doen arresteren, dat d'arrestant oockgehouden is op den derden daege te betichten, op de pene als voore; endeis oock d'arrestant (soo wanneer tselve van den gearresteerden verzochtwordt) gehouden den gearresteerden alhier te stellene cautie sufficient vooralle costen, schaeden ende interesten, die de gearresteerde door tselve arrestsoude mogen aencomen ende lijden; oft ten waere dat schepenen, de saecke considereerende, met vonnisse partijen anders ordineerden.

p 32

TITEL V.

VAN CONTRACTEN, VOORWAERDEN ENDE BORCHTOCHTEN.

1. Item, dat niemandt en can oft en mach valide bij eenighe voorwaerden, contracten, coopmanschappe oft conventien vercrijgen eenighe erffelijcheijt van onruerende oft erffelijcke goeden, huijsen, chijnsen oft renten in eenigerhande manieren, gelegen binnen de voorscreve heerlijckheijt, oft die oock belasten met eenige renten oft sommen van penninghen, ten sij dat de selve voorwaerden, contracten, coopmanschappe oft conventien gepasseert oft bekent worden voor schepenen der voorscreve heerlijckhcijt, oft der voorscreve stadt, vuijtgenomen alleenelijcke van houwelijcxe voorwaerden, testamenten oft andere simple contracten, obligatien ende diergelijcke, egeen erffelijcheijt smaeckende.

2. Item, dat de ghene die eenighe erffve, huijsen oft andere onroerendegoeden, binnen der voorscreve heerlijckheijt gelegen, vercoopen, oft de selvemet renten oft chijnsen belasten wilt, is schuldich in de goedenisse te speci-ficeren ende vuijt te steecken alle cheijnsen, renten ende lasten daervoorevuijtgaende, ende daeraff te belovene waerschap; mits welcke belooften allede goeden van den belover, die hij alsdan heeft ende naemaels mach ver-crijgen, wordden generaelijck verbonden ende gehipoticeert, mitsgaederssijnen persoon, voort voldaen[17] van den selven waerschappe.

3. Item, dat oock, als eenen schuldenaer oft debiteur generaelijcke ver-bint, verobligeert ende hipothicheert sijne goeden aen sijnen crediteur, datalsulcke generaele hipotheque oft verbant streckt huer ende begrijpt allede goede van den selven schuldenaer ende debiteur, mitsgaeders sijnenpersoon, ende nae sijne doot sijne erffgenaemen.

4. Item, dat haeffelijcke goeden met langer en blijven verbonden alspandt, dat[18] sij sijn ende blijven in den eijgendom van den schuldenaer.

5. Item, al dat aen een huijs oft erve nagelvast oft eerdtvast is, behoortende moet volgen den genen diet selve huijs oft erve volght ende toebehoort.

6. Item, die in houwelijcxe voorwaerden belooft... te betaelen oft doen

p 34

betaelene naer sijn doot, is schuldich, ten versuecken van den gene totwiens behoeff de geloefte gedaen is, goede ende sufficiente cautie te stellen,omme naer sijn doot de selve somme daeraene te verhaelene, hoewel in devoorwaerde daeraff niet geseet en is.

7. Item, als iemant, voor schepenen der heerlijckheijt voorscreve, hemvoor eenen anderen buijten der voorscreve jurisdictie woonende borge vero-bligeert, soo mach degene, tot wiens behoeve de voorscreve borchtochte isgedaen, binnen der voorscreve heerlijckheijt den selven aenspreuke[19],indient hem belieft, niet tegenstaende dat de principaelen solvent endemechtich genoech is te betaelen.

8. Item, ende waert datter een off meer persoonen hen als principaelenborge voor iemandt verbonden hadden, dat alsdan de heijsschere vermacheen van de selve een voor al aene te spreecken, niet tegenstaende dat deprincipaelen debiteur sufficient ende mechtich genoech waere te betaelene.

9. Item, dat oock een crediteur, hebbende voor sijn crediet (die op ter-mijne te betalen staen) borge, ende hij den selven sijnen principaelen debiteur . .oft schuldenaer anderen oft langeren dach heeft[20] van betaelinghe dantint stipuleren van der selver borchtochte geconiseert[21] was, sonder con-sent van den selven borghe, soo wordt alsulcke borge van der selver borch-tochte daervore ontslegen.

10. Item, dat aleer [iemandt] alhier in eenighe gronden van erffve, huijsen,renten, chijnsen oft diergelijcke van iemanden gecocht, mach voor schepenendaerinne gegoeijt ende geërft worden, dat daeraff te voore ter kercke vuijt ijmoeten gedaen worden drij sondaegsche kerckgeboden, d'een d'ander een-paerelijck vervolgende, met declaratien wat goeden, chijnsen oft renten daervercocht sijn, ende wort den cooper van dien alsdan metten schieten vanden halm, die den vercooper in handen van den officier met verthijdinghe isovergevende, daerinne bij schepenen, ter manisse van den officier, geërft eende gevesticht; nae welcke goedenisse alsoo geschiet alhier egeene calen-gieringhe plaetse heeft.

p 36

TITEL VI.

VAN HUERINGE

1. Item, dat imandt, deser weireldt overleden sijnde, ende binnen sijnenleven eenigh huijs, erve oft diergelijcke verhuert hadde, dat alsdan de huer-dere van dien ghebruijckt de huere van dien, niettegenstaende de doot vanden verhuerdere, ten waer de verhuerdere van de selve goeden maer eentochtenaer en hadde geweest; in welcken gevalle de huere, midts sijnderafflijvicheijt, expireert; ende dat oock de huere gaet voor eenigen coope.

2. Item, soo wanneer eenich huijs, erve oft andere goeden bij iemandemet rechte vuijtgewonnen worden, soo expireert de huere die de huerlinckmetten proprietaris hadde gemaeckt, ende moet het huijs oft erve vanstonden aene ruijmen, hem sijne actie van interesse tegens sijnen proprietarisende verhuerder gereserveert.

3. Item, dat soo wanneer eenich huijs, hoeve oft lant verhuert wordt bijeenighe proprietarissen, daer andere mede paert ende deel in sijn hebbende,soo mach de selve deelhebbere de huere voor den selven prijs aenveerden,ende moet oock d'ierste huerlinck hem de selve laten volgen, soo verre devoorscreve verhueringe gedaen is sonder last oft consent van den selven deel-hebbere; dies is de selve deelhebbere gehouden, des versocht sijnde, aensijnen mede-proprietaris, als verhuerder, borge te stellene voor de voldoe-ninghe van der selver huere in hennen respecte[22].

4. Item, ende soo wanneer eenich huerlinck van eenige huijsen, hoeven,landen oft andere, sijne huere overlaet eenen derden oft anderen persoone,sonder wete oft consent van sijnen proprietaris ende verhuerdere, soo machde selve proprietaris de huere ende ooc sijne goeden nae hem nemen, voorden selven prijs dat die voorts verhuert sijn; ten waere dat den eerstenhuerlinck de selve voorts-verhueringhe bij sijnder conventien van derierster huere tselve gepermitteert en waere.

5. Item, eenen huerlinck, seker huijs, hove [hoeve], lant of andersints inhueringhe gehadt hebbende, ende de jaerschaeren van der selver hueregeëxpireert wesende, ende de proprietaris de selve goeden aen eenen

p 38

anderen voortsverhuert hebbende, soo en heeft d'ierste huerlinck geen rechtom die huere te mogen oft willen aenveirden voor den selven prijs als tselvealsdan verhuert is, maer moet terstont tselve goedt ruijmen, ende tselve dennieuwen huerlinck laeten gebruijken.

6. Item, dat een verhuerder van eenighe huijsen, schueren oft hoeven,gehouden is de selve te onderhouden in goede reparatie van wande endedaeke, deuren, vensters, metten slooten ende grendels van dien, ten waeredat anders int contracteren van de huere tusschen partijen ondersprokenwaere ; dies en vermach een huerlinck tselven huijs tot geen andere neiringegebruijcken dan daertoe hem tselve verhuert is.

7. Item, dat eenen huerlinck van eenighe huijsen oft erven mach tselvenhuijs ende erve maecken ende stellen naer sijne neiringe, die hij doende is,ende dat op sijnen cost, behoudelijck dat tselve geschiedt sonder verderffe-nisse oft schaede van der erve oft huijsen; ende oock dat hij ten sijnenaffscheijden tselven huijs wederomme stelle in sulcken staete als hij tselveaenveert heeft.

8. Item, dat soo wanneer eenich huerlinck op sijn gehuert goedt geplantheeft eenige boomen, dat hij de selve tot sijnen affscheijden mach vuijtdoenende naer hem nemen, ten waere andersints tusschen partijen int contrac-@teren van der huere ondersproken waere.

9. Item, dat alle de haeffelijcke goeden van eenen huerlinck, terstontnadijen hij[23] de selve in sijn gehuert huijs oft goet gebrocht sijn, geaffec-teert zijn den proprietaris voort voldoen van sijnder hueren; ende denselven bij den proprietaris aldaer gearresteert oft beseth sijnde, soo en machde huerlinck de selve goeden van daer niet amoveren oft doen amoveren,voor ende aleer hij sijnen verhuerder van sijnder huere en hebbe voldaenende betaelt; ende soo verre hij ter contrarien doet, soo vermach de verhuer-der hem met rechte de selve goeden aldaer op den selven pandt wederommete doen brengene, ter plaetsen daer hij die gehaelt oft helpen haelen heeft,ende wordt die verhuerder alsdan aen de selve goede voor alle andere credi-teuren voor sijne tachterheijt geprefereert.

10. Item, soo wie eenich beset oft behacht goet aenveert ende in fraudevan den crediteuren versteeckt, ende men tvoorscreve goet onder hem

p 40

bevonde, oft metter waerheijt bethoonen conste dat hij tselve hadde geamo-veert oft helpen amoveeren, dat die, ten versuecke van de crediteuren,gehouden is de selve goeden wederomme te brengen ter plaetse daer hij diegehaelt oft helpen haelen heeft, oft, bij gebrecke van dien, is gehouden dencrediteur van sijn tachterheijt te voldoene.

TITEL VII.

VAN DE RECHTEN GEHOUDEN LUIJDEN AENGAENDE.

1. Item, dat de man altijts is momboir van sijnder huijsvrouwe, ende dathij vermach alle heur schulden, actie ende credieten met rechte te heijs-schene ende te vervolgene, sonder authorisatie oft consent van der huijs-vrouwe, ten waere dat de selve man insolvent en waere bedegen, ende voorsulck hem voor sijne schuldenaeren hadde verborgen, oft dat hij andersintsin prodigaliteijt en waere gestelt.

2. Item, dat een manspersoon, eenighe vrouwepersoon oft weduwegetrouwt hebbende, dat de selve vermach alle de haeffelijcke goeden, die hijende sijne huijsvrouwe besittende sijn, met oock de gene die deselve sijnehuisvrouwe aen hem ten houwelijcke mach hebben gebracht, ende oock datde erflelijcke goeden, staende den houwelijcke bij hem vercregen, daerinnehij alleene gegoeijt is ende niet de vrouwe, dat hij alle deselve sonder con-sent, wille, weete oft bijsijne van de selve sijne huijsvrouwe mach vercoopen,transporteren, belasten ende verthieren nae sijne beliefte.

3. Item, maer alle de erffelijcke goeden, die hij met sijne huijsvrouwestaende den houwelijcke heeft geconquesteert ende vercregen ende daer-inne sijne huijsvrouwe soo wel als hij gegoeijt ende geërft is, ende oock allede erffelijcke goeden die sijne huijsvrouwe aen hem ten houwelijcke heeftgebracht, oft die gene die heur staende hennen houwelijcke van heur vrien-den oft van iemanden anders mogen sijn verstorven oft gegeven, dat demanspersoon alle die goeden niet en mach vercoopen, belasten noch ver-thieren, ten waere hij van sijnder huijsvrouwe, met eenen vrempden mom-boir, hem bij consente desselfs heurs mans gegeven, daertoe wettelijckegeconstitueert en waere, ende als daerinne consenteerde[24], oft mede degoedenisse oft erffenisse selve dede.

p 42

4. Item, dat soo wanneer een vrouwe gehoudt is ende met heuren manhuijs is houdende, ende geen coopvrouwe wesende, soo en vermach die heurerffelijcke goeden, tsij dat de selve bij heur ten houwelijcke gebracht, oftdaer buijten [vercregen] sijn, oft anders bij heur met heuren man gecon-questeert, niet vercoopen, verminderen oft belasten, noch oock eenighe actenin rechte oft daer buijten doen, oft oock procureuren daertoe machtigen,sonder consent ende autorisatie van heuren man daertoe te hebben, alsoooock geen vrouwe [heur] valide en can verobligeren, alwaert oock voorschepenen alhier, dan bij consente ende authorisatie als vore.

TITEL VIII.

VAN CALENGIERINGE ENDE NADERSCHAP.

1. Item, int vercoopen van de onruerlijcke goeden gelegen binnen deservoorscreve heerlijckheijt, valt naederschap ende calengieringe van bloets-wegen.

2. Item, dat soo wanneer iemandt eenighe goeden calengieren wilt, isschuldich in handen van den officier te namptiseren silver ende goudt, metoock terstont borge te stellen binnen der selver heerIijckheijt voort voldoenvan den selven coop, die[25] onder eedt vercleert sijnde, metten goedtspen-ninck, lijffcoop ende appendentien van dien, op de pene van te vervallen vansijne naerderschappe; ende daeraff weete te doene aen cooper ende vercoo-per, omme tegens den iersten dinchdach te comen vercleeren onder eedt dendeuchdelijcken coop.

3. Item, dat een iegelijcke, den vercooper van bloetswegen bestaendetotten vierden graet incluijs, sijne calengieringhe van alle vercochte onruer-lijcke goeden, binnen deser jurisdictie gelegen, mach intenteren, soo verrehij int vercoopen van de selve goeden niet geconsenteert en heeft, endeandersints nijet.

4. Item, daer meer persoonen sijn den vercooper bestaende, ende deselve goeden oock calengieren, soo wordt daerinne geprefereert die gene dienaest den vercooper bestaet, niet tegenstaende dat de andere sijn calengie-

p 44

ringhe ierst gedaen hadde; maer daerse beijde[26] den vercooper al even naebestaen, soo volcht de naederschap ende calengieringhe den genen die ierstsijne calengieringe geïntenteert ende alsoo sijne neersticheijt daerinnegedaen heeft.

5. Item, dat oock een iegelijck, eenighe vercochte goeden willendevernaerderen oft calengieren, dat die gehouden is de selve sijne calengie-ringhe te intenteren, op privatie der selver, voor ende aleer de cooper, naede drij sondagsche kerckgeboden, die daeraff deen den anderen eenpaerlijckvolgende gedaen moeten worden, int selve goet mettet schieten van denhalm gegoeijt ende geërft is.

6. Item, dat men geen kerckgeboden van eenighe goeden en vermach tedoene, omme den calengierder van sijne calengieringhe te priverene, ten sijdat de coop van de selve goeden tusschen den cooper ende vercooper eerstfinalijck gemaeckt ende met den palmslach gesloten en sijn.

7. Item, dat oock eenen calengierder gehouden is onder eedt te vercleeren,dat hij sijne calengieringhe gedaen heeft tot sijn selfs behoef ende niemandtanders, ende oock sonder daertoe van iemandt gesuborneert te sijne, endedat hijt gecalengiert goed in meijninghe is te houdene jaer ende dach, sonderargelist, ende dit soo verre tselve van hem bij cooper ende vercoopereversocht wordt.

8. Item, dat oock, ten versoecke van den calengierder, de cooper endevercooper gehouden ende schuldich sijn, in sijns calengierders presentie,onder hennen eedt te vercleirene den deuchdelijcken coop, met goedtspen-ninck, lijffcoop ende appendentien, ende hoe ende in wat manieren denselven metten palmslach gemaeckt ende gesloten is, sonder fraude oft arge-list, ende sonder eenich toeseggen dwelck den calengierder soude mogengraveren.

9. Item, dat den cooper ende vercooper, tvoorscrevene vercleiren gedaenhebbende de calengierder oock schuldich is, binnen sonneschijn van diendaeghe, in rechte te consigneren ende te namptiseren de penninghen die vanden coop geseet sijn gereet gegeven te moeten worden, metten goedtspen-ninck ende lijffcoop van dien, op de pene van vervallen ende versteecken tesijne van sijne naerderschap ende calengieringhe.

p 46

10. Item, dat oock insgelijcx de cooper gehouden ende schuldich is (sooverre hij hem teghens den calengierder opponerende[27] wilt) ten selven daeghebinnen sonneschijn oock onder de weth te consigneren ende namptiseren depenninghen, die, als voore, gereet gegeven moeten worden, ende voor de pen-ninghen die op daeghen te betaelen sijn, ende andere voorwaerden endeconditien in de coopmanschappe ondersproken, borge sufficient te stellenbinnen der voorscreve heerlijckheijt; ende dit op de pene van vervallen endeversteecken te blijven van sijne oppositie, ende dat dien volgende decalengierder sijne naerderschap sal moeten volghen.

11. Item, ende dat oock een calengierder, willende thoonen den coopende conditien van dien, sonder hem dien aengaende te willen gedraegen oftgestaen totten vercleiren van den cooper ende vercooper, dat hij tselvemach doen, maer en is des niettemin gehouden te consigneren, binnen densonneschijn van dien daege, tgene dat cooper ende vercooper onder eedtvercleirdt hebben gereet gegeven te moeten worden, metten goedtspen-ninck ende lijfcoop, op de pene ende privatie als boven; ende moet insgelijcxoock de cooper, indien hij hem tegens de calengeringhe opponeren wilt, vangelijcken namptiseren ende cautie stellen binnen sonneschijn, als boven, oppene ende privatie als vore.

12. Item, ende soo verre cooper ende calengierder int proces treden,ende de vercooper begeerende[28] van sijnen coop voldaen te wesene, soomoeten hem sijne penninghen getelt worden, voor soo vele die gereet gege-ven moeten wesen, van de genamptiseerde penningen bij den calengierder inrechte geconsigneert; dies is hij gehouden het vercocht goet metten halmop te draegen in handen van den officier, tot behoeff van den genen die men,ter diffinitieven van den processe, bevinden sal daertoe gerecht te sijne.

13. Item, dat oock trecht van calengieringhe ende naerderschappe ver-scheenen is soo haest als den coop metten palmslach gesloten ende geves-ticht is; ende mogen nochtans, des niettemin, cooper ende vercoopermalcanderen van den selven coop quijtschellen, in soo verre niemandt denselven coop alnoch en heeft gecalengiert, ende andersints nijet.

14. Item, dat int vercoopen van de goeden, die bij subhastacien metten

p 48

heer, weth ende bernende keersse vercocht wordt [worden], dat daerinnecalengieringhe oock plaetse heeft, soo verre die binnen den derden daeghenae date van de voorscreve chieririghe ende vercoopinghe bij den calengier-der geïntenteert wordt, ende daernaer nijet.

15. Item, dat soo wanneer iemandt eenighe onberuerlijcke goeden per-mitteert[29] oft transporteert tegens eenighe andere onruerende goeden, oftoock eenighe goeden ewech geeft, sonder bedroch, dat int selve geen calen-gieringhe en valt, ten waere dat daer gelt gegeven, oft de selve goeden geës-timeert ende gepriseert werden, in welcken gevalle calengieringhe aldaeroock plaetse heeft.

16. Item, soo verre een calengierder in sijne calengieringhe obtineert,dat hem volgen de vruchten opt gecalengiert goet gewassen oft daeraffgecommen sijnde van der tijt dat hij sijne calengieringhe heeft geïntenteert,ende daeraff de weete doen doen[30] aen cooper ende vercooper; ende welckevruchten den cooper nae de goedenisse souden hebben moghen volgen.

TITEL IX.

VAN CHIJNSEN, RENTEN ENDE ERFFPACHTEN.

1. Item, dat soo wanneer iemandt eenighen chijns oft rente is heffende opeenighen pandt ghehipoticeert sijnde binnen der voorscreve heerlijckheijtghelegen, ende dat den selven pandt daernae in diversche deelen wordtgespleten, dat nochtans de chijnsheer oft rentier niet gehouden en is sijnrente oft chijns te splijtene, maer moet geheelijck betaelt worden, oft ver-mach andersints den geheelen pandt hem, als voor, verbonden, te doenbesetten, vuijtwinninghe[31] ende bij chieringhe, als voore, te doen ver-coopen.

2. Item, dat alle renten, chijnsen oft erffpachten, geconstitueert bij erff-gevinghe ende andersints, oft oock tot behoeve van wien dattet sij, endealsoo onquijtbaer sijnde, ende daeraff de constitutie egeene quijtinghe en

p 50

houdt, ende daernaer vercocht sijnde omme eene somme gelts dat alle deselve renten, chijnsen oft erffpachten daernaer sijn losbaer ende quijtbaervoor alsulcken gelde ende prijs als de selve vercocht sijn.

TITEL X.

VAN ERFFSCHEIJDINGHE.

1. Item. dat alle heijmselen ende thuijnen tusschen twee gebueren ervenstaende, sijn gemeijn ende moeten ten gelijcken coste op de gerechtighepaelen van de twee erffven gemaeckt ende onderhouden worden, ten waeredat bleecke van eenighe servituijt ter contrarien, geconstitueert bij eenigheschepene brieven van goedenisse oft andersints, tusschen hen, partijen, ofthenne voorsaeten daeraff voor schepenen gepasseert.

2. Item, ende soo verre iemandt van dien partijen int gene des voorscre-ven is in gebrecke waere, ende heur daertoe niet en wilde verstaen,soo vermach d'officier, indien partie advers tselve aen hem versueckt,de selve heijminghe selver te doen maecken, op dobbelen tweeschat, sondereenighe rechtvoorderinghe daeromme te derven doene, ende mach de selvepartije den selven tweeschat rechtelijcken affpanden.

3. Item, dat oock alle boomen staende in gemeijne heijmselen, als boven,ende die op gerechte paelen staen oft in gemeijne erffve, dat die tusschen deselve twee partijen zijn gemeijn, sonder aenschouwe te nemene wie dienboom oft boonien geplant mach hebben.

4. Item, soo wie eenighe heijmsels, tsij van houte oft van leem, bovengedeckt sijnde met riete oft andersints gemaeckt [maeckt], is schuldich tselvezoo verre van sijns gebueren erffve te settene dat den neusedrup[32] endewaetere van dien daecke op sijns gebueren erve nijet en valt, noch diedaeraff eenich letsel en lijde, sonder expres consent van sijnen naergebuer.

5. Item, soo verre iemandt, in plaetse van eenen thuijn, gelint oft want,maecken wilt eenen muer tusschen [sijne ende] sijns gebueren erve, mach,den selven maecken op sijnen cost aleene, sonder sijns mede gebuers

p 52

consent, ende naerdien dat de selve muer volmaeckt is, soo is den selvengemeijn, ende moet van dan voortaene ten gelijcken coste onderhoudenworden.

6. Item, dat oock niemandt en vermach eenen gemeijnen muer alsoogebruijcken dat den selven daerdeure eenigen merckelijcken hinder oftbeschadicheijt is lijdende, als hovens, weerdtribbens, forneijsen, mesteputmaecken, oft mes te leggene; maer indien hij tselve in oft bij den gemeijnenmuer wilt maecken oft doen maecken, moet den selven soo bevrieren[bevrijden] dat den selven daerdeur geen letsel aff en lijde.

7. Item, dat oock nijemandt tegens sulcken muer en vermach eenichverkenscot te stellene, oft andere diergelijcke ombehoorelijcke wercken ; maerindien hij tselve in oft bij den gemeijnen muer wilt maecken, moet van denselven blijven drije voeten ; ende ingevalle daer egeenen muer en staet, moetde selve daeraff blijven seven voeten, ende alsoo zijn gebuer bevrijen vanstancke.

8. Item, dat eenighe gebueren[33], recht hebbende in eenighen gemeijnenmuer, ende hij den selven in tijde ende wijlen souden[34] willen oprijsen ofthoogen, soo mach de selve met sijnen huijse oft metselrije in den selvenvaren, sonder daervan sijnen gebuer iet te betaelen voort hoogen van dien,behoudelijcke, indien daer eenighe gote lage op den selven gemeijnen muer,dat hij schuldich is de selve tot sijnen coste wel ende loffelijck te doen leggenop sijne [sijns] gebueren erve, vast aen den gemeijnen muer, ende wederommeop te maecken ende repareren tghene des, bij d'oprijsen van den muer oftverleggen van de voorscreve gote, gebroken oft verargert sal wesen, ende vandan voortaene de selve gote wel ende deuchdelijcke te onderhoudene totsijne costen, soo datter sijn gebueren[35] geen schaede aff en hebben; tenwaere de gebueren[36] sijn huijs soo hooch timmerde als d'andere, soo moetmen de gote wederomme leggen op den gemeijnen muer, ende de selvealsdan voort onderhouden ten gelijcke coste.

9. Item, twee gebueren, hebbende toeganck tot een weerdribbe oftvoute, onder d'eerde wesende, sijn schuldich de selve tot gemeijnen coste te

p 54

onderhouden ende te doen ruijmen; ende bij indien[37] d'eene van de gebue-ren (naedien de weerdribbe gereijnicht is) begeert van de selve te scheijdeneende [die] niet meer te gebruijckene, mach tselve doen, ende is alsdan nietmeer gehouden in eenighe costen daeraene te moeten doene; oft indienijemandt van hen hem[38] begeert alsdan de selve weerdribbe te doenscheijden, mach tselve tot sijnen coste, ende van dan voortaen moet elcksijne helft onderhouden.

10. Item, als ijemandt buijten sijnen muer oft want heeft oosedrup, endehet dack van den huijse gedeckt zij met schailien oft tichelen, dan behoortden selven d'erve toe eenen halven voet buijten smuers; maer indien thuijsmet riet oft stroije gedeckt is, alsdan heeft hij eenen voet erve buijten sijnenmuer oft want, sonder meer.

11. Item, dat die sijn erve met opgesette grachten wilt beheijmen, moettusschen de diepte van den gracht ende d'erve van sijne gebueren laeten tenminsten onderhalven voet erve.

12. Item, dat niemandt van de ingesetenen van de voorscreve heerlijck-heijt, tsij backers, brouwers, herbergiers oft andere, hen met hout genei-rende, en moghen eenighe houtmijten stellen dan op heurlieder erve, endedat vier voeten van heur gebuere erve; ende indien dat ijemandt ter contra-rien dede, ende vuijt saecke van welcke houtmijte de gebuere erve eenigheschaede lede, twaere van brandt oft andersints, dat de selve wordt arbitra-lijck gecorrigeert, ende de schaede daerdeur gecomen sijnde sijnen gebueroprechten ende betaelen moet, boven de pene daertoe staende.

13. Item, als ijemandts boomen, op sijn eijgen erffve staende, hangenonder[39] sijns gebuers erve, soo moet hij de selve doen snoeijen endecortten, oft andersints moet gedoogen dat sijn gebuer (over wiens erve deselve boomen sijn hangende) de helft van de vruchten daeraff comendegeniete, daeraff nochtans de gebuer over wiens erve de boomen hangen,den keuse heeft.

14. Item, int maken oft repareren van eenen gemeijnen borneputte sijnalle de gebueren, die den selven moghen gebruijcken, schuldich endegehouden te contribueren nae advenant de groote van heurlieden erve,

p 56

behoudelijck dat degene die eenen borneputte binnen sijnen huijse heeft,gestaet mids gevende de helft van tghene dat hij geven soude indien hijgeenen borneput binnen sijnen huijse en hadde.

15. Item, soo wie recht heeft deur eens anders mans erve sijnen wech tehebbene, die moet den selven gebruijcken met ghetijdige vroome, ten naestencante en de ter minster schaede van de erve, met goeden toesichte tehebbene over sijne beesten, om de selve alleenelijcken geselt[40] daerdeur teleijdene.

16. Item, soo wanneer iemandt eenich landt, bempden oft bosschen heeftliggende onder de voorscreve heerlijckheijt, ende dat van der straeten, soosijn de proprietarissen van der erffve voor hem totter straete gelegen schul-dich te gedoogen dat de selve sijnen wech hebbe over henlieder erffve, terminster schaeden, ten naesten cante ende ter naester straete, omme daeruijtende inne te mogen gaen ende rijden, met wagen ende peerden, ende sijnevruchten daeruijt te haelen, ende dat elck tot sijnen bequaemen tijde.

17. Item, ende dat ijemandt, alsulcken servituijt van wegen hebbendeover ende deur d'erve van sijnen gebuer, voor hem ter straetewaertsliggende, dat de selve proprietarissen van dier d'erve[41] hem den selvenwegh, in maniere voorscreve, ter plaetse aldaer hij dien heeft gehadt, moetlaten gebruijcken, sonder hem den selven te mogen benemen, ten waeredatse hem dien en leijden naerder ende bequaemer dan dien te voorengelegen heeft.

TITEL XI.

VAN REPARATIEN DIE EEN TOCHTENAER SCHULDICH IS TE DOENE.

1. Item, soo wanneer ijemandt onder de heerlijckheijt van den Kiele, tzijman oft vrouwe, besit eenich goedt in tochte, is schuldich de selve te houdenin goede reijcke[42] ende reparatien, gelijck een goet ende neerstich vaderdes huijsgesins over sijne goeden gewoonelijck is te doen; ende indiendaerinne eenich gebreck bevonden wierde, soo mach den proprietaris hetgebreck oft schaede verhaelen aen d'efffgenaemen van den tochtenaer.

p 58

2. Item, dat soo wanneer man oft wijff eenighe tocht oft bijleven malcan-deren maecken van heure onruerende have offt erffgoeden, dat alsdan delancxlevende [,die] daeraff de tocht hebbende is, vercochte eenige van devoorscreve goeden, dat alsdan deselve verbeurt sijne tochte ende bijleven aende erffgenaemen van den eerst afflijvigen, ende tot proffijt van den selven.

3. Item, een tochtenaer oft tochtenersse en mach egeene opgaendehout hauwen oft doen hauwen, anders dan naert hauwens recht[43], nochoock eenighe bosschen dan ten minste ten sesse jaeren, ende oock nietvoorders dan thauwens[44] gegaen en heeft, ende oock met getijdigervroome, als te wetene : bleeckwerck[45] in sijnen saisoene, en twinterwerckin sijnen tijdt.

4. Item, als een tochtenaer oft tochtersse afflijvich wordt, soo expireertdaermede de selve tochte, ende volgen sijn oft heure erffgenaemen geenevruchten oft proffijten van de goeden, die hij oft sij in tochte beseten heeft,dan alleenelijck degene die voor henne afflijvicheijt daeraff vervallen endeverschenen sijn geweest.

TITEL XII.

VAN VERSTERFFENISSE ENDE SUCCESSIE.

1. Item, in successien in rechte linie, soo succederen de kinderen vaneenigen afflijvigen altijt met henne ooms ende moeijen in de goede vanhenne grootvader oft grootmoeder achtergelaeten, ende representerende denpersoon van hunne ouders, gelijck se doen oock in successien van goedenhen aencomende uijtter sijde, als te wetene van ooms, moeijen, nichtenende neven.

2. Item, vercleerende voorts, dat wij desen aengaende van egeene anderecostuijmen en weten te spreken, maer dat soo verre voor ons eenige questiein rechte quam dien aedgaende, dat wij ons souden reguleren naer de stads-rechten van Antwerpen, ende den raedt van geleerde.3. Item, dat naer de doot van vader ende moeder alle de kinderen bij

p 60

de selve twee gehuijsde achtergelaeten succederen even ende hooft gelijcke inalle de goeden, soo patrimoniale als geconquesteerde, bij den selven vaderende moeder achtergelaeten.

4. Item, dat alle erffelijcke goeden succederen ende gaen ten struijcke-waerts vandaer die gecomen zijn, ten waere dat, bij dispositie testamentairevan den proprietaris, de selve achtergelaeten hebbende, [anders] en waregedisponeert.

5. Item dat naer de doodt van den iersten afflijvigen van twee gehuijsde,kinderen oft erfgenaemen achterlaetende, alle haeffelijcke goeden, endeoock alle onruerende erffelijcke vercregen goeden, staende hunnen houwe-lijcke geconquesteert, worden gedeijlt tusschen den lancxtlevende ende deerffgenaemen van den eerst afflijvigen, halff ende halff, behoudelijck delancxt levende sijn voordeel in de haeffelijcke goeden, welck voordeel hemgeoorloft is te kiesen in huijs, oft in den stal van de beesten, soo verre daereenighe zijn, ende oock sijn tochte ende helft van de helft van deonruerende erffelijcke vercregene goeden bij den eersten afflijvigenachtergelaeten.

6. Item, ende alle andere onruerende ende patrimoniale goeden bij deneersten afflijvigen ten houwelijcke gebracht, oft staende den houwelijckegebracht [vercregen?], oft staende den houwelijcke hem eeniebsints toeco-mende [toegecomen] oft verstorven ende bij den selven achtergelaeten,succederen met vollen rechte op de erffgenaemen van den eerst afflijvigen,behoudelijck den lancxlevende sijne tochte int vierendeel van de selve goeden.

7. Item, dat soo wanneer een weduwer oft weduwe, wettich kint oftkinderen hebbende, quame[n] te hertrouwen aleer sij van heur kint oftkinderen gescheijden oft gedeilt waeren, ende daernaer afflijvich werde[n],soo vermach oft vermogen tvoorscreven kint oft kinderen, boven de erffe-lijcke goeden gecomen van der sijde van den overledenen, te aenveerdend'helft van der geheelder have ende oock van de erffelijcke goeden staendehet tweeden houwelijck vercregen, als van heure ierste afflijvighe oudersop hen gesuccedeert zijnde; ende daertoe noch d'ander helft van der helftvan de voorscreve have ende vercregene goeden, als van heure lest over-ledene ouders wegen op hen gedevolveert wesende; sulcx dat tselve kindt oftkinderen moet oft moeten hebben drij deelen van der have ende vercregeneerffelijcke goeden, sonder respect te nemen van wije de haeffelijcke goeden

p 62

gecomen sijn, oft met wiens penningen de selve erffelijcke goeden vercregenmochten wesen.

8. Item, soo wanneer een weduwer oft weduwe tsaemen in houwelijckecomen, ende beijde kinderen van hennen eersten bedde [hebbende], endevan de selve kinderen gescheijden ende gedeijit sijnde, ende saemenkinderen in den tweeden bedde crijgende, ende daernaer een van ben beijdeafflijvich wordende, soo deijlen de voor- ende naerkinderen van den eerstenafflijvigen, boven de patrimoniael goeden bij den selven afflijvighen tenhouwelijcke gebracht, de helft van alle de saemen ende oock van allen deerfflijcke goeden staende tselve tweede houwelijck vercregen, ende indesselfs iersten afflijvigens sterffhuijs bevonden, ende d'andere resterendehelft blijft den lancxtlevende met sijne oft heure voor- ende naekinderen.

9. Item, dat soo wanneer man ende wijff, in houwelijcken staet sittende,ende d'een van hen afflijvich worde, soo moeten alle legaeten endekerckelijcke rechten voldaen worden van de erffgenaemen van d'ierstenafflijvighe; maer andere costen ende vuijtvaert, tzij van der maeltijdtoft anderssints, ende andere lasten ende schatschulden den sterffhuijseaengaende, moeten den lancxtlevende ende erffgenaemen van den eerstafflijvighen halff ende halff betaelen, ten waere datter dispositie testa-mentaire oft houwelijxse voorwaerde waere ter contrarie.

10. Item, een crediteur van eenigen overledenen, oft van eenighensterffhuijse daer meer erffgenaemen zijn dan eenen, vermach sijne geheeleschult te heijsschen [van] eenen van de selve erffgenaemen, diet hem belieft,ende is oock alsulcken erffgenaem gehouden die schult te betaelen, sonder temogen gestaen mits presenterende sijn deel van de schult te geven; maermach sijn verhael voorts hebben op sijne mede erffgenaemen, om eeniegelijck sijn contingent daeraff te doen betaelen ende hem te rembourseren.

11. Item, dat een weduwer oft weduwe, int selve sterffhuijs blijvendeende tselve aenveerdende, is gehouden, ten versuecke van de erffgenaemenvan den eersten afflijvigen, binnen sesse weken de selve te geven behoore-lijcken staet ende inventaris, alwaert oock soo dat d'eerste afflijvige decontrarie van dijen bij sijnen testamente hadde gedisponeert.

12. Item, dat egeen erffgenaem van eenighen afflijvige gehouden is metsijne mede erffgenaemen langer in gemeijnschappe van de goeden te blijven(besonder met eenige weesen) dan hen belieft, ende vermach t'allen tijde

p 64

van de selve sijne mede erffgenaemen voor rechte versuecken behoorlijckescheijdinghe ende deijlinghe, soo naer der bancke recht behoort; welckeerffgenaemen oock gehouden zijn hen daertoe te verstaen, oft vermachd'officier de selve scheijdinge ende deijlinge met hem aen te gaen, soo verresijne mede erffgenaemen hen daertoe niet willen verstaen ende absentblijven.

TITEL XIII.

VAN ONBEJAERDE KINDEREN.

1. Item, de wethouderen van der voorscreve heerlijckheijt zijn opper-momboiren van alle weesen der selver jurisdictie.

2. Item, dat nae d'afflijvicheijt van twee gehuijsde, oft een van die, kintoft kinderen achterlaetende, dat alsdan twee van svaders ende twee van smoe-ders wegen moeten gestelt worden als momboirs over de selve kint oft kin-deren, die gehouden zijn [den] behoorelijcken eedt daertoe staende te doene.

3. Item, ende het zelve gedaen zijnde, sijn de selve momboirs schuldichterstont te gaen int sterffhuijs van den afflijvighen, ende aldaer mettenlancxtlevende te maecken behoorlijcken staet ende inventaris van alle endeiegelijcke de goeden, soo wel haeffelijcke ende erffelijcke, actien, credietenoft uijtstaende schulden in den selven sterffhuijse bevonden, ende den selvenoverbrengen in handen van de wethouderen.

4. Item, dat de selve momboirs gehouden zijn van hunder administratiealle jaeren, oft soo dickmaele als sij daeraff van wegens de justicie sullenvermaent zijn, te doene goede, wettige rekeninge, bewijs ende reliqua.

5. Item, dat egeene momboirs en vermogen eenige haeffelijcke goedenvan hen weesen te vercoopen, dan bij openbaeren uijtroepe ende consentvan de weth.

6. Item, dat oock geen momboir eenige erffelijcke goeden van zijneweesen en mach belasten noch vercoopen, ten zij bij consente van der wethende naeste vrienden, ende dat hij onder eedt vercleert dat de selve belas-tinge oft vercoopinge tot proffijt van sijne weesen beter gedaen is dan gelae-ten, ende dat andersints alle andere belastingen ende vercoopingen zijn nul,machteloos ende van onweerde.

p 66

7. Item, dat alle weesen staende onder momboirdije, dat sij gehouden,zijn daerinne te blijven tot dat sij vijff en twintich jaeren oudt zijn, ten waeredat sij eer tot eenigen geestelijcken oft weirelijcken staet gecomen enwaeren, oft andersints dat [sij bij] de weth, door attestatie van heure naestevrienden ende maegen, bevonden werden bequaem ende grootelijcx hen proffijt te wesene hunne goeden selve te administreren.

Achtervolgende den bevele van Zijnder Majesteijt int begnisel van desengeruert, soo is deze ordinantie, datum als voeren, int geschrifte gederigeertbij meester Jan de Pape, meester Peeter van Liere, joncker Franchoijs vander Delft, Jacob Deckmans,Adriaen van Bechem [Berchem?] ende KerstiaenConvents schepenen der voorscreven heerlijckheijt, meester Jan vanderDussen, secretaris aldaer, Huijbrecht Waelrants, d'oude ende jonge, met oijck Gheeraert vander Dussen, procureur. Soo aldaer bijnnen der stadt als elders[t] oirconden bij den voorscreven secretaris onderteeckent. Datum als boven.

Aen mijne eerweerdighe heeren burgermeesteren, schepenen ende raedt derstadt van Antwerpen.

Thoenen ende geven te kennen die alle uwe onderdaenighe dienaeren :den prior van de Chartroisen tot Lier, midtsgaeders de gemeijnten endepractiseijnen der heerlijckheijt van den Kiele, deser stadt competerende, hoedat tot noch toe aldaer abusivelijck gecostumeert ende onderhouden isgeweest, dat soo wanneer iemandt wilt evinceren oft vuijtwinnen bij denvoor- ende nae-jaer eenige gronden van erven, dat men alsdan, naedien,daeroppe gevolcht is totten derden daeghe van rechte ende vierden beset-sele, costumeert dat de heer ende weth met partijen moet den dach heudenende wachten totter sonnen onderganck, offer iemandt compareerde die degoeden wilde defenderen oft verantwoorden; dwelck notoirlijck is eeneabusive costume dat de weth ten lesten dinghdaghe van den voor- ende nae-jaer moeten aldaer vaceren ende den dach hueden totten sonnen onder-ganck ; behalven oock dat tselve ten grooten coste van den evinceerder ende[de] goeden is, want door de selve abusive costume d'evinceerder compt ingroote oncosten, als de teercosten van heer ende weth, die nu veel meerder zijndan die over twintig ende meer jaeren geweest zijn, [ende die hij] alsdan moet

p 68

furneren ende betaelen, grootelijck tsijne ende des goeds achterdeele, alsdeur de selve groote oncosten comende dick te vervallen ende te sueren (?)van iet [niet] oft niet veele te genieten van henne gepretendeerde tachter-'heijt[46], ende [vuijtl welcke voorscreve abusive costume redondeert lasterin-ghe ende diffame van de weth, aldaer die de selve wel soude te niete doen,nochtans niet sonder voorgaende consent van uwe Eerweerde Heeren, als henoverhoot; gelijck die van Deurne gelijcke costume, eertijden gehadt hebbende,hebben de selve bij drij voorgaende proclamatien ter kercken vuijte geabo-leert, ende alleenelijck geordonneert den dach te hueden totten denhoochsten van den daeghe : bidden daeromme de voorscreve suppliantenseer oodtmoedelijck, ten eijnde dat uwe Eerweerde Heeren believen wille deselve abusive costume te aboleeren ende te niete te doene, ende alleenelijckte ordonneren ende te statueren den dach op gronden van erve te huedentotten hoochsten van den daeghe, op den gewoonelijcken salaris vantwee guldens ende twee stuijvers, mits tselve drije sondaeghen ter kerckevuijte publicerende, andersints ende ingevalle van egeender abolutie soudetselve tenderen niet alleene tot schaede van partijen, maer oock tot grootenachterdeele van de voorscreve jurisdictie, mits datter veele partijen vanerven ongebout ende geëvinceert in tijden ende wijlen souden blijvenliggen, mits der groote oncosten daerinne d'evinceerder moet vervallen, endeoock de proffijten van de selve goeden in d'oncosten smilten ; dwelckdoende, enz. Ende was onderteeckent GEERAERT VANDER DUSSEN.

APPOSTILLA 1.

Sij gethoondt den drossaert ende schepenen van den Kiele, onder [om?]seker advijs gehadt, voorts geordineert te worden naer behooren.delum den XVen Martij 1578. Onderteekent JAN HOBOKEN.

APPOSTILLA 2.

Daernaer gehoort het rapport van de voorscreve commissien, ende op allwel ende rijpelijck geleth, mijnheeren bourghemeestere ende schepenen

(1)

p 70

deser stadt hebben geabboleert ende abboleren mits desen de costumenhierin geruert, statuerende en ordonnerende dat den dach op de grondenvan erffve sal worden gehuedt tot op den twelff uren des noens, ende datop thien scellingen vlaemsch, ende mits tselve drij sondaghen ter kerckenvuijt publicerene [publicerende].Actum XXV Martii 1578.Onderteeckendt : P. CARHUIJS; onder stont forte (sic) PEETER CHARLES,die in die jaeren greffier der stadt was.

Op den eersten, achtsten ende vijffthienden junij 1578, soo zijn de drijproclamatien ter kercke vuijtgeroepen, volgende d'appostille hiervoregeruert, per me (sic) Nicolaes Golen ende Jacob Deckmans, schepenenvan den Kiele, ende mij daerbij zijnde ende onderteeckent : J. VANDERDUSSEN.

Afgeschreven deze costuijmen van de heerlijkheid van den Kiele envergeleken met de copij gemaakt door wijlen Heer J.-B. van der Straelen,van het oorspronkelijke stuk eertijds berustende bij den notaris Steenecruys,door mij (Geteekend) GOOVAERTS VAN DEN WOUWER.Antwerpen, den 17en julij 1865.

CUEREN DER HEERLIJCKHEID VAN DEN KIELE.

Dit sijn alsulcken cueren als bij meijer ende schepenen der heerlijckheijt vanden Kiele buijten Antwerpen geordonneert sijn ende met eenen vonnissegestaeft.

In den iersten, zoo wat boode dat hem verhuert met eenighen ingesetenevan de voorscreve heerlijckheijt ende in sijnen dienst niet en ginghe oft enquame, alsoo hij belooft hadde, dat die verbeuren sal twee oude schilden,den eenen daeraff den heere, den anderen daer hij hem verhuert hadde; heten waere hij binnen acht dagen, nae dien hij oft sij hen verhuert hadden,sijnde weerder wederomme[47], oft andere nootsaecke gethoonen conste.

p 72

Ende voorts, soo wat boden vuijt haeren dienst gingen sonder oirloffvoor haeren tijt, ende niet gecomposeert en hadden metten genen daer sijwoonden, die selen oock verbeuren twee oude schilden, te bekeeren alsvoore.

Item, soo wie d'een den anderen sijn boden onderhuert sonder malcan-deren aen te siene, sal verbeuren twee oude schilden, te bekeeren alsvoore.

Ende insgelijcx, soo wat hantwerker die ijemant binnen der voorscreveheerlijckheijt gelooft heeft te comen wercken ende in sijn werck niet enquame, die sal verbueren twee schellingen grooten, den eenen den heere,en den anderen die sijns werck[48] te buijten gaet.

Item, soo wie op eenighe haegen houwet oft snijt, het sij wilgen oftbercken, oft eenigen thuijn afbreeckt, die sal verbeuren sesse schellingengrooten, alsoo dick ende menich werve als dat gebeurt; daeraff sal hebbenden heere twee schellingen grooten, die gene diet voortbrenght twee schel-lingen grooten, ende die gene dien de schaede gebeurt is twee schellingengrooten; dat mach een iegelijck den heere voortbrengen.

VAN DE WATERLAIJEN[49].

Item, dat een iegelijck zijn waterlaijen graeven oft ruijmen sal altoos tehalff mije[50], als dat geboden sal worden met eenen kerckgebode; ende soowie hierinne gebreckelijck waere, sal de heere mogen doen graeven te dob-belen coste ende daervoor vuijtpanden.

VAN DEN HOUTE METTEN WORTELE.

Item, soo wie iemandts kersboomen, doernen oft eeniger hande houdt[51] metten wortele vuijtstaecke oft roeijde, ende men dat bevinden can, ver-beurt vier oude schilden, den eenen den heere, den anderen der kercke van

p 74

Sint-Joris, den derden diet hout oft boomen toebehoort, ende [den] vierdendiet voortbrenght.

VAN [GERS TE] SNIJDEN[52].

Item, soo wie iemandts gers snijt op iemants voeren oft canten, die salverbeuren twelf grooten.Item, soo wie, van binnen der heerlijckheijt, ginge plucken oft snijden inde bempten eenich gers, die sal verbueren sesse stuijvers : sesse grootendaeraff den heere, sesse grooten den gene diet voortbrenght, ende die derdesesse grooten die kercke van Sint-Joris, alsoo dicke als dat gebeurt; endevan buijten der heerlijckheijt, sal verbeuren twelff stuijvers, te bekeeren alsvooren.

VAN DE VERCKENE.

Item dat een iegelijck sijn verckene sal kemmenen ende[53] ringen bin-nen acht daegen naerdat ter kercken vuijtgeboden sal worden; ende soo wiedes niet en dede, dat die [del schutter die sal mogen kemmenen ende[54] ringen; ende sal hebben, van elck vercken, dat hij kenneft, drije grooten,ende dat hij ringht, een ende halven grooten.

VAN DE VERCKENDRIJVERS.

Item, ten waert[55] dat eenighe verckendrijvers, gansdrijvers oft eenigeandere beesten drijvers quaemen ter merct, oft dagelijcx achter straeten vander voorscreve heerlijckheijt, met heure verckenen, schaepen, gansen oftander beesten, ende dat sij hueden oft stille hilden met heure beesten op devrunte oft straeten van der voorscreve heerlijckheijt, die sullen verbeurenelcke persoon met heure beesten twee schellingen grooten, d'een helft denheere den gene diet voortbrengt sesse grooten, ende sesse grooten derkercke van Sint-Joris.

p 76

Item, dat de ingesetenen der heerlijckheijt sullen alle heure beestenmogen op de straeten laeten wijden, behoudelijck dat, soo wat beesten inde hoelte[56] gaen weijden, dat den schutter die zal schuldig zijn te schuttengelijck vremde beesten.Item, waert dat iemande, wie hij zij, quaemen nijemants[57] goet binnen devoorscreve heerlijckheijt, bij dage ofte bij ontijde, om savie [sic], oft krielken[kriecken], appelen, peeren oft eeniger hande fruijt, oft meijen te nemeneende wech te draegen, die sullen verbeuren eenen ouden schilt, halff denheere en half den gene die het cruijt toebehoort, alsoo dicke als dat gebeurt.

VAN DE BEESTEN.

Item, waert dat eenighe van iemandts beesten bij nachte ofte bij ontijdequamen in iemants vruchten, [die] sal men schutten op de verbeurte vansesse grooten.

VAN RUSSCHEN.

Ende soo wie oock russchen steeckt, onder de heerlijckheijt woonende,die sal oock verbeuren twee oude schilden, te bekeeren als voore, te wetene:het derdendeel den heere, d'ander den genen diet aenbrenght, en die derde(sic) der kercke van Sint-Joris.

VAN MAETEN ENDE GEWICHTEN.

Item, dat een iegelijcke hem moet content houden metter stadt maetenvan Antwerpen; ende hieraff sal men setten twee keurmeesters, die devoorscreve pinten sullen keuren ende met den meijer sullen omgaen, alsoodicke ende menich werve als hun dat goet dunckt ende gelieven sal; endedat sij den voorscreven omganck sullen doen bij d'herbergiers ende heurhuijsgesin, op de pinten alwaer sij merckelijcke suspicie mogen hebben;[ende] oft [sij] eenige van de voorscreve pinten onbehoorlijck bevonden,dat dien herbergier voor elcke pinte sal verbeuren eenen ouden schilt,d'helft den heere ende d'ander helft den keurmeester.

p 78

ltem, dat de keurmeesters insgelijckx de potten ende maeten, groot endecleijn, van de voorscreve herbergiers sullen mogen meten metter stadsmaete van Antwerpen; ende oft sij eenige potten oft maeten te clijn bevon-den, dat de potten oft maeten verbeurt sullen sijn, ende daertoe van elckenpot sesse stuijvers, en van een pint drij stuijvers, naer advenant, tebekeeren als vore.Item dat oock den voorscreve meijer ende keurmeestere insgelijcx sullenommegaen ende wegen het broodt, tzij wit oft ruggen, metter stadtsgewichten; ende oft te clijn wordt bevonden, dat tselve verbeurt sal sijn,ende daertoe eene pene van eenen ouden schildt, te bekeeren als vore.

VAN DE HEIJMINGHE.

Item, als eenighe van de ingesetenen begeeren geijmpt[58] ende gevrijt tezijn van heure gebueren, dat alsdan zij dat doen heijmen ende bevrijdensullen soe dat de voorscreve heur naeste daerbij geene schaede en lijde;ende soo wie hierinne contrarie dede, sal verbeuren alsoo dicke endemenich werve XII grooten Brabants.Item, dat de meijer ende schepenen jaerlijcx eens sullen omgaen op deheijminghe, te halff aprille, ende indien iemandt zij die alsdan niet enheeft geheijmt, cuijsbaerelijck ende oirboerlijck, dat [t] selve de heer saldoen op dobbelen coste.Item, dat niemandt binnen de voorscreve heerlijckheijt geseten en salmogen in sijnen huijse noch hoeve [hove], noch binnen sijnen bijvange,laeten woonen ofte herberge verleenen iemanden uijt eenigh sterffhuijscomende van der salige sieckte, weder hij sieck zij oft gesondt, oft dat hijvan binnen desen dorpe come oft van buijten dorps, op de verbeurte vanvier philips guldenen.Item, soo verre de voorscreve saelige sieckte in iemandts huijs come,ende daer iemandt sieck worde ende uijt den huijse gedaen worde, alsoo dathij aldaer int huijs [niet][59] en storve, soo sullen alle die van dien huijsge-sinne moeten dragen eene witte roede, lanck sijnde vier voeten, ende dat

p 80

voor eenen tijdt van veerthien dagen, ende eenen stroijwisch uijtsteken,lanck onder halven voet ende alzoo dit [dick] als een fasseel houdt, alsoo datmen dien wel bescheijdelijck sien mach, op de verbeurte van IV philipsguldenen.

Item, soo verre iemandt storve in eenich huijs binnen der voorscreveheerlijckheijt, tzij jonck oft oudt, soo sal dat geheel huijsgesin de voorscreveroede moeten draegen sesse weken, ende eenen stroijwis uijtsteken, gelijckvoorscreven is, ende blijven op heure erven oft uijt hunne huijsen nietmogen comen sonder witte roede, ende achter straete niet mogen gaen voorden sonnen opganck ende naer den sonnen onderganck, op de verbuertevan IV philips guldens.

Item, dat alle schrobbers, schrobberssen ende anderen, uijt eenich sterff-huijs commende, tzij van binnen oft van buijtens dorps, niet selen mogencomen in eenige vettewaerie, herberge, backerije oft andere huijsen binnende voorscreve heerlijckheijt, dan met de, witte roede, blijvende staendethien voeten van den huijse, ende aldaer haelen ende begeren tgene des hijvan noode ende behoeffelijck heeft, op de verbeurte van IV philips guldens.Item, dat niemandt eenich sterffhuijs rueren oft doen rueren sal, oft diegoeden daerinne wesende daerinne, iemande gestorven is, tenzij de sesseweken voleijndt en zijn, op de verbeurte van V carolus gulden.

Item, dat niemandt egeenen coopdach sal houden uijt eenige huijsen daeriemandt uijt gestorven is van der saelichheijt, tenzij dat het selve sterffhuijsgesuijvert ende gereijnicht is, ende dat sesse weken naer de sesse weken engesals boven op de verbeurte van V carolus guldens, als boven.

VAN DEN SCHUTTER.

Item, dat de schutter sijnen eedt doen sal, dat hij buijten der heerlijck-heijt geen coren sal mogen haelen ende looven maendach (?) noch andereproffijten dan van de ingesetenen van den Kiele, ende die dat schuldich zijnte geven.Item, soo verre den schutter, eenige open gaten vindt, dat hij den pro-prietaris, oft diet schuldich is te maecken, de wete doen sal, ende de wete

p 82

gedaen sijnde, soo sij die gaeten niet en stoppen binnen twee daegen daer-naer, dat den schutter die dan selver sal toemaecken, ende daeraff hebbenvan elcken gate twee stuijvers; welcke twee stuijvers verbeuren sal den genendie [de] gaeten behoorde te maecken.

Onder staet : Afgeschreven deze Cueren der heerlijkheid van den Kieleen vergeleken met de copij gemaakt door wijlen heer J. B. van der Straelen,door mij (Geteekend) GOOVAERTS VAN DE WOUWER.

Antwerpen, den 17 julij 1865.

---

[1] D'après une copie authentiquée de la copie faite par J.-B. Van der Straelen, reposant aux Archives communales d'Anvers. V. le Rapport de M. de Cuyper, dans le Recueil des Procès-verbaux des séances de la Commission, tome IV, p. 68, et Geschiedenis van Antwerpen, par Mertens et Torfs, tome V, p. 517. Les quatre premiers titres ont aussi été publiés dans ce dernier ouvrage. Nous croyons devoir faire observer que notre texte est très-défectueux; nous l'avons rectifié dans ses parties essentielles.

[2] Lisez: crenckte ou cranckte, ou bien: mits den crancken getale, etc.

[3] Lisez: ter bancke te brenghene.

[4] Au lieu de : van gedaigene, nous croyons qu'il faut lire : van gedinge, ou van genechte.

[5] Au lieu de: comparerende, lisez: compareerde.

[6] Au lieu de : moeten oock partijen, lisez : moet oock partije.

[7] Au lieu de: forneren, lisez : furnieren.

[8] Au lieu de : geformeert, lisez : gefurniert.

[9] Lisez : gecondemneert is.

[10] La landchartre de l'an 1312 a été imprimée dans les Placcaeten van Brabant, tome I, p. 122, dans le Luijster van Brabant, tome I, p. 69, et, plus correctement, dans la Revue: De Middelaer, tome II.P. 541.

[11] Au lieu de becomen, lisez: bekeeren.

[12] Au lieu de water laeijen, lisez : water leijen ou water laeten.

[13] Lisez partout kenneven oft ringen, car il s'agit de deux opérations différentes.

[14] Lisez partout kenneven oft ringen, car il s'agit de deux opérations différentes.

[15] Au lieu de : kemmet, lisez : kennevet ou kenneft.

[16] Au lieu de int wegen, il faudra lire: sullen mogen wegen.

[17] Au lieu de: voldaen, lisez: voldoen.

[18] Au lieu de: dat, lisez: dan.

[19] Au lieu de: aenspreuke, lisez: aenspreecken.

[20] Au lieu de: heeft, lisez: geeft.

[21] Au lieu de: geconiseert, lisez: geconditionneert

[22] Il y a, dans cet artiele, une grande confusion quant au nombre.

[23] Le mot hij est de trop.

[24] Le sens exige qu'on lise: ende sij daerinne consenteerde.

[25] Pour que cette phrase présente le sens voulu, le mot die doit être supprimé.

[26] Il y a manque d'accord entre les mots: meer persoonen, "diverses personnes" et beijde, "toutes deux".

[27] Lisez: opponeren.

[28] Au lieu de: begeerende, il faut lire : begeerde.

[29] Au lieu de: permitteert. lisez : permuteert.

[30] Il y a ici une lacune à laquelle nous croyons pouvoir suppléer approximativement par les mots: moethij daeraff de weete doen doen, etc.

[31] Au lieu de: vuijtwinninghe, lisez: vuijtwinnen.

[32] Au lieu de: neusedrup, il faut lire: oos-, oose-, oosie-, oosij-, ou hoosdrup.

[33] Au lieu de: gebueren, lisez : gebuer.

[34] Au lieu de: souden, lisez : soude.

[35] Au lieu de: gebueren, lisez encore gebuer.

[36] Au lieu de: gebueren, lisez encore gebuer.

[37] Au lieu de: bij indien, lisez : bij aldien.

[38] Le mot : hem est de trop.

[39] Au lieu de : onder, "sous", lisez : over, "au-dessus".

[40] Au lieu de: geselt, lisez : geseelt.

[41] Lisez : van dier erve.

[42] Au lieu de: reijcke, it faut lire: recke.

[43] Au lieu de: hauwens recht, lisez: hauwmes recht,

[44] Au lieu de: hauwens recht, lisez: hauwmes recht,

[45] Au lieu de: bleeckwerck, lisez: bleckwerck.

[46] Cette phrase est fautive.

[47] Au lieu de: sijnde weerder wederomme, ce qui n'a pas de sens, lisez, comme à l'art. 3 du titre III,heuren weerder wederomme brachte.

[48] Au lieu de: die sijns werck, lisez, comme à l'art. 6, titre III, dien hij sijn werck...

[49] Au lieu de: waterlaijen, lisez: waterleiden, waterleijen ou waterlaeten.

[50] Te half mije, "à la mi-mai", à l'art. 8 du titre III, il est dit : te half maerte, "à la mi-mars".

[51] L'art. 9 du titre III porte: oft eenige harde houdt, "ou quelque bois dur".

[52] Notre copie donne à ce paragraphe le titre incomplet de: Van snijden, et au suivant, qui traite dumême objet, celui de: Van gras te snijden, nous avons complété le premier titre et supprimé le second.

[53] Au lieu de: kemmenen ende, lisez: kenneven ofte.

[54] Au lieu de: kemmenen ende, lisez: kenneven ofte.

[55] Au lieu de: ten waert, lisez waert.

[56] Au lieu de: in de hoelte, lisez: in de hulten.

[57] Au lieu de: quaemen nijemants, lisez: quaeme in ijemants.

[58] Au lieu de: geijmpt, lisez geheijmt.

[59] V. l'art. 22 du titre III.