COUTUMES DE CASTERLÉ

COUTUMES DE CASTERLÉ.

TEXTE.
Costumen des dorps van Casterle over Venne.[1]

TITEL I.
INDEN EERSTEN AENGAENDE DE ORDINARISCHE GHENECHTEN ENDE PROCEDUREN.

1. Het ordinaris ghenecht wordt ghehouden des donderdaeghs, vanvierthien tot vierthien daeghen, ende wordt tot elcken sondaghe voor hetghenecht, den volcke meest vergadert zijnde, bijden vorster aldaer gheboden.

2. Men is aldaer ghewoonlijck 't ghenccht te houden ende 't recht tebesetten[2], bijden schouteth ende seven schepenen, oft ten minsten mettenmeestendeel van hen, ende wordt, ter manissen vanden schouteth, doorvonnisse van schepenen, vierschare ghebannen, ende daerbij gheordonneert;dat niemandt en spreke dan met eenen ghesworen taelman, oock minnelijckertalen ende woorden van rechte, op sulcks, soo wie contrarie doet, datmenhem afneemt alsulcken keuren ende breucken als den schouteth, naer desenoft der hooftbancken recht, mocht aenghewesen worden.

3. Egheene partije en wordt ten ordinarisen landtghenechte in rechteontfanghen, sonder eerst ende alvooren een sufficiente binnen-borghegheseth te hebben oft te stellen, van wat hij t'onrecht doet te rechte tebeteren, soo wel van persoonen van binnen als van buijten.

4. Van ghelijcken en wordt oock niemant ontfanghen in rechte t'sijnderdefensien oft verantwoorden, sonder oock sufficiente borghe te stellen van't ghewijsde te voldoen; welcke sufficientie staet ten verklaren van schoutethende schepenen.

5. Ende soo verre hij egheen borghe ghekrijghen en kan, mach ghestaen,aengaende civile ende personele saeeken, maer niet anders, met sijnen eedt,soo verre schouteth ende schepenen sulcks vinden te behooren, daerbij soosweirende aen Godt ende sijne heijlighen, in handen vanden schouteth, oft,in absentie van hem, sijnen stadt-houder, dat hij sal te rechte staen ende

p 120

't ghewijsde voldoen, ende sijne goeden in prejudicie vande saecken nietverminderen, dan sijnen ende sijns huijsghesins nootdruft behoorlijckdaeraf te ghenieten; oft ghestaet midts stellende bij provisie onder de wethsoo vele als den heijsch ghedraecht, oft verbindende soo veel erfgoet hemtoebehoorende, onder Casterle gheleghen, als schepenen kennelijck isdaertoe ghenoech te sijne.

6. Omme 't voorschreven ghenecht te houden, moeten ten daghedienende den schouteth, schepenen, secretaris ende procureurs bereedt zijnom te beginnen ten neghen uren voor den noene precies. Ende soo verreden schouteth daer ghebreckelijck ware, bij faute van hem ende [,noch?]sijnen stadt-houder, verbeurt t'elcker reijsen thien stuijvers; item, elckenschepenen in ghebreck vallende, vijf stuijvers, ende den secretaris twintighstuijvers, ende de procureurs, van elcke saecke eenen ouden grooten,promptelijck ende op parate executie betaelt te moeten worden tot behoefvande ghemeijne bussche.

7. Item, als het ghenecht gheraeckt te vallen op eenen heijlighen dach,soo wort het ghehouden des anderen daeghs.

8. Ende en besitmen 't ghenecht niet langher dan tot twelf uren desmiddaghs incluijs.

9. Ten voorschreven ghenechte behooren alle civile, personele ende reëlesaecken.

10. Te weten: in't voorjaer moet de aenlegghere besetten de pandendaerop hij pretendeert gheactioneert te zijne, ende opden eersten dach densecretaris ter rollen te doen stellen voor hoeveel s'jaers ende hoe langheverloopen.

11. Daernaer doet de vorster oft dienaer vanden selven besette in't voor-jaer den eijghenaer vanden besette [goeden] oft de ghebruijcker, die binnende jurisdictie van Casterle is woonende, de wete; ende soo verre sij buijtenwoonen, doetmen de wete doen door brieven vanden schouteth, te schrijvenaenden officier vande plaetse daer den proprietaris oft huerlinck resideert.

12. Soo verre ten anderen naestvolghenden daghe de besette goedenniet en worden ontseth, soo wordt 't selve voorts ghevolcht op sijnentweeden dach, voorts ten anderen op sijnen naestvolghenden daghe opsijnen derden dach, ende daernaer voorts meer van drij voordaghen te drijandere verscheijden ghenechten oft daghen van recht.

p 122

13. Ten welcken ghenechte vanden derden voordaghe, soo verre niemanten komt ontsetten, oft de besette goeden verantwoordt, goet tijdts voor't hooghste vanden daghe, te weten ten twelf uren des middaghs, sooworden de besette goeden, ter manisse vanden schouteth, bij schepenenvonnisse ghewesen ter leveringhe in 't voorjaer.

14. Welcke leveringhe daernaer inder kercken met een sondaeghsgheboth wordt gheboden ten tijde ende ten daghe van s'heeren moeijteende binnen't ghenecht, soo verre de uijtwinninghe niet en is voor heerlijckechijnsen, want in sulcken ghevalle wordt die leveringhe ghedaen indevierschare.

15. Ten welcke daghe de aenlegghere oft uijtwindere voor, ende denschouteth met de schepenen na, gaet tot op den gront oft pant daeropinder voorschreven manieren vervolcht is gheweest.

16. Alwaer opden grondt vierschare wordt ghebannen; ende dat ghedaen,wordt den aenlegghere ghewesen met vonnisse te exhiberen allen sijnbescheet, daertoe hij hem dier saecken aengaende is ghedraghende.

17. Ende daernaer wordt die aenlegghere ghewesen te affirmeren bijeede hoe vele hij opde voorschreven panden eijscht oft ten achteren isonbetaelt; d'welck ghedaen ende gheteeckent zijnde, wordt daernaerghewesen dat den schouteth den aenlegghere pant sal leveren, volghenssijnen bescheede, in't voorjaer, ende dat den schouteth 't selve goet met eensondaeghs gheboth op sekeren benoemden dach ende ghesetter plaets endetijt, in presentie van schepenen, voor een toecomende jaer sal verhuerenom te ghebruijcken.

18. Alsoo daernaer 't jaer ende dach verstreken is, alsdan komt d'aen-legghere wederom ten ghenechte, brenghende rus ende rijsch ter vierscharen,presenterende rekeninghe, bewijs ende reliqua te doen over de penninghenvande verhuerde goeden in 't voorjaer, soo verre hem ijemandt doet hant-vullinghe ende betalinghe van 't ghene daerom hij heeft vervolcht, met allewettighe kosten.

19. Ende soo verre hem niemandt alsoo handtvullinghe oft belastinghe[3] en doet, soo wordt op 't selve goet met drij sondaeghsche voordaghen tendrije verscheijden ghenechten vervolcht in't naerjaer, ende metten eersten

p 124

voordaghen belloorlijcke wete ghedaen ; ende soo verre in't selve vervolchniemandt en ontset voor 't hoochste vanden daghe, soo wordt het selvegoet, ter manisse vanden schouteth, bij vonnisse van schepenen, ghewesenter leveringhe binnen 't ghenechts ende s'heeren moeijte in't naerjaer.

20. Item, binnen den laetsten toekomenden ghenechte wordt 't voor-schreven goet den aenlegghere verwindere bij den schouteth, in presentievan schepenen, alsoo ghelevert int naerjaer, met rus ende met rijs.

21. Behoudelijck dat 't selve goet moet worden, naer voorgaende kerck-gheboden, ten benoemden daghe ende plaetse bijden schouteth, in presentievan schepenen, ten hoochsten ende schoonsten, den meesten daervoorbiedende, moet worden[4] verkocht metten vollen uijtganghe van eenderbernender keirsse. ende behoudelijck alle ouderen bescheet te blijven insijnder weerden.

22. Ende mach een ijeghelijck coopman wesen indifferentelijcken, behou-delijck dat hij hem sal ghehouden zijn te reguleren volghens de voorwaerdebij schouteth ende schepenen ende den uijtwinder ghemaeckt, die aldaer tevoorens uijtghelesen wordt.

23. Item. soo verre het uijtghewonnen goet, alsoo verkocht, meer ghe-raeckte te ghelden dan 't capitael oft hooft-penninck van 't ghene daeropvervolgll ghedaen is, metten achterstelle ende onbetaelde verloopen, metallen de kosten, soo wordt het selve meer overschietende gherestitueert denghenen die 't uijtghewonnen goet te vooren toebehoort heeft; ende gildetmin, den uijtwinder en heeft gheen voorder bericht, ten ware hem bij- ofttoepanden ghestelt waren, die mach hij daervoor oock vervolghen indermanieren alsvoor.

24. Wel verstaende, soo verre den eijghenaer vande goeden binnenBrabandt woonachtigh is, datment weet, ende niemandt de wete in 't naer-jaer voor hem en wilt aenveerden, soo doetmen hem vanden voorschrevenvervolghe in t' naerjaer de wete doen bij schrijven vanden schouteth, alsvoor; welcke brieven den dienaer draecht, mede brenghende te rugghe deselve brieven, daerop gheteeckent de relatie vanden officier die de weteghedaen heeft. ende dit al ten koste vande goeden daerop vervolch ghedaenwordt.

p 126

25. Item, soo verre [van] de vooschreven uijtwinninghe ende leveringhe,'t zij in 't voorjaer oft in't naerjaer, eenich ontseth ghedaen wordt, sooprocederen partijen voorts ordinarie ten landt-ghenechte, van veerthien totveerthien daghen, opden voet als hiernaer onder de personele saeckengheseght sal worden.

26. Item, indien ijemandt pretenderen wilt eenieh erfgoet hem toe tebehooren in 't gheheel oft in deele, soo wordt daerop vervolcht vier daghenvan recht, met vier voordaghen, ende wordt na den eersten voordaghe dewete daeraf met een sondaeghs gheboth bij den dienaer inder kerckenghedaen; ende soo verre daer teghen den lesten voordaghe niemandt encompareert, soo wordt den voorschreven vervolgher, ter manisse vandenschouteth, bij schepenen vonnisse, ghewesen ende ghestelt inden ghebruijckevanden selven goede, tot aen den tijdt hem ijemandt daeruijt kan ghewinnenmet beteren rechte; ende metten eersten voordaghe moet alsulckenvervolch ten registre vande saecken ghestelt worden, oft bij gheschrifteoverghegheven worden de redenen van sijnen vervolghe met sijne conclusie.

TITEL II.

VAN SCHATSCHULDEN, ETC.

1. Aengaende het bedinghen van personele saken, van schatschulden,hueringen, coopmanschappen, asseurantien, keuren, breucken ende alleandere, die ghene die daeraf eenen anderen wilt beklaghen, komt op eenenanderen ghenecht-dach voor recht in ghebannen vierschare, doende aldaerter rollen vande saecken stellen, oft in gheschrift overgheven sijn aenspraecke[ende] heijsch met sijnder conclusien teghen eenen alsulcken, ende danwordt, goedts tijdts binnen den anderen toekomenden ghenecht-daghe,bijden dienaer den beklaeghden daeraf de wete ghedaen, ende daeraf doetden toekomenden daghe van recht den dienaer relatie van sijn devoir.

2. Ende soo verre den beklaeghde oft aenghesprokene, ten daghe na dathij de wete alsoo heeft ghehad, niet en compareert, soo wordt hij, termanisse vanden schouteth, bij schepenen-vonnisse ghewesen verreijckt opsijn nootsaecke.

3. Welcke nootsake, indien hij ten anderen daer naest-volghenden daghevan recht niet en purgeert, wordt het voorschreven verreijck ghewesen

p 128

van weerden, ende sulcken beklaeghde versteken van allen defensien, endede aenlegghere wordt ghewesen tot sijnen thoon, indien hij sijn aenspraeckbij thoon ghefundeert heeft, ende heeft hij sijne aenspraeck ghefundeertmetten eedt, in sulcken ghevalle wordt hij ghewesen t'sijnen eedt.

4. Welcken thoon oft eedt, soo 't ghevalt, na dien 't selve ghedaen is,wordt d'aenlegghere, ter discretie van schepenen, daeraf ghewesen volkomen,ende voorts tot executie op den beklaeghden ende op sijne goeden.

5. Ende bij soo verre den beklaeghde compareert ten eersten daghe nade voorschreven wete, wordt in rechte ontfanghen, midts stellende cautieoft doende eedt alsoo voorschreven is, ende nemende voorts dach omt'antwoorden, oft doen soo sijnen raedt ghedraecht.

6. In gheene saecken en mach voorder gheschreven worden dan bijaensprake, antwoorde, replijcke ende duplijcke, ten ware, om nieuwichedeninne-ghebrocht, de wethouders anders dochte te behooren; in elcke saeckedie ordinarie bedinght wordt, mach elcke partije hem eens behelpen meteenen heerlijcken dach, continuatie van officie weghen, behoudelijcken dat't selve cesseert in saecken van ghevanghenissen, haechten, arresten, etc.

7. Als ijemanden eenighen preciesen dach dient, ende daeraf niet envoldoet, soo wordt hij versteken van 't profijt van dien daghe, te weten van't ghene waertoe hem den dach is dienende, ende vaertmen in sulckenghevalle voorts totten anderen judiciele acten.

8. Niemant en mach eenighen thoon doen sonder eerst ende alvoorendaertoe met vonnisse ghewesen te zijne; ende heeft een ijeghelijck, in saeekendie soo wel ordinaris als extraordinaris bedinght worden, drij daghen endetermijnen, elcken van thoon sonder meer; ten ware dat schepenen nootelijckbevonden dat partijen meer tijts behoefden, het ware om absentie vanghetuijghen te verre gheseten oft dierghelijcke.

9. Ende oock en machmen gheenen thoon doen dan opde articulen vandeschrifturen die in recht sijn overghedient geweest, ende gheensins opvraghen oft interrogatorien, ten goetduncken vanden aenlegghere oft anderepartijen.

10. Ende worden de ghetuijghen gheproduceert bij billetten opde arti-culen vande schriftueren, sonder datmen inde billetten mach eenighe feijteninsereren.

11. Item, in alle schrifturen salmen de feijten distingueren van articule

p 130

tot articule besonder, sonder feijten met feijten, oft reden met redenen temenghen.

12. Ende partijen daerteghens schrijvende, is ghehouden de feijtenarticulatim te kennen oft ontkennen, ende dan daerbij voeghende des sijnenraet ghedraeght.

13. Een ijeghelijck die thoon doen wilt, moet sijne partije daerteghensdoen daghen, om de ghetuijghen te sien ende hooren den eedt doen.

14. Al is't soo dat die teghen-partije, aldaer komende, doet eenighebeschuldinghe, reproche oft lasteringhe teghens eenighe ghetuijghen, sooworden nochtans de selve dien niet teghenstaende overhoort, sonder verkortvan ijemandts goet recht; hoewel de schepenen in sulcken ghevalle hetverklaren vanden belastende ghetuijghen[5] sullen moghen verscheijdenstellen vande ghetuijgenisse der andere.

15. Soo wanneer ijemandt sijnen thoon doenmoet met persoonen buijtenslandts gheseten, soo wordt te dier saecken den tijdt van thoon verlenght,naer ghelegentheijt vander saecken ende distantie vander plaetsen.

16. Als partijen van weder-sijden heuren thoon gheven, ende van voor-deren thoon gherenuncieert hebben, alsdan doetmen openinghe vandenselven, ende men gheeft daeraf copije den ghenen die't begheert.

17. Naer openinghe vanden thoon en wordt inder saecken niet voorderoft breeder gheschreven dan hinc inde reproche, daerop elck teghens desanders reprochen mach salveren; ende blijven de salvatien secreet; endewordt de sake daermede ghestelt in state om wijsen, ende worden [de] repro-chen bij den procureurs ende bij partijen gheteeckent.

18. Ten ware dat de schepenen bevonden dat op de reproche eenighenthoon van noode viel te doen; in welcken ghevalle sij den reprochant daertoeadmitteren, behoudelijck de wederpartije heuren thoon ter contrarien;allen welcken thoon sonder openinghe totten processe ghevoeght wordt.

19. Ende de saceke komende in state om wijsen, moeten de procureursovergheven heuren gheteeckenden inventaris van allen heuren gheexhi-beerde stucken ende de acten daertoe sij hen ghedraghen.

20. Item, soo wie het principael verliest, die verliest oock de kosten, al enwordt daeraf in't vonnisse niet vermaent.

p 132

21. Als die schepenen van eenighe vonnissen, 't zij diffinitijf oft interlo-cutoir, bemaent zijn, ende dat die schepenen des niet wijs oft vroet en zijn.ende begheeren het beraedt, 't zij bij meesters van recht oft rade, dat dieschepenen ordineren partijen eenich geldt daertoe in te legghen, soo moetenpartijen van weder-sijden ten koste van onghelijcke daeraf elck een ghe-rechte helft furneren ende verlegghen; ende soo wie des niet en doet, wordthij oft sijnen borghe, ten versuecke vande andere goetwillighe partije,daervoor realijcken gheexecuteert.

22. Item, alle acten van ghetauxeerde kosten zijn executabel als 'tprincipael.

23. Item, alle vonnissen in krachte van ghewijsde ghegaen ende gheblevenmoeten voldaen worden binnen den anderen ghenecht-daghe naestcomende,oft binnen veerthien daghen, op parate executie.

24. Als ijemandt van eenighe vonnissen inde voorschreven banckeghewesen hem wilt draghen oft draecht als appellant, moet 't selve doenbinnen thien daghen, ende daeraf den schouteth oft wethouderen terstontblijckinghe doen hebben; ende is daer-en-boven sulcks ghehouden, sooverre partije dat versoeckt, terstont hem onder eedt te expurgeren, dat hijvan meijninghe is de selve sijne appellatie te vervolghen, en dat hij de voor-schreven appellatie niet en interjecteert om't proces oft de saeeke teretarderen oft verlegghen, op pene vande appellatie te verliesen ende 'tvonnisse ter executie te moghen ghestelt worden.

25. Eenen ijeghelijck appellant is ghehouden, ten lancksten binnen sessedaghen naer de pronuntiatie van [den] vonnisse daeraf hij hem ghedraghenheeft, sijne appellatie te vervolghen, op de pene dat 't vonnisse plaetse grijptende tot sulcken executie ghestelt wordt als daertoe staet; uijtghenomen vanvonnissen ghegheven extraordinaris, als van drij daghen tot drij daghen,ende van appellatien van executien, want daeraf moet gheappelleert wordenbinnen drij daghen, ende binnen thien daghen verheven oft vervolchtworden. In alle appellatien van executien moet den appellant altijdt bijprovisie, ende moet[6] bij de weder-partije stellende sufficiente cautie,namptiseren daervoor hij gheexecuteert is, op pene van dat, bij ghebreke vandien, de executie wordt ghecontinueert ende volkomen.

p 134

26. Soo wie van eenighe vonnissen appelleert ende naderhandt vanderappellatie desisteert sonder vervolch, die vervalt inde boete van vier goudenrijders.

27. Item, soo wie in saecken van handtvullinghe oft provisie ghedoemtis, mach sijn teghen-partije binnen s'jaers, ende daernaer niet, bedwinghenom de saecke ten principalen te vervolghen, opdat hij mach weder krijghen't ghene hij ghederft heeft; ende d'welck, indien men bevindt alsoo tebehooren naer recht, doen de heeren niet alleenlijck wederkeeren hetprincipael, maer oock de kosten, schaden ende interesten, naer de ghele-gentheijt vander saecken.

28. De schaden ende interesten ijemanden aenghewesen met vonnisseworden in't gheschrifte ghestelt sonder daerbij eenighe voorghedane kostente voeghen; ende om 't selve gheschrifte te sien overgheven wordt partijeghedaeght bij den dienaer.

29. Teghens welcken alsoo overghegheven gheschrifte de partije machweder overgheven zijn antwoorde, in d'welck, soo verre die ghene teghenswien de schaden ende interesten overghegheven zijn, naer twee dilaijen oftghenechten valt in eenighe ghebreken, soo procederen de wethouderen vanheurs ampts- oft officie-weghen voorts totter taxatien vande voorschrevenschaden ende interesten.

30. Ende soo verre datter de voorschreven twee dilaijen[7] gheantwoortwordt, soo wordt bij de heeren schepenen, sonder voorder oft meerderschrijven, ghedaen sulcx als sij naer de dispositie ende gheleghentheijtvander saeeken bevinden te behooren.

31. In saeeken van schaden ende interesten diemen van nieuws, sondervoorgaende vonnisse, wilt voorderen, moetmen handelen bij aenspraeckeantwoorde, replicke, duplicke ende anders, ghelijck hiervoorens vandemaniere van procederen gheseijt is.

32. Een ijeghelijck doende eenighen eijsch oft aenspraecke, welck hijfundeert op eenich schriftelijck bescheet, is dat ghehouden ghesamentlijck meteijsch ende aenspraecke over te gheven, oft [op] daeraf versteken te zijne.

33. Ende moet antwoorden ende anderssints replicerende, duplicerendevan ghelijcken ghedaen worden (sic), soo verre inde selve van eenighe schrifte-lijcke bescheeden vermaen ghemaeckt wordt.

p 136

34. Alle saecken van conventien ende reconventien moeten ghelijckgheeijndt worden, soo verre sij door malkanderen moeten verstaen worden;andersints ende indien de selve met malkanderen sonderlinghe niet ghemeijnsen hebben, soo ontkommert men de saecke die eerst gheprepareert endebereet is.

35. Als ijemandt aen een anderen wilt convenieren uijt sijn obligatie,merck oft handt-teecken, soo moet sulcken bij den dienaer den verobli-geerden doen daghen teghen den eersten toekomenden ghenechte oftdinghdach, ende int daghen hem expresseren ende segghen, dat hij ghe-daecht wort om sijn obligatie, merck oft handt-teecken te komen bekennenoft ontkennen.

36. Ende soo verre sulcken ghedaeghde niet en compareert, wordt hijghecondemneert de somme inde obligatie gheruert op te legghen endevoldoen; dies is de aenlegghere ghehouden te affirmeren bij eedt daerafonvergoeden[8] ende niet betaelt te zijne.

37. Ende bij alsoo de ghedaeghde compareert, begherende dach omdaerop te kennen oft ontkennen, wordt hem daertoe simpelijcken dachgheaccordeert; ende soo verre hij die ten gheaccordeerden daghe bekent,oft achterblijft, wordt gecondemneert als voor; ende soo verre hij daeropontkennen doet, wort d'aenlegghere ghewesen t'sijnen thoone, indient hembelieft.

38. Alle besetselen ende beslaghen moghen gheschieden extraordinariesonder vierschare, voor d'eerste reijse, met schouteth ende schepenen, endedoet den dienaer binnen middelen tijde daeraf de wete, ende wordt danvoorts vervolcht ter vierscharen totten sesden daghe van recht, soo verredie niet ontseth en wordt.

39. Ende soo verre datter eenicll ontsetsel geschiet, wordt de saeckevoorts van vierthien tot vierthien daghen ter vierscharen bedinght, ghelijckinde voorschreven andere saecken.

40. Maer bij soo verre dat de saecke sonder ontsetsel gheraeckt teverloopen totten sesten daghe van recht tot 't hoochste vanden daghe, teweten ten twelff uren des middaghs incluijs, te weten drij besetselen endedrij voordaghen, in sulcken ghevalle wordt, ter manisse vanden schouteth,

p 138

bij vonnisse van schepenen ghewesen de leveringhe op den verwinners[9] haeffelijcke goederen, met een sondaeghs-gheboth ten voornoemden dagheende tijde.

41. Ten welcken daghe op de plaetse van leveringhe wordt, soo verrealsdan naer drij verscheijden proclamatien, die den dienaer aldaer tenaenhooren vanden schouteth ende schepenen doet, noch niemant hem enopponeert oft partije en maeckt, wordt d'aenleggllere ghewesen t'sijnenthoon, die hij terstont mach afleijden, of daerop dach nemen; ende dienthoon voldaen ende recht begheert zijnde, wordt de voorschreven leveringheghewesen tot executie, indien de heeren schepenen de saecke alsoo vindenghedisponeert.

42. Ende wordt d'executie dan ghedaen opde haeffelijcke goeden vandenverwonnen, ende worden de selve gheexecuteert ten eersten merctdaghedaernaer binnen de stadt van Herentals, als wesende de naeste stadt endevanden schoutenschappe, van welcke stadt Casterle as (sic) beleent is, [ende]verkocht ten hoochsten ende schoonsten eenen ijegelijck even naer, denmeesten daervoor biedende, bij den vorster, tot voldoeninghe vande som-men, oft 't ghene daervoor dat d'uijtwinninghe met alle kosten [ghedaen is],de welcke staen respectivelijck ter tauxatien vande schepenen van Cas-terle ende van Herentals, soo die t'elcker plaetsen zijn ghedaen endeghebeurt.

43. Maer voor alle alsulcke executie moet sommatie precederen, endekleijnen pant-halinghe, om bij den ghecondemneerde binnen vierthiendaghen te moghen lossen, oft hem belieft; ende in dien twee doetmenexecutie, soo vele ter discretien ghenoech schijnt gheexecuteert te zijne, soowel voor 't principael als voor de kosten, ende soo wel aen de levendeals aen de doode have, soomen 't ghereetste kan ghevinden, indifferente-lijck.

44. Ende soo verre tot volkomen de gheexecuteerde verkochte goedensniet ghenoech en zijn, soo executeert men voorts andere haeffelijcke goedens,levende oft doode indifferentelijck, soo verre die daer zijn, ende soo verrealsdan de haeffelijcke goeden noch niet ghenoech en zijn, soo verkooptmen

p 140

in sulcken gevalle met een sondaeghs-ghebodt, ten hoochsten endeschoonsten, de erfgoeden vanden werwinner[10], soo verre hij eenigh heeft;ende en heeft hij gheene erfgoeden om alsoo te verkoopen tot voldoeninghevanden ghebreke, soo wordt alsulcken verwonnen persoon ghestelt indervroenten tot sijnen koste, ende tot aen den tijd dat hij alle ghebreken metalle kosten heeft voldaen; maer dies moet d'aenlegghere ende de ghene diesulcken executie begheert, spreken voor alle kosten ende die verlegghen,ende oft die officier oft dienaer begheerden borghe, borghe daervoor testellen.

45. Ende soo verre sulcken gheexecuteerde soo blijft sitten inde vruntesesse weken, soo wordt den selven van dan ghestelt voortaen, ten minstenkoste, te water ende te broode.

46. Item, niemandt en mach vande penninghen van eenighe verkochteerfgoeden betalinghe eijschen oft doen eijschen, sonder eerst ende alvorentraditie ende opdracht met behoorlijcke solemniteijten ghedaen te hebben,met behoorlijck manen ende wijsen van schepenen in handen vanden rechter,tot behoef vanden cooper, oft des ghenens dier recht tot heeft, ende daerafmen de betalinghe pretendeert te hebben.

47. Ende de traditie oft overdracht alsoo ghedaen zijnde, en mach nietglelicht oft uijt de handen vanden rechter ontfanghen worden, sonder datblijcke dat de ghene die de traditie ghedaen lieeft is te vreden ghestelt.

48. Alsoomen eertijts is[11] ghewoonlijck in 't vercoopen van erfgoeden devoorwaerden ende conditien daerop men sulcken goet vercoopen wille tebevonnissen, keirssen te ontsteken respectivelijck, soo om den palmslach tegheven als om den coop te laten uijtgaen naer der noenen, ende oock indenavont, daerbij vele ende verscheijden abuijsen ende ongherechticheden zijnbevonden, soo beghintmen alsoo 't selve te doene ende te continueren voorder noenen ende voor 't hoochste vanden daghe, ter plaetsen daer de schou-teth met sijn wethouderen vergadert is, ende nerghens el; ende is eenijeghelijck hem ghehouden daernaer te reguleren.

49. Ende egheen priesters, oft vrouw-persoonen onghehoudt zijnde, enmach in rechte eenighe acte valide doen. sonder met manisse vanden schou-

p 142

teth ende door vonnisse van schepenen hem oft haer eenen waerlijckenmomboir ghelevert te worden, ende met dien momboir sijne oft haresaecken vervolghen als andere saecken.

50. Als ijemant sijne deure van sijnen huijse, camere, schuere, schappraijeoft andere toesluijt om te beletten de executie diemen over sijne goedenbegeert te doene, soo eijscht den officier de sleutels om daerinne te komen;ende soo verre die gheweijghert worden, mach die sloten open smijten endesijne executie volcomen. Ende soo verre ijemant om d'executie te belettensijne goederen vervuert, sijne beesten doet drijven onder eenen anderenheere buijten Casterle, in sulcken ghevalle wordt den persoon gheexecuteertende ter vruenten ghestelt; ende daer-en-boven arbitralijcken ghecorri-geert, ende ten schrijven vanden schouteth aen den officier daer die goedensghevlucht zijn, worden die, ten laste vande goeden, onder Casterle wederghebrocht.

TITEL, III.
VAN ARRESTAMENTEN, BEKOMMERINGHEN ENDE EXTRAORDINARIS GHENECHTE.

1. Als ijemant van binnen Casterle onder den rechte van dien resortekomen[12] van buijten, oft twee persoonen van buijten d'een den anderendoen arresteren, soo is den arrestant ghehouden, ten derden naestvolghendendaghe, goet tijdts voor den noen den ghearresteerden in extraordinarisschevierschare aenspraecke te doen apud acta oft bij gheschrifte, ten koste vanonghelijcken, maer d'arrestant moet den kost verlegghen; ende bij ghebrekevan des voorschreven is, wordt den ghearresteerde costeloos ende schade-loos ontslaghen vanden arreste; ende den voorschreven derden dach over-streken zijnde, soo verre hij daer ter vierschare des vierden daeghs doetmaeeken, ende ontslaginghe versoeekt, ende[13] wordt de saecke alsoo vandrij daghen tot drij daghen gheeximeert ende totter decisien toe incluijsvervolcht, ten waer dat partije van weder-sijden anders accordeerde[n].

2. De arrestant is ghehouden borghe te stellen voor d'arrest dat hij doetdoene, ghelijck oock is ghehouden te doene de ghearresteerde, oft mach ter

p 144

vroenten ghestelt worden aldaer in ghevanckenisse moeten houden (sic), oftdes vorsters ghemoet te krijghen; welcken vorster voor den ghearresteerdenpersoon ende datmen op hem eijsschende is, in sulcken ghevalle moetinnestaen aen den ghenen diet hem heeft doen doene.

3. Als in ijemans huijs eens anders goeden ghearresteert oft bekommertworden, ende dat daer-en-boven die ghene, onder den welcken de selvegoeden ghearresteert ende bekommert zijn gheweest [die] ijemanden laetvolghen sonder consent vanden heere oft partije, die moet daervoor instaenende dat goetdoen, metter pene aen den heere, ter arbitragien vandewethouderen.

4. Een ijeghelijck wordt ghehouden voor fugitief dien [die] hem latiteert,verborcht[14] sijne goeden oft abandonneert, oft hem houdt op ghewijdeplaetsen, oft elwaerders assulteert[15], ende den selven machmen sijnegoeden ter vierscharen uijtwinnen.

5. Maer [in] fugie, de welcke staet te verklaren van schouteth en [ende]schepenen, en mach gheene fugitief disponeren van sijne goeden met ofandersints van onderpandinghe oft bewijsinghe (sic), oft den eenen credi-teur meer als den anderen voorders[16] in prejudicie van sijn ghemeijnecrediteurs; oft ijet dien contrarie werde ghedaen, is metter daet vanonweerden.6. Een ijeghelijck mach in 't ghewarighen van sijne schult die welminderen, maer gheensints minderen[17].

TITEL IV.
VAN KEUREN ENDE BREUCKEN, ETC.

1. Alle jaer worden binnen de voorschreven limiten de ruijminghe endeopeninghe van allen rivieren, waterloopen ende leijgrachten met schoutethende schepenen beleijt ende ghevisiteert te half meije, ende aen[18] denghenen daer 't ghebreck aen valt oft bevonden wordt, die wordt, ter manissen

p 146

vanden schouteth met schepenen vonnisse ghecondemneert inden breuck,naervolgens de placcaten ende ordonnantien ons heeren des Coninghs; endedaer egheene ordinantien af en zijn, soo volcht men dien[19] voet daertoevan oudts ghecostumeert; daeraf hem metten dienaer terstont de wetewordt ghedaen, t'sijnen koste het selve ghebreck binnen alsdan veerthientoekomende daghen te beteren; ende die voorscreven veerthien daghenoverstreken zijnde, gaet den schouteth ende schepenen weder om, als hijin't eerste ghedaen heeft (sic), ende soo wie dan alnoch in ghebreke is, valt indobbelen boete; ende in zulcken ghevalle, dat den schouteth sulcken ghe-breck maken ende beteren sal ten dobbelen koste vanden ghebreckelijcken,al op prompte ende parate executie, niet teghenstaende oppositie oftappellatie.

2. Van ghelijcken begaetmen de ackers ende erven aende heijminghen,thuijnen, ghemeijn herkennen[20], ende al dat hem aen heijminghen strecktoft verstaet (?) voor de vruchten ende ghewas teghens de beesten, alle jaer tehalf meert, al naer uijtwijsens vanden keurboeck daeraf zijnde.

3. Welcken keurboeck wordt ter kercken uijtgheleghen[21] nadat hetbevonnist is, ten eijnde hem een ijeghelijck daernaer regulere.

4. Ende soo verre de ghebrecklijcke persoonen de keuren oft breuckendaerin sij vervallen zijn, niet en betalen, worden ter ordonnantien vandenschouteth bij den dienaer daervoor mette kosten gheexecuteert bij kleijnepandinghe, oft binnen veerthien toekomende daghen te betalen.

5. Binnen welcken tijde soo verre hij niet en betaelt, soo worden bij dendienaer anderen ende meerderen pandt ghehaelt, 't sij doode oft levende,soo vele dats ghenoech sij voor't principael met alle kosten, ende wordenverkocht, als hiervoor van ander saecken is gheseght.

6. Ende soo verre ijemandt voor de voorschreven executie in oppositieontfanghen oft.ghehoort wordt, is bij provisie nochtans ghehouden denkeur ende breuck te namptiseren, mette kosten, ende andersints en wordthij niet in oppositie ontfanghen oft ghehoort, maer wordt d'executie totheuren volkomen gheconstitueert[22] ende vervolcht.

p 148

TITEL V.
VANDE WEESKINDEREN.

1. De schouteth ende schepenen sijn oppervoochden van allen weesenende andere persoonen onder voochdije staende onder de jurisdictie vanCasterle.

2. De langhstlevende van man oft wijf is ghehouden, binnen dertichdaghen na den overlijden vanden eersten aflijvighen, te brenghen oft bijdaghement te doen komen voor schouteth ende schepenen, twee mansper-soonen de weesen naest bestaende, den eenen vande vaders ende denanderen vande moeders sijde, om heure weesen in curatele te ontfanghen.

3. Soo verre ijemant, tot de mombordije alsoo gherecht zijnde, hem daerafpretendeert te excuseren, als dat een ander soude naerder wesen, oft nutteroft bequamer ware, oft dierghelijcken, niet teghenstaende, als hij vandenbloede is, moet den eedt doen ende daeraf voocht blijven tot aen den tijt hijeenen anderen naerdercn oft nutteren, ter authorisatie van schouteth endeschepenen, daertoe sal ghebrocht hebben.

4. Item, soo verre den eedt van momboiren gheweijghert wordt te doen,soo leghtmen den dienaer, tot sijnen last, soo langhe in sijn goet tot dat hijden eedt ghedaen heeft, ende [moet?] betalen d'interesten, etc. (sic).

5. Desghelijcks doetmen oock inghevalle over de ghekoren heijlighgheest-meesters, kerckmeesters ende dierghelijcke; ende moeten niet te minbetalen d'interesten, soo verre de weesen bij sijnen ghebreke daerdooreenigh ghevaer komen te lijden[23].

6. Ende'soo verre de selve der voorschreven jurisdictie van Casterle nieten zijn bedwanckelijck, ende men die onder Casterle kan bekomen, sooworden de selve, inghevalle van weijgheringhe, ter vroenten ghestelt totsijnen [hunnen] koste, tot aender tijt sij voldaen hebben.

7. De momboirs doen, ter manissen vanden schouteth, door vonnissevande schepenen, eedt aen Godt ende sijne heijlighen, dat sij die weesen,daeraf sij momboirs sullen worden, wel ende ghetrouwelijck sullen vermom-

p 150

boiren van heuren onmondighen daghe, sonder verbaelmonden heursgoets, ende, ten vermane, te doen goede ende reclltveerdighe rekeninghe,bewijs ende reliqua, ende binnen sesse weken daerna den staet vande[r]weesen goet,'uijt-ende inschulden, soo wel reele als personele, in gheschriftte brenghen onder de weth.

8. Van alle momboirijen, als sij den voorschreven eedt ghedaen hebben,wordt acte ende notitie ten schepenen-registre ghehouden ende ghemaeckt.

9. Daere gheene vrienden oft maghen en zijn den weesen bestaendebinnen oft buijten Casterle, datmen weet, soo kiest de schouteth mettenschepenen twee andere notable mannen, om tot laste vande[r] weesengoeden, ende op alsulcken salaris als hem wordt aenghetauxeert, de weesente vermomboiren; ende dese persoonen worden ghekosen ende ghenomenvan ende uijt de ghene die meest metten weesen ouders kennisse ende con-versatie hebben ghehadt.

10. Alle momboiren moeten, ter arbitragien vande weth, voor den ont-fanck vander weesen goeden, goede ende sufficiente borghe stellen, endeworden van hunder administratien gheloont ter moderatien vande wethou-deren.

11. Egheene momboirs en vermoghen der weesen erfgoeden oft grondenvan erven vercoopen, versetten, belasten oft denatureren, bij wat middeldattet sij, sonder voorgaende consent vande oppervooghden oft den mees-tendeel van hen, ende dat daeraf behoorlijcke acte ten registre ghemaecktzij; ende de oppervoochden en vermoghen valide daertoe oock gheenconsent te gheven, ten zij dat de momboiren oft eenighe andere vande naestevrienden verklaren ende affirmeren bij eede, dat sulcks beter ware ghedaentot profijte vande weesen dan ghelaten,

12. De goeden ende renten, die vader oft moeder in hunnen levenverkocht, te laste ghehaelt, oft de penninghen ontfanghen hebben, moghende momboirs inden naem vande weesen, dat na doode van sulcke ouderswel vestighen ende erven, ten advise vanden heere ende wethouderen.

13. Als eenighe weesen erfgoet verkocht wordt moet 't selve gheschiedenten hoochsten ende schoonsten, bij subhastatien ende met hooghen, daerafde twee derdendeelen altijdts zijn voorde weesen.

14. Alle contracten ende voorwaerden in coopmanschappen, die ghedaenworden bij minder van jaren ofte in voochdije staende, sonder consent van

p 152

heure voochden, soo verre die zijn ten achterdeele vande weesen (maeranders niet), zijn metter daet nul ende van gheender weerden.

15. Die ghene die in voochdije staen en worden in recht niet ghehoortoft ontfanghen, dan bij en door hare voochden oft momboirs.

16. Alle jonghers knechtkens,wesende oudt veerthien jaeren, ende vrouw-persoonen oudt twelf jaeren volcomen, moghen van heure haeffelijcke endeerffelijcke goederen disponeren bij testamente oft uijtersten wille, sonderauthorisatie oft consent van heure momboiren.

17. Alle weesen onder momboirdijen staende blijven daerinne tot datsij xxv jaeren respectivelijck oudt zijn; ten ware dat sij eer tot gheeste-lijcken oft houwelijcken staet quamen, in welcken ghevalle sij daeraf zijnontslagen.

18. Oft eenighe jonghers staende in voochdijen, minder dan vijf en twintichjaeren oudt zijnde, begheerde, om sijne coopmanschap oft neiringhe te doene,uijter momboirdijen sijn selfs te zijne (sic) ende [van] sijne goeden vrij heereende meester ghemaeckt te worden, moet't selve, den cas occurrerende,versocht worden aenden schouteth ende schepenen, als oppervoochden, diehem alsdan informeren, ende daernaer ordineren dat hem't best endeprofijtelijckste voor de weesen dunckt ghedaen oft ghelaten te zijne.

19. Als de voorschreven oppervoochden vinden de weesen te zijnevijf en twintich jaren oudt, ende nochtans niet habil oft bequaem omhem selven oft sijne goederen (sic) te regeeren oft administreren, soodoetmen hem ende sijne goeden de voochdijen continueren ende plaetsegrijpen, tot weder seggen vande oppervoochden.

20. Die man is [ende], blijft altijdt momboir van sijne huijsvrouwe, alsoodat sij niet en mach ijet debite passeren noch contraheren in haeren name,sonder bijzijn oft consent van haeren man.

21. De momboirs en vermoghen der weesen gheldt, om aen te legghen.niet langher onderhouden dan ten lancksten een vierendecl jaers, op penevanden selven heuren eijghen interest daeraf te betaelen.

22. Egheene momboirs en moghen teghens oft met persoonen onder heurevoochdije staende te contracteren, te koopen, verkoopen, manghelen nochvoorwaerden maecken, sonder voorgaende decreet ende authorisatie vandevoorschreven oppervoochden ende dat daeraf blijeke bij behoorlijeke acte.

p 154

TITEL VI.
VAN RECHTEN GHEHOUDE PERSOONEN AENGAENDEI.

Die man en mach sijnder huijsvrouwen erffelijcke goeden oft rentenniet verkoopen, vertieren, versetten, belasten, veranderen oft beswarensonder haren consente oft wille; insghelijcken van verkreghen erfgoedenende renten, daer sij beijde toe komen zijn, voor soo vele als d'een ghedeelteende helft vander (sic) huijsvrouwen aengaet; maer daer den man alleentoe is komen, mach hij alleen oock sijn believen mede doen.

2. De lancktstlevende, 't zij man oft vrouwe, heeft, naer den overlijdenvanden eersten van hen, optie ende keuse, weder hij hem belieft te houdenaen sijne oft haere houwelijcksche voorwaerde, testamente, oft aen hetlandtrechte; ende met een van desen moet hij hem te vreden houden, sonderdeffect van voorder oft meerder te moghen ghenieten, ten waere dat andersbij de houwelijcksche voorwaerde oft testament versien ware.

3. Vader ofte moeder en zijn niet ghehouden te betalen de schulden vanheure kinderen, noch breuken, noch boeten die heure kinderen soudenmoghen verbeuren, ten ware dat sij zijn van heurlieden domicilie ende inheuren broode, niet gheemancipeert.

4. Het houwelijck goet dat vader ende moeder eenighe kinderen tenhouwelijck gheven, is den ghenen die dat heeft ontfanghen, 't selve oft dieweerde van dien, ghehouden ter ghemeijnder deijlinghe inne te brenghen,ofte soo langhe stille te staen tot dat elcken van d'ander daerteghens isverleken; wel verstaende als de eene vande ouders sterft, ende sij de goedendesselfs deijlen, dat sij dan sijn ghehouden inne te brenghen d'eene helft,ende de ander helft naer de doodt ende overlijden vanden lanckstlevende.

5. In't innebrenghen van 't houwelijcks goedt, ghestaet den innebren-gher met het capitael, sonder ooghe oft regard te nemen op eenigheninterest oft lanckheijdt van tijden dattet hem is ten houwelijck ghegheven.

6. Man ende wijf moghen, om teghens heure doodt aenveert te worden,haere goeden laeten ende maecken den eenen den anderen, oft ijemandenanders, den ghenen die't hun belieft, soo verre sij egheene wettighe kinderenen hebben.

7. Niemandt en mach bij sijn testamentelijcke dispositie soo ordineren,

p 156

die crediteuren moeten voor alle legaten, pomposen exequien, die buijtenden staet vande overledene souden moghen [sijn], voldaen worden.

TITEL VII.
VAN HUERINGHEN.

1. Alle huere gaet voor coop, ende den sterfdach des verhuerders enbreeckt gheene huere voor den huerlinck; maer als den huerlinck sterft oftoverlijdt, soo hebben sijne erfghenamen keuse, oft sij willen afstaen mettehuere daerinne den huerlinck overleden is, oft totten eijnde vande vollehueringhe oft pachte.

2. Als eenighe verhuerde erve rechtelijck wordt ende blijft uijtghewonnen,dan expireert de huere.

3. Als den huerlinck sijne hueringhe overgheeft oft overlaet voor meer-deren oft minderen, oft voor den selven prijs, is den verhuerder alsdanaltijdt den naeste van sijn goet te aenveerden voor sulcken prijs als hij't verhuert heeft, 't sij om 't selve te ghebruijcken, oft weder aen anderte verhueren.

4. Als een tochtenaer oft tochtersse eenich goet heeft verhuert, endedaernaer overlijdt, soo duert de hueringhe noch drij jaeren nae de doot,mede te rekenen het jaer daermen in is tredende, soo verre nochtans dejaeren vander hueringhen soo langhe dueren, maer anders niet.

TITEL VIII.
VAN APPROXIMATIE ENDE NAERDERSCHAPPE.

1. Soo wie aen eenich onruerende oft erfgoedt recht van approximatie oftnaerderinghe wilt [willende] pretenderen ende die vernaerderen, komt voorschouteth ende ten minsten voor twee schepenen, stellende silver ende goutonder de weth, [moet] sufficiente cautie [stellen][24] der bancke aldaer execu-tabel ende dwanckelijck, om den koop die hij pretendeert te vernaerderen,met al des dien aengaet, te voldoene, verklarende daerbij uijt wat saecken

p 158

hij de selve sijne calengieringhe is doende, t'zij van bloedts-weghen, vandeelsweghen, ende doen dat alsoo dan ten registre stellen.

2. Daernaer wordt den kooper daeraf wetachtigh ghemaeckt, endeworden teghen den toecomenden ghenecht-dach kooper ende verkoopervoor recht ghedaeght: den kooper om te verklaren oft hij den approximant[calengieringhe] kent oft niet; inghevalle jae, moet den kooper ende ver-kooper, indient den approximant begheert, onder eedt te[25] verklaren derechtveerdighe coopmanschappe; ende indien de coopere hem egheen calen-gieringhe en wilt kennen, moeten 't selve voorts met recht doen slijten.

3. Den approximant oft calengierder, obtinerende in sijne naerderschap,moet voldoen allen 't ghene dat den originalen coopere soude hebbenmoeten voldoen, indien hem den koop ghebleven ware, ende alsoo indeneersten coop was bevoorwaert, sonder meer, met alle nootelijcke reparatiebij hem daeraen ghedaen.

4. Een ijeghelijck moet sijn naerderschap doen ende presenteren voor degoedenisse van het goet dat hij vernaedert, soo verre datter kerckghebodenvoor ghedaen zijn; ende daer egheen kerckgheboden en zijn ghedaengheweest voor de goedenisse, en is[26] daeraf niet en blijckt, soo blijven dieverkochte goeden approximable ende te vernaerderen totter tijdt toe dekerckgheboden alsoo ghedaen zijn oft ghedaen worden.

5. Wel verstaende, de approximateur is schuldich, ten versoecke vandencooper oft den ghenen dien 't goet ghecalengiert wordt, bij ende in handenvan justitie te affirmeren: dat hij de vernaerderinghe ghedaen heeft endedoet voor sijn selfs ghebruijck ende [van] niemandt anders, ende sonderdaertoe van ijemanden toeghemaeckt oft ghesproken te zijne.

6. Welcken eedt ghedaen wesende, zijn kooper ende verkooper schuldich,ten versuecke vanden calengierder ende in sijne presentie, bij heuren eede,ende ghelijck hiervoorens noch eens gheseght is, te verklaren, hoe ende inwat manieren de coopmanschap ghemaeckt ende ghesloten is, sonder fraudeoft argelist, ende sonder eenich toesegghen dat tot laste vanden calengierderoft approximant soude moghen komen.

7. Naer welcke eeden alsoo ghedaen, moet den kalengierder, binnen

p 160

sonneschijn van dien daeghe oft desselfs daeghen[27], onder de weth consi-gneren ende laten de ghereede penninghen vande coopmanschappe, diesonder dach te betalen zijn ; ende voor de penninghen die zijn te betalen opdach ende [de] voorwaerden ende conditien van coopmanschappe, isghehouden sufficiente binnen-borghe, oft panden goet ghenoech zijnde testellen, om de voorschreven coopmanschap ende conditien van dien in 'tgheheel te voldoen ende te volcomene, op pene van vervallen ende verstekente zijne van sijne kalengieringhe ende naerderschap.

8. Insghelijcks moet den kooper oft behouder vande goeden, indien hijhem teghens het calengieren oft vernaerderen opponeren oft partije maeckenwilt, ten selven daeghe binnen sonneschijn oock borghe oft iemanden stellenals voorschreven is, opde pene van versteken te zijne [van zijne] oppositie,ende in sulcken ghevalle volcht den calengierder sijn naerderschap.

9. Soo verre den approximant oft calengierder niet en wilt oft en begheertdat kooper ende verkooper bij heure eeden respective verklaren hoe endein wat manieren de coopmanschap bijden palmslach is ghemaeckt endeghesloten, maer wilt anders wettelijck thoonen de coopmanschap, vermach't selve te doene.

10. Maer is niet te min ghehouden binnen sonneschijn oft desselfs daeghs,ten versuecke vanden cooper ende vercooper, te consigneren, namptiserenende cautie te stellen, als vooren,van't ghene dat den kooper ende verkoopersonder eedt sullen verklaren de rechtveerdighe coopmanschappe te zijne;ende den cooper van ghelijcken, als voorschreven is, soo verre hij hembegheert te opponeren oft partije te maeeken, respective op pene als boven.

11. Item, den kooper begheerende ende versoeckende voldaen te wesenvan sijne coopmanschappe, moet terstont betaelt worden vande gheconsi-gneerde ende ghenamptiseerde penninghen; dies is hij ghehouden hetverkocht goet op te draeghen metten halm ende vertijdene, naer derbancken recht van Casterle, daeraf hieronder geseght sal worden, in handenvanden heere schouteth, tot behoef des ghenen dier toe bevonden sal wordengherecht te zijne.

12. Alsoo alle approximatie ende vernaerderinghe drijderhande is, eerst

p 162

van bloedts-weghen, ten tweeden van deels-weghen, ten derden vanbeschaedtheijts van gronts- ende servituijts-weghen, soo machmen vanbloedts-weghen calengieren vander sijden daer de verkochte goeden afkomen zijn, soo verre de calengierder int vercoopen niet en heeft ghecon-senteert; ende de naeste van bloede wordt gheprefereert, al haddet eenvanden bloede ghekocht; ende oft oock ijemandt vanden bloede ghecalen-giert hadde, ende een ander daernaer quame die naerder waere van bloede,gaet de selve voor, hoewel hij 't naer ghecalengiert hadde.

13. Calengieren van deels-weghen ghebeurt als den approximant oftcalengierder, in, tot oft aen 't verkocht goet heeft paert, portie oft gherech-tigheijt inden erfdomme, ende vermach daervan te calengieren, soo verrehij oock in 't vercoopen niet gheconsenteert en heeft; ende die calengie-ringhe van deels-weghen gaet voor alle bloedt, alwaert soo dattet vanbloedts-weghen eerst ende alvooren ghecalengiert gheweest ware.

14. Ende als twee persoonen, deel hebbende in een verkocht goet,'t selve vernaerderen, soo volcht de naerderschap den ghenen die 't meestendeel daerinne heeft; ende daer de deelen even groot zijn, soo volcht decalengieringhe diese eerst ghedaen heeft, nietteghenstaende dat die andervan des vercoopers bloedt ware; want het bloedt in calengieringhe vandeels-weghen niet ghekent en wordt.

15. Calengieringhe van beschadicheijts van gronts- oft servituijts-weghenghebeurt als des calengierders erven oft huijsinghen metten verkochtengrondt voor eenen chijns oft rente sijn t'samen verbonden, verpant, veron-derpant oft met eenighe servituijten belast zijn, als ghemeijn mueren,privaten, waterloopen, ghemeijn deurganghen, ghemeijn borneputten endedierghelijcke servituten; ende thoonende bij den calengierder sulckenverpandinghe [oft] veronderpandinghe, moet hem de calengieringhe volghen.Ghelijck oock doet van immaginarie ende beschadicheijdt ende der voor-schreven servituijten al, ten sij dat de voorschreven pandinghen oft veronder-pandinghe [verpande oft veronderpande] goeden des calengierders daeraf vanservituijten ende beschadicheijt behoorlijck ende wettelijck, voor date vandecalengieringhe,ontlast waren, in welcken ghevalle de calengieringhe cesseert.

16. Item, alle goeden, 't zij in 't speciael oft int ghemeijn voor eenighenchijns, erffelijcke rente ofte pacht verbonden staende, ende dat alsulckenchijns, erffelijcke rente ofte pacht verkocht wordt [ende verbonden hem

p 164

toebehoorende beseth (sic), vermach][28] alsulcken verkochten chijns, erffe-lijcke rente ende pacht calengieren, vernaerderen van grondts-weghen, endedat doende sijnen grondt suijverende[29], soo verre hij int vercoopen, nietgheconsenteert en heeft, ende dat voor sulcken prijs als die verkocht oftverandert is; ende dat gaet voor calengieringhe van bloedts-weghen endevan deels-weghen.

17. Ende als meer persoonen eenighen chijns, rente oft erfpaeht calen-gieren willen van grondts-weghen, wordt de ghene die beseth[30] denprincipalen pant oft den grondt principalijcken verbonden, gheprefereertvoor den toepande ende besettere[31] desselfs; ende daer de gronden evenghelijck verbonden zijn, wordt gheprefereert ende moet voorgaen diend'meestendeel vande verbonde goeden toebehoort, hoewel andere[32] sijnecalengieringhe ghepresenteert hadde.

18. Wanneer ijemandt met eenen anderen pure manghelinghe doet vanlandt om landt, huijs om huijs, oft andere occurerende goederen, d'eeneteghen d'andere, sonder eenighen prijs oft bate toe te gheven, soo en valteregheen calengieringhe, daer[33] cooper ende verkooper zijn, ten versueekedes calengierders, hen ghehouden te expurgheren onder eedt, dat hij daer-inne, dat doende, niet doleuselijck oft ter quader trouwen ghewandelt enhebbe.

19. Alle hueringhen ende pachten van erven oft huijsen aenghegheven oftghemaeckt in fraude van approximatie[34] ende om hen[35] van sijnen rechte'te frustreren, zijn nul ende van onweerden, al ist soo dat de cooper denhuerlinck niet en is, oft de huere van eenen anderen overghekreghen heeft;maer als de hueringhe in fraude des calengierders niet en is ghedaen, soo

p 166

blijft den huerlinck in sijn ghebruijck, alwaert oock soo dat hij waere coopervan [de] ghecalengierde erve oft huijse.

20. Niemandt en mach nae de calengieringhe sijn recht van calengieringheden cooper wederomme overgheven oft transporteren, dan rechtelijckenvoor de weth, met manisse des heeren ende wijsen van schepenen. Dencooper mach metten verkochten erve oft huijse sijn profijt doen, in 'tverhueren oft bewoonen, totter calengieringhe toe, ende alle profijten endeinnecomen daeraf komende, volghen den cooper soo langhe ende tot aenden tijdt de calengieringhe is gheinterjecteert; dies moet den cooper soolanghe den chijns ende commer daeruijt gaende betalen, sonder kost oft lastdes calengierders.

21. Item, hout staende inden eersten struijck sijne[36] plantagie, wordtghehouden voor onberuerlijck goet, ende alsoo calengierbaer.

22. Item, den calengierder volghen alle afghedaene ende gheveldevruchten op 't ghecalengiert goet voor de calengieringhe ghewassen, indiensij van den grondt niet en zijn.

23. Alle calengieringhe is gheboren terstont als den coop ghesloten endeden palmslach ghegaen is; maer believet den calengierder, hij mach welvertoeven totten tijde ende inder vueghen als hierboven gheseght is.

TITEL IX.
AENGAENDE DE PREFERENTIE.

1. Als eenich persoon belast met schulden voorvluchtigh oft aflijvichwordt, gheen erfgoedt[37] hebbende die sijn sterfhuijs mette lasten vanschulden wilt aenveerden, soo sijn die crediteurs, om tot betalinghe tekomen, ghehouden de goeden desselfs ten ordinaris ghenechte uijt te winnen.Ende indien datter goeden ghenoech bevonden worden int verkoopen, sooworden eerst afghetrocken alle kosten, ende daernaer een ijegelijck crediteurbetaelt. Ende en sijnder niet goeden ghenoech, soo wordt eerst gheprefe-reert huijshuere, landthuere, aen de goeden die worden bevonden op 't

p 168

verhuert landt oft in 't verhuert huijs; daernaer pijn ende arbeijt, endebodeloon; daernaer mondtkosten ende gheloofde schult voor schepenen;ende daernaer herbergiers, taverniers; ende schiet daernaer dan ijet over,'t selve wordt bij de ander crediteuren, uijtwinninghe ghedaen hebbende,ghedeijlt bij concurrentien.

2. Item, soo wie ijemandts voorvluchtichs oft aflijvichs goet, daerop besethoft beslach ghedaen is, versteeckt, wechvlucht oft vervrempt, oft secrete-lijcken in sijnen huijse houdt, oft den ghenen die den voorvluchtighen totsijnder vlucht helpt in persoon, met waghen, kerren oft peerden, in preju-dicie vanden crediteuren, is schuldigh op hem ende sijne goeden de schuldente betalen, ende [de] schulden daerdoor het selve beslach ende beseth isghedaen, met oock alle andere schulden, behoudelijck dat die wettelijckengheverificeert moeten worden.

3. Item, de goeden daer, in materie van preferentien oft concurrentien,questie om valt, worden in presentie van schepenen gheinventarieert, endedaernaer, inder vueghen als voor gheseght is, bij den schouteth aenveertende verkocht, tot behoef van den genen die daertoe bevonden wordtghericht te zijne.

TITEL X.
AENGAENDE DE REKENINGHEN.

1. Als ijemant eenen anderen ghehouden is rekeninghe ende bewijs tedoene, soo is sulcken ghehouden ende schuldich rekeninghe in gheschriftepunctuelijck over te gheven, ende moet inde selve rekeninghe stellen: eerstalle manieren, stucken ende partijen van ontfanghe, ende daernaer allen hetuijtgheven, nae de behoefte van 't feijt van reeckeninghe onderhouden.

2. De rekeninghe moet vanden eersten totten lesten, bij den kant, vooraen elck poinct oft articule, gheteeckent ende ghequotiseert zijn mettenghetale oft nombre een, twee, drij ende soo voort, totten lesten articule toeincluijs, bij ordre, nietteghenstaende dat de capittelen vanden ontfanghende uijtgheven, ende vele deelen der selver moghen diversch endeverscheijden zijn d'een van d'andere.

3. Totter voorschreven reeckeninghe moet ghevoeght worden den staet

p 170

vande goeden, brieven, coopdaghen, quitantien, hueringhen, ende voortsin 't gheheel ende in deele allen het bescheet daer de bewinthebbere hemwilt eenichsins mede behelpen.

4. De selve bewinthebbere moet allen 't selve bescheet stellen bij inven-taris, vueghend aen elck stuck 't ghetal der poincten ende articulen die hijdaermede wilt bethoonen ende ghewarighen.

5. Oock moet den selven inventaris innehouden het ghetal der poinctenende articulen, die hij soude willen thoonen met ghetuijghen, verklaren dathij sulcken articule stelt in feijte; voorts dat hij dies die [die ende die ?]poincten wilt goet doen ende affirmeren metten eedt; ende d'andere overblij-vende poincten worden alsdan ghehouden als de ghene daer opentlijckenvan thoone is gheremitteert ende verteghen.

6. Omme allen 't selve ghevueghelijck te doene, soo neemt de bewindt-hebbere eenen bequamen dach ende uijtstelle, ten goetduncken vandenschouteth ende schepenen, naer ghelegentheijt, swaricheijt oft kleijnicheijdtvande saecken, nemende oock aenscliouw opde neiringhe ende vertreckd'welck den bewindthebbere te voorens mach voortsghekeert hebben.

7. Ten daghe als de rekeninghe overghegheven wordt, soo wordt deneijsscher gheaccordeert tijdt ende uijtstelle om daerop te contradiceren,ende om bij de selve sijne contradictie ende teghensegghen te moghenversoecken vermeerderinghe vanden ontfanck ende minderinghe vanuijtgheven, indient hem dunckt oft dat hij 't bevindt alsoo te behooren, endetot dien te vueghen de redenen daertoe dienende; welck uijtstel ten minstennoch soo langhe is als den bewindthebber om sijne rekeninghe te doeneghehadt heeft, hoewel den eijsscher dat mach korter nemen, indient hembelieft.

8. Allen de poincten ende articulen vande reeckeninghen daer denheijsscher niet opentlijck teghen en schrijft, worden ghehouden als gheledenende ghepasseert.

9. Teghens 't voorschreven teghenseggen mach de bewindthebber binnenkorten tijdt, hem bij schouteth ende schepenen te ordineren, oft hen[38] belieft, salveren, ende daermede wordt de materie van rekeninghe sondermeer schrijvens ghestelt in state van wijsen.

p 172

10. Soo wanneer ijemant ghedaeght wordt om rekeninghe te doene, endemetten eersten daeghsele niet en compareert, soo wordt den eijsscher ofteaenlegghere voor 't profijt van dien toeghelaten omme te thoonen ende tebewijsen het onderwindt bij den ghedaeghde ghehadt; ende daeraf gheblekenzijnde, wordt den ghedaeghde ghecondemneert de voorschreven rekeninghetot seeckeren daeghe daernaer te moeten doene.

11. Ende soo verre dattet noodt ware 't selve vonnisse ter executien testellen, soo wordt den ghecondemneerden bewinthebber inde vroenteghehaelt, ende aldaer ghehouden, tot sijnen koste, soo langhe ende tot aenden tijdt dat hij de rekeninghe ghedaen heeft ende overghegheven; oft denschouteth leght soo langhe sijne dienaers in 't goet vanden ghecondem-neerden bewinthebbere, tot sijnen koste, tot dat hij voldaen heeft, als voor.

12. Soo verre de bewindthebber, om partinentelijck sijne rekeninghe tedoene, moeste uijt handen van eenen anderen krijghen eenich bescheet,moet 't selve den schouteth ende schepenen te kennen gheven ten tijde alsboven, die hem verleent uijtstel, ghelijck daeraf hiervoor gheseijt is, om,daerop regard ghenomen, ordinantie voort naer behooren ghegheven teworden; want 't selve uijtstel overstreken zijnde, en accordeert men hemegheen meer oft oock egheen andere.

13. Item, indien die bewinthebber ghecondemneert, zijnde om de voor-schreven rekeninghe te doene ende daervoor bij ghebreke van voldoeningheinde vroente ghestelt, ofte dienaers in sijn goet ghelecht zijnde, alsoo blijftsitten, oft de dienaers in sijn goet ghedoocht te blijven ligghen over desesse weken, soo wordt den eijscher toeghelaten te thoonen, soo naer als hijkan, oft bij ghebreke van dien, naer sijne beste wetentheijdt te affirmeren bijeede dat hem dunckt dat den bewinthebber wel tot soo vele gheadminis-treert heeft; ende in sulcken ghevalle wordt de bewinthebber in 't voldoenvan 't selve ghecondemneert, ende voor soo vele aen sijn haeffelijcke goeden,'t sij levende oft doode, gheexecuteert, die alsdan verkocht worden indermanieren, soo hiervoor daeraf gheseijt is.

TITEL XI.
VANDE KERCK- ENDE HEIJLIGH-GHEEST-MEESTERS TE KIESEN ENDE EEDEN.

1. De kerck- ende Heijligh-Gheest-meesters worden ghekosen ende

p 174

gheordonneert bij voijsen ende opinien vande prochianen, schouteth endeschepenen, ende worden ten minsten van elcken gheannomineert drijpersoonen oft vier, niet suspect, daeruijt de kerck- ende Heijligh-Gheest-meesters alsdan, soo dat ghevalt, worden ghekoren, ende alsoo ghekorenzijnde, worden de selve ghekoren persoonen ghedaeght metten dienaer, omvoor schouteth ende schepenen den behoorlijcken eedt te komen doenrespective tot heure officien.Den eedt.

2. Hier sweire ick, dat daer ick toe ghedaeght en ghekoren ben, alskerckmeesters oft Heijligh-Gheest-meesters, dat ick de goeden, innekomenende profijt van dien sal regeren ende administreren ten meesten oorbaervande kercke oft Heijligh-Gheest alhier, ghelijck mijn eijghen, ende beter,is't moghelijck, ende dat ick egheene goeden daeraf en sal vervremden, doenoft laten veralieneren oft verdonckeren in eenigher manieren; item, allearme menschen naer mijn beste vermoghen in alle nootelijckheijdt voor-staen ende behulpich zijn; van mijne administratie, handelinghe endebewint, des versocht sijnde, goede wettighe rekeninghe, bewijs ende reliquate doen, ende voorts allen't ghene wes een goet kerckmeester oft Heijligh-Gheest-meester schuldich ende ghehouden is te doene: soo waerlijck moetmij Godt helpen ende allen sijne heijlighen.

TITEL XII.
VAN SUCCESSIEN SCHEIJDINGHE ENDE DEIJLINGHE.

1. Item, als man ende wijf t'samen ten houwelijck trecken, soo wordenallen heur beijder haeffelijcke ende meuble goeden, actien ende crediten,ende tot dien oock allen der selver uijt- ende inschulden ghemeijn ende eenmasse.

2. Item, indien sij t'samen egheene kinderen en hebben, ende d'eenegheraeckt van hun aflijvich te worden, soo behout de lanckstlevende vanhen beijden allen sijn eijghen erffelijcke goeden ende erfrenten, niet uijtghe-sondert; ende tot dien behout noch de tochte ende sijn bijleven inde helftvan des overledene erfgoederen; ende de kinderen oft erfghenamen des

p 176

overledene aenveerden d'ander helft; maer een sone deijlt inde goeden vansijn ouders ende in linea descendente, ende anders niet, teghens tweedochteren.

3. Ende bij soo verre datter kindt is, oft kinderen zijn, soo en blijft delanckstlevende van sijn eijghen onruerlijcke goeden oft erfrenten maererftochtenaer, ende vande goeden des overleden over de eene helft lijftoch-tenaer, op den last van dat hij den commer daer uijtgaende jaerlijcksghehouden is te betalen, al naer advenant vande goeden die hij besit; endedie huijsen metten erven moet hij houden in betamelijcke reparatien, ofthet mach tot sijnen koste ghedaen worden bij den erfghenamen.

4. Item, daer egheen kinderen en zijn volghen, na de doodt vandeneersten aflijvighen, allen de verkreghen goeden: voor d'eene helft, denlanckstlevende in eijgendom, ende die ander helft ghebruijckt de selve sijnleefdach lanck tochtsghewijse, ende daernaer volghen d'erfghenamenvanden eersten overledene.

5. Item, [in] alle successien, soo wel descendente als collaterale, en valtegheen voordeel; dan, comt de successie opden naesten, sonder aenschouwte nemen weder mans ofte vrbuwen oor, want de naeste den overledenebestaende is sijn naeste erfghenaem; ende daer meer zijn even ghelijck ofteven naer bestaende sijn in eenen graet, ende[39] succederen oversulcks.

6. Alle schulden ende lasten van exequien worden betaelt uijt deghereetste haeffelijcke goeden vanden ghemeijnen sterfhuijse; ende en zijnde haeffelijcke goeden niet ghenoech, in sulcken gevalle vande ghereetsteerffelijcke goeden.

7. De lanckstlevende is ghehouden, indient men begheert, te maeckenstaet ende inventaris vanden sterfhuijse ende goeden, uijt-ende inschuldendes eersten aflijvighen, ten koste vanden ghemeijnen sterfhuijse, ende daerafover te leveren copije den erfghenamen vanden voorschreven eerstenaflijvighen; ende, indien 't versocht wordt, den selven staet ende inventariste moeten bevestighen bij eede, daerinne oft daeruijt niet versteken, doenoft laten versteken te hebben, bij hen [hem] selven oft ijemanden anders, dan,naer alle sijne wetenschap, [alles] den sterfhuijse aengaende te voorschijn

p 178

ghebrocht, sonder ergerincx inne ter goeder trouwen[40] ghewandelt tehebben, oft doen wandelen hebben.

8. Den lanckstlevende mach sesse weken lanck onghestoort in 't sterfhuijsblijven, uijt- ende ingaende t'sijnder oft haerder belieften.

9. Als ijemandt convoleert oft treckt t'sijnen tweeden houwelijck, endestaende den selven sijnen tweeden houwelijck eenighe goeden verkrijght,sijne oft heure kinderen vanden eersten bedde succederen inde selve goeden,onder hun allen, soo vele datter oock is, ten vierden voete oft deele, endede reste daeraf blijft de nakinderen vanden tweeden bedde, alwaert oock tenderden, vierden oft voorderen houwelijck van d'eene oft van d'ander sijde.

10. Item, als ijemandt teghen eenen anderen scheijden oft deijlen wilt,soo komt sulcks voor schouteth ende schepenen in 't recht, ende versoeckteene scheijdinghe gheboden te hebben uijt sulcken saecke ende teghenssulcke partijen als hij moet al noemen; ende wordt hem alsdan dat ghecon-senteert, met een sondaeghs-gheboth, ter kercken uijt, daermen ghewoon-lijcke plaetse toe heeft, ende den tijdt daertoe te ordineren; ende wordt dieteghenpartije daeraf oock noch besondere wete ghedaen, opdat alsdan' elckmet sijn bescheet oft ghetuijghen ghewapent mach komen; ende wordtaldaer elck in sijne controversie ghehoort, ende daernaer recht ghedaen soodat behoort.

11. Item, van ghelijcken wordt oock ghedaen in materie van palen,erfscheijdinghen, beleijdinge ende dierghelijcke saecken.

12. Item, in successie, soowel descendente als collaterale, grijpt repre-sentatie plaetse, als komende inder stadt oft stede van heuren predecesseurs.

13. De crediteuren moghen convenieren ende heure crediten verhalen opden lanckstlevende alleene, oft op eenighe vande erfghenamen alleene, wiendat het hem[41] belieft, ende altijdts elck een vooral, salvo den gheconve-nieerden sijn garande ende verhael op sijne condividente erfghenamen endeconsoorten vanden sterfhuijse.

14. Item, de vrouwe repudierende het sterfhuijs haers mans, blijftonghelast van haeren mans schulden; ende als de vrouwe oft weduwe 't

p 180

selve begheert te repudieren, soo moet sij uijt den sterfhuijse gaen, sonderhaer daeraf ijet te onderwinden, ghekleet ghelijck sij opden Paeschdach terkercken gaet, ende draghen den sleutel vanden sterfhuijse in handen vandenschouteth ende schepenen, laten[42] hare renunchiatie te boecke stellen.

15. Item, persoonen van buijten Casterle, 't zij kinderen oft erfghenamen,willende in eenich sterfhuijs binnen Casterle, oft bedrijve des selfs, komendeijlen, is schuldich den anderen binnen-erfghenamen, tot heuren versuecke,sufficiente binnen-borghe te stellen, aleer sij in 't sterfhuijs ontfanghenworden, van in hen regard ende over heur contengent te betalen de lastenende schulden vanden selven sterfhuijse, ende andersins de saecken desselfs sterfhuijs aengaende binnen den voorschreven dorpe, daer 't sterfhuijsgheleghen is, te rechte te staen ende 't ghewijsde te voldoen, oft der hooft-bancke te voldoen.

16. De weduwenaer oft weduwe, ende insghelijck en kinderen oft erfghe-namen, blijvende in eenich sterfhuijs ende aenveerdende de goeden vandenaflijvighen, oft simpelijck hem draghende erfghenaem van dien sonderbeneficie van inventaris ofte decrete vanden rechten, moeten alle schuldenende lasten vanden sterfhuijse betalen, alwaert oock soo dat de selve lastenende schulden van dien verre waren excederende de middelen ofte goedenvoorschreven.

17. Die met sijne portionaris oft consoorten niet en kan ter deijlinghegheraecken, ende nochtans begheert te deijlen met den schouteth inpresentie van schepenen, moet daertoe, om voor recht te komen, doendaghen allen sijn andere partijen, om hun tot deijlinghe te verstaen ofte vanheuren recht te renunchieren; d'welck sij een van twee ghehouden zijn tedoene, oft bij ghebreke van dien, procedeert de schouteth, ten versueekevande partije, staende inde plaetse vanden onwillighen, in presentie vanschepenen, tot scheijdinghe ende deijlinghe bij lotinghe; die welcke vanweerden is ende moeten[43] alsoo blijven.

18. Item, alle ergoeden ende erfrenten, niet ghedenatureert oft verandert,volghen altijdt ter sijdenwaerts vandaer die af ghekomen zijn, ten sij daerafanders ware ghedisponeert.

p 182

19. Item, als een wettich persoon, 't zij man oft vrouwe, trouwt eenbastaert, verkrijghende kinderen, ende dat dese kinderen te sterven komensonder wettighe oir achter te laten, soo sterft de helft vande achterghelatengoeden op den erfghenamen der wettelijcker sijden, ende d'ander helft denheere, als verbeurt, 't sij erffelijck oft haeffelijck, sonder dat de natuerlijckesijde daerinne eenich recht heeft, ten ware dat met testament vande ouders,oft anders daerteghens behoorlijcken ware versien.

20. Item, het voordeel vanden lanckstlevende is: dat hij heeft de kleederendaer hij oft sij mede ter begravinghen vanden eersten overledene ghegaenheeft, ende dat hij voorts kiese weder hij voorts sijn voordeel begheert teghenieten in 't woonhuijs, oft inden stalle. Ende daer hij dat kiest mach hijnemen t'sijnen voordeel den besten pandt diet hem belieft, te weten in't huijs, het beste opghemaeckt bedde met zijnen toebehoorten, als hooftpu-luwe, een paer slaeplaeckens, twee oorkussens, het beste decksel oft sargie,de beste tafel, het. beste ammelaecken, twee de beste telliooren, het bestesoutvat, met eenen tennen pot, eenen croes oft gobbleth, oft eenen anderenpant het beste; ende inden stalle, het beste rijdpeerdt metten sadel, thoomende anderen toebehoorten, oft eenighe andere de beste beeste.

TITEL XIII.
VAN CRIMINELE SAECKEN.

1. Staet te wetene, dat het dorp van Casterle, voor de beleeninghe, heeftgheweest onder het schoutetschap van Herentals, sulcks dat alle ghevanghe-nen van criminele saecken tot Herentals sijn ghevoert ende bedinght ghe-weest, soo dat dien aengaende tot Casterle gheene sonderlinghe costume enis, datse hen reguleren naervolghende de ordonnantie ons ghenadighs heerendes conincks.

2. Soo wanneer meer persoonen handadich zijn in een ghevechte oftaen eenen doodtslach, ende een van hen peijs oft soen maeckt metten ghe-quetsten oft moetsoender, soo worden daerinne begrepen allen d'anderedie strijdtgierich gheweest hebben; want peijs oft zoen voor eenen, is voorallen.

3. Die oudtste sone is moetsoender van vader alleen; ende daer egheenesonen en zijn, ist die oudtste broeder; ende daer egheen broeder en is, ist

p 186

den vader, ende daer egheen vader en is, is die moetsoender de naestemanspersoon vander vaderlijcker sijden vanden dooden; ende die goedenvanden dooden behooren die [den] moetsoendere alleen toe.

4. Den moetsoender en is niet, ghehouden des overleden schult te betalenuijt saecken vande soenpenninghen bij hem ghenoten, soo verre bij hemanders egheen erfghenamen vanden dooden en draeght.

5. Als de momboiren van een moetsoendere, onder sijn jaeren wesende,den soene maecken, soo mach de moetsoender, als hij t'sijnen jaren comt,den zoen voor goet houden, oft dien refuseren, midts restituerende de pen-ninghen die vanden zoene ghegheven zijn; maer waer [waere] den zoengheapprobeert ende ghepasseert bij den schouteth ende schepenen, alsoppervoochden der weesen, soo moet den soen effect sorteren, ende deweese en mach dien niet refuseren als hij tot sijne jaeren comt.

6. Vande kinderen ghequetst oft gheslaghen in haers vaders oft moedersbroode, behoort de beternisse van dien totten vader ofte moeder; ende vanghehoude vrouwen ghequetst zijnde, daeraf competeert de beternisse aenhaere mans ende niemant anders.

7. Item, een ijegelijck mach sijn ghestolen goet vervolghen ende sijnmaecken voor schouteth ende schepenen, met ghetuijghenisse ofte eedt,ten goetduncken vanden schouteth ende schepenen.

8. Soo wie wetens ende willens renten oft commer verswijght ende in 'tovergoijen niet uijt en steeckt, wordt ghecorrigeert ghelijck een dief.

9. Soo oock ghedaen wordt den ghenen die eenich goet verkoopt, belast,verandert oft bezwaert, hem niet toebehoorende.

10. Ende mach van ghelijcken, op ghelijcke correctie, niet doen eentochtenaer, van goeden die bij oft sij in tochte besith, langher dan sijn leven,oft dat sij oft hij daerop eenich opgaende hout den gronde toebehoorendeafllielen [afhiele] oft dede houden[44].

11. Item, van allen de poincten daer hiervoorens oft hiernaer niet speci-fice en is verhaelt, reguleren hen die van Casterle daeraf nae de rechten,costumen ende usantien van heurder hooftbanken.

p 186

TITEL XIV.
VANDE RIVIEREN ENDE WATERLOOPEN ONDER CASTERLE.

1. De wijdde vande groote Nethe: te weten vande Bruijstelsse molen,loopende nederwaerts naer de stadt van Herentals, moet wesen, soo verrede jurisdictie van Casterle reijckt oft streckt . . . . . xxxvj voeten.

2. Ende van Bruijstel-meulen opwaerts, tot daer den stroom vanden dorpevan Rethije ende van Oostmeulen vergaderen, moet wijt zijn xxiiij voeten.

3. Ende van dese twee stroomen opwaerts tot daer (sic) den stroom van[de] Swijle, moet wijt zijn . .... ... . xix voeten.

4. Ende d'loopen, daer [de] Swijle in comt, ende alsoo ghenaemt isopwaerts, soo verre de heerlijckheijt reijckt, te weten leden de brugghe vanPontvoort, soo verre de bempden jonckher Willems de Begge reijcken,moet wijt zijn .............. voeten.

5. Ende daer de strommen van Rethije ende Oostmeulen t'samenvergaderen opwaerts totter sluijsen vanden Oostmeulen, moeten wijtzijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . xij voeten.

6. Ende vander sluijsen totter plaetsen gheheeten Straelenschoere, moetwijt zijn ....... . . ...... . . . . . xiiij voeten.

7. Ende van Stralenschoor opwaerts, soo verre de heerlijckheijdt aldaerreijckt, moet wijt zijn . . . . . . . . . . . . xij voeten.

8. Ende van Oostmeulen opwaerts naer de Heze, totte Cruyscalue, moetwijt zijn............... x voeten.

9. Ende vande Cruijscalue, loopende nae de Mosten totten Dijckvoort-strate, moet wijt zijn. . . . . . . . . . . . . vj voeten.

10. Vande Dijckvoortstrate, loopende opwaerts totten voetpad komendevander grooter Heze naer Vorssel, moet wijt zijn. . . . v voeten.

11. Ende voorts opwaerts, soo verre de heerlijckheijt reijckt, moet wijtzijn . . . . . . . . . . . . . . . . . iiij voeten.

12. Aengaende de Hoeltkens, moeten wijdt zijn . . . viij voeten.

13. Den loope achter de Haseldoncq, soo verre de heerlijckheijt streckt,moet wijt zijn . . . . . . iiij voeten.

p 188

14. Den loop vande Hueskens afcomende, loopende nae de VorsselsseCalue, moet wijt zijn . . . .... iij voeten.

15. Den loop loopende over den Opstalle van Loo totter Nethen toe,moet wijt zijn ................ iiij voeten.

16. Den loop komende vande strate van Houtem, loopende voorbij Mat-thijs Janssen, ende soo voorts achter Peeter Raymakers hof, ende soovoorts totter Nethen, dien moet gheruijmt worden ende ghewijdt, soodathij niet onbehoorlijck en steijgere.

17. Ende den loop heffende inde Weverstrate, ende soo nederwaertsloopende over de Houtenisse venne, moet wijt zijn .. . iij voeten.

18. Den loop vande Steenroij-rijt, heffende op 't H. Gheest Duffele, moetwijt zijn. iiij voeten.

19. Ende den loop heffende in 't Molgoir, loopen[45] neven door nae deNethe, moet wijt zijn... . . iij voeten.

20. Den loope heffende inde strate van Goor, loopende naer Calvergoor,ende voorts naer de Nethe, moet alsoo gheruijmt worden datter gheenwateren en steijgheren.

21. Ende den loop komende uijte Hestackeren, loopende over heer Henrivan Dinghen erve, ende soo nae de Rulle toe, moet gheruijmt worden op dewijde van ...... ....... . . . iij voeten.

22. Ende de Rulle moet wijt zijn . . . . . . . . . iij voeten.

23. Wel verstaende dat alle waterloopen op 't water altijdt wordenghemeten.

TITEL XV.
HIERNAER VOLGHEN DE SALARISSEN RESPECTIVE VAN SCHOUTHET ENDE SCHEPENEN,SECRETARIS ENDE VORSTER OPT DIENAER.

1. Van elck besetsel ende van elck voordaeghen, in 't voor- ende naer-jaer,

2. Competeert den schouteth . . . . 3 stuijvers.

3. Den schepenen. . . . . . . . 3 stuijvers.

4. Den secretaris, van teeckenen . . 3 stuijvers.

p 190

5. Item, van elcken incidentalen vonnisse oft interlocutoir, half voor denschouteth ende half voor de schepenen . . . 3 stuijvers.

6. Item, van elcken diffinitiven vonnisse, sonderhet rapport, betaeltmen ......... . . . . 12 grooten Brabandts.

7. Item, den schouteth competeert, van alle eeden te staven, vanelcken . . ... . 6 grooten Brabandts.

8. Item, van elck dach-ghedinghe, soowel in 'tvoor- als naerjaer, . . . . . . . . . . 24 stuijvers.

9. Item, van alle compulsorie- ende requisitorie-brieven, t'samen compe-teert den schouteth . .... 8 stuijvers.

10. Item, van requisitorie- oft compulsorie-brieven alleen, competeertden schouteth. . .. 4 stuijvers.

11. Item, van andere brieven, citatien, inthimatien, resumptien, somma-tien ende dierghelijcke . . 2 stuijvers Brabandts.

12. Item, van elck momboir onder eedt te stellen moet betaeltworden. ...... 2 stuijvers.

13. Item, van allen schepenen-ghelofte te passeren competeert denschouteth ende schepenen voor sijn[46] recht .. 4 oude grooten.

14. Item, van alle coopdagen te bevonnissen. voor den schouteth endeschepenen t'samen . . . . . . . . 4 oude grooten.

15. Item, als eenighe erffelijke oft onrurende goeden, die uijtghewonnenzijn, ende[47] verkocht worden metten heere, daeraf competeert den schou-teth, voor sijn recht . . . . . . . 8 oude grooten.Ende elcken schepenen daerover staende . 4 oude grooten.

16. Item, van elcke calengieringhe moet den calengierder betalen eenvranck, oft vier stuijvers Brabandts daervoor.

17. Item, van elck ghedinghe oft erffenisse die den heere doet,betaeltmen. .. ... . . 3 stuijvers.

18. Item, van elcken buijten-dach oft extraordinaire vierschare, compe-teert schouteth en schepenen t'samen . . .. 24 stuijvers.Ende den secretaris . . . . . . . . . 4 stuijvers.

[1] Brabandts-recht, tome I, fol. 743. V. le rapport de M. le conseiller de Cuyper dans le recueil desProcès-verbaux des séances de la Commission, tome IV, p. 72.

[3] Au lieu de: belastinghe, lisez: betalinghe, comme à l'article précédent.

[4] Les mots moet worden se trouvent déjà au commencement de la phrase.

[5] Au lieu de: vanden belastende ghetuijghen, nous croyons qu'il faut lire: vande belasterde ghe-tuyghen.

[6] Au lieu de: moet, nous croyons qu'il faut lire: mits.

[7] Nous croyons qu'il faut lire: binnen de voorschreven twee dilayen.

[8] Au lieu de: onvergoeden, lisez: onvergouden.

[9] Au lieu de: den verwinners, lisez, comme dans l'analyse marginale, den verwonnens, ou plutôt encoredes verwonnen.

[10] Au lieu de: verwinner, lisez encore verwonnen.

[11] Au lieu de: is, nous pensons qu'il vaudrait mieux lire was.

[12] Au lieu de: komen, il faut probablement lire kommert, sinon la phrase n'a pas de sens.

[13] Phrase obscure est le mot ende, parait de trop.

[14] Au lieu de: verborcht, lisez verbercht ou verbergt.

[15] Au lieu de: assulteert, nous croyons qu'il faut lire abscondeert.

[17] Au lieu de: minderen, il faut lire meerderen.

[20] Ne faudrait-il pas lire : ghemeyn vekenen?

[21] La rubrique marginale portait : Uijtlegghen vanden keurboeck; sinon il faudrait lire: uijtghelezen.

[22] Au lieu de: gheconstitueert, lisez ghecontinueert.

[23] Il est évident que le second membre de cet article se rapporte à l'article précédent, où le scribe atronqué la phrase par un et caetera.

[24] Nous avons intercalé ici les mots: moet stellen, sans lesquels la phrase est incomplète.

[27] Nous croyons que la conjonction oft est ici de trop, de même qu'à l'article 10, et qu'au lieu de daeghenil faut lire daeghs, comme audit article.

[28] Ce qui se trouve entre crochets n'a pas de sens; nous croyons qu'il faut lire, comme dans la coutume deMalines, titre XI, art. 7:Zoo mach deghene die eenighe vanden selven goeden voor den chijns, rente ofte erfpacht verbonden.

[29] Au lieu de: suijverende, lisez: suijveren.besidt ende toebehoort...

[32] Au lieu de : hoewel andere, lisez : hoewel d'andere eer.

[34] Au lieu de: van approximatie, lisez: vanden approximant.

[37] Au lieu de: erfgoed, il faut lire: erfghenaem.

[40] Ter goeder trouwen, il est évident qu'il faut lire: ter quader trouwen.

[44] Le second membre de cet article est incorrect.

[45] Au lieu de loopen, nous croyons qu'il faut lire loopende.

[46] Au lieu de: sijn, il nous semble qu'il faut lire: hun.